{"id":569,"date":"2018-06-19T21:18:49","date_gmt":"2018-06-19T18:18:49","guid":{"rendered":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/?p=569"},"modified":"2018-06-19T21:18:49","modified_gmt":"2018-06-19T18:18:49","slug":"teknoloji-mitleri","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/?p=569","title":{"rendered":"Teknoloji Mitleri"},"content":{"rendered":"

Her 100 metrede bir polis g\u00f6zetleme binas\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcnden ge\u00e7iyorsunuz. Cadde k\u00f6\u015felerine ve elektrik direklerine yerle\u015ftirilen kameralar y\u00fcz\u00fcn\u00fcz\u00fc alg\u0131l\u0131yor ve hareketlerinizi takip ediyor. Farkl\u0131 kontrol noktalar\u0131nda polis memurlar\u0131 kimlik kartlar\u0131n\u0131z\u0131, irisinizi ve telefonunuzun i\u00e7eri\u011fini tar\u0131yor. S\u00fcper market ve bankalarda yeniden taran\u0131yorsunuz. \u00c7antan\u0131z x \u0131\u015f\u0131n\u0131 cihaz\u0131ndan ge\u00e7erken polisler ellerindeki \u00e7ubuklarla \u00fcst\u00fcn\u00fcz\u00fc ar\u0131yor. Bu uygulama, \u00f6zellikle belirli bir etnik gruba \u00fcyeyseniz ge\u00e7erli. Biyometrik verileriniz, veritabanlar\u0131ndaki kimlik bilgileriniz ile e\u015fle\u015ftirildikten sonra g\u00fcvenilir, normal ve tehlikeli olarak s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131l\u0131yorsunuz. M\u00fcze ve al\u0131\u015fveri\u015f merkezi gibi yerlere giri\u015finiz, otellerde konaklaman\u0131z, yak\u0131t alman\u0131z, bir apartman dairesini kiralaman\u0131z veya i\u015f ba\u015fvurunuz bu s\u0131n\u0131fland\u0131rmaya g\u00f6re de\u011ferlendiriliyor (https:\/\/www.nytimes.com\/2018\/02\/03\/opinion\/sunday\/china-surveillance-state-uighurs.html<\/a> ve https:\/\/www.bloomberg.com\/news\/articles\/2018-01-17\/china-said-to-test-facial-recognition-fence-in-muslim-heavy-area<\/a>).<\/p>\n

<\/p>\n

Bir kar\u015f\u0131 \u00fctopya gibi g\u00f6r\u00fcnse de \u00c7in’in kuzeybat\u0131s\u0131ndaki Uygurlar, bu \u015fartlar alt\u0131nda ya\u015famaktad\u0131r. \u00c7in’in bir taraf\u0131nda kur\u015fun h\u0131z\u0131nda trenler, l\u00fcks al\u0131\u015fveri\u015f merkezleri ve t\u00fcketiciler i\u00e7in ileri teknoloji uygulamalar\u0131 varken Sincan Uygur \u00d6zerk B\u00f6lgesi adeta bir g\u00f6zetim teknolojileri laboratuvar\u0131 olarak \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Tehlikeli olarak s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131lan biri g\u00fcvenli olarak i\u015faretlenmi\u015f bir b\u00f6lgeye 300 metreden fazla yakla\u015f\u0131rsa yetkililer hemen harekete ge\u00e7iyor. G\u00f6r\u00fcnmez ama etki alan\u0131 geni\u015f ve derin bir iktidar var. Uygurlar’\u0131n DNA bilgileri devlet taraf\u0131ndan yap\u0131lan sa\u011fl\u0131k taramalar\u0131nda toplanm\u0131\u015f. T\u00fcm ara\u00e7lara GPS takip cihazlar\u0131 kurulmu\u015f. Mobil telefonlara casus yaz\u0131l\u0131m kurma zorunlulu\u011fu var. Polisin insanlar aras\u0131ndaki ileti\u015fimi izlemesine imkan veren WeChat uygulamas\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda bir ileti\u015fim yaz\u0131l\u0131m\u0131 kurmak yasak. Uygurlar bir b\u0131\u00e7ak ald\u0131klar\u0131nda kimlik numaralar\u0131 b\u0131\u00e7a\u011f\u0131n a\u011fz\u0131na kare kod olarak i\u015fleniyor.<\/p>\n

Bir zamanlar, kimlik soran g\u00f6revliler otoriterli\u011fin sembol\u00fcyd\u00fc. \u015eimdi daha “ileri” bir a\u015famaday\u0131z. Amerikal\u0131lar’\u0131n foto\u011fraflar\u0131ndan bir veritaban\u0131 olu\u015fturmaya \u00e7al\u0131\u015fan FBI’\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 hen\u00fcz deney a\u015famas\u0131nda olmas\u0131na kar\u015f\u0131n \u00c7in y\u00f6netimi kurdu\u011fu dijital g\u00f6zetim sistemi ile di\u011fer \u00fclkelerin bir ad\u0131m \u00f6n\u00fcne ge\u00e7mi\u015f durumda. Ayr\u0131ca \u00c7in, 17,3 milyar dolarl\u0131k k\u00fcresel video g\u00f6zetim piyasas\u0131n\u0131n %46’s\u0131na, verileri analiz eden derin \u00f6\u011frenme destekli sunucular\u0131n da d\u00f6rtte \u00fc\u00e7\u00fcne sahip. 2015’te \u00c7in’in i\u00e7 g\u00fcvenlik i\u00e7in 146 milyar dolar ay\u0131rd\u0131\u011f\u0131 duyurulmu\u015ftu; bu miktar, o zamanki askeri b\u00fct\u00e7eden daha fazlayd\u0131. Sincan’daki uyar\u0131 sisteminin geli\u015ftirilmesine Uygurlar’\u0131n 2013 ve 2014 y\u0131llar\u0131ndaki \u00f6l\u00fcmc\u00fcl sald\u0131r\u0131lar\u0131 ve baz\u0131 Uygurlar’\u0131n \u015fu anda Suriye’de sava\u015f\u0131yor olmas\u0131 nedeniyle, \u00c7in Devlet Ba\u015fkan\u0131 \u015ei Cinping’in emriyle ba\u015flanm\u0131\u015f. Sistem, ter\u00f6rist faaliyetleri \u00f6nceden tespit edebilmek amac\u0131yla s\u0131radan vatanda\u015flar\u0131n i\u015fleri, hobileri, t\u00fcketim al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131 gibi davran\u0131\u015flar\u0131 hakk\u0131nda veri toplayan, devlet destekli \u00c7in Elektronik Teknoloji Grubu taraf\u0131ndan geli\u015ftiriliyor. G\u00f6zetim ve sans\u00fcr denilince ilk akla gelen \u00fclke \u00c7in olsa da Arap Bahar\u0131’ndan sonra baz\u0131 Arap \u00fclkelerinin g\u00f6zetim amac\u0131yla bu tip sistemlere sahip oldu\u011funun ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 hat\u0131rlayal\u0131m. \u00c7in’in uyar\u0131 sistemine benzer sistemleri yak\u0131n zamanda ba\u015fka \u00fclkelerde de g\u00f6rebiliriz. ABD de n\u00fcfusun geneli \u00fczerinde ger\u00e7ekle\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 g\u00f6zetim faaliyetlerine 11 Eyl\u00fcl ter\u00f6rist sald\u0131r\u0131lar\u0131 sonras\u0131 h\u0131z vermi\u015f ve g\u00f6zetim faaliyetlerinin me\u015frulu\u011funu yine ter\u00f6rizme kar\u015f\u0131 m\u00fccadeleye dayand\u0131rm\u0131\u015ft\u0131. 2013 y\u0131l\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kan PRISM projesi de ABD\u2019nin kapsaml\u0131 bir g\u00f6zetim sistemi geli\u015ftirmek istedi\u011fini g\u00f6steriyordu (https:\/\/www.theguardian.com\/world\/2013\/jun\/06\/us-tech-giants-nsa-data<\/a>). Dolay\u0131s\u0131yla yaln\u0131z \u00c7in\u2019de de\u011fil, ba\u015fka \u00fclkelerde de \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerin k\u0131s\u0131tlanmas\u0131na y\u00f6nelik genel bir e\u011filimden s\u00f6z edilebilir.<\/p>\n

