{"id":377,"date":"2015-03-24T22:18:25","date_gmt":"2015-03-24T20:18:25","guid":{"rendered":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/?p=377"},"modified":"2015-06-29T13:01:00","modified_gmt":"2015-06-29T10:01:00","slug":"cozumculuk-ve-internet-merkezcilik","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/?p=377","title":{"rendered":"\u00c7\u00f6z\u00fcmc\u00fcl\u00fck ve \u0130nternet Merkezcilik"},"content":{"rendered":"

30 Eyl\u00fcl 2013 tarihinde yay\u0131mlanan Time dergisinin kapa\u011f\u0131 \u00e7arp\u0131c\u0131yd\u0131:Google \u00d6l\u00fcm\u00fc \u00c7\u00f6zebilir Mi?<\/i> 2013 y\u0131l\u0131nda Google’\u0131n Arthur D. Levinson ile birlikte kurdu\u011fu Carilo adl\u0131 bioteknoloji firmas\u0131, sa\u011fl\u0131k ve \u00f6zellikle ya\u015flanma \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 hedefliyordu (http:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Calico_%28company%29<\/a>). Time’a g\u00f6re e\u011fer bu i\u015fe giri\u015fen Google de\u011fil de ba\u015fka biri olsayd\u0131 bu giri\u015fim \u00e7\u0131lg\u0131nl\u0131k olarak nitelendirilebilirdi. Google’\u0131n insans\u0131z arabalar\u0131 ve giyilebilir teknolojileri d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde pek de haks\u0131z say\u0131lmazlar.<\/p>\n

<\/p>\n

Google ge\u00e7mi\u015fte de baz\u0131 toplumsal problemlere teknolojik \u00e7\u00f6z\u00fcmler getirmeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131. \u00d6rne\u011fin, geni\u015f \u00f6l\u00e7ekte s\u0131f\u0131r karbon enerji \u00fcretmeye giri\u015fmi\u015f, ancak yeni bir enerji teknolojisi icat etmenin zorluklar\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda geri ad\u0131m atm\u0131\u015ft\u0131. Google’\u0131n CEO’su Larry Page, teknolojinin insan ya\u015fam\u0131n\u0131 iyile\u015ftirme konusunda m\u00fcthi\u015f bir potansiyele sahip oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyordu. Toplumsal hayata, teknolojiyle m\u00fcdahale etme iste\u011fi yaln\u0131z Google’a \u00f6zg\u00fc bir durum da de\u011fildi. Antonio Regalado’nun Silikon Vadisi giri\u015fimcileri hakk\u0131nda aktard\u0131\u011f\u0131 espriye g\u00f6re giri\u015fimcilerin projeleri ya\u015famlar\u0131yla paralel gidiyordu. \u00d6rne\u011fin gen\u00e7 programc\u0131lar\u0131n kafalar\u0131 hangi bara tak\u0131labileceklerini s\u00f6yleyecek web sitesi fikirleri ile doluyken, ilgileri daha sonra evlilik ve do\u011furganl\u0131k uygulamalar\u0131na kay\u0131yordu. \u015eimdi de sa\u00e7lar\u0131na aklar d\u00fc\u015ferken s\u0131ra \u00f6l\u00fcme gelmi\u015fti (bkz. http:\/\/www.technologyreview.com\/view\/519456\/google-to-try-to-solve-death-lol\/<\/a>).<\/p>\n

Asl\u0131nda bug\u00fcn Google’\u0131n projelerinin arkas\u0131ndaki temel felsefeyi anlayabilmek i\u00e7in Silikon Vadisi’nde egemen olan ve t\u00fcm d\u00fcnyaya yay\u0131lan \u00e7\u00f6z\u00fcmc\u00fcl\u00fck k\u00fclt\u00fcr\u00fcne bakmak gerekiyor. Teknolojinin toplumsal sorunlara \u00e7\u00f6z\u00fcmler getirerek daha iyi bir hayat sunabilece\u011fi Silikon Vadisi’nde yayg\u0131n bir d\u00fc\u015f\u00fcnce. “Bana bir kald\u0131ra\u00e7 verin d\u00fcnyay\u0131 kald\u0131ray\u0131m” diyen Ar\u015fimet’in ard\u0131llar\u0131 da uygun uygulamalar geli\u015ftirildi\u011finde insanl\u0131\u011f\u0131n t\u00fcm hatalar\u0131ndan (\u201cbug\u201d) kurtulabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor. Politika, kat\u0131l\u0131m, yay\u0131mc\u0131l\u0131k, yemek pi\u015firme, sa\u011fl\u0131k vb alanlarda uygun algoritmalar kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda bir \u00e7ok toplumsal sorun da \u00e7\u00f6z\u00fclm\u00fc\u015f olacak. \u0130ki y\u00fczl\u00fcl\u00fck politikadan defedilecek, su\u00e7lar ger\u00e7ekle\u015fmeden \u00f6nlenebilecek, insanlar daha mutlu olacaklar… Bu iddialar\u0131nda ba\u015far\u0131l\u0131 olup olamayacaklar\u0131 ayr\u0131 bir konu. Ya \u00e7\u00f6z\u00fcmlemek istedikleri sorunlar ger\u00e7ekten bir sorun de\u011filse?<\/p>\n

