Vikipedi’ye Neden Katkıda Bulunmalıyız?

90lı yıllarda, çocukların eve bilgisayar aldırmak için ebeveynlerine söylediği ufak bir yalandı: Bilgisayarı derslerim için kullanacağım.

2000li yıllarda aynı yalanı eve internet bağlatmak için söylemeye başladık. İnternet, okuldaki başarımız için olmazsa olmazdı. İnternet servis sağlayıcılar reklamlarını (hala) bu “çocukça” yalan üzerinden kurguluyorlar.İtiraf edelim, bilgisayarı aslında oyun oynamak için aldırmıştık. İnternetin de derslerimize doğrudan bir katkısı olmuyor. Bunda bizim pek kabahatimiz yok. Eğitim sistemimiz, araştırmaya teşvik edici olmayıp testlerde gösterilen başarıya endeksli olduğundan aksi de pek mümkün değil. Ama interneti kullanıyoruz, kullandıkça değişiyoruz. Biz değiştikçe, bilginin otoritelerinin ayrıcalıklı konumu sarsılıyor. Ancak son yıllarda, yalnız Türkiye’de değil, tüm dünyada neredeyse sadece internetten öğrenen bir nesil yetişiyor. Bu yeni nesil, merak ettiği konuları Google aracılığıyla araştırıyor. Raflardaki eski ansiklopediler yerini Vikipedi’ye (Wikipedia) bırakmış durumda.

Örneğin, Google’da evrim ya da harf devrimi üzerine bir araştırma yapmak istediğimizde karşımıza en önce Vikipedi sayfaları çıkıyor. Head ve Eisenberg’in (2010) ABD’de farklı üniversite kampüslerinde ve iki binden fazla öğrencinin katılımıyla gerçekleştirdiği çalışmaya göre öğrencilerin sadece %3’ü Vikipedi’den habersiz ve %22’si Vikipedi’yi çok nadir kullanıyor. Buna karşılık, %75’lik bir kesim derslerinde Vikipedi’ye başvuruyor. Vikipedi özellikle mimarlık, mühendislik veya fen bilimlerinde lisans eğitimi alan öğrenciler tarafından kullanılıyor. Çalışmada, “dersleriniz ile ilgili araştırmalarınızda neden Vikipedi kullanıyorsunuz” sorusuna verilen yanıtlar ise şöyle:

  • Özet bilgi edinmek için (%82)
  • Ödeve başlamak için (%76)
  • Arayüzü kullanışlı olduğu için (%69)
  • Terimlerin anlamını bulmak için (%67)
  • Anlaşılır açıklamalar içerdiği için (%64)
  • Sayfanın altında yer alan kaynak referansları için (%54)

Ayrıca katılımcıların %70’i Vikipedi’yi özellikle araştırmalarının başlangıcında kullandığını belirtiyor. Çalışmalarına Vikipedi ile başlıyorlar, ama Vikipedi’yi nihai bir kaynak olarak görmüyorlar. Buna karşın kimi zaman basında da yer aldığı gibi bazı akademisyenler Vikipedi’nin akademik güvenirliğini sorguluyor ve öğrencileri Vikipedi’den alıntı yapmamak konusunda uyarıyor, hatta bundan men ediyor. Popüler bir konuda Vikipedi’de yapılan herhangi bir yanlışlık çok kısa sürede fark edilip düzeltilebiliyor. Ya da Vikipedi’nin kendi iç denetim mekanizması ile belirli bir internet adresinden ya da kullanıcı adıyla yapılan hatalı içerikler, herhangi bir hatanın tespiti durumunda o kişinin ya da o adresin tüm yazdıklarının kontrol edilmesine neden oluyor. Ama fazla tanınmayan ya da sahte kişiler hakkında yazılanlar (bkz. http://en.wikipedia.org/wiki/Henryk_Batuta_hoax) uzun süre varlığını devam ettirebiliyor. Fakat Head ve Eisenberg’in (2010) araştırmasında vurguladığı gibi Vikipedi öğrencilerin büyük bir kısmı için son değil, bir başlangıç noktası. Akademinin Vikipedi’de yer alan içerik hakkındaki tüm kuşkularına rağmen Vikipedi, akademi dışı bilgilenme süreçlerinde de kitaplardan çok internet ile haşır neşir olan genç neslin düşünce dünyasını biçimlendiriyor. Karşımızda, dünyanın farklı yerlerinden gönüllülerin katkılarıyla giderek büyüyen bir bilgi kaynağı var. Üstelik bu süreçte, kamusal algıyı biçimlendirmek isteyen politikacılar, reklamcılar ve halkla ilişkiler şirketleri yüzlerini Vikipedi’ye çevirmiş durumda. Thomas Friedman’ın “Dünya Düzdür” adlı kitabında IBM’in Vikipedi’de IBM ile ilgili maddelerinden sorumlu bir çalışanı olduğunu yazıyor ve önümüzdeki yıllarda genç kuşakların IBM’i, IBM’nin kendisinden çok Vikipedi’den öğreneceğini belirtiyor. Dolayısıyla, bilimin ve gerçeğin peşinde olanların, bunun için mücadele edenlerin Vikipedi’deki bilgi oluşum sürecine seyirci kalmaması gerekiyor. Bu amaçla yazıda, önce Vikipedi’nin ortaya çıkışı, amaçları, yapısı ve işleyişi tartışılacak. Daha sonra ise Vikipedi’nin içeriğine nasıl katkıda bulunabileceğine dair kısa bir bilgi verilecek.