H\u00fck\u00fcmetlerin internete y\u00f6nelik sans\u00fcr ve g\u00f6zetim uygulamalar\u0131 kabul edilemez. Ama teknoloji \u015firketlerinin g\u00fcndelik ya\u015fam\u0131 ve emek s\u00fcrecini do\u011frudan etkileyen yeniliklerini de g\u00f6z ard\u0131 etmemek gerekiyor. Robotlar\u0131n insanlar\u0131 i\u015fsiz b\u0131rak\u0131p b\u0131rakmayaca\u011f\u0131 tart\u0131\u015f\u0131l\u0131rken Amazon’un geli\u015ftirdi\u011fi bileklikler insanlar\u0131n robotla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcn\u00fc a\u00e7\u0131yor. Bu bileklikler \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n hareketlerini takip ediyor ve yanl\u0131\u015f bir \u015fey yapt\u0131klar\u0131nda onlar\u0131 uyar\u0131yor. Amazon’un yeni teknolojileri \u00f6nce kendi i\u00e7inde test etti\u011fi daha sonra da bunlar\u0131n sat\u0131\u015f\u0131n\u0131 yapt\u0131\u011f\u0131 ve \u015firket i\u00e7inde uygulad\u0131\u011f\u0131 i\u015f y\u00f6netim modelinin olduk\u00e7a bask\u0131c\u0131 oldu\u011fu biliniyor. \u015eirket kurulu\u015fundan bug\u00fcne Google ve Facebook’tan farkl\u0131, \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 zorlayan bir \u00e7al\u0131\u015fma k\u00fclt\u00fcr\u00fcne sahip. Amazon’un kurucusu Jeff Bezos 1997’de, \u015firket hen\u00fcz sadece kitap satarken, hissedarlara yazd\u0131\u011f\u0131 mektupta \u015f\u00f6yle diyordu (http:\/\/media.corporate-ir.net\/media_files\/irol\/97\/97664\/reports\/Shareholderletter97.pdf)<\/a>: “Uzun s\u00fcre, s\u0131k\u0131 veya ak\u0131ll\u0131ca \u00e7al\u0131\u015fabilirsiniz. Ama Amazon’da bu \u00fc\u00e7\u00fcnden ikisini se\u00e7me \u015fans\u0131n\u0131z yok.”<\/p>\n

Amazon’un yeni teknolojisi ultrasonik ses sinyalleri ve radyo iletimlerinden yararlanarak \u00e7al\u0131\u015fan\u0131n elinin envanter kutusuna g\u00f6re konumunu takip ediyor ve gerekti\u011finde dokunsal geribeslemeyle \u00e7al\u0131\u015fan\u0131n elini do\u011fru kutuya do\u011fru y\u00f6nlendiriyor. Amazon, bu teknolojinin sipari\u015flere yan\u0131t vermek ve bunlar\u0131 paketlemek gibi zaman al\u0131c\u0131 i\u015fleri kolayla\u015ft\u0131raca\u011f\u0131n\u0131, i\u015f\u00e7ilerin bileklik yard\u0131m\u0131yla i\u015flerini daha h\u0131zl\u0131 yapabilece\u011fini s\u00f6yl\u00fcyor. Amazon’un yeni uygulamas\u0131 mahremiyet sorunlar\u0131 ve \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131 robotla\u015ft\u0131rmas\u0131 nedeniyle ele\u015ftiriliyor. Amazon’un hem eski ve hem de \u015fimdiki \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131 bu teknolojinin \u015firket i\u00e7inde uygulanmas\u0131n\u0131n, \u015firketin \u00f6nceki uygulamalar\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 olmayaca\u011f\u0131n\u0131 savunuyor. Uygulamaya maruz kalan \u00e7al\u0131\u015fanlar robotla\u015fmaktan \u015fikayet\u00e7i. Bir\u00e7ok \u015firket gibi Amazon da yapay zekadan verimlili\u011fi art\u0131rmak i\u00e7in yararlan\u0131yor ve teknoloji \u00e7o\u011funlukla \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n takibi i\u00e7in kullan\u0131l\u0131yor (https:\/\/www.nytimes.com\/2018\/02\/01\/technology\/amazon-wristband-tracking-privacy.html)<\/a>.<\/p>\n

Londra merkezli, yeni kurulan bir \u015firket olan StatusToday de m\u00fc\u015fterisi olan \u015firketlere yapay zekadan yararlanarak \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n\u0131 g\u00f6zetleme hizmeti sunuyor. \u00c7al\u0131\u015fanlar kaytarmaya ba\u015flad\u0131klar\u0131nda veya hileci bir tutum g\u00f6sterdiklerinde yaz\u0131l\u0131m patrona bilgi veriyor. Yapay zeka yaz\u0131l\u0131m\u0131, \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n eri\u015fti\u011fi dosyalara, bir dosyada veya web sitesinde ne kadar zaman harcad\u0131klar\u0131na, kap\u0131lardan giri\u015f \u00e7\u0131k\u0131\u015flar\u0131na bakarak normal ve anormal davran\u0131\u015flar\u0131n de\u011ferlendirmesini yap\u0131yor. Bir anomali tespit edildi\u011finde y\u00f6neticiler uyar\u0131l\u0131yor. \u00d6rne\u011fin bir kullan\u0131c\u0131n\u0131n daha \u00f6nce hi\u00e7 bakmad\u0131\u011f\u0131 \u00e7ok say\u0131da dosyay\u0131 kopyalamaya ba\u015flamas\u0131 \u015f\u00fcpheli durum olarak de\u011ferlendiriliyor. Klasik anti-vir\u00fcs yaz\u0131l\u0131mlar\u0131 oltalama mesaj\u0131na kar\u015f\u0131 mesaj i\u00e7eri\u011fini incelerken StatusToday’in y\u00f6neticilerinden Mircea Dumitrescu bunun yerine kullan\u0131c\u0131 davran\u0131\u015flar\u0131na odakland\u0131klar\u0131n\u0131 belirtiyor. Bir di\u011fer deyi\u015fle, \u00c7in’in veya ABD’nin b\u00fct\u00fcn\u00fc g\u00f6zetleyerek sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 g\u00fcvenlik stratejisi i\u015f yerlerinde de uygulan\u0131yor: B\u00fct\u00fcn \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n b\u00fct\u00fcn hareketleri hakk\u0131nda olabildi\u011fince veri toplayarak anomalileri tespit etmek (https:\/\/www.newscientist.com\/article\/2119734-ai-tracks-your-every-move-and-tells-your-boss-if-youre-slacking\/<\/a>).<\/p>\n

Yapay zeka, g\u00fcvenlik ve verimlilik amac\u0131yla, \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n\u0131n omzunun \u00fczerinden onlar\u0131 izliyor. Dumitrescu, \u015firketlerin geli\u015ftirdikleri sistemi kullanarak \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n\u0131n evden \u00e7al\u0131\u015f\u0131p \u00e7al\u0131\u015famayaca\u011f\u0131na da karar verebilece\u011fini s\u00f6yl\u00fcyor. Normal \u015fartlarda, insan\u0131n g\u00f6zetim hakk\u0131nda bilgilendirilmesi ve ki\u015fiye bir se\u00e7me \u015fans\u0131 verilmesi gerekiyor. Fakat ne \u00c7in’deki Uygurlar’\u0131n ne de emek g\u00fcc\u00fcn\u00fc sat\u0131p satmamakta “\u00f6zg\u00fcr” i\u015f\u00e7ilerin b\u00f6yle bir \u015fans\u0131n\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 biliyoruz. Ayr\u0131ca bunun (firma bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131yla bile) verimlili\u011fi art\u0131r\u0131p art\u0131rmad\u0131\u011f\u0131 \u015f\u00fcpheli olmakla beraber \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 \u00fczerinde olduk\u00e7a y\u0131k\u0131c\u0131 etkileri olabilir.<\/p>\n

Ge\u00e7en y\u0131l da \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n derilerinin alt\u0131na yerle\u015ftirilecek bir \u00e7iple takibinin yap\u0131laca\u011f\u0131 hakk\u0131nda haberler yay\u0131nlanm\u0131\u015ft\u0131 (https:\/\/www.nytimes.com\/2017\/07\/25\/technology\/microchips-wisconsin-company-employees.html<\/a>). Bu da elde edilen veri miktar\u0131n\u0131 art\u0131rarak insanlar\u0131n davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131n daha derin takibini ve y\u00f6nlendirilmesini sa\u011flayacak. Ama bir \u015feyin teknik olarak yap\u0131labilir olmas\u0131 bir \u015firketin \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131na veya bir h\u00fck\u00fcmetin vatanda\u015flar\u0131na kar\u015f\u0131 bunu kullanmaya hakk\u0131 oldu\u011fu anlam\u0131na gelmemesi laz\u0131m. Robotlar\u0131n insanlar\u0131n yerini al\u0131p alamayaca\u011f\u0131 ve yapay zekadaki ilerlemelerin insanl\u0131k i\u00e7in bir tehlike olup olmad\u0131\u011f\u0131 hakk\u0131nda yorumlar yap\u0131l\u0131yor. Ama insanlar\u0131n robotla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 veya yapay zekan\u0131n Taylor’\u0131n “Bilimsel Y\u00f6netim \u0130lkeleri”nden daha bask\u0131c\u0131 fiili kullan\u0131mlar\u0131 neredeyse hi\u00e7 tart\u0131\u015f\u0131lm\u0131yor. Bu yaz\u0131da amac\u0131m, bunlar\u0131 tart\u0131\u015fmak de\u011fil; neden tart\u0131\u015f\u0131lamad\u0131\u011f\u0131n\u0131 tart\u0131\u015fmak. \u00c7\u00fcnk\u00fc b\u00fcy\u00fclenmi\u015fcesine yeni teknolojiler pe\u015finde ko\u015fuyor ve onlar\u0131 y\u00fcceltiyoruz.<\/p>\n

