{"id":595,"date":"2018-10-17T21:08:48","date_gmt":"2018-10-17T18:08:48","guid":{"rendered":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/?p=595"},"modified":"2018-10-17T21:08:48","modified_gmt":"2018-10-17T18:08:48","slug":"platform-kapitalizminden-platform-kooperatiflerine","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/?p=595","title":{"rendered":"Platform Kapitalizminden Platform Kooperatiflerine"},"content":{"rendered":"

ABD\u2019de \u00fc\u00e7 siyah kad\u0131n, Airbnb arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla kiralad\u0131klar\u0131 evden \u00e7\u0131kar ve bavullar\u0131n\u0131 arabalar\u0131na yerle\u015ftirirler. Tam bu s\u0131rada etraflar\u0131 polislerce sar\u0131l\u0131r ve ellerini havaya kald\u0131rmalar\u0131 istenir. Kad\u0131nlar\u0131 uzaktan izleyen bir kom\u015fu, beyazlar\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 bir mahallede daha \u00f6nce hi\u00e7 g\u00f6rmedi\u011fi bavullu siyah kad\u0131nlar\u0131n h\u0131rs\u0131zl\u0131k yapt\u0131\u011f\u0131ndan \u015f\u00fcphelenmi\u015f ve 911’i aram\u0131\u015ft\u0131r. Kad\u0131nlar, polislerin amirine durumu a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar ve Airbnb rezervasyon belgelerini g\u00f6sterirler. Daha \u00f6nce Airbnb’yi duymam\u0131\u015f olan amir, kad\u0131nlara inanmaz. Ev sahibini arar. Fakat telefonda do\u011fru ki\u015fiyle g\u00f6r\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcnden emin olamad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in ev sahibi gelene kadar kad\u0131nlar al\u0131konulurlar. Basit bir yanl\u0131\u015f anlama gibi g\u00f6r\u00fcnebilir ama olay\u0131n ma\u011fdurlar\u0131ndan Kelly Fyffe-Marshall’\u0131n belirtti\u011fi gibi ge\u00e7en y\u0131l ABD’de benzer sorunlarla kar\u015f\u0131la\u015fan 700 insan, evine sa\u011f d\u00f6nememi\u015ftir (https:\/\/www.washingtonpost.com\/news\/business\/wp\/2018\/05\/08\/a-woman-called-911-about-burglars-at-her-neighhors-house-they-were-black-airbnb-guests\/<\/a>).<\/p>\n

<\/p>\n

Olay hakk\u0131ndaki haber ve yorumlarda, olaylar\u0131n ak\u0131\u015f\u0131nda \u0131rk ayr\u0131mc\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n belirleyici bir rol oynay\u0131p oynamad\u0131\u011f\u0131 tart\u0131\u015f\u0131l\u0131yor. Belki olay\u0131n kahramanlar\u0131 beyaz olsa ve evden ellerinde bavullarla \u00e7\u0131kmasalar kendilerinden \u015f\u00fcphelenilmeyecek, polis de daha kibar davranacakt\u0131r. Bu tart\u0131\u015fmay\u0131 bir yana b\u0131rakal\u0131m, olaya bir de 911’i arayan kom\u015funun g\u00f6z\u00fcnden bakal\u0131m. Kom\u015funuzun evinden tan\u0131mad\u0131\u011f\u0131n\u0131z insanlar\u0131n \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn. Polise verdi\u011fi ifadesinde de yazd\u0131\u011f\u0131 gibi evden \u00e7\u0131kanlar bagajlar\u0131n\u0131 arabalar\u0131na ta\u015f\u0131rken kendisine hi\u00e7 selam vermemi\u015fler. \u015e\u00fcphelenmi\u015f ve kom\u015fuluk g\u00f6revini yerine getirdi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnerek 911’i aram\u0131\u015f. Benzer bir\u00e7ok olayda oldu\u011fu gibi ki\u015filerin siyah olmas\u0131 \u015f\u00fcpheyi art\u0131rm\u0131\u015f olabilir. Buna itiraz\u0131m yok, ama kom\u015funun tepkisi Slee’nin (2015), Airbnb hakk\u0131nda yazd\u0131klar\u0131n\u0131 hat\u0131rlat\u0131yor.<\/p>\n