Nupedia’dan Vikipedi’ye

Medyamızda 1980li yıllarda otuz kupona verilen atlaslarla başlayan kültür savaşı, 1990lı yıllara gelindiğinde artık ansiklopedi düzeyine gelmişti. Gazetelerin ansiklopedi savaşları sonrasında verilen promosyonlarla birçok ailenin ansiklopedilerle dolu kitap rafları oldu. Oysa aynı yıllarda dünyada başka bir ansiklopedi savaşı vardı. CD-ROM, o zamanlar için müthiş olan 650 MB’lik disk kapasitesiyle giderek popülerleşmekteydi. Microsoft, önce Britannica ile anlaşarak Britannica’nın içeriğini CD-ROM’lara aktarmak istedi. Britannica, ilk başta olumlu baktığı bu işbirliğinden daha sonra bu işi kendi başına da yapabileceğini düşünerek vazgeçti. Microsoft ise bu işin peşini bırakmak istemiyordu. Başka bir ortak bularak 1993 yılında Microsoft Encarta ansiklopedisini yayımladı. Encarta, ilk bakışta Britannica için korkulacak bir rakip olmamasına rağmen ansiklopedinin satılan Microsoft Windows’lu bilgisayarın ürün paketinde yer alması nedeniyle Britannica’nın satışlarını olumsuz etkiledi. Britannica ise ancak bir yıl sonra CD-ROM’dan yayımlanabildi. CD-ROM, yazılı basımın bir hediyesi olarak verildiği gibi ayrıca 995 dolara satılmaktaydı. Britannica daha sonra bir adım daha atarak internet üzerinden yıllık 2000 dolara abonelik hizmeti de vermeye başladı. Britannica, Microsoft’a karşı daha kaliteli ve ünlü olan içeriğine güveniyordu. Buna karşın sadece ansiklopediden para kazanan Britannica, Microsoft’un Encarta’sı ile rekabette maddi olarak zorlanıyordu.

Bu iki ansiklopedinin başlıca iki dezavantajı vardı. Birincisi, internet aboneliklerinin ücreti kişisel abonelikler için pek uygun değildi ve daha çok kütüphaneler ve üniversiteler tarafından tercih edilmekteydi. İkincisi, bu ansiklopediler sadece İngilizce’ydi. Tüm bu sorunların aşılması için Vikipedi’yi beklemek gerekecekti…