Teknoloji d\u00fcnyas\u0131 mitlerle dolu. Mit, \u201cGeleneksel olarak yay\u0131lan ya da toplumun hayal g\u00fcc\u00fc etkisiyle bi\u00e7im de\u011fi\u015ftiren, Tanr\u0131, Tanr\u0131\u00e7a, evrenin do\u011fu\u015fu ile ilgili imgesel, alegorik bir anlat\u0131m\u0131 olan halk \u00f6yk\u00fcs\u00fc\u201d (Dil Derne\u011fi S\u00f6zl\u00fc\u011f\u00fc) olarak tan\u0131mlan\u0131yor. Mosco\u2019nun (2004) uyard\u0131\u011f\u0131 gibi mitleri do\u011fruluk ve yanl\u0131\u015fl\u0131k ba\u011flam\u0131nda de\u011ferlendirmemek gerekiyor. Mosco\u2019ya (2004) g\u00f6re do\u011fru veya yanl\u0131\u015f olan mitler de\u011fil, \u00f6l\u00fc veya canl\u0131 olan mitler var. Levi-Strauss (2013), bilimsel ve mitsel d\u00fc\u015f\u00fcncenin farkl\u0131l\u0131klar\u0131 hakk\u0131nda \u015funlar\u0131 yazmaktad\u0131r:<\/p>\n

Bilimsel d\u00fc\u015f\u00fcnme vas\u0131tas\u0131yla do\u011fa \u00fczerinde egemenlik kurabildik -yeterince a\u00e7\u0131k olan bu noktay\u0131 ayr\u0131nt\u0131yla ele almaya gerek yok- oysa mit, insana \u00e7evreye tahakk\u00fcm edebilece\u011fi maddi g\u00fcc\u00fc vermekte a\u00e7\u0131k\u00e7a ba\u015far\u0131s\u0131zd\u0131r. Yine de mit insana, \u00e7ok \u00f6nemli bir \u015feyi, evreni anlayabilece\u011fi ve evreni anlad\u0131\u011f\u0131 ill\u00fczyonunu verir. Bu elbette sadece bir ill\u00fczyondur (s. 57).<\/p><\/blockquote>\n

Fakat mitleri ger\u00e7ekli\u011fin \u00e7arp\u0131t\u0131lmas\u0131na indirgememek gerekiyor. Armstrong\u2019un (2005) yazd\u0131\u011f\u0131 gibi mitolojide \u201cbir varsay\u0131m ortaya atar, inan\u00e7 sistemleri arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla ona can verir, davran\u0131\u015flar\u0131m\u0131z\u0131 ona g\u00f6re ayarlar, ya\u015fant\u0131m\u0131za etkisi \u00fczerine kafa yorar, derken d\u00fcnyam\u0131z\u0131n huzur bozucu bilmecesinde yepyeni bir ipucu yakalad\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 ke\u015ffederiz.\u201d Bu nedenle mit,<\/p>\n

ger\u00e7eklere dayal\u0131 bilgi verdi\u011fi i\u00e7in de\u011fil, etkili oldu\u011fu i\u00e7in ger\u00e7ektir. Ancak, e\u011fer hayat\u0131n derin anlam\u0131na yepyeni bir \u0131\u015f\u0131k tutmuyorsa, ba\u015far\u0131s\u0131z olmu\u015f demektir. Yok, e\u011fer i\u015fe yararsa, a\u00e7\u0131k\u00e7as\u0131, zihnimizden ve g\u00f6nl\u00fcm\u00fczden ge\u00e7enleri de\u011fi\u015ftirmemize zorlar, yeni bir umut verir ve bizi daha dolu ya\u015famaya iteklerse, demek ki ge\u00e7erli bir mittir.<\/p><\/blockquote>\n

Teknoloji tarihine bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda ise mitler insanlar\u0131 harekete ge\u00e7irmekte ve \u00f6zellikle s\u00f6z konusu teknoloji i\u00e7in toplumsal destek sa\u011flanmas\u0131nda etkili olmaktad\u0131r. Kimi zaman teknolojinin bir kurtar\u0131c\u0131 olarak mitle\u015ftirilmesine paralel \u015feytanla\u015ft\u0131r\u0131lma s\u00fcreci de i\u015fliyor. Fakat her iki durumda da teknolojinin i\u00e7inde geli\u015fti\u011fi ekonomi politik ko\u015fullar g\u00f6z ard\u0131 ediliyor. Armstrong\u2019a (2005) g\u00f6re bir mitin kal\u0131pla\u015fm\u0131\u015f tek bir uyarlamas\u0131 yok. Ko\u015fullar de\u011fi\u015ftik\u00e7e \u00f6yk\u00fcler g\u00f6zden ge\u00e7irilerek yeni ko\u015fullara uydurulmas\u0131 gerekiyor. Teknoloji tarihinde de mitler bir s\u00fcre sonra etkisini kaybediyor ve farkl\u0131 teknolojilerde tekrar v\u00fccut buluyor.<\/p>\n

Son 30 y\u0131ld\u0131r bili\u015fim teknolojileri, \u00f6zellikle de siberalan, merkezli mitlerle me\u015fgul\u00fcz. Siberalan\u0131 a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in dijital k\u00fct\u00fcphane, enformasyon otoyolu, elektronik ticaret, sanal topluluk ve dijital ekoloji gibi farkl\u0131 metaforlar kullan\u0131l\u0131yor ve interneti farkl\u0131 a\u00e7\u0131lardan d\u00fc\u015f\u00fcnebilmemizi sa\u011fl\u0131yorlar. Dijital k\u00fct\u00fcphane, enformasyonla dolu bir bilgisayara herhangi bir bilgisayardan herhangi bir zamanda eri\u015fimi; enformasyon otoyolu, \u0131\u015f\u0131k h\u0131z\u0131nda ileti\u015fim sa\u011flayan bir iletim ku\u015fa\u011f\u0131n\u0131; elektronik ticaret, al\u0131c\u0131lar\u0131n sat\u0131c\u0131larla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya geldi\u011fi devasa bir pazar yerini; sanal topluluk, ki\u015finin elektronik kat\u0131l\u0131m\u0131n\u0131 ve di\u011fer insanlarla bili\u015fsel oldu\u011fu kadar duygusal da ba\u011flant\u0131lar kurmas\u0131n\u0131; dijital ekoloji, birbirine ba\u011fl\u0131 \u00e7ok say\u0131da s\u00f6rf\u00e7\u00fcden olu\u015fan ve kendi ba\u015f\u0131na b\u00fcy\u00fcyen bir ekosistemin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlat\u0131yor. Fakat bu metaforlar, siberalan hakk\u0131nda yararl\u0131 imgelemler sunmalar\u0131na kar\u015f\u0131n mitolojinin a\u015fk\u0131n ve moral g\u00fcc\u00fcnden yoksunlar. \u00d6nemliler ama mitlerden farkl\u0131lar (Mosco, 2004).<\/p>\n

Bu ba\u011flamda, Mosco\u2019nun (2004) as\u0131l dikkat \u00e7ekti\u011fi teknoloji tarihinde \u201c…\u2019n\u0131n sonu\u201d olarak anlat\u0131lan mitler. En yayg\u0131nlar\u0131 da tarihin sonu, co\u011frafyan\u0131n sonu ve politikan\u0131n sonu mitleri. Bu mitlerde her \u015feyin de\u011fi\u015fti\u011fi ve kendinden \u00f6ncesinin \u00f6nemsizli\u011fi savunulmakta, de\u011fi\u015fimin benzersizli\u011fi ve ka\u00e7\u0131n\u0131lmazl\u0131\u011f\u0131 vurgulanmaktad\u0131r.<\/p>\n