Airbnb, payla\u015f\u0131m ekonomisi olarak adland\u0131r\u0131lan ak\u0131m\u0131n y\u0131ld\u0131zlar\u0131ndand\u0131r. Payla\u015f\u0131m ekonomisi ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kan i\u015f modellerinin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131nda benzer \u00f6r\u00fcnt\u00fclere rastlan\u0131r: Yetenekli gen\u00e7 insanlar ya\u015famlar\u0131nda bir sorunla kar\u015f\u0131la\u015f\u0131rlar, bu sorunu \u00e7\u00f6zmek i\u00e7in bir web sitesi kurduktan sonra \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcn\u00fc bir i\u015fe d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmenin yollar\u0131n\u0131 ararlar ve Silikon Vadi’sinin giri\u015fimci kapitalistlerinin yard\u0131m\u0131yla ba\u015far\u0131l\u0131 ve geli\u015fen bir \u015firket kurarlar. Airbnb’nin hikayesi de b\u00f6yle ba\u015flar. Brian Chesky ve Joe Gebbia adl\u0131 iki arkada\u015f ayl\u0131k \u00f6demelerini yapabilmek i\u00e7in \u00e7\u00f6z\u00fcm ararken ak\u0131llar\u0131na bir fikir gelir: Kasabalar\u0131ndaki bir konferansa kat\u0131lacak ki\u015filerin kalmas\u0131 i\u00e7in daha ekonomik yerler sa\u011flamak. Bunun i\u00e7in sadece bir ka\u00e7 \u015fi\u015fme yatak sat\u0131n al\u0131rlar ve konuklar\u0131 kendi evlerinde misafir ederler. B\u00fcy\u00fck bir talep olur ve b\u00f6ylece Airbnb’nin (Airbed and Breakfast – \u015ei\u015fme Yatak ve Kahvalt\u0131) temelleri at\u0131l\u0131r.<\/p>\n

Airbnb’ye g\u00f6re insanlar ek gelir elde etmek i\u00e7in evlerinin bir odas\u0131n\u0131 veya tamam\u0131n\u0131 kiralamaktad\u0131r. Airbnb’nin anlatt\u0131\u011f\u0131 ve inanmam\u0131z\u0131 istedi\u011fi hikaye budur. Fakat Slee (2015), ger\u00e7e\u011fin anlat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi olmad\u0131\u011f\u0131na, Airbnb’de birden fazla ilan\u0131 olan (dolay\u0131s\u0131yla basit\u00e7e evini payla\u015fmayan) ev sahiplerinin hi\u00e7 de az\u0131msanmayacak bir oranda oldu\u011funa i\u015faret etmektedir. Daha \u00f6nce evlerini normal yollardan kiraya veren ev sahipleri art\u0131k evlerini Airbnb \u00fczerinden yerli ve yabanc\u0131 turistlere, k\u0131sa s\u00fcreli olarak kiralamaktad\u0131r. Airbnb, serbest piyasaya g\u00f6re m\u00fclk sahiplerinin m\u00fclkleriyle istediklerini yapabileceklerine inanmaktad\u0131r. Ancak kirac\u0131lar\u0131n ve ev sahiplerinin kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 sorumluluklar\u0131 oldu\u011fu gibi insanlar\u0131n kom\u015fular\u0131na ve ya\u015fad\u0131klar\u0131 \u015fehre kar\u015f\u0131 da sorumluluklar\u0131 vard\u0131r. Slee (2015) kom\u015fular\u0131n\u0131z\u0131n ara s\u0131ra misafiri oldu\u011funda bunun sorun olmayaca\u011f\u0131n\u0131 ama apartman\u0131n\u0131zda her hafta yeni insanlar g\u00f6rmenin rahats\u0131z edici oldu\u011funu yazar. 911\u2019i arayan kom\u015fuyu \u0131rk\u00e7\u0131l\u0131kla itham etmeden \u00f6nce bunu da dikkate almak gerekir.<\/p>\n