1995-2000 arası, internet kullanımının yaygınlaştığı, internetin üniversitelerden ve araştırma laboratuvarlarından çıkıp daha geniş kesimlerle buluşmaya başladığı bir dönemdi. İnternetin ticarileşmeye başlaması da bu döneme denk geliyor ve internet üzerine kurulu yeni iş modelleri oluşuyordu. Daha önce Bomis adlı internet şirketini kuran Jimmy Wales de özgür yazılım/açık kaynak projelerinden etkilenerek gönüllü emeğe dayanan, ortaklaşa çalışmayla üretilen ve ücretsiz erişilebilecek bir ansiklopedi kurguluyordu. Zamanın girişimci ruhuna uygun olarak reklamdan gelir elde etmeyi planlıyordu. Wales’in felsefe alanındaki doktorasını tamamlamak üzere olan Larry Sanger ile iletişime geçip onu ikna etmesinden sonra Nupedia sitesi 2000 yılının mart ayında yayın hayatına başladı.

Nupedia, temel ilkesini tarafsızlık (nonbiased) olarak belirtiyordu. İçeriğine erişimin ücretsiz olması ve ücretli değil de gönüllü emeğe dayanmasıyla düzenin kendisiyle çelişki halindeydi. Ama ansiklopedi maddelerinde söz hakkını, konunun uzmanlarına vermesiyle de geleneksel ansiklopediciliğin bir takipçisiydi. Nupedia’da yer almaya aday içeriğin yedi aşamalı bir değerlendirmeden geçmesi gerekmekteydi:

  1. Görevlendirme
  2. Baş değerlendirmeyi yapacak kişinin belirlenmesi
  3. Baş değerlendirme
  4. Tüm uzmanlara açık değerlendirme
  5. Baş tashih
  6. Tüm uzmanlara açık tashih
  7. Son onay

Değerlendirme sürecinin oldukça ayrıntılı olması bir yana, bu süreçte yer alacak kişilerin de konusunda uzman olması bekleniyordu ve çalışmada yer alan uzmanların bir çoğu alanında doktora sahibiydi. Wales bile doktora yaptığı bir alanda bir ansiklopedi maddesi yazıp, değerlendirme sürecine soktuktan sonraki duygularını şöyle ifade ediyordu: “Göz korkutucuydu, bir ödev gibiydi.”

2000 yılı sonunda sonuç hüsrandı. Onaylanan makale sayısı sadece 21’di. 2003 yılında, çalışmalarına son vermeden hemen önce ise onaylanan makale sayısı 24, üzerinde çalışılan ise 74’tü. CNET’in belirttiği gibi editöryal kontrolün çok sıkı olması Nupedia’nın sonunu hazırlamıştı (bkz. http://crave.cnet.co.uk/gadgets/the-greatest-defunct-web-sites-and-dotcom-disasters-49296926/5/).

Wales ve Sanger, Nupedia için bir çözüm ararken, Ward Cunnigham tarafından geliştirilen wiki yazılımını duyduklarında heyecanlandılar. Wiki, Havai dilinde hızlı anlamına gelmekteydi. Cunnigham ilk wiki yazılımını geliştirmişti: WikiWikiWeb. Fakat geliştirilen yazılımdan çok Cunnigham’ın internete asıl katkısı wiki kavramı ile oldu. Wiki sistemi,

  • Tüm kullanıcıları, herhangi bir eklentiye ihtiyaç duymaksızın, sadece bir web tarayıcısı ile web sitesine yeni sayfa eklemeye ve var olan sayfaları değiştirmeye davet ediyordu,
  • Sayfalar arasında anlamlı bağlantılar kurulmasına olanak sağlıyordu,
  • Ziyaretçiler için özenle hazırlanmış bir siteden çok ortaklaşa çalışmayı teşvik eden, internet kullanıcısını okumanın yanında yazıp katkı koymaya da çağırıyordu.