Tarihin, Co\u011frafyan\u0131n ve Politikan\u0131n Sonu<\/h2>\n

Tarihin sonu denilince ilk akla gelen isim ku\u015fkusuz Francis Fukuyama\u2019d\u0131r. Fukuyama, Tarihin Sonu adl\u0131 makalesini ilk kez 1989 y\u0131l\u0131nda yay\u0131nlar. 1992’de makale kitapla\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda konjonkt\u00fcr\u00fcn de etkisiyle tarihin sonu tezi b\u00fcy\u00fck ilgi g\u00f6r\u00fcr. Sovyetler Birli\u011fi \u00e7\u00f6km\u00fc\u015f ve \u00c7in piyasa ekonomisine yana\u015fmaktad\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla liberalizmin zaferini ilan etmek i\u00e7in elveri\u015fli bir ortam vard\u0131r. Fukuyama’n\u0131n liberalizmin zaferi tezi siberalandaki mitlere de ideolojik destek sa\u011flar. Fakat liberal demokrasinin zaferinin konu\u015fuldu\u011fu g\u00fcnlerde d\u00fcnya ekonomisi de b\u00fcy\u00fck \u015firketlerin kontrol\u00fcne girmekte ve bu \u015firketlerin politik g\u00fc\u00e7leri artmaktad\u0131r. Ekonomik, politik, sosyal ve k\u00fclt\u00fcrel kararlar\u0131n k\u00fcresel bir firma a\u011f\u0131 taraf\u0131ndan al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 bir yap\u0131 olu\u015fmaktad\u0131r. Bu s\u00fcre\u00e7te, \u00f6zellikle internet etraf\u0131nda olu\u015fan bir iyimserlik ve g\u00f6z\u00fc kapal\u0131l\u0131k vard\u0131r. \u0130nsanlar\u0131n gelirleri, zenginlikleri, \u0131rklar\u0131, cinsiyetleri aras\u0131ndaki ayr\u0131mlar ge\u00e7mi\u015fte kalm\u0131\u015f ve bunun yerini teknoloji ba\u011flam\u0131nda olu\u015fan ku\u015faklar aras\u0131 b\u00f6l\u00fcnme alm\u0131\u015ft\u0131r: Yeni teknolojileri co\u015fkuyla kucaklayan gen\u00e7ler ve onu anlayamayan dinozorlar. \u00d6rne\u011fin MIT Medya Laboratuvar\u0131\u2019n\u0131n kurucu y\u00f6neticisi Nicholas Negroponte, 1995\u2019ta yay\u0131mlanan Dijital Olmak (Being Digital) adl\u0131 kitab\u0131nda bilgisayarlar\u0131n \u00fcretti\u011fi ve da\u011f\u0131tt\u0131\u011f\u0131 say\u0131lar\u0131n maddi d\u00fcnyan\u0131n atomlar\u0131ndan \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc iddia etmektedir. Yeni dijital teknolojiler, temelde yeni bir d\u00fcnya yaratmaktad\u0131r. Dijital olmay\u0131 \u00f6\u011frenmemiz gerekmektedir. Dijital \u00e7a\u011f, do\u011fal olaylar gibi inkar edilemez veya durdurulamazd\u0131r. Her yeni ku\u015fak kendinden \u00f6ncekinden daha dijital olacakt\u0131r (Mosco, 2004).<\/p>\n

Mosco (2004), ku\u015faklar aras\u0131 b\u00f6l\u00fcnmenin Negroponte\u2019in (1995) anlat\u0131s\u0131nda oldu\u011fu gibi bir\u00e7ok bili\u015fim teknolojisi mitinde temel bir yere sahip oldu\u011funa dikkat \u00e7ekmektedir. \u00d6rne\u011fin Tapscott (1998) dijital teknolojiyle do\u011fup b\u00fcy\u00fcyen A\u011f Ku\u015fa\u011f\u0131\u2019n\u0131n (Net Generation) geldi\u011fini ve \u201ctarihte ilk kez\u201d toplumun merkezinde yer alan bir yenilik hakk\u0131nda \u00e7ocuklar\u0131n ebeveynlerinden daha bilgili oldu\u011funu yazmaktad\u0131r.<\/p>\n

Negroponte (1998), eski d\u00fcnyan\u0131n kast sisteminin siberalanda ge\u00e7erli olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunur. Bill Gates (1999) de \u00d6n\u00fcm\u00fczdeki Yol adl\u0131 kitab\u0131nda Adam Smith\u2019in ideal piyasas\u0131n\u0131n ger\u00e7ekle\u015fmesini g\u00f6rmektedir. Her \u015fey farkl\u0131 olacakt\u0131r. Yar\u0131na bir an \u00f6nce ula\u015fabilmek i\u00e7in elinden geleni yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 yazan Gates\u2019e (1999) g\u00f6re bir \u015fey \u00e7ok a\u00e7\u0131kt\u0131r:<\/p>\n

Gelece\u011fe arkam\u0131z\u0131 d\u00f6nme se\u00e7ene\u011fimiz yok. Kimsenin teknolojinin ya\u015fam\u0131m\u0131z\u0131 de\u011fi\u015ftirip de\u011fi\u015ftirmeyece\u011fi konusunda oy hakk\u0131 yoktur. Kimse uzun vadede verimli de\u011fi\u015fimi durduramaz \u00e7\u00fcnk\u00fc pazar alan\u0131, de\u011fi\u015fimi ald\u0131rmadan benimser (s. 10).<\/p>\n

\u0130lerleme, her ko\u015fulda olaca\u011f\u0131 i\u00e7in, \u00f6nlemeye \u00e7al\u0131\u015fmak yerine en iyi bi\u00e7imde yararlanmam\u0131z gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum (s. 11).<\/p><\/blockquote>\n

Asl\u0131nda sona eren tarih de\u011fil bildi\u011fimiz zaman\u0131n sonudur. Negroponte, Gates, Tapscott vd. yeni zaman\u0131, bilgisayar \u00e7a\u011f\u0131n\u0131 m\u00fcjdelemektedir. Y\u0131\u011f\u0131nlar\u0131n, s\u0131n\u0131flar\u0131n ve g\u00fcc\u00fcn \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n analog anlat\u0131s\u0131 olan tarih, yerini yeni bir dijital ba\u015flang\u0131ca b\u0131rak\u0131r (Mosco, 2004).<\/p>\n

Tarihin sonu miti insan\u0131n zamanla ili\u015fkisini d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc hakk\u0131ndad\u0131r. Co\u011frafyan\u0131n sonu miti ise insan\u0131n mekanla ili\u015fkisindeki d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc ifade eder. Bilgisayar ve ileti\u015fim teknolojilerinin yak\u0131nsamas\u0131 sonucunda herhangi bir zamanda ve herhangi bir yerde enformasyon al\u0131\u015fveri\u015fi h\u0131zl\u0131 ve verimli bi\u00e7imde yapabilmektedir. Bir de\u011fi\u015fim vard\u0131r; ama The Economist’in ba\u015f edit\u00f6rlerinden Frances Cairncross (1997), bu de\u011fi\u015fime mitsel bir anlam da y\u00fcklemektedir. Bu seferki devrim, yine bir \u015feyin, co\u011frafyan\u0131n, sonudur. Ard\u0131ndan bu son d\u00fcnya bar\u0131\u015f\u0131, su\u00e7ta kitlesel d\u00fc\u015f\u00fc\u015f, s\u00fcrt\u00fcnmesiz piyasalar ile ili\u015fkilendirilmektedir. Yine bilgisayar\u0131n temel rol\u00fc vard\u0131r. Kameral\u0131 g\u00f6zetimle su\u00e7 oranlar\u0131n\u0131n d\u00fc\u015fece\u011fine inan\u0131lmaktad\u0131r. \u00dclkelerin birbirine ba\u011f\u0131ml\u0131 hale gelmesi, k\u00fcresel ticaretin ve yabanc\u0131 yat\u0131r\u0131mlar\u0131n artmas\u0131 ile insanlar daha \u00f6zg\u00fcr haberle\u015fecekler ve d\u00fcnyan\u0131n di\u011fer ucundaki insanlar\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcncelerini daha iyi anlayabileceklerdir. Kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 anlay\u0131\u015f\u0131n artmas\u0131 d\u00fcnya bar\u0131\u015f\u0131n\u0131 geli\u015ftirecektir. Olaylardan daha \u00e7ok haberdar olabilen vatanda\u015flar anla\u015fmazl\u0131klar\u0131 k\u0131\u015fk\u0131rtan politikac\u0131lar\u0131n propagandalar\u0131ndan daha az etkilenecektir.<\/p>\n

\u00dclkeler aras\u0131ndaki s\u0131n\u0131rlar\u0131n anlams\u0131zla\u015fmas\u0131na benzer bir d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm kurumlar i\u00e7in de s\u00f6z konusudur. Kat\u0131 b\u00fcrokratik b\u00f6l\u00fcnmelerin yerini sanal kurulu\u015flar, yatay \u00f6rg\u00fctlenmeler ve esnek uzmanla\u015fma almaktad\u0131r. Temel tema yine b\u00fcy\u00fck ve durdurulamaz bir d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn e\u015fi\u011finde oldu\u011fumuzdur. Yine fiziksel olan\u0131 g\u00f6z ard\u0131 etmeye veya reddetmeye kar\u015f\u0131 e\u011filim vard\u0131r.<\/p>\n

Politikan\u0131n sonu miti ise ileti\u015fim teknolojilerinin geli\u015fiminin iktidar\u0131 halka daha yak\u0131n yapaca\u011f\u0131n\u0131 savunmaktad\u0131r. Di\u011fer sonlu mitlerde oldu\u011fu gibi burada da anlat\u0131lmak istenen ger\u00e7ek anlamda politikan\u0131n de\u011fil de bildi\u011fimiz anlamda politikan\u0131n son buldu\u011fudur. Yatay \u00f6rg\u00fctlenmeler, dikey ve kat\u0131 \u00f6rg\u00fctlenmelerin yerini almakta, do\u011frudan demokrasiye ortam sa\u011flamaktad\u0131r. S\u0131n\u0131flar ve ekonomik \u00f6rg\u00fctlenmeler geleneksel politikada kalmakta, insanlar a\u011fda kendilerini birey olarak ifade edebilmektedir.<\/p>\n