Ana ak\u0131m medya, Airbnb ve di\u011fer payla\u015f\u0131m (asl\u0131nda bir payla\u015f\u0131m da yok!) ekonomisi \u015firketlerini faaliyette bulunduklar\u0131 sekt\u00f6rlerde tekellere meydan okuyan kahramanlar olarak betimler. Ama Airbnb\u2019nin b\u00fcy\u00fck otel zincirleriyle bir sorunu yoktur. Airbnb\u2019nin faaliyetlerinden as\u0131l zarar g\u00f6ren \u00e7e\u015fitli vergileri \u00f6demek, yasalar\u0131n mecbur k\u0131ld\u0131\u011f\u0131 sa\u011fl\u0131k ve g\u00fcvenlik \u00f6nlemlerini almak zorunda olan ba\u011f\u0131ms\u0131z otellerdir. Bu otellerin Airbnb\u2019nin d\u00fczenlemelerden ve dolay\u0131s\u0131yla maliyetlerden muaf ev veya odalar\u0131yla rekabet edebilmesi zordur. Dolay\u0131s\u0131yla Airbnb\u2019nin as\u0131l y\u0131kt\u0131\u011f\u0131 \u015fehir hayat\u0131n\u0131 d\u00fczenleyen kurallard\u0131r. Normal \u015fartlarda, s\u0131radan evlerin keyfi olarak bir otel gibi \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131lamamas\u0131 ve yaz\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131ndaki gibi bir olay\u0131n ya\u015fanmamas\u0131 gerekirdi. Scholz\u2019un (2017) vurgulad\u0131\u011f\u0131 gibi yasad\u0131\u015f\u0131l\u0131k, payla\u015f\u0131m ekonomisinin bir kusuru de\u011fil, \u00f6zelli\u011fidir. Benzer y\u00f6ntemler izlenir: \u00d6nce \u00e7e\u015fitli yasalar\u0131 \u00e7i\u011fnerler, daha sonra da b\u00fcy\u00fcyen t\u00fcketici taban\u0131n\u0131 ba\u015far\u0131lar\u0131n\u0131n bir kan\u0131t\u0131 olarak g\u00f6stererek yasalar\u0131n de\u011fi\u015fmesini talep ederler. 2015\u2019te Airbnb, San Fransisco\u2019daki faaliyetlerinin d\u00fczenlenmesi talep edildi\u011finde buna kar\u015f\u0131 kulis faaliyeti y\u00fcr\u00fctmek i\u00e7in 8 milyar dolardan fazla harcam\u0131\u015ft\u0131r. Uber, kulis faaliyetleri i\u00e7in Walmart\u2019tan daha fazla para harcamaktad\u0131r.<\/p>\n

Yaz\u0131n\u0131n devam\u0131nda tart\u0131\u015faca\u011f\u0131m gibi payla\u015f\u0131m ekonomisinin, daha do\u011fru bir ifadeyle platform kapitalizminin, en b\u00fcy\u00fck yasad\u0131\u015f\u0131l\u0131klar\u0131 \u00e7al\u0131\u015fma ili\u015fkilerinde ya\u015fanmaktad\u0131r. Bu platformlar, t\u00fcketicileri (en az\u0131ndan k\u0131sa vadede) memnun etmektedir. Ama de\u011fi\u015fimi (ya da y\u0131k\u0131m\u0131) bir de \u00e7al\u0131\u015fanlar a\u00e7\u0131s\u0131ndan incelemekte yarar var.<\/p>\n