Sanger , 10 Ocak 2001 tarihinde Nupedia e-posta listesine Nupedia’yı destekleyecek bir wiki projesini önerdi. Vikipedi, resmi olarak 15 Ocak 2001 tarihinde, sadece İngilizce’de, okunabilir/yazılabilir bir ansiklopedi olarak internete merhaba dedi. Vikipedi’nin temel ilkesi, tarafsız bakış açısı (neutral point-of-view), Nupedia’nınkiyle benzerdi. Fakat, içeriğin oluşumunda uzmanların yanında sıradan internet kullanıcılarınından da katkı sağlıyor oluşu Vikipedi’yi Nupedia’dan farklılaştırıyordu. Sagner’in Nupedia’yı besleyecek bir proje olarak duyurduğu Vikipedi tam tersine ilk makalelerini Nupedia’dan aldı. Ayrıca, Slashdot sitesindeki yazılardan da faydalanıldı. 2001 yılında Vikipedi’deki makale sayısı 20000 civarındaydı ve İngilizce dışında 17 dilde daha yayımlanmaktaydı. İngilizce Vikipedi’de (http://en.wikipedia.org/) makale sayısı şu an 4 milyonun üzerinde ve Vikipedi’nin Türkçe sürümünde (http://tr.wikipedia.org/) 100 binin üzerinde makale var.

O’Sullivan’ın da belirttiği gibi, Vikipedi içeriği ve ona danışanlarının sayısının yüksekliği ile sıra dışı bir olgu. Ayrıca üç açıdan var olan toplumsal ilişkilerle çelişiyor:

  1. Uzmanlığa ve uzmanların yazdıklarına, konuştuklarına önem veren bir toplumda yaşıyoruz. Fakat Vikipedi, uzmanlar tarafından değil sıradan insanlar tarafından oluşturuluyor.
  2. Vikipedi’nin içeriği üzerinde kimsenin özel mülkiyet hakkı yok.
  3. Vikipedi, Batı kültüründeki bireyci kültüre ve buna paralel kahramanlık hikayelerinin tersine, yazdıklarına isimlerini eklemeyen ve çoğu zaman anonim kalmayı tercih eden insanlar tarafından oluşturuluyor.

Bu çelişkileri anlayabilmek için Vikipedi’ye biraz daha yakından bakmak gerekiyor.

Vikipedi’nin Amaçları

İnsanlığın tüm bilgisini tek bir yerde toplayabilir miyiz? İskenderiye Kütüphanesi’nin böyle bir düşü vardı, en azından Yunanca eserleri toplamak istiyordu. Günümüz teknolojisi, bu düşün hayata geçirilmesine olanak veriyor. Vikipedi, sunduğu gelişmiş arama araçları ve sayfalar arasındaki iç bağlantılarıyla herhangi bir konuda araştırma yapmayı kolaylaştırıyor.

Vikipedi, ne ve niçin sorularına yanıt veriyor. Diderot’un ansiklopedisinde olduğu gibi bir işin nasıl yapılacağının tariflenmesi Vikipedi’nin kapsamı dışında kalıyor.

Fakat Vikipedi’nin en büyük amacı, insanların bilgiye eşit erişim hakkını sağlamak. Bugün birçok insan piyasadaki ansiklopedileri alacak maddi güce sahip değil. Vikipedi’deki bilginin üzerinde özel mülkiyetin olmaması hem Vikipedi’nin kullanımını hem de gönüllülerin katkısını arttırıyor. Wales, sıkı bir Ayn Rand hayranı olmasına rağmen Vikipedi, herkesten yeteneğine göre, herkese ihtiyacı kadar ilkesine göre işliyor.

Vikipedistler

Vikipedi’de yeni sayfa oluşturarak veya değişiklik yaparak katkıda bulunan herkes Vikipedist olarak adlandırılıyor. O’Sullivan (2009), Vikipedi’nin gerek içerik gerekse de katkı koyanların sayısı bakımından büyümesinin arkasında üç önemli faktör olduğunu belirtiyor:

  1. Göreli olarak bir hiyerarşinin yokluğu
  2. Anonimliği
  3. Ticari olmayışı

Vikipedi’nin sayfasında vurgulandığı gibi Vikipedi de herhangi bir hiyerarşi bulunmuyor: (http://tr.wikipedia.org/wiki/Vikipedi:Vikipedi_ne_de%C4%9Fildir):