E\u011fer bili\u015fim teknolojileri hakk\u0131ndaki bu mitler sadece bili\u015fim teknolojilerine ve internete \u00f6zg\u00fc olsayd\u0131 \u201cherkes yan\u0131labilir\u201d diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir ve \u00fczerinde durmaya gerek olmayabilirdi. Ancak teknoloji tarihinde mitler olduk\u00e7a pop\u00fcler. Mosco’ya (2004) g\u00f6re bunun nedeni her seferinde b\u00fcy\u00fck vaatlerle tarih sahnesine \u00e7\u0131kan mitleri kolektif olarak unutmam\u0131z. Tarihin g\u00fcncel teknolojiler hakk\u0131nda bir \u015fey s\u00f6ylemesini ve gelece\u011fin resmini \u00e7izmesini bekleyemeyiz. Ama tarih, ne zaman yeni bir teknoloji icat edilse onu takip eden mitlerle dolu. Mitlerin ge\u00e7erlik kazanmas\u0131 ve yayg\u0131nla\u015fmas\u0131 i\u00e7in d\u0131\u015far\u0131dan g\u00fc\u00e7l\u00fc bir bask\u0131 var: Elektronik \u00fctopyalardan s\u00f6z eden vizyonerler (\u015fimdilerde kendilerine futurist, gelecek\u00e7i, deniliyor), iyi bir hikaye arayan kitle ileti\u015fim ara\u00e7lar\u0131, gelecekteki yeni \u015feyle \u00f6zde\u015fle\u015ftirilmeyi isteyen politikac\u0131lar, ya\u015fam\u0131 d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrecek teknolojiyi pazarlamak isteyen i\u015fletmeler, halkla ili\u015fkiler firmalar\u0131 ve reklamc\u0131lar. Ama bu d\u0131\u015f g\u00fc\u00e7lerin yan\u0131nda insanlar, ya\u015fad\u0131klar\u0131 \u00e7a\u011f\u0131n biricikli\u011fine de inanmak istiyor. Ve b\u00f6ylece tarih s\u00fcrekli tekrarlan\u0131yor. Her \u00f6nemli teknolojik de\u011fi\u015fimden sonra benzer tezler yineleniyor: Bu teknoloji her \u015feyi de\u011fi\u015ftirecek. Hi\u00e7bir \u015fey eskisi gibi olmayacak. Tarihin sonuna geldik.<\/em><\/p>\n

Mosco’nun (2004) belirtti\u011fi gibi insanlar kendilerinden \u00f6nceki ku\u015faklar\u0131n da ayn\u0131 duygular i\u00e7inde oldu\u011funu \u00e7o\u011fu zaman atl\u0131yorlar. Oysa tarih, co\u011frafya ve politika, 1850’lerde de telgrafla sona ermi\u015fti. Bundan birka\u00e7 on y\u0131l sonra elektri\u011fin \u015fehirleri ayd\u0131nlatmas\u0131yla tarih bir kez daha sona ermi\u015f ve elektri\u011fin g\u00fcndelik hayat i\u00e7inde s\u0131radanla\u015fmas\u0131yla bu da unutulmu\u015ftu. Telefon bir kez daha tarihin sonunu getirmi\u015f; onu yerini de zamanda, mekanda ve sosyal ili\u015fkilerde k\u00f6kten de\u011fi\u015fimler getirme vaadinde bulunan radyo alm\u0131\u015ft\u0131. 1950’lerde umutlar televizyona, 1960’larda ise kablolu televizyona y\u00f6nelmi\u015fti. Her birinde benzer mitsel \u00f6r\u00fcnt\u00fcler vard\u0131.<\/p>\n

Telgraf, Elektrik, Radyo ve Televizyon Mitleri<\/h2>\n

Telgrafla beraber mesajlar\u0131n art\u0131k habercilerden daha h\u0131zl\u0131 yol alabilmesi ileti\u015fimde \u00f6nemli bir s\u0131\u00e7ramayd\u0131. Telgraf\u0131n \u00f6nemini anlamak i\u00e7in onu bug\u00fcnle de\u011fil kendinden \u00f6nceki durumla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmak daha do\u011fru bir yakla\u015f\u0131m olacakt\u0131r. 1840’larda bir mesaj\u0131n kodlanmas\u0131 veya kodun \u00e7\u00f6z\u00fclmesi 15 ile 30 dakika aras\u0131nda de\u011fi\u015fiyordu. Bug\u00fcnk\u00fc anl\u0131k mesajla\u015fma sistemleri ile kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda olduk\u00e7a uzun bir s\u00fcre. Fakat telgraf \u00f6ncesinde bir mesaj\u0131n Paris’ten Toulon’a at s\u0131rt\u0131nda gitmesi \u00fc\u00e7 g\u00fcn, posta arabas\u0131yla gitmesi ise bir hafta almaktayd\u0131 (Headrick, 2011).<\/p>\n

Bu b\u00fcy\u00fck teknolojiden etkilenenler, telgraf\u0131n olaylar\u0131n bilgisini h\u0131zla insanlara iletece\u011fini ve b\u00f6ylece yanl\u0131\u015f anlamalar\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ilece\u011fini, telgraf\u0131n t\u00fcm d\u00fcnyada bar\u0131\u015f\u0131 ve uyumu ilerletece\u011fini yaz\u0131yordu. Telgraf uluslar aras\u0131nda bir sinir sistemi olacakt\u0131. Sava\u015flar sona erecek, bar\u0131\u015f\u0131n krall\u0131\u011f\u0131 kurulacakt\u0131. Telgraf, sanayi devriminin ortaya \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 \u0131rklar ve s\u0131n\u0131flar aras\u0131ndaki ayr\u0131mlara son verecek, toplumun uyum i\u00e7inde birlikteli\u011fini sa\u011flayacakt\u0131. Telgraf\u00e7\u0131lar zaman\u0131n kahramanlar\u0131 olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcyorlard\u0131. Telgraftan sonraki teknolojilerde de s\u0131kl\u0131kla rastlayaca\u011f\u0131m\u0131z gibi ileti\u015fimdeki geli\u015fmenin insanlar\u0131n yaln\u0131zl\u0131\u011f\u0131na son verece\u011fi, farkl\u0131 yerlerde ya\u015fayan insanlar\u0131 birbirine ba\u011flayaca\u011f\u0131 ve evrensel insan\u0131n evrensel karde\u015fli\u011fini hayata ge\u00e7irece\u011fi yaz\u0131l\u0131yordu. T\u00fcm d\u00fcnya uluslar\u0131 ya\u015famsal bir kordonla ba\u011fland\u0131\u011f\u0131nda eski \u00f6n yarg\u0131lar ve d\u00fc\u015fmanl\u0131klar son bulacak, telgraf d\u00fcnyadaki t\u00fcm uluslar aras\u0131nda fikir al\u0131\u015fveri\u015finin arac\u0131 haline gelecekti.<\/p>\n

Elektrik ise yeni ya\u015fam\u0131n habercisiydi. Fuarlarda yap\u0131lan ayd\u0131nlatma g\u00f6sterileri ve elektri\u011fin sokaklar\u0131n ayd\u0131nlat\u0131lmas\u0131nda kullan\u0131lmas\u0131ndan b\u00fcy\u00fclenenler bunu yine mitsel anlat\u0131mlarla ifade ediyorlard\u0131. Ayd\u0131nlanan sokaklar g\u00fcc\u00fcn\u00fcn zirvesindeki Atina \u015fehriyle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131l\u0131yordu. Elektri\u011fin a\u015fk\u0131nl\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlatmak i\u00e7in kimi zaman da \u0130ncil’e ba\u015fvuruluyordu. Elektrik, gecenin ve k\u00f6t\u00fc b\u00fcy\u00fcn\u00fcn karanl\u0131\u011f\u0131na kar\u015f\u0131 bilimin iyi b\u00fcy\u00fcs\u00fc olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcyordu. Elektrik, karanl\u0131\u011f\u0131 yok edecek \u015fehirlere s\u00fcrekli g\u00fcn \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 getirecekti. Elektrik, o kadar devrimciydi ki onu tanr\u0131lara bir meydan okuma olarak g\u00f6renler vard\u0131. Amat\u00f6r bir \u015fairin dizelerinde, elektri\u011fin sihirli sanat\u0131n\u0131 \u00f6\u011frenen \u00f6l\u00fcml\u00fclerin ba\u015f tanr\u0131 J\u00fcpiter’e meydan okumas\u0131 anlat\u0131lmaktayd\u0131. D\u00f6nemin bilimcileri ve elektrik uzmanlar\u0131 da elektri\u011fin mitsel ve sihirsel do\u011fas\u0131na destek oluyorlard\u0131. Edison \u015eirketi’nin temsilcisinin Boston’da verdi\u011fi bir derste yapt\u0131\u011f\u0131 g\u00f6steride \u00f6nce ziller \u00e7alar, davullara vurulur. \u0130zleyiciler do\u011fal ve do\u011fal olmayan sesler duyarlar. Ard\u0131ndan dolap izleyicilere do\u011fru d\u00f6ner. \u0130zleyicilerin kar\u015f\u0131s\u0131nda g\u00f6zlerinden \u00e7e\u015fitli renklerde \u0131\u015f\u0131klar sa\u00e7an kafataslar\u0131 vard\u0131r.<\/p>\n