\u0130stihdamdan Esnek \u00c7al\u0131\u015fmaya<\/h2>\n

Giri\u015fimcilik, \u00e7a\u011f\u0131m\u0131z\u0131n g\u00f6zde kelimelerinden biri. Gen\u00e7ler, giri\u015fimcili\u011fe ve kendi i\u015flerini kurmaya te\u015fvik ediliyorlar. Nobel Bar\u0131\u015f \u00d6d\u00fcl\u00fc sahibi Muhammad Yunus, insano\u011flunun daha ma\u011faralarda ya\u015farken bir giri\u015fimci oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyor. Muhammed Yunus’a g\u00f6re ma\u011faralarda ya\u015farken kendi yiyece\u011fini bulan ve karn\u0131n\u0131 doyuran, dolay\u0131s\u0131yla kendi i\u015finde \u00e7al\u0131\u015fan insanlard\u0131k. Medeniyetle beraber i\u015f\u00e7i olarak damgaland\u0131k ve giri\u015fimcili\u011fimizi unuttuk. LinkedIn’in kurucular\u0131ndan Redi Hoffman (2013) da Muhammed Yunus’un bu tezinden yola \u00e7\u0131karak giri\u015fimcili\u011fin yaratma iste\u011fi oldu\u011funu ve bunun da DNA’m\u0131za kodland\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia etmektedir. Hoffman\u2019a (2013) g\u00f6re t\u00fcm insanlar\u0131n giri\u015fimci olmas\u0131 herkesin bir \u015firket kurmak i\u00e7in do\u011fdu\u011fu anlam\u0131na gelmez, giri\u015fimcilik insan\u0131n kendi ya\u015fam\u0131ndan ba\u015flar. \u0130\u015f ya\u015fam\u0131n\u0131n yeni ko\u015fullar\u0131, insanlar\u0131 giri\u015fimci i\u00e7g\u00fcd\u00fclerini yeniden ke\u015ffetmeye zorlamaktad\u0131r.<\/p>\n

Hoffman’a (2013) g\u00f6re son altm\u0131\u015f y\u0131ld\u0131r i\u015f piyasas\u0131 e\u011fitimli \u00e7al\u0131\u015fanlar i\u00e7in bir y\u00fcr\u00fcyen merdiven gibi \u00e7al\u0131\u015fmaktayd\u0131. \u00dcniversiteden yeni mezun olan biri IBM, GE, Goldman Sachs gibi \u015firketlerin alt basamaklar\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fma hayat\u0131na at\u0131l\u0131yor, tecr\u00fcbe kazand\u0131k\u00e7a ve oyunu kurallar\u0131na oynad\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrece \u00fcst basamaklara t\u0131rmanabiliyordu. \u00dcst basamaklar, daha fazla g\u00fc\u00e7, gelir ve i\u015f garantisi anlam\u0131na geliyordu. Basamaklar\u0131 t\u0131rmand\u0131k\u00e7a, geride b\u0131rak\u0131lan basamaklara yine benzer \u00f6zelliklere sahip insanlar geliyordu. Altm\u0131\u015fl\u0131 ya\u015flarda ise insanlar g\u00fczel bir emekli maa\u015f\u0131yla emekliye ayr\u0131labiliyorlard\u0131. Hoffman’\u0131n da (2013) belirtti\u011fi gibi bu t\u0131rmanma s\u00fcreci tamamen otomatik olarak ger\u00e7ekle\u015fmiyordu ama temel bir yetkinli\u011fe sahip, \u00e7aba g\u00f6steren ve b\u00fcy\u00fck \u015fanss\u0131zl\u0131klar ya\u015famayan biri i\u00e7in r\u00fczgar arkas\u0131ndayd\u0131. En az\u0131ndan beklenti bu y\u00f6ndeydi. Fakat g\u00fcn\u00fcm\u00fczde bu merdivenin t\u00fcm basamaklar\u0131, a\u015fa\u011f\u0131dan yukar\u0131ya t\u0131kanm\u0131\u015f durumda. En altta, daha merdivene ad\u0131m bile atamayan i\u015fsiz veya e\u011fitimine uygun olmayan bir i\u015fte \u00e7al\u0131\u015fmak zorunda kalan gen\u00e7ler var. Di\u011fer yanda yetersiz emekli maa\u015flar\u0131 nedeniyle \u00e7al\u0131\u015fmaya devam eden ya da k\u0131sa bir emeklilik aras\u0131ndan sonra yeniden i\u015fg\u00fcc\u00fcne kat\u0131lan altm\u0131\u015flar\u0131nda ve hatta yetmi\u015flerinde olan insanlar var. Orta ya\u015fl\u0131 insanlar, merdivenin ortas\u0131nda s\u0131k\u0131\u015f\u0131p kalm\u0131\u015flar, daha yukar\u0131 t\u0131rmanam\u0131yorlar ve alttan gelen bask\u0131yla bo\u011fu\u015fuyorlar. Orta ya\u015fl\u0131 insanlar i\u00e7in merdivende bulunduklar\u0131 basamakta ayakta kalabilmek her ge\u00e7en g\u00fcn daha \u00e7ok zorla\u015f\u0131yor ve \u00f6nemli bir k\u0131sm\u0131 merdivenden a\u015fa\u011f\u0131ya itiliyor. Kendini geli\u015ftirme ve yeni yetenekler kazanma, art\u0131k \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n omuzlar\u0131nda. \u015eirket ve \u00e7al\u0131\u015fan ili\u015fkisi ge\u00e7icile\u015ftik\u00e7e, \u015firketler \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131 i\u00e7in bir yat\u0131r\u0131m yapmakta isteksiz davran\u0131yor ve daha esnek \u00e7al\u0131\u015fma modellerine y\u00f6neliyorlar.<\/p>\n