Vikipedi kanun sistemi ile yönetilmez: farazi mahkeme değildir, ve kurallar topluluğun amacı değildirler. Aşırı talimatcılıktan, direktiflerin sayısının ve büyüklüğünün kontrol edilmeyecek boyutlara ulaşmasından kaçınılmalıdır. Vikipedi politika ve yönergeleri açıklayıcıdırlar, amirane değildirler. Ansiklopedinin nasıl daha iyi geliştirilebileceği konusunda gelişen (evrilen) topluluksal bir fikir birliğini yansıtırlar; ve kanun değildirler. Herhangi bir şeyi, ister bir fikir ya da adaylık olsun, eklerken yapılan bir prosedür hatası, eklemeyi geçersiz hale getirmek için yeter şart değildir. Benzer olarak, yönergelerin metnini, ilkelerin temelini ihlal edecek kadar aşırı sıkı, harfi harfine bir yorum ile izlemeyin. Eğer kurallar sizi ansiklopedinin geliştirilmesinden alıkoyuyorsa, onları yok sayın. Anlaşmazlıklar; kurallara veya prosedürlere sıkıca bağlı kalınarak değil, uzlaşmacı tartışmalarla çözülmelidir.

Vikipedi’de bulunan hizmetli ve bürokrat yetkili kullanıcıları bu çerçevede değerlendirmek gerekiyor. Hizmetliler, silme, engelleme ve sayfaları korumaya alma gibi ek yetkilere sahip güvenilen kullanıcılar olarak tanımlanıyor. Bürokratın görevi ise şöyle:

  1. Olağan bir kullanıcıyı hizmetli ya da bürokrat atayabilirler.
  2. Bir kullanıcının kullanıcı adını değiştirebilirler.
  3. Bir kullanıcıya bot statüsü verebilirler ya da bot statüsünü iptal edebilirler.

Bürokratlar 1. ve 3. görevlerini ancak bu yönde sonuçlanmış bir oylama söz konusu ise uygulayabilirler. 2. görevlerini ise yalnızca kullanıcının isteği üzerine uygulayabilirler (bkz. http://tr.wikipedia.org/wiki/VP:Hizmetli). Fakat bu kullanıcı kategorilerini abartmamak gerekiyor. Her yetkili kullanıcı görevini belirli kurallar çerçevesinde yürütmek zorunda. Wales Şubat 2003 tarihinde aşağıdaki uyarıyı yapıyor:

Yalnızca şunu söylemek istiyorum, sistem işletmeni olmak çok önemli bir şey değildir.

Biraz istemeden de olsa, sanırım çevrede bir süredir bulunan birkaç kişiye sistem işletmenliği yetkisi vereceğim. Ancak bunun çevresindeki “otorite” havasını dağıtmak istiyorum. Sistem işletmenlerine verilen yetkilerin herkese verilmiyor olması yalnızca teknik bir durumdur.

Kimi kullanıcılara sistem işletmenliği yetkisi verilmesinin, özel ve önemli bir durum olduğu havası oluşması kesinlikle hoşuma gitmiyor.

Anonimliğin en büyük etkisi ise gerçek hayattaki unvanları gereksiz kılıyor oluşu. Böylece, sözü söyleyenden çok sözün kendisi önem kazanıyor. Özellikle tartışma sayfalarında, kişinin unvanı ya unvansızlığı sözün içeriğinin önüne geçemiyor.

Vikipedi, içeriğinin hep özgür olacağını beyan etmiş olmasına rağmen herhangi bir ticarileşme eğilimi de topluluğun yoğun bir tepkisi ile karşılaşabiliyor. Örneğin, 2002 yılında Wales’in Vikipedi e-posta listesine, Vikipedi’ye reklam almayı düşündüğünü belirten bir mesaj atmasından sonra gelişen olaylar insanların Vikipedi’ye katkı koyma motivasyonları hakkında ipuçları veriyor. Wales’in bu mesajından sonra Vikipedi’nin İspanyolca sürümüne katkı koyanlar Wales’in gönüllülerin emeğinden para kazanma girişimine karşı sert bir tepki gösterdi. Hatta tüm İspanyolca içeriği alıp kendi ansiklopedi çalışmalarına Enciclopedia Libre adındaki kendi sitelerinde devam ettiler. Wales ve Sanger, reklam fikrinin sadece bir düşünce olduğunu belirttiler. Fakat ikna edici olamadılar, İspanyollar ancak birkaç yıl sonra Vikipedi’ye döndüler.