Fakat elektrik de bir s\u00fcre sonra s\u0131radanla\u015f\u0131r. 1880’de bir d\u00fckkan\u0131n camekan\u0131nda yer alan ark \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 kalabal\u0131klar\u0131 kendisine \u00e7ekmektedir. 1885’te \u0131\u015f\u0131kland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f bir konak kalabal\u0131klar\u0131 etkilemektedir. 1890’larda ilk elektrikli tabelalar ortaya \u00e7\u0131kar. \u0130nsanlar zamanla her birine ilgilerini kaybederler. Elektrik s\u0131radanla\u015ft\u0131ktan sonra yerini yeni teknoloji mitlerine b\u0131rak\u0131r. Fakat elektrikle yeni tan\u0131\u015fan yerlerde mit yine ge\u00e7erlidir. 1940’larda elektrikle yeni tan\u0131\u015fan Amerikal\u0131 bir k\u00f6yl\u00fc yery\u00fcz\u00fcndeki en muhte\u015fem \u015feyin insan\u0131n kalbinde tanr\u0131 sevgisine sahip olmas\u0131 oldu\u011funu, sonraki muhte\u015fem \u015feyin ise evindeki elektrik olmas\u0131 oldu\u011funu s\u00f6ylemektedir.<\/p>\n

Telefon da yeni bir d\u00fczen getirecektir. Uzaktan al\u0131\u015fveri\u015fe olanak vererek yeni i\u015f olanaklar\u0131 a\u00e7acak ve telefonla al\u0131\u015fveri\u015f, ev i\u015fi y\u00fck\u00fcn\u00fc azaltt\u0131\u011f\u0131ndan “kad\u0131n k\u00f6leleri” \u00f6zg\u00fcrle\u015ftirecektir. Strese ba\u011fl\u0131 sinirlilik durumuna kar\u015f\u0131 koruyacak, ailenin g\u00fcvenli\u011fini sa\u011flayacak, evdeki angaryalar\u0131 azaltacak ve yazmay\u0131 \u00e7a\u011fd\u0131\u015f\u0131 yapacakt\u0131r. Telefon ulusu kurtaracak bir cihazd\u0131r; kullan\u0131m\u0131 t\u00fcketici tercihi de\u011fil, iyi bir kocan\u0131n veya vatanda\u015f\u0131n ahlaki sorumlulu\u011fudur. Telefon g\u00f6r\u00fc\u015fmeleri, \u015fa\u015fal\u0131 ve zenginlik g\u00f6sterisi haline gelen toplant\u0131lar\u0131 gereksizle\u015ftirecek ve telin her iki ucunda insanlar\u0131n e\u015fit oldu\u011fu bir ileti\u015fim ger\u00e7ekle\u015fecektir. Baz\u0131lar\u0131 bundan endi\u015fe duyarken baz\u0131lar\u0131 da s\u0131n\u0131fsal s\u0131n\u0131rlar\u0131n ortadan kalkaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr. Ama mit her ko\u015fulda ge\u00e7erlili\u011fini korur: Hi\u00e7bir \u015fey eskisi gibi olmayacak.<\/p>\n

Telefon miti de bir s\u00fcre sonra yerini s\u0131radanl\u0131\u011fa b\u0131rak\u0131r. 1890’larda telefonla tan\u0131\u015fanlar ondan b\u00fcy\u00fck bir hu\u015fuyla s\u00f6z ederken 1910’larda telefon art\u0131k s\u0131radan bir cihazd\u0131r. Ard\u0131ndan teknoloji miti radyoda canlan\u0131r.<\/p>\n

RCA’n\u0131n (Radio Corporation of America) Ba\u015fkan\u0131 James G. Harbord’a g\u00f6re radyoyu matbaayla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmak gerekiyordu ve radyonun da matbaaya benzer bir etkisi olacakt\u0131. Kendinden \u00f6nceki telgraf, elektrik ve telefon gibi \u00e7a\u011f\u0131n\u0131n mucizesiydi. Kendinden \u00f6nceki mitler gibi toplumsal dayan\u0131\u015fma ve d\u00fcnya bar\u0131\u015f\u0131na hizmet edecek bir g\u00fc\u00e7t\u00fc. Mosco’nun (2004) alt\u0131n\u0131 \u00e7izdi\u011fi gibi General Electric’in radyoyu yery\u00fcz\u00fcnde genel ve kal\u0131c\u0131 bar\u0131\u015f\u0131n bir arac\u0131 olarak g\u00f6rmesi anla\u015f\u0131l\u0131r bir durumdu. RCA’n\u0131n sahibiydi ve yay\u0131nc\u0131l\u0131\u011f\u0131n geli\u015fmesinde b\u00fcy\u00fck \u00e7\u0131kar\u0131 vard\u0131. Kablosuzun babas\u0131 olarak g\u00f6r\u00fclen Guglielmo Marconi’nin radyoyu d\u00fcnya bar\u0131\u015f\u0131 i\u00e7in bir umut olarak g\u00f6rmesinde de \u015fa\u015f\u0131lacak bir \u015fey yoktu. Fakat radyo, s\u0131radan insanlar taraf\u0131ndan da bar\u0131\u015f\u0131n bir arac\u0131 olarak g\u00f6r\u00fclmekteydi. Radyonun halk\u0131n siyaset\u00e7ileri do\u011frudan duyup de\u011ferlendirme yapabilmesine yard\u0131mc\u0131 olaca\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcyordu. Bunun sonucunda politika yapma bi\u00e7imi de\u011fi\u015fecekti.<\/p>\n

Radyonun otonom bir g\u00fc\u00e7 olmas\u0131 ve Amerikan k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc ba\u015ftan a\u015fa\u011f\u0131 de\u011fi\u015ftirmesi bekleniyordu. Radyonun benzersiz ve kendi tarihini yapan makine oldu\u011fu yaz\u0131l\u0131yordu. Radyo, e\u011fitimi de d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrecekti. Art\u0131k her ev, Carnegie Hall’\u0131n veya Harvard \u00dcniversitesi’nin bir uzant\u0131s\u0131 olma potansiyeline sahipti. Bunun yan\u0131nda radyo hakk\u0131ndaki beklentiler son 30 y\u0131ld\u0131r internet hakk\u0131nda yaz\u0131lanlara olduk\u00e7a benziyordu. \u00c7o\u011fu yerde gen\u00e7lerin internetin getirdi\u011fi k\u00fclt\u00fcre daha h\u0131zl\u0131 ayak uydurdu\u011fu ve daha ya\u015fl\u0131 olanlar\u0131n bocalad\u0131\u011f\u0131 dile getiriliyordu. Bilgisayar d\u00fcnyas\u0131n\u0131n hackerlar\u0131 gibi radyo o\u011flanlar\u0131 (radio boys) vard\u0131. Yeni teknolojiyi yetimleri kurtarmak, su\u00e7lular\u0131 yakalamak ve denizlerdeki gemileri kurtarmak i\u00e7in kullanan radyo o\u011flanlar\u0131n\u0131n kahramanl\u0131klar\u0131 anlat\u0131l\u0131yordu. Bu tip s\u00f6ylentilerin yan\u0131 s\u0131ra reklamlar ve dergilerde anlat\u0131lan hikayeler gen\u00e7 erkekleri heyecanland\u0131r\u0131yordu. Amat\u00f6r radyoculu\u011fu hobi edinen bir gen\u00e7 erkekler ku\u015fa\u011f\u0131 ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131. Al\u0131c\u0131lar yap\u0131yor, radyo cihazlar\u0131 geli\u015ftiriyor, temel d\u00fczeyde ulusal ve hatta uluslararas\u0131 sinyal a\u011flar\u0131 in\u015fa etmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlard\u0131. Ebeveynler \u00e7ocuklar\u0131n\u0131n radyoyla me\u015fgul olmas\u0131ndan memnundular. Mosco’ya (2004) g\u00f6re g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn bilgisayar heveslileri ile kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda radyo, evrensel saf iyiyi temsil ediyordu. \u0130nternetten farkl\u0131 olarak radyoda \u00e7ocuklar i\u00e7in tehlikeli olabilecek pornografi ve \u015fiddet i\u00e7erikli g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler, siberalan avc\u0131lar\u0131 yoktu.<\/p>\n