Evgeny Morozov, To Save Everything, Click Here <\/i>(Her \u015eeyi Kaydetmek \u0130\u00e7in Buraya T\u0131klay\u0131n) adl\u0131 kitab\u0131nda, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde olduk\u00e7a yayg\u0131n olan iki e\u011filimi, \u00e7\u00f6z\u00fcmc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc ve onunla ili\u015fkili olan \u0130nternet merkezcili\u011fi tart\u0131\u015f\u0131yor. Morozov’a g\u00f6re Silikon Vadisi, verimlilik, a\u00e7\u0131kl\u0131k, kesinlik ve m\u00fckemmellik iddias\u0131yla bizi deli g\u00f6mle\u011fine sokmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Oysa kusurluluk, belirsizlik, anla\u015f\u0131lmazl\u0131k, d\u00fczensizlik, hata yapma hakk\u0131 insan \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn bile\u015fenleri. Morozov, \u00e7\u00f6z\u00fcmc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn sorunun kendisini etrafl\u0131ca tart\u0131\u015fmak yerine \u00e7o\u011funlukla sorunu varsayd\u0131\u011f\u0131n\u0131, varsay\u0131lan sorunlara \u00e7\u00f6z\u00fcmler \u00fcretti\u011fini ve bunun da yeni sorunlara neden oldu\u011funu belirtiyor. Morozov’un verdi\u011fi \u00e7\u00f6z\u00fcmc\u00fcl\u00fck \u00f6rneklerine ve i\u00e7erdi\u011fi sorunlara bakmakta fayda var.<\/p>\n

\u0130lk \u00f6rne\u011fimiz yemek pi\u015firme hakk\u0131nda… Bug\u00fcn bir\u00e7ok yemek tarifine \u0130nternet’ten eri\u015fmek m\u00fcmk\u00fcn. Okuyarak ya da videodan izleyerek \u00e7e\u015fitli tarifleri uygulayabilirsiniz. Peki tarifi bir yerlerden okumak yerine mutfa\u011f\u0131n\u0131z sizi y\u00f6nlendirse nas\u0131l olurdu? Kyoto Sangyo \u00dcniversitesi’nce haz\u0131rlanan, kameralar ve projekt\u00f6rlerle donat\u0131lan bir mutfakta ki\u015fi komutlarla y\u00f6nlendirilebiliyor. Hatta a\u015fa\u011f\u0131daki resimde g\u00f6sterildi\u011fi gibi bal\u0131\u011f\u0131 temizlemek i\u00e7in neresinin kesilmesi gerekti\u011fi lazerle g\u00f6sterilebiliyor:<\/p>\n

\"balik\"<\/a><\/p>\n

Washington \u00dcniversitesi’ndeki bir ba\u015fka ara\u015ft\u0131rmada ise a\u015f\u00e7\u0131n\u0131n hareketleri daha detayl\u0131 alg\u0131lanabiliyor. B\u00f6ylece a\u015f\u00e7\u0131y\u0131 tarifin d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131nda uyarma olana\u011f\u0131 do\u011fuyor. Her iki ara\u015ft\u0131rma haberi de 2012 y\u0131l\u0131n\u0131n A\u011fustos ay\u0131ndan (bkz. http:\/\/www.newscientist.com\/article\/mg21528774.900-augmented-reality-kitchens-keep-novice-chefs-on-track.html#.VMAdUIe5tN8<\/a>). Muhtemelen \u015fimdi \u00e7ok daha \u201cba\u015far\u0131l\u0131\u201d sonu\u00e7lar al\u0131yorlard\u0131r. Fakat Morozov’un da vurgulad\u0131\u011f\u0131 gibi bu tarz bir uygulama ile insan\u0131n robotla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 en ba\u015fta insan\u0131n entelekt\u00fcel geli\u015fiminin gerilemesi ile sonu\u00e7lanacakt\u0131r; robotlar\u0131n insan gibi d\u00fc\u015f\u00fcnmesinden \u00e7ok insanlar\u0131n robotla\u015fmas\u0131 daha yak\u0131n ve can al\u0131c\u0131 bir tehlikedir. Ayr\u0131ca yeni tatlar\u0131n, var olan tariflere harfiyen uyuldu\u011fu i\u00e7in de\u011fil, bilerek ya da bilmeyerek tariften sap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 da unutmamal\u0131y\u0131z. Tabi t\u00fcm yiyeceklerin McDonaldla\u015ft\u0131rmas\u0131n\u0131 istemiyorsak…<\/p>\n