O’Sullivan’ın altını çizdiği gibi bu üç faktörden herhangi biri ile oynanması, Vikipedi’yi altüst edebiliyor.

Vikipedistler Nasıl Çalışır?

Her şeyin yerli yerine oturduğu herhangi bir konuda bir Vikipedi makalesi yazmak, eğer o konuda herhangi bir bilginiz varsa kolay görünüyor. Örneğin, Vikipedi’ye sayısal ses formatları hakkında bir makale yazıldığında pek fazla bir sorun çıkmaz. Diğer Vikipedistler, varsa hataları düzeltecek ya da yeni eklemeler yaparak makaleyi zenginleştireceklerdir..

Ama Vikipedi güncel olayları ve popüler kişileri de içermektedir. Dolayısıyla, yazdığınız makale güncel bir konu ya da popüler bir kişi üzerineyse durum değişir. Vikipedi’de Ekşi Sözlük’teki gibi, kişilerin belirli bir başlığın farklı farklı tanımlarını yapması ve bu tanımların başlık altında listelenmesi gibi bir durum söz konusu değildir. Vikipedi, aynı konuda birden fazla sayfa olmasını değil konunun tek bir sayfada olmasını ister. Taraflar, Vikipedi’nin ilgili maddesi üzerinde tartışırlar ve ortak bir içerik üretmeye çalışırlar.

Tartışma süreci, Vikipedi’nin üç temel politikası çerçevesinde gerçekleşir:

  1. Tarafsız bakış açısı
  2. Doğrulanabilirlik
  3. Özgün araştırmalara yer vermemek

Vikipedi’nin Nupedia’dan devraldığı tarafsızlık ilkesi şöyle tanımlanır:

Vikipedi’nin tarafsızlık kuralına göre birbiriyle çatışan görüşler olduğu takdirde bu görüşler yan tutmadan, tarafsızca sunulmalıdır. Farklı görüşlerin hiçbirine yersiz bir öncelik verilmemeli ya da doğru olarak gösterilmemelidir. Yalnızca en popüler görüş açısı değil, yayımlanmış tüm önemli görüşler sunulmalıdır. Bu durumda bile en popüler bakış açısının ya da orta yol bir görüşün doğru olduğuna dair bir açıklama yapılmamalıdır. Okuyucuların konu hakkında kendi fikirlerini oluşturmalarına izin verilmelidir.

Adı üzerinde tarafsız bakış açısı da nihayetinde bir bakış açısıdır, kesinlikle bakış açılarının yok edilmesi ya da farklı bakış açılarından söz edilmemesi anlamına gelmez. Bu bakış açısı konu hakkındaki farklı bakış açılarının yanında ya da karşısında olmayan, tarafsız bir bakış açısıdır.

Konu hakkındaki tartışmalar tanımlanır, gösterilir, nitelenir ama tartışmaya girilmez. Kimin neye niçin inandığı ve hangi görüş açısının en popüler olduğu hakkında bilgi verilir. Detaylı yazılan maddelerde her görüş açısının ortak değerlendirmesi de verilebilir ama hangisinin daha iyi olduğu hakkında yorum yapmaktan özellikle kaçınılır. Tarafsız yazım, bir tartışmanın tüm taraflarını duygudan uzak, hesaplı, analitik gözle tanımlayan bir yazım biçimi olarak düşünülebilir. Maddede özel bir bakış açısına doğru bir eğilim gözlemlendiğinde bu maddenin düzeltilmesi yani tarafsız hâle getirilmesi gerekir.

Vikipedi yazarlarının olgu ile kanı arasındaki farka dikkat etmesi gerekir. Örneğin, ABD’nin Irak’ı işgal etmesi bir olgudur, ama bu işgalin olumlu olarak değerlendirilmesi bir kanıdır. Vikipedi, kanılardan çok olgular üzerine kuruludur. Fakat,

Bir “kanı hakkındaki” olguları belirtirken “aynı zamanda” “karşı karşıya gelen kanılar hakkındaki” olguları da belirtmek önemlidir. Bunu yaparken de kanılardan birisinin doğru ya da yanlış olduğu konusunda yorum yapılmamalıdır. Farklı kanılara kimlerin sahip olduğu ve bunun nedenleri hakkındaki olguları da bildirmek oldukça önemlidir. Bu gibi durumlarda o görüşün önde gelen bir temsilcisini kaynak göstermek iyi bir yöntemdir.