\u00c7a\u011f\u0131m\u0131zda i\u015f bulabilmenin veya bulamaman\u0131n ki\u015finin bu yeni \u015fartlara uyum sa\u011flayabilmesi ile ilgili oldu\u011fu vaaz ediliyor. Son y\u0131llarda \u00e7\u0131kan haberlerde bu vaaz \u00f6rneklerini a\u00e7\u0131k se\u00e7ik g\u00f6rebiliriz. Gen\u00e7ler bir yandan giri\u015fimcili\u011fe te\u015fvik edilirken di\u011fer yandan kariyer planlamas\u0131n\u0131n \u00f6nemi vurgulanmaktad\u0131r. Gen\u00e7lere, esnekli\u011fin kendileri i\u00e7in yeni olanaklar sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 hakk\u0131nda giri\u015fimcilik ve kariyer hikayeleri anlat\u0131lmaktad\u0131r. Scholz (2017) bunu, Up in the Air adl\u0131 filmde George Clooney’in oynad\u0131\u011f\u0131 Ryan karakterinin yapt\u0131\u011f\u0131 i\u015fe benzetmektedir. Ryan, insanlara i\u015ften \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131klar\u0131n\u0131 ileten bir dan\u0131\u015fmanl\u0131k \u015firketinde \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r. Ryan, i\u015ften \u00e7\u0131kar\u0131lma haberini verirken “D\u00fcnyay\u0131 de\u011fi\u015ftiren, imparatorluk kuran adamlar da sizin ge\u00e7ti\u011finiz yerlerden ge\u00e7ti. Ge\u00e7tiler \u00e7\u00fcnk\u00fc bunu yapabilecek kapasitedeydiler.” diye s\u00f6ze ba\u015flamakta ard\u0131ndan da kar\u015f\u0131s\u0131ndaki ki\u015fiye bunun yeni bir f\u0131rsat oldu\u011funu anlatmaktad\u0131r: “Bu, sizi olgunlu\u011fa eri\u015ftirecek yeni bir i\u015fe at\u0131lma s\u00fcrecinin ilk ad\u0131m\u0131.” \u0130\u015ften kovulan insanlar art\u0131k kendilerini mutlu eden \u015feyi yapabilecektir. Ryan, Hoffman’\u0131n (2013) anlatt\u0131\u011f\u0131 kariyer merdivenini olumsuz bir tonda betimler. Ayn\u0131 \u015firkette \u00f6m\u00fcr boyu \u00e7al\u0131\u015fan, sabah i\u015fe gelip ak\u015fam i\u015ften ayr\u0131lan insanlar\u0131n ya\u015famlar\u0131n\u0131n yavanl\u0131\u011f\u0131ndan ve asla mutlu bir anlar\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131ndan s\u00f6z eder. Bu i\u015ften \u00e7\u0131karma ma\u011fdur i\u00e7in bir talihsizlik de\u011fil, f\u0131rsatt\u0131r.<\/p>\n

Ayn\u0131 strateji, kal\u0131c\u0131 i\u015f s\u00f6zle\u015fmelerinden esnek \u00e7al\u0131\u015fmaya kay\u0131\u015f s\u00fcrecinde platform kapitalizmi taraf\u0131ndan da uygulanmakta, \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n esnekli\u011finin daha iyi bir ya\u015fam anlam\u0131na geldi\u011fi anlat\u0131lmaktad\u0131r: Patron yok, sinir bozucu i\u015f arkada\u015flar\u0131 yok, uzun \u00e7al\u0131\u015fma saatleri yok bunlar\u0131n yerine ba\u011f\u0131ms\u0131z ve \u00f6zerk \u00e7al\u0131\u015fma, se\u00e7enekler ve f\u0131rsatlar vard\u0131r. Fakat bu durum i\u015f\u00e7i-i\u015fveren ili\u015fkisini d\u00fczenleyen kurallar\u0131n olmay\u0131\u015f\u0131, sendikas\u0131zl\u0131k ve i\u015fin t\u00fcm ya\u015fama yay\u0131lmas\u0131 anlam\u0131na da gelmektedir. \u0130\u015fverenin i\u015f\u00e7iyi istihdam\u0131n\u0131n yerini ge\u00e7ici, yar\u0131 zamanl\u0131 ve serbest (freelance) \u00e7al\u0131\u015fma almaktad\u0131r. Dijital ekonomiyle gelen esneklik \u00e7al\u0131\u015fanlara, \u00f6zellikle Hoffman’\u0131n (2013) anlatt\u0131\u011f\u0131 y\u00fcr\u00fcyen merdivende tutunamayan ya da o merdivene hi\u00e7 ad\u0131m atamayanlara, yeni olanaklar sunmaktad\u0131r. Sabah Uber i\u00e7in direksiyon ba\u015f\u0131nda olan, \u00f6\u011fleden sonra TaskRabbit i\u00e7in mobilya montaj\u0131 yapan ve hayat\u0131n\u0131 ancak bununla s\u00fcrd\u00fcrebilen insanlar vard\u0131r. Ancak Scholz (2017) istihdam\u0131 romantikle\u015ftirmemekle beraber istihdam\u0131n \u00e7al\u0131\u015fanlara sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 koruma ve yararlar\u0131n kolayca bir kenara b\u0131rak\u0131lamayaca\u011f\u0131n\u0131n alt\u0131n\u0131 \u00e7izer. Platform kapitalizminin a\u015fa\u011f\u0131daki \u00f6rneklerinden de g\u00f6r\u00fclebilece\u011fi gibi platformlar bir yandan istihdam\u0131n zay\u0131flad\u0131\u011f\u0131 yeni ko\u015fullara uyum olana\u011f\u0131 sunarken di\u011fer yandan zay\u0131fl\u0131\u011f\u0131 yaratan bu ko\u015fullar\u0131 derinle\u015ftirmektedir.<\/p>\n

Amazon Mekanik T\u00fcrk<\/h2>\n

Scholz’un (2017) belirtti\u011fi gibi s\u00fcrekli yeni platformlar ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r ama bu platformlardan Amazon’un Mekanik T\u00fcrk’\u00fc (Amazon Mechanical Turk – AMT) esnek \u00e7al\u0131\u015fma\/\u00e7al\u0131\u015ft\u0131rma i\u00e7in \u00f6rnek bir model olu\u015fturmaktad\u0131r. AMT’nin etkin i\u015fg\u00fcc\u00fc, t\u00fcm i\u015fg\u00fcc\u00fcn\u00fcn ufak bir k\u0131sm\u0131n\u0131 olu\u015fturmas\u0131na ra\u011fmen dijital ekonomideki e\u011filimleri ve gelecekteki olas\u0131 i\u015f modellerini g\u00f6stermesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemlidir.<\/p>\n

AMT ad\u0131n\u0131 18. y\u00fczy\u0131lda, satran\u00e7 oynayan Mekanik T\u00fcrk adl\u0131 otomattan almaktad\u0131r. Satran\u00e7 tahtas\u0131n\u0131n yan\u0131nda, hamleleri yapan b\u0131y\u0131kl\u0131 ve sar\u0131kl\u0131 bir T\u00fcrk fig\u00fcr\u00fc vard\u0131r. Makinenin kapa\u011f\u0131n\u0131n alt\u0131nda \u00e7ok say\u0131da kald\u0131ra\u00e7 ve makaradan olu\u015fan karma\u015f\u0131k bir sistem vard\u0131r. Otomat bir \u00e7ok satran\u00e7 oyuncusunu alt etmeyi ba\u015far\u0131r. Bunun nas\u0131l oldu\u011fu uzun s\u00fcre anla\u015f\u0131lamaz ve Mekanik T\u00fcrk hakk\u0131nda \u00e7e\u015fitli teoriler ortaya at\u0131l\u0131r. Asl\u0131nda hamleleri yapan, otomat\u0131n i\u00e7inde sakl\u0131 bir satran\u00e7 ustas\u0131d\u0131r ama bu s\u0131r y\u0131llarca ke\u015ffedilemez (http:\/\/www.gercekbilim.com\/amazon-comun-mekanik-turk-servisinin-hikayesi\/)<\/a>.<\/p>\n

2005 y\u0131l\u0131nda kurulan AMT de benzer bir prensiple \u00e7al\u0131\u015fmakta, i\u015f\u00e7iler ve i\u015fverenler teknik altyap\u0131s\u0131 Amazon’a ait bir platformda bir araya gelmektedir. Tabii ki AMT’nin i\u00e7ine gizlenmi\u015f insanlar yoktur. Ancak AMT’nin bir\u00e7ok m\u00fc\u015fterisi taleplerini yerine getirenin etten kemikten insanlar de\u011fil de algoritmalar oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmeye meyillidir. Amazon\u2019un tan\u0131mlamas\u0131yla, bu \u201cyapay yapay zeka hizmeti\u201dnin yapt\u0131\u011f\u0131 kitle kaynak kullan\u0131m\u0131 (crowdsourcing) ile bilgisayarlar\u0131n yetersiz kald\u0131\u011f\u0131 i\u015flerin (18. y\u00fczy\u0131lda Mekanik T\u00fcrk’\u00fcn yapt\u0131\u011f\u0131 gibi!) insan zekas\u0131yla ger\u00e7ekle\u015ftirilmesini sa\u011flamakt\u0131r. Yapay zekadaki t\u00fcm ilerlemelere ra\u011fmen bir foto\u011fraftaki veya videodaki nesneleri tespit etmek, bir ses dosyas\u0131n\u0131n \u00e7evriyaz\u0131m\u0131, verinin tekille\u015ftirilmesi gibi i\u015flerde insan zekas\u0131 hala daha ba\u015far\u0131l\u0131 oldu\u011fu durumlar vard\u0131r. AMT, bu tip ihtiya\u00e7lar\u0131 olan firmalar\u0131 i\u015fg\u00fcc\u00fcn\u00fc sunan insanlarla bulu\u015fturmaktad\u0131r. AMT, benzer faaliyet i\u00e7inde olan di\u011fer platformlar gibi kendini bir i\u015f\u00e7i kiralama ajans\u0131 olarak g\u00f6stermekten \u00f6zellikle ka\u00e7\u0131narak sadece teknolojik altyap\u0131 sunan bir \u015firket oldu\u011funu iddia etmektedir.<\/p>\n

AMT, bir projenin binlerce par\u00e7aya b\u00f6l\u00fcnmesine imkan vermekte ve daha sonra Amazon’un Turker ad\u0131 verilen i\u015f\u00e7ileri b\u00f6l\u00fcnen bu par\u00e7alardan birini \u00fczerine almaktad\u0131r. Turkerlar, \u00fc\u00e7 gruba ayr\u0131labilir. Birinci grupta yer alan Turkerler \u00e7o\u011funlukla tecr\u00fcbeli ve iyi e\u011fitimlidir. Kimi zaman sadece can s\u0131k\u0131nt\u0131s\u0131ndan \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar ve di\u011ferlerine g\u00f6re daha \u00e7ok kazanabilmektedirler. \u0130kinci gruptakiler, ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 yerde bir i\u015f bulamayan ve AMT’den ba\u015fka se\u00e7ene\u011fi olmayanlard\u0131r. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc grup ise psikolojik veya fiziksel rahats\u0131zl\u0131\u011f\u0131 nedeniyle d\u00fczenli bir i\u015fte \u00e7al\u0131\u015famayan ya da sab\u0131kal\u0131lar gibi normal \u015fartlarda i\u015f bulmas\u0131 daha zor olan insanlardan olu\u015fur. K\u0131sa s\u00fcreli ve ge\u00e7ici i\u015fler, baz\u0131lar\u0131 i\u00e7in bir se\u00e7enek olabilir. Fakat ekonomik \u015fartlar nedeniyle