Kapitalizm ko\u015fullar\u0131nda bunun sonras\u0131n\u0131 tahmin etmek zor de\u011fil. \u0130lk ba\u015fta yemek tarifi almak i\u00e7in bu kameralar\u0131 mutfaklar\u0131m\u0131za koyaca\u011f\u0131z. Daha sonra yiyecek ve elektronik firmalar\u0131 bize daha uygun \u00fcr\u00fcnler geli\u015ftirmek i\u00e7in yemek yapma al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131m\u0131z \u00fczerine veri toplamaya ba\u015flayacak. Sonra bu veriler uzaktaki bir sunucuya ta\u015f\u0131nacak. En sonunda bir de bakaca\u011f\u0131z ki sigorta \u015firketleri poli\u00e7emizi haz\u0131rlarken yeme al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131m\u0131z\u0131 g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurmaya ba\u015flam\u0131\u015flar. Tuzlu yiyorsak sigorta \u00fccretleri y\u00fckselecek, et yo\u011fun besleniyorsak bundan kaynaklanabilecek hastal\u0131klar sigorta kapsam\u0131ndan \u00e7\u0131kart\u0131lacak.<\/p>\n

Daha b\u00fcy\u00fck bir sorun ise toplumsal ili\u015fkilerin d\u00fczenlenmesinde teknolojinin siyasetin ve hukukun yerine ikame edilmesidir. Morozov’un alt\u0131n\u0131 \u00e7izdi\u011fi gibi toplumsal ili\u015fkilerin d\u00fczenlenmesinde teknoloji kullan\u0131m\u0131n\u0131n i\u00e7erdi\u011fi en b\u00fcy\u00fck tehlike d\u00fczenlemenin kodland\u0131ktan sonra de\u011fi\u015ftirilmesinin zor olmas\u0131d\u0131r. De\u011fi\u015ftirmedeki zorluk teknik de\u011fildir. Teknolojik, hukuksal ya da siyasal… \u00dc\u00e7\u00fcn\u00fcn de toplumsal sorunlara getirdi\u011fi \u00e7\u00f6z\u00fcmler, do\u011fal olarak, o an i\u00e7in ge\u00e7erli olan toplumsal ili\u015fkileri yans\u0131tacakt\u0131r. Ancak hukuksal ve siyasal \u00e7\u00f6z\u00fcmlerle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda teknolojik \u00e7\u00f6z\u00fcmler insan iradesini daha k\u0131s\u0131tlay\u0131c\u0131d\u0131r ve esnetilmeye \u00e7ok uygun de\u011fildir. 1’lerin ve 0’lar\u0131n d\u00fcnyas\u0131nda kurallar daha kesindir.<\/p>\n

Morozov’un Rosa Parks \u00f6rne\u011fi, teknolojik d\u00fczenlemelerden do\u011fabilecek olas\u0131 sorunlar\u0131 anlayabilmemiz a\u00e7\u0131s\u0131ndan son derece \u00f6\u011freticidir.<\/p>\n

1913’de ABD’de do\u011fan Rosa Parks, 1943 y\u0131l\u0131nda ABD Yurtta\u015f Haklar\u0131 Hareketi’nin aktif bir \u00fcyesi olur. O y\u0131llarda ABD’de siyahlar otob\u00fcslerde sadece kendilerine tahsis edilen yerlere oturabilmekte ve beyazlara ayr\u0131lan koltuklar yetersiz kald\u0131\u011f\u0131nda yer vermeleri beklenmektedir. 1955 y\u0131l\u0131nda bir beyaz, otob\u00fcste beyazlara ayr\u0131lan alanda yer kalmad\u0131\u011f\u0131ndan siyahlara ayr\u0131lan b\u00f6l\u00fcmde yolculuk eden Parks’tan yerini vermesini ister. Parks, \u015fof\u00f6r\u00fcn de uyar\u0131lar\u0131na ra\u011fmen kalkmaz ve hapse at\u0131l\u0131r. Parks’\u0131n bu eylemi sonras\u0131nda siyahlar bir y\u0131ldan uzun bir s\u00fcre otob\u00fcsleri boykot ederler. Boykot kazan\u0131mla sonu\u00e7lan\u0131r, otob\u00fcslerdeki bu uygulama yasaklan\u0131r. Parks’\u0131n bu sivil itaatsizlik eylemi daha sonra dalga dalga yay\u0131lacak ve siyahlar e\u015fit yurtta\u015fl\u0131k y\u00f6n\u00fcnde \u00f6nemli kazan\u0131mlar elde edeceklerdir.<\/p>\n

Morozov bir de \u015f\u00f6yle d\u00fc\u015f\u00fcnmemizi ister…E\u011fer g\u00fcn\u00fcm\u00fczde benzer bir uygulama olsayd\u0131 ve bir m\u00fchendisten bu ayr\u0131mc\u0131l\u0131\u011f\u0131 bir teknolojide kodlamas\u0131 istenseydi benzer gerilimlerin \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ilebilir, olaylar b\u00fcy\u00fcmeden bast\u0131r\u0131labilirdi. \u00d6rne\u011fin, \u00e7e\u015fitli al\u0131c\u0131larla donat\u0131lm\u0131\u015f otob\u00fcs duraklar\u0131nda bekleyen beyaz say\u0131lar\u0131 tespit edilip, duraklarda bekleyen siyahlara sonraki otob\u00fcs\u00fc beklemeleri s\u00f6ylenebilirdi. Ya da duraklarda bekleyenlerin \u0131rksal da\u011f\u0131l\u0131mlar\u0131n\u0131 ve b\u00fcy\u00fck veri analizlerini dikkate alarak beyazlar\u0131n siyahlar\u0131n yerlerinden kalkmas\u0131n\u0131 istemeden koltuklar\u0131 dinamik olarak payla\u015ft\u0131racak sistemler geli\u015ftirilebilirdi, tabi her zaman siyahlar aleyhine olacak bi\u00e7imde. \u00d6rne\u011fin baz\u0131 g\u00fcnler, siyab-beyaz oran\u0131 30’a 40 olurken, baz\u0131 g\u00fcnler bu oran 10’a 60 olarak yeniden d\u00fczenlenebilirdi. Ya da ak\u0131ll\u0131 bilgisayarlar siyasi atmosferi veya durakta beklemekte olan siyahlar\u0131n sosyal medya profillerini inceleyerek gerginlik yaratma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 olan yolcular\u0131 otob\u00fcse hi\u00e7 almayacak \u015fekilde kodlanabilirdi.<\/p>\n

Morozov, b\u00f6yle bir d\u00fczenlemenin pekala \u201cverimli\u201d bir \u015fekilde \u00e7al\u0131\u015fabilece\u011fini ama Rosa Parks’lar\u0131n \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131na da engel olaca\u011f\u0131n\u0131 belirtiyor. Bill Clinton, 11 Eyl\u00fcl sonras\u0131nda veri analizinin \u00f6nemini anlatmak i\u00e7in veri analizinde ba\u015far\u0131l\u0131 olunsayd\u0131 11 Eyl\u00fcl’\u00fcn \u00f6nlenebilece\u011fini s\u00f6yler. Belki… Ama 1950’lerde veri analizi, g\u00f6zetim, b\u00fcy\u00fck veri vb \u00e7ok ileri olsayd\u0131 bug\u00fcn Obama’n\u0131n ABD ba\u015fkan\u0131 olamayaca\u011f\u0131n\u0131 da g\u00f6rmek laz\u0131m. Toplumsal kurallar\u0131, teknolojiye kodlad\u0131\u011f\u0131m\u0131zda de\u011fi\u015fimin de \u00f6n\u00fcn\u00fc t\u0131kam\u0131\u015f oluyoruz. Devrim yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 zannederken, stat\u00fckoyu devam ettirmekten ba\u015fka bir \u015fey yapm\u0131yoruz…<\/p>\n

Daha somut bir \u00f6rnek ise DRM’den (Digital Restirictions Management \u2013 Say\u0131sal K\u0131s\u0131tlamalar Y\u00f6netimi). Telif haklar\u0131, \u00f6zel ve kamu \u00e7\u0131karlar\u0131 aras\u0131nda, dinamik bir toplumsal ili\u015fkidir. Bu toplumsal ili\u015fkinin, gri, belirsiz alanlar\u0131 da vard\u0131r. \u00d6rne\u011fin, CD\u2019ler zaman i\u00e7inde y\u0131pranabilen teknolojilerdir. CD kopyalamak yasakt\u0131r ama ayn\u0131 CD\u2019ye birka\u00e7 y\u0131l sonra tekrar \u00fccret \u00f6demek istemeyen bir m\u00fcziksever, CD\u2019nin bir kopyas\u0131n\u0131 alabilir ya da CD i\u00e7eri\u011fini bilgisayar\u0131na aktarabilir. \u00dcniversite kamp\u00fcslerinde k\u00fct\u00fcphanedeki kitaplar\u0131n fotokopisini \u00e7ektirmek belki telif hakk\u0131 yasas\u0131n\u0131n ihlalidir, ama e\u011fitim i\u00e7in gerekliliktir. Baz\u0131 k\u00fct\u00fcphanelerde, kitab\u0131n ancak %10’u fotokopi \u00e7ektirilebilir. Ama ayn\u0131 ki\u015finin farkl\u0131 zamanlarda on kere fotokopiciye gitmesinin ya da on arkada\u015f\u0131n fotokopi \u00e7ektirilecek sayfalar\u0131 aralar\u0131nda payla\u015fmas\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcnde hi\u00e7bir engel yoktur. DRM uygulay\u0131c\u0131lar\u0131 ise eserlerin kullan\u0131m\u0131n\u0131 k\u0131s\u0131tlamak i\u00e7in kullan\u0131m haklar\u0131n\u0131 teknolojik ara\u00e7larla kodlar. B\u00f6ylece gri ve belirsiz alan\u0131n geni\u015flemesi, \u015fartlara g\u00f6re de\u011fi\u015fmesi en ba\u015ftan \u201cverimli\u201d bir \u015fekilde engellenmi\u015f olur.<\/p>\n

Asl\u0131nda bili\u015fimcilerde (kendim de dahil olmak \u00fczere) son derece belirgin bir \u00e7\u00f6z\u00fcmc\u00fcl\u00fck e\u011filimi vard\u0131r. Bunda mesleki deformasyonun etkisi olabilir. Bilgisayarla fazla ha\u015f\u0131r ne\u015fir olunca insan ili\u015fkilerinde de bilgisayarda oldu\u011fu gibi kesinlik istiyor olabiliriz. Geli\u015ftirdi\u011fimiz yaz\u0131l\u0131mlarda belirsizli\u011fe ve olumsall\u0131\u011fa yer b\u0131rak\u0131lmamal\u0131d\u0131r; bu bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 ister istemez d\u00fcnyaya bak\u0131\u015f\u0131m\u0131z\u0131 da etkileyebilmektedir. Fakat \u00e7\u00f6z\u00fcmc\u00fcl\u00fck yaln\u0131z bili\u015fim \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131nda de\u011fil, genel olarak orta s\u0131n\u0131flar aras\u0131nda da \u00e7ok yayg\u0131nd\u0131r. Siyasi kurumlara ve hukuka kar\u015f\u0131 g\u00fcvensizlik ileri boyuttad\u0131r. Muhalefetin kendi \u00f6rg\u00fctlenmelerinde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 s\u0131k\u0131nt\u0131lar muhalefeti farkl\u0131 aray\u0131\u015flara y\u00f6neltmektedir. Morozov’un ele\u015ftirdi\u011fi ikinci e\u011filim olan \u0130nternet merkezcili\u011fin yayg\u0131nla\u015fmas\u0131nda bu umutsuzlu\u011fun \u00f6nemli rol\u00fc oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum.<\/p>\n

Morozov, \u0130nternet merkezci d\u00fc\u015f\u00fcncenin \u00f6zellikle a\u00e7\u0131kl\u0131\u011fa ve \u015feffafl\u0131\u011fa vurgu yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve \u0130nternet’e atfedilen bu \u00f6zelliklerin sanki g\u00f6kten zembille inmi\u015f gibi bir hava yarat\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtir. \u0130nternet merkezci d\u00fc\u015f\u00fcnceye g\u00f6re \u0130nternet kutsald\u0131r; e\u011fitim, medya, siyaset vb alanlar\u0131n internetin do\u011fas\u0131na uyumlu olmas\u0131n\u0131n gerekti\u011fi savunulur. \u0130nternet, entelekt\u00fcel bir kal\u0131p haline getirilir: \u015eehirler, belediyeler, toplumsal kurumlar \u0130nternet’in do\u011fas\u0131na uygun olarak yeniden yap\u0131land\u0131r\u0131lmal\u0131d\u0131r. Mahremiyet konusunda karma\u015f\u0131k duygulara sahip olan Almanya yaln\u0131z \u0130nternet’in k\u00fclt\u00fcr\u00fcyle de\u011fil, gelecekle de \u00e7eli\u015fmektedir…\u0130nternet’in a\u00e7\u0131kl\u0131k, kamusall\u0131k ve i\u015fbirli\u011fine ba\u011fl\u0131 do\u011fas\u0131na uygun hareket etmek Google’a verimlilik ve kar getirmi\u015ftir… Ekonomi ve siyaset Wikipedia’n\u0131n \u00f6rg\u00fctlenme modelini \u00f6rnek almal\u0131d\u0131r.<\/p>\n

\u0130nternet’i \u0130nternet yapan nedir diye soracak olursak alaca\u011f\u0131m\u0131z cevab\u0131n ba\u015f\u0131nda onun a\u00e7\u0131kl\u0131\u011f\u0131 gelmektedir. Bu a\u00e7\u0131kl\u0131\u011f\u0131 sayesinde \u0130nternet \u00e7ok say\u0131da yenili\u011fin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131na ortam haz\u0131rlam\u0131\u015ft\u0131r. \u0130nternet’te kimse bir yerden izin almadan yapaca\u011f\u0131n\u0131 yapmakta. Google gibi bir arama motoru internet servis sa\u011flay\u0131c\u0131lardan izin almamakta, Wikipedia Microsoft’un ya da AOL’nin onay\u0131na gerek duymamaktad\u0131r.<\/p>\n

Morozov \u0131srarla \u0130nternet’e atfedilen a\u00e7\u0131kl\u0131\u011f\u0131 ve \u015feffafl\u0131\u011f\u0131 sorgular \u0130nternet’in ne kendine \u00f6zg\u00fc bir do\u011fas\u0131 ne de de\u011fi\u015fmez oldu\u011funu vurgular. \u0130nternet’in kendili\u011finden a\u00e7\u0131k oldu\u011funu varsaymadan \u00f6nce onun \u015firketlerin ve h\u00fck\u00fcmetlerin retori\u011findeki yerine ve bu akt\u00f6rlerin pratiklerine bakmak gerekir.<\/p>\n

A\u00e7\u0131kl\u0131k kendi ba\u015f\u0131na bir hedef midir yoksa daha ba\u015fka hedefler i\u00e7in bir ara\u00e7 m\u0131d\u0131r? \u00d6rne\u011fin her f\u0131rsatta \u0130nternet’in a\u00e7\u0131kl\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u00f6nemini vurgulayan ve bu konuda etkin bir halkla ili\u015fkiler \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 y\u00fcr\u00fcten Google’\u0131n Android platformundaki pratiklerine bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda platformdaki di\u011fer akt\u00f6rlerin hareket alan\u0131n\u0131 k\u0131s\u0131tlay\u0131c\u0131 hamleler yapt\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir.<\/p>\n

Google, indeksledi\u011fi sayfalar\u0131 ge\u00e7ici de\u011fil de kal\u0131c\u0131 olarak saklamakta, Facebook kullan\u0131c\u0131lar\u0131n mahremiyet ayarlar\u0131n\u0131 \u015firket politikalar\u0131 do\u011frultusunda de\u011fi\u015ftirebilmektedir. Ama bu \u0130nternet’in do\u011fas\u0131ndan de\u011fil, s\u00f6z konusu \u015firketlerin ihtiya\u00e7lar\u0131 do\u011frultusunda geli\u015fen bir durumdur. Fakat bize s\u00fcrekli empoze edilen \u0130nternet’in kendine \u00f6zg\u00fc bir mant\u0131\u011f\u0131 oldu\u011fu, bunun tersine \u00e7evrilemeyece\u011fidir. \u0130nternet sadece engellenebilir. Bir di\u011fer deyi\u015fle 1 ve 0…<\/p>\n

Ba\u015fka bir yan\u0131lsama da \u0130nternet’in do\u011fas\u0131na uygun oldu\u011fu iddia edilen a\u00e7\u0131k h\u00fck\u00fcmet modelidir. Morozov, a\u00e7\u0131k h\u00fck\u00fcmetteki a\u00e7\u0131\u011f\u0131n da son derece belirsiz oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmektedir: Be\u015f a\u00e7\u0131k h\u00fck\u00fcmet uzman\u0131n\u0131 bir odaya koydu\u011funuzda a\u00e7\u0131k h\u00fck\u00fcmetteki a\u00e7\u0131kl\u0131k i\u00e7in alt\u0131 farkl\u0131 yorum elde edersiniz.<\/p>\n

A\u00e7\u0131k h\u00fck\u00fcmet tren tarifelerinin ve \u015fehir haritalar\u0131n\u0131n herkes\u00e7e eri\u015filebilir olmas\u0131 m\u0131d\u0131r? Morozov en anti-demokratik h\u00fck\u00fcmetin bile bunu sa\u011flayabilece\u011fini, fakat bunun, kelimenin \u00e7a\u011fr\u0131\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131 gibi hi\u00e7bir h\u00fck\u00fcmeti demokratik yapmayaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yler. As\u0131l sorun a\u00e7\u0131kl\u0131\u011f\u0131n bir \u00f6rt\u00fc g\u00f6revi \u00fcstlenmesidir; h\u00fck\u00fcmetler a\u00e7\u0131kl\u0131\u011f\u0131 bir propaganda malzemesi olarak kullanarak hem bir yan\u0131lsama yaratmakta hem de ger\u00e7ekte yapmalar\u0131 gereken \u015feyleri ertelemektedir. Ayr\u0131ca a\u00e7\u0131k h\u00fck\u00fcmet s\u00f6yleminin ve uygulamalar\u0131n\u0131n bir \u00e7ok noktada Thatcher’in devleti k\u00fc\u00e7\u00fcltme planlar\u0131yla \u00f6rt\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc de g\u00f6z ard\u0131 etmemek gerekir.<\/p>\n

\u015eirketlerin ve h\u00fck\u00fcmetlerin a\u00e7\u0131k \u0130nternet arkas\u0131na saklad\u0131klar\u0131 niyetleri ve yarat\u0131lan yan\u0131lsama a\u00e7\u0131k \u0130nternet’in bir boyutudur. Ancak ayn\u0131 yan\u0131lsama, aktivistler aras\u0131nda da yayg\u0131nd\u0131r. Morozov, bu yan\u0131lsaman\u0131n SOPA yasas\u0131nda oldu\u011fu gibi \u0130nternet’in a\u00e7\u0131k do\u011fas\u0131na sahip \u00e7\u0131kmak ad\u0131na insanlar\u0131 harekete ge\u00e7irdi\u011fini de ekler. Bu ba\u011flamda \u0130nternet merkezcili\u011fi dine benzetir. Her din gibi \u0130nternet merkezcili\u011fin de belirli konularda faydal\u0131 sonu\u00e7lar elde etti\u011fini belirtir. Buna kar\u015f\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 yan\u0131lsama \u00e7\u00f6z\u00fcmc\u00fcl\u00fckle bir araya geldi\u011finde ger\u00e7ek sorunlar\u0131n \u00fczeri \u00f6rt\u00fclmekte ya da var olan sorunlar bi\u00e7im de\u011fi\u015ftirip derinle\u015fmektedir.<\/p>\n

\u00d6rne\u011fin, \u0130nternet’in ademi merkeziyet\u00e7i bir yap\u0131s\u0131n\u0131n oldu\u011fu ve \u00f6rg\u00fctlenmelerimizi de buna uydurmam\u0131z gerekti\u011fi s\u00f6ylenmektedir. Bu hangi sorunumuzu \u00e7\u00f6zecektir?<\/p>\n

David Harvey’in de ele\u015ftirdi\u011fi gibi bug\u00fcnlerde s\u0131k s\u0131k hiyerar\u015fik \u00f6rg\u00fctlenmelerin zararlar\u0131ndan s\u00f6z edilmekte ve yatay \u00f6rg\u00fctlenmeler feti\u015fle\u015ftirilmektedir. \u00d6rg\u00fcts\u00fczl\u00fck ve lidersizlik \u00f6v\u00fclmekte, herkesin bir lider, bir \u00f6rg\u00fct oldu\u011fu s\u00f6ylenmektedir. Bu feti\u015fizm daha verimli ve duruma uygun \u00f6rg\u00fctlenmelerin \u00f6n\u00fcn\u00fc de kesiyor.<\/p>\n

Son y\u0131llardaki toplumsal hareketlerde sosyal a\u011flar\u0131n yo\u011fun kullan\u0131m\u0131 ve hareketlere kat\u0131lan kitlenin \u00f6rg\u00fcts\u00fczl\u00fc\u011f\u00fc kuramla\u015ft\u0131r\u0131lmakta ve \u015f\u00f6yle tezler \u00f6ne s\u00fcr\u00fclebilmektedir: Mademki \u00f6rg\u00fctler olmadan \u00f6rg\u00fctlenebiliyoruz, sendika ya da siyasi parti benzeri verimsiz ve hantal \u00f6rg\u00fctlenmelere ne gerek var ki?<\/p>\n

Arap Bahar\u0131’ndaki lidersizlik \u00f6v\u00fclmektedir. Herkes bir liderdir. Hareketin amac\u0131, bir diktat\u00f6r\u00fc devirmekse belki (ama belki!) bu herhangi bir siyasi parti ya da \u00f6rg\u00fct olmadan da ba\u015far\u0131labilir. Ama bir devrimden s\u00f6z ediyorsak yaln\u0131z y\u0131kma de\u011fil yapma iradesi de gerekmektedir. Yenilgi sonras\u0131 da\u011f\u0131lmamak, geri \u00e7ekilebilmek, gerekti\u011finde risk alarak cesur ad\u0131mlar atabilmek \u00f6rg\u00fctl\u00fc bir yap\u0131y\u0131 gerektirir. Aksi taktirde M\u00fcbarek gider, Mursi gelir…<\/p>\n

Bunda (\u015fimdilik) en ileri nokta ruck.us adl\u0131 web sitesi. Siteye \u00fcye oldu\u011funuzda verdi\u011finiz ki\u015fisel veriler do\u011frultusunda politik DNA’n\u0131z hesaplan\u0131yor ve DNA’n\u0131za uyan ki\u015fi ya da kampanyalar \u00f6neriliyor. \u00d6rne\u011fin sitenin elinde sigara yasa\u011f\u0131na kar\u015f\u0131 oldu\u011funuza dair bir bilgi varsa sizi alkol yasaklar\u0131na kar\u015f\u0131 olan kampanyalar hakk\u0131nda da bilgilendirecektir. B\u00f6ylece bir \u00f6rg\u00fct \u00e7at\u0131s\u0131 olmadan, proje temelli \u00e7al\u0131\u015fmada oldu\u011fu gibi, ortak ama\u00e7lar etraf\u0131nda bulu\u015fulacak ve kampanya sonunda ya da ki\u015filerin ilgilerini kaybetmesinden sonra da\u011f\u0131l\u0131nacak.<\/p>\n

Bu tarz \u00f6rg\u00fctlenmelerin i\u015fe yarayabilece\u011fi durumlar olabilir. Ama partilerin veya \u00f6rg\u00fctlerin yerini almas\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemez.<\/p>\n

Politik sorunlara bir ba\u015fka \u00e7\u00f6z\u00fcm \u00f6rne\u011fi ise Korsan Partisi’nin LiquidFeedback (http:\/\/liquidfeedback.org\/<\/a>) yaz\u0131l\u0131m\u0131d\u0131r. Kat\u0131l\u0131mc\u0131l\u0131\u011f\u0131 te\u015fvik etmeyi ve politik s\u00fcre\u00e7leri \u015feffafla\u015ft\u0131rmay\u0131 hedeflemektedir. Herhangi bir \u00fcye, kendi ad\u0131yla ya da ba\u015fka bir adla partiye \u00f6neriler getirebilir: \u201cKorsanlar x i\u015fini yapmal\u0131d\u0131r\u201d diye. E\u011fer \u00fcyelerin %10’u bu \u00f6neriyi ilgin\u00e7 bulursa ikinci a\u015famaya ge\u00e7ilir. \u0130kinci a\u015famada parti \u00fcyeleri lehte ya da aleyhte oy kullan\u0131r. \u0130kinci a\u015famaya ge\u00e7ilmeden, parti \u00fcyeleri kar\u015f\u0131 teklifler getirebilir. \u0130lgin\u00e7 ve farkl\u0131 olan ise \u00fcyelerin oylar\u0131n\u0131 konunun uzmanlar\u0131na devredebilece\u011fidir. Tabi bu s\u00fcrecin herhangi bir ba\u011flay\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 yoktur. Parti y\u00f6netimi sadece kitlelerin d\u00fc\u015f\u00fcncesi hakk\u0131nda haberdar olmaktad\u0131r.<\/p>\n

Teoride g\u00fczel ve etkileyici. Ancak bunun kat\u0131l\u0131m\u0131 art\u0131rd\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenemez. \u00c7\u00fcnk\u00fc Korsan Partisi, ge\u00e7mi\u015fteki hiyerar\u015filerin, liderlerin, kurallar\u0131n ve b\u00fcrokrasinin ge\u00e7mi\u015f ileti\u015fim altyap\u0131s\u0131n\u0131n eksikli\u011finden kaynakland\u0131\u011f\u0131n\u0131 varsaym\u0131\u015f ve bunu \u0130nternet’le a\u015fmaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Oysa \u00e7ok daha karma\u015f\u0131k bir sorunla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131yay\u0131z, ileti\u015fim sorunu bunun sadece bir par\u00e7as\u0131d\u0131r.<\/p>\n

***<\/p>\n

Bu yaz\u0131da, Morozov’un kitab\u0131ndan al\u0131nt\u0131lad\u0131\u011f\u0131m \u00f6rnekleri, teknoloji kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131 olarak alg\u0131lamamak gerekir. Ama\u00e7 sadece yararl\u0131 gibi g\u00f6r\u00fcnen teknolojilerin olas\u0131 sonu\u00e7lar\u0131na dikkat \u00e7ekmektir. Sorunun kendisini etrafl\u0131ca de\u011ferlendirmeden, bir teknoloji sadece teknik olarak uygulanabilir oldu\u011fu i\u00e7in uygulanmamal\u0131d\u0131r. \u0130nternet, b\u00fcy\u00fck veri analizi, yapay zeka var diye sosyal bilimleri bir kenara koyamay\u0131z.<\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

30 Eyl\u00fcl 2013 tarihinde yay\u0131mlanan Time dergisinin kapa\u011f\u0131 \u00e7arp\u0131c\u0131yd\u0131:Google \u00d6l\u00fcm\u00fc \u00c7\u00f6zebilir Mi? 2013 y\u0131l\u0131nda Google’\u0131n Arthur D. Levinson ile birlikte kurdu\u011fu Carilo adl\u0131 bioteknoloji firmas\u0131, sa\u011fl\u0131k ve \u00f6zellikle ya\u015flanma \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 hedefliyordu (http:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Calico_%28company%29). Time’a g\u00f6re e\u011fer bu i\u015fe giri\u015fen Google de\u011fil de ba\u015fka biri olsayd\u0131 bu giri\u015fim \u00e7\u0131lg\u0131nl\u0131k olarak nitelendirilebilirdi. Google’\u0131n insans\u0131z arabalar\u0131 ve giyilebilir teknolojileri d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde pek de haks\u0131z say\u0131lmazlar.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[18,3],"tags":[87,85,86,88,81,84,15],"class_list":["post-377","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-genel","category-ozgur_yazilim","tag-acik-kaynak-kod","tag-cozumculuk","tag-determinizm","tag-enformasyon-toplumu","tag-google","tag-internet-merkezcilik","tag-korsan-partisi"],"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/377","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=377"}],"version-history":[{"count":2,"href":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/377\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":380,"href":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/377\/revisions\/380"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=377"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=377"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=377"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}