Vikipedi’deki tartışmaların nasıl yürütüldüğü ve tartışmalı bir ansiklopedi maddesinin nasıl oluştuğunu izleyebilmek için İngilizce Vikipedi’deki kürtaj maddesine bakabiliriz (bkz. http://en.wikipedia.org/wiki/Abortion). Sayfanın sol tarafındaki menüde yer alan “Recent Changes/Son değişiklikler” bağlantısına tıklandığında ilgili makalenin hangi değişikliklerden geçerek oluştuğu izlenebilir. Sayfanın üstünde yer alan “Talk” bağlantısına tıklandığında ise makale hakkında yapılan tartışmaları görebiliriz (Tarafsızlık hakkında daha ayrıntılı bilgi için bkz. http://tr.wikipedia.org/wiki/Vikipedi:Tarafs%C4%B1z_bak%C4%B1%C5%9F_a%C3%A7%C4%B1s%C4%B1).

Vikipedi’nin ikinci temel politikası, doğrulanabilirlik ise şöyle ifade edilmektedir:

  • Maddeler sadece güvenilir kaynaklarda yayımlanmış materyal içermelidir.
  • Yeni materyal ekleyen kullanıcılar güvenilir bir kaynak göstermelidirler, yoksa düzeltmelerine itiraz edilebilir ya da bu düzeltmeler silinebilir.
  • Güvenilir bir kaynak gösterme zorunluluğu materyali eklemek isteyen kullanıcıların elindedir, silmek isteyenlerde değil.

Makalede yer alan kaynakların, ilgili makalenin kalitesini ve güvenirliğini de etkilemektedir (Doğrulanabilirlik hakkında daha ayrıntılı bilgi için bkz. http://tr.wikipedia.org/wiki/Vikipedi:Do%C4%9Frulanabilirlik).

Özgün araştırmalara yer vermemek, politikası ise diğer iki maddeyle ilişkilidir. Vikipedi,yazarların hiçbir yerde yayınlanmamış tezlerini, düşüncelerini, yorumlarını yazabileceği bir yer değildir (Ayrıntılı bilgi için bkz. http://tr.wikipedia.org/wiki/Vikipedi:%C3%96zg%C3%BCn_ara%C5%9Ft%C4%B1rmalara_yer_vermemek).

Aslında bu üç politikada bir ansiklopedinin toplumsal kabulü için gereklidir ve birbirini tamamlayan bu politikaları ayrı ayrı değil, bir bütünlük içinde değerlendirilmek gerekir. Fakat Vikipedi, kontrolü kendi içinde sağladığından tartışmaların, anlaşmazlıkların yaşanması da olağandır. Vikipedi’nin anlaşmazlık durumunda izlenecek yol konusundaki önerilerden bazıları şunlardır (bkz. http://tr.wikipedia.org/wiki/Vikipedi:Anla%C5%9Fmazl%C4%B1klar%C4%B1n_giderilmesi) :

  1. Bir anlaşmazlığın çözümü için en iyi yol, öncelikle anlaşmazlığın çıkmasını önlemektir. Diğer kullanıcılara ve onların bakış açılarına karşı saygılı olun.
  2. Hemen hemen her anlaşmazlığı çözmek için başvurulacak ilk çare konuyu tartışma sayfasında tartışmaya açmak olacaktır. Ya karşınızdaki kullanıcının mesaj sayfası ya da sözkonusu maddenin tartışma sayfası yoluyla temas kurun. Tartışmayı hiç bir zaman madde sayfasının içine taşımayın. Bir konuyu tartışırken sakin olun ve kişisel saldırılarda bulunmayın. Karşınızdaki kişinin bakış açısını da gözönüne alın ve bir uzlaşmaya varmaya çalışın. Aksini kanıtlayacak açık kanıtlarınız olmadıkça karşınızdakinin iyi niyetle davrandığını varsayın.
  3. Tartışmadan herhangi bir sonuç alınamamışsa gayri resmi ara buluculuk, üçüncü şahıslarla tartışmak, genel görüş araştırması yapmak gibi yollar denenebilir.
  4. Hizmetlilerden yardım istemek.