1920’lerin sonlar\u0131na do\u011fru radyonun sihri da\u011f\u0131lmaya ba\u015flar. \u00d6nce ordu, daha sonra da b\u00fcy\u00fck \u015firketler bu yeni arac\u0131n de\u011ferini anlam\u0131\u015ft\u0131r. Gen\u00e7 amat\u00f6rler ve e\u011fitimciler gibi radyo \u00fczerine kurulu \u00fctopyalar\u0131 olan kesimleri oyundan \u00e7\u0131karmak i\u00e7in lobi faaliyetlerine giri\u015firler. Radyo, h\u00fck\u00fcmetlerin ve \u015firketlerin \u00e7\u0131karlar\u0131na hizmet edecek \u015fekilde d\u00f6n\u00fc\u015fmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Televizyon ise sahneye iki kez \u00e7\u0131kacakt\u0131. \u0130lki 1950’lerdeydi. Radyodaki hayalleri tekrar g\u00fcndemdeydi: Demokrasi, d\u00fcnya bar\u0131\u015f\u0131, sosyal uyum, e\u011fitimle kitlelerin d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclmesi. E\u011fitimdeki \u00f6\u011fretmen yetersizli\u011fi ve yoksullara eri\u015fim s\u0131k\u0131nt\u0131s\u0131 gibi sorunlar\u0131n televizyonla a\u015f\u0131labilece\u011fine inan\u0131l\u0131yordu. Ayr\u0131ca televizyonun en b\u00fcy\u00fck \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc e\u011fitime g\u00f6rsel y\u00f6ntemleri ve teknikleri katarak e\u011fitimi daha e\u011flenceli ve ilgi \u00e7ekici yapacak olmas\u0131yd\u0131. Hatta Colgate \u00dcniversitesi rekt\u00f6r\u00fcne g\u00f6re televizyon, tu\u011fla ve har\u00e7tan yap\u0131lan s\u0131n\u0131flar\u0131yla bi\u00e7imsel \u00fcniversitelerin gereklili\u011fini de sorgulatt\u0131racakt\u0131. Devlet adamlar\u0131n\u0131n uluslararas\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fmelerde sergileyecekleri imajlar\u0131 ve dostane jestlerinin televizyondan g\u00f6sterilmesi d\u00fcnya bar\u0131\u015f\u0131na katk\u0131da bulunacakt\u0131. Art\u0131k bir televizyon \u00f6ncesi \u00e7a\u011f vard\u0131, bir de televizyon sonras\u0131 \u00e7a\u011f. Daha \u00e7ok ileti\u015fim insanlar\u0131 hem kendi uluslar\u0131 hem de d\u00fcnya i\u00e7in daha iyi vatanda\u015flar yapacakt\u0131. Yabanc\u0131 olan \u015feyler kaybolacakt\u0131. Salonunuzdaki televizyondan size seslenen biri ne kadar yabanc\u0131 olabilirdi ki?<\/p>\n

Televizyon, \u00e7a\u011f\u0131n sihirbaz\u0131yd\u0131. Amerikal\u0131 din adamlar\u0131 da televizyonda b\u00fcy\u00fck potansiyel g\u00f6r\u00fcyorlard\u0131. Radyo o\u011flanlar\u0131nda oldu\u011fu gibi televizyon da gen\u00e7lere yeni f\u0131rsatlar sunuyordu. Televizyon, \u00e7ocuklar\u0131 sihirli bir hal\u0131n\u0131n \u00fczerine koyacak ve \u00e7ocuklar kablosuz olarak d\u00fcnyan\u0131n herhangi bir yerini g\u00f6rebileceklerdi. Televizyon, bilimsel zihne sahip olan veya ara\u015ft\u0131rma ve g\u00f6steri yetene\u011fi olan gen\u00e7lere bir cennet vaadinde bulunuyordu.<\/p>\n

T\u00fcm bu iyimserli\u011fe ra\u011fmen televizyon daha \u00e7ok radyonun g\u00f6r\u00fcnt\u00fcl\u00fc devam\u0131 olarak g\u00f6r\u00fclmekteydi. Kablolu televizyonun vaatleri ise internetinkilere \u00e7ok benziyordu. Kablolu televizyoncular da “enformasyon otoyolu”nun gereklili\u011fine inan\u0131yorlard\u0131. 1960’larda otomobil trafi\u011fini iyile\u015ftirmek ve modernle\u015ftirmek i\u00e7in \u00f6nemli s\u00fcbvansiyonlar sa\u011flanm\u0131\u015ft\u0131. 1970’lerde de enformasyonun ve fikirlerin al\u0131\u015fveri\u015fini iyile\u015ftirmek i\u00e7in benzer bir ulusal taahh\u00fct talep ediliyordu. E\u011fitim vaadi yine \u00f6n plandayd\u0131. William Paterson College, kablolu televizyondan doktorlara takviye kursu vermeyi planl\u0131yordu. Ayr\u0131ca kablolu televizyonun sundu\u011fu \u00e7ift y\u00f6nl\u00fc ileti\u015fim sayesinde \u00f6\u011fretmenler engelli ve evden \u00e7\u0131kamayan \u00e7ocuklara uzaktan e\u011fitim verebilecekti. Yolda harcanan zaman\u0131n azalmas\u0131 \u00f6\u011fretmenlerin daha \u00e7ok \u00f6\u011frenciye eri\u015febilmesini sa\u011flayacakt\u0131. Vatanda\u015flar, h\u00fck\u00fcmet yetkilileriyle do\u011frudan ileti\u015fime ge\u00e7ebileceklerdi. Sokaklar\u0131n ve d\u00fckkanlar\u0131n merkezi bir yerden g\u00f6zetlenmesi su\u00e7 oranlar\u0131n\u0131 azaltacakt\u0131.<\/p>\n

Bili\u015fim Hizmeti<\/h2>\n

K\u0131sacas\u0131, 150 y\u0131ld\u0131r hep bir \u015feylerin sona erdi\u011fi ve yeni bir \u00e7a\u011fda oldu\u011fumuz s\u00f6yleniyor. Mosco\u2019nun (2004) belirtti\u011fi gibi bu mitlerin iki y\u00f6n\u00fc var. Mitler, topluluk ve demokrasi i\u00e7in ger\u00e7ek bir arzuyu ifade ediyorlar. Bu hikayelere inanmak istedi\u011fimiz i\u00e7in inand\u0131k. Fakat di\u011fer yandan mitlerin gizledikleri vard\u0131. Teknoloji farkl\u0131 s\u0131n\u0131flar\u0131n \u00e7\u0131kar \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 ortadan kald\u0131ramazd\u0131 ama mitler teknolojiyi siyaset d\u0131\u015f\u0131na iterek sermayenin bir avu\u00e7 \u015firketin elinde yo\u011funla\u015fmas\u0131n\u0131, bu \u015firketlerin artan g\u00fcc\u00fcn\u00fc ve metala\u015fmay\u0131 gizlediler. \u00d6rne\u011fin Negroponte\u2019nin, ABD Temsilciler Meclisi Ba\u015fkan\u0131 Newt Gingrich\u2019e yazd\u0131\u011f\u0131 a\u015fa\u011f\u0131daki mektuba bakal\u0131m:<\/p>\n

Sevgili News,<\/p>\n

Dijital \u00e7a\u011f i\u00e7in verdi\u011fin deste\u011fi derinden takdir ediyoruz. Atom d\u00fcnyas\u0131ndan bitlerin d\u00fcnyas\u0131na ge\u00e7erken bu devrimin b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc (belki 10,5 \u00f6l\u00e7e\u011finde toplumsal de\u011fi\u015fim) a\u00e7\u0131klayacak sizin gibi liderlere ihtiya\u00e7 var. Alvin ve Heidi Toffler, m\u00fckemmel dan\u0131\u015fmanlar; onlar\u0131 dinlemeniz sizin yarar\u0131n\u0131zad\u0131r. K\u00fcresel enformasyon altyap\u0131s\u0131, di\u011fer uluslar\u0131n telekom\u00fcnikasyonlar\u0131n\u0131 serbestle\u015ftirme ve \u00f6zelle\u015ftirmelerine yard\u0131mc\u0131 olmak (zorlamak diye okuyun) i\u00e7in, \u00e7ok partili i\u015fbirli\u011fine ihtiya\u00e7 duyuyor. Bilgi \u00e7a\u011f\u0131n\u0131 yaymak i\u00e7in d\u00fcnyaya ula\u015ft\u0131k\u00e7a insanlar sizi dinleyecektir.<\/p><\/blockquote>\n

Mektup kutsal bir c\u00fcmleyle (\u201cAtom d\u00fcnyas\u0131ndan bitlerin d\u00fcnyas\u0131na ge\u00e7erken\u201d) ba\u015flamaktad\u0131r. Ard\u0131ndan eserleri mitsel masallarla dolu peygamberlerin (\u201cAlvin ve Heidi Toffler\u201d) ad\u0131n\u0131 anmaktad\u0131r. En son c\u00fcmle de Gingrich\u2019in kutsal misyonuna de\u011finmektedir. Fakat Mosco (2004) as\u0131l olarak ondan \u00f6nceki c\u00fcmleye dikkati \u00e7eker. Negroponte, di\u011fer uluslar\u0131n telekom\u00fcnikasyonlar\u0131n\u0131 serbestle\u015ftirme ve \u00f6zelle\u015ftirmelerine yard\u0131mc\u0131 olmaktan hatta zorlamaktan bahseder. Tarihin, co\u011frafyan\u0131n ve politikan\u0131n bitti\u011fi yerde neoliberalizm ba\u015flamaktad\u0131r. (Bizdeki Telekom \u00f6zelle\u015ftirmesinde de bir\u00e7ok insan daha h\u0131zl\u0131 ve kaliteli internet arzusuyla \u00f6zelle\u015ftirmeyi desteklemi\u015f; kamu kurumundan hizmet alan vatanda\u015f olmak yerine m\u00fc\u015fteri olmay\u0131 tercih etmi\u015fti. Sonu\u00e7 ortada…)<\/p>\n

Teknoloji mitlerinin vaatlerinin ger\u00e7ekle\u015fmemesi s\u00f6z konusu teknolojilerin toplumsal etkilerinin olmad\u0131\u011f\u0131 anlam\u0131 ta\u015f\u0131mamal\u0131d\u0131r. Mosco (2004) teknolojinin toplumsal etkisinin mitsel d\u00f6nem sona erdikten ve teknoloji s\u0131radanla\u015ft\u0131ktan sonra \u00e7ok daha b\u00fcy\u00fck oldu\u011funu vurgulamaktad\u0131r. Elektri\u011fin caddeleri ayd\u0131nlatt\u0131\u011f\u0131, su\u00e7u ortadan kald\u0131raca\u011f\u0131n\u0131n, d\u00fcnyaya bar\u0131\u015f ve uyum getirece\u011finin konu\u015fuldu\u011fu g\u00fcnler sona erdikten sonra elektrik insanlar\u0131n ya\u015fam\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirmeye ve toplumu yeniden \u00f6rg\u00fctlemeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. \u0130nsanlar elektri\u011fi tek ba\u015f\u0131na bir harikuladelik olarak de\u011fil de toplumdaki di\u011fer g\u00fc\u00e7lere yard\u0131mc\u0131 olarak g\u00f6rmeye ba\u015flad\u0131klar\u0131nda elektrik ola\u011fan\u00fcst\u00fc bir g\u00fc\u00e7 haline gelmi\u015ftir. Evlerdeki ve i\u015fyerlerindeki ayr\u0131k jenerat\u00f6rler b\u0131rak\u0131l\u0131p elektrik bir kamu hizmeti olarak g\u00f6r\u00fclmeye ba\u015fland\u0131\u011f\u0131nda toplum ger\u00e7ek anlamda yeni bir g\u00fcce eri\u015febilmi\u015ftir. Ancak burada temel sorun mitlerin gizledi\u011fi, daha \u00f6nce sahne arkas\u0131nda olan ve geli\u015fen g\u00fc\u00e7lerin bu s\u0131radanl\u0131k d\u00f6neminde teknolojinin geli\u015fiminde ve ne i\u00e7in kullan\u0131laca\u011f\u0131 hakk\u0131nda daha belirleyici olabilmeleridir.<\/p>\n

Bili\u015fim teknolojileri de benzer bir yol takip edecek gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Google Brain projesinin kurucular\u0131ndan ve \u015fu anda Baidu\u2019nun yapay zeka b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn ba\u015f\u0131nda olan Andrew Ng, yapay zekay\u0131 yeni elektrik olarak tan\u0131ml\u0131yor (https:\/\/www.youtube.com\/watchv=21EiKfQYZXc&t=33m27s<\/a>) ve a\u00e7\u0131k\u00e7a b\u00fcy\u00fck \u015firketlerin bir\u00e7ok \u00fcr\u00fcn\u00fc, \u00fcr\u00fcn\u00fcn kendisinden bir gelir elde etmek i\u00e7in de\u011fil veri toplamak i\u00e7in piyasaya s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc, veriyi ba\u015fka bir \u00fcr\u00fcnde paraya d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrd\u00fcklerini s\u00f6yl\u00fcyor. Bir di\u011fer deyi\u015fle veri, g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki yapay zeka ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131n yak\u0131t\u0131. Dolay\u0131s\u0131yla en \u00e7ok kullan\u0131c\u0131 verisine sahip olan \u015firketlerin yapay zeka ara\u015ft\u0131rmalar\u0131nda da bir ad\u0131m \u00f6nde olmalar\u0131 \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 de\u011fil. Art\u0131k ki\u015fisel verilerde mahremiyeti de a\u015fan bir durum var.<\/p>\n

Bu nedenle, veri miktar\u0131n\u0131 inan\u0131lmaz boyutlarda art\u0131racak olan D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc Sanayi Devrimi ve Nesnelerin \u0130nterneti gibi hikayelerin pe\u015fine tak\u0131lmadan \u00f6nce verinin \u00f6nemini ak\u0131ldan \u00e7\u0131karmamak gerekiyor. Douglas Hill’in The Challenge of the Computer Utility adl\u0131 kitab\u0131nda tart\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 bilgisayar sistemlerinin bir hizmet olarak d\u00fczenlenmesi d\u00fc\u015f\u00fcncesinin yak\u0131n zamanda hayata ge\u00e7irilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Elektrik ve su hizmeti gibi bili\u015fim ve yapay zeka hizmeti sunulacak. Bu hizmetler, toplumda var olan e\u015fitsizlikleri daha da derinle\u015ftirecek bi\u00e7imde mi olacak yoksa insanlar\u0131n bili\u015fim hizmetlerine e\u015fit olarak eri\u015febildi\u011fi e\u015fitlik\u00e7i bir toplumun temellerini mi atacak? Gelece\u011fin nas\u0131l olaca\u011f\u0131nda verinin m\u00fclkiyeti belirleyici bir parametre olacak. Verinin vatanda\u015flarca kontrol edildi\u011fi ve belirli sorumluluklar\u0131 yerine getiren giri\u015fimcilerin ara\u015ft\u0131rmas\u0131na a\u00e7\u0131k, ortak bir zenginlik olarak ele al\u0131nmas\u0131 Google, Facebook, Amazon, Apple ve Microsoft gibi tekellerin tasarlad\u0131\u011f\u0131ndan daha e\u015fitlik\u00e7i bir d\u00fcnyaya g\u00f6t\u00fcrecektir.<\/p>\n

Kaynaklar<\/span><\/h2>\n

Armstrong, K. (2005). Mitlerin K\u0131sa Tarihi.(\u00e7ev. Dilek \u015eendil). \u0130stanbul: Merkez Kitaplar.<\/p>\n

Cairncross, F. (1997). The Death of Distance. Harvard Business School Press.<\/p>\n

Gates, B. (1999). \u00d6n\u00fcm\u00fczdeki yol. Arkada\u015f Kitabevi.<\/p>\n

Headrick, D. (2011). Optik Telgraf. Crowley, D. ve Heyer, P.(ed.), \u0130leti\u015fim Tarihi,(\u00c7ev. Berkay Ers\u00f6z), Ankara: Siyasal Kitabevi.<\/p>\n

Levi-Strauss, C. (2013). Mit ve Anlam, \u00c7ev. G\u00f6khan Yavuz, \u0130stanbul: \u0130thaki Yay\u0131nlar\u0131.<\/p>\n

Mosco, V. (2004). The Digital Sublime: Myth, power, and cyberspace. Mit Press.<\/p>\n

Negroponte, N. (1995). Being Digital. Knopf<\/p>\n

Negroponte, N. (1998). Beyond digital. Wired, December: 288.<\/p>\n

Tapscott, D. (1998). Growing Up Digital: The Rise of the Net Generation. McGraw-Hill.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Her 100 metrede bir polis g\u00f6zetleme binas\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcnden ge\u00e7iyorsunuz. Cadde k\u00f6\u015felerine ve elektrik direklerine yerle\u015ftirilen kameralar y\u00fcz\u00fcn\u00fcz\u00fc alg\u0131l\u0131yor ve hareketlerinizi takip ediyor. Farkl\u0131 kontrol noktalar\u0131nda polis memurlar\u0131 kimlik kartlar\u0131n\u0131z\u0131, irisinizi ve telefonunuzun i\u00e7eri\u011fini tar\u0131yor. S\u00fcper market ve bankalarda yeniden taran\u0131yorsunuz. \u00c7antan\u0131z x \u0131\u015f\u0131n\u0131 cihaz\u0131ndan ge\u00e7erken polisler ellerindeki \u00e7ubuklarla \u00fcst\u00fcn\u00fcz\u00fc ar\u0131yor. Bu uygulama, \u00f6zellikle belirli bir etnik gruba \u00fcyeyseniz ge\u00e7erli. Biyometrik verileriniz, veritabanlar\u0131ndaki kimlik bilgileriniz ile e\u015fle\u015ftirildikten sonra g\u00fcvenilir, normal ve tehlikeli olarak s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131l\u0131yorsunuz. M\u00fcze ve al\u0131\u015fveri\u015f merkezi gibi yerlere giri\u015finiz, otellerde konaklaman\u0131z, yak\u0131t alman\u0131z, bir apartman dairesini kiralaman\u0131z veya i\u015f ba\u015fvurunuz bu s\u0131n\u0131fland\u0131rmaya g\u00f6re de\u011ferlendiriliyor (https:\/\/www.nytimes.com\/2018\/02\/03\/opinion\/sunday\/china-surveillance-state-uighurs.html ve https:\/\/www.bloomberg.com\/news\/articles\/2018-01-17\/china-said-to-test-facial-recognition-fence-in-muslim-heavy-area).<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[26,70,23,13,25,19,3,22,116],"tags":[269,111,252,268,251,254,250,270],"class_list":["post-569","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-e-devlet","category-emek","category-erisim-hakki","category-fikri-mulkiyet","category-gozetim","category-ifade-ozgurlugu","category-ozgur_yazilim","category-sansur","category-teknoloji-tarihi","tag-bilisim-hizmeti","tag-bulut-bilisim","tag-radyo","tag-tarihin-sonu","tag-telefon","tag-televizyon","tag-telgraf","tag-yapay-zeka"],"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/569","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=569"}],"version-history":[{"count":1,"href":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/569\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":570,"href":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/569\/revisions\/570"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=569"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=569"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=569"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}