Ancak şuna dikkat etmek gerekir: Vikipedi’ye yazılan herhangi bir makale her zaman kendiliğinden tarafsız olmaz. Bir tartışma sürecinin sonunda tarafsızlaşır ve gerçek çoğu zaman bir mücadele sürecinde oluşur.

Vikipedi’ye Nasıl Katkıda Bulunabilirim?

Eğer Vikipedi’nin önemi konusunda ikna olduysanız, kolları sıvayıp Vikipedi’ye içerik ekleyip/değiştirme işine başlamadan önce Vikipedi’nin yardım sayfalarına göz atmakta fayda var. Bunun için Vikipedi’nin ana sayfasına girdikten sonra (http://tr.wikipedia.org/wiki/Ana_Sayfa), sol taraftaki menüden Yardım bağlantısına tıklamanız yeterli. Bu bölümde fazla ayrıntıya girilmeden, Vikipedi’yi kullanmanın teknik olarak çok basit olduğu gösterilmeye çalışılacak.

Bir sayfayı değiştirmek için üzerindeki değiştir bağlantısına tıklamanız yeterli olacaktır:

Viki'yi Düzenlemek
Viki’yi Düzenlemek

Eğer sayfa korunmaya alınmış ise değiştir bağlantısı görülmeyecektir.

Değiştir bağlantısının yanında yer alan Geçmişi Görüntüle bağlantısıyla, ilgili makale üzerinde yapılan tüm değişiklikleri tarih sırasına göre görebilir ve hatalı olduğunu düşünüyorsanız bu değişiklikleri geri alabilirsiniz.

Değiştir bağlantısına tıkladıktan sonra çıkan sayfada istediğimiz değişiklikleri yapabiliriz. Wiki sistemleri, klasik html’den farklı, daha basit bir işaretleme dili kullanmaktadır. Bu işaretleme diline göre bir kelimeyi ya da kelime grubunun görünümü aşağıdaki gibi değiştirilebilir:

  • ”eğik” eklendiğinde yazı eğik. (2 tırnak işareti)
  • ”’kalın”’ eklendiğinde yazı kalın. (3 tırnak işareti)
  • ””’kalın eğik””’ eklendiğinde yazı kalın eğik. (5 tırnak işareti)

Başlıklar ise aşağıdaki gibi oluşur:

  • == En üst başlık == (2 eşit işareti)
  • === Alt başlık === (3 eşit işareti)
  • ==== Alt Alt-başlık ==== (4 eşit işareti)

Dört ya da daha fazla başlık varsa, sayfanın içindekiler tablosu otomatik olarak oluşur.

Vikipedi içinde herhangi bir maddeye bağlantı vermek için kelime ya da kelime grubunu aşağıdaki gibi [[ ]] içine almak gerekir:

[[Mustafa Kemal Atatürk]]

Tüm bu ayrıntılara bile fazla gerek yoktur. Daha önce, OpenOffice.org, LibreOffice ya da Microsoft Office vb kelime işlem programlarını kullanmış biri için değiştir ekranında çıkan aşağıdaki menü oldukça tanıdık gelecektir:

viki2

Vikipedi’yi, özellikle Vikipedi’nin Türkçe sayfalarını zenginleştirecek yetenek Bilim ve Gelecek okurlarında fazlasıyla vardır. Buna çok fazla gencin ihtiyacı olduğunu unutmayalım…

Kaynaklar:

Alison J. Head and Michael B. Eisenberg, 2010. How today’s college students use Wikipedia for course–related research, First Monday, volume 15, number 3, http://firstmonday.org/article/view/2830/2476, son erişim 19 Eylül 2012.

Dan O’Sullivan, 2009. Wikipedia: A New Community of Practice?, Ashgate Publishing

Andrew Lih, 2009. How a Bunch of Nobodies Created the World’s Greatest Encyclopedia , Hyperion

 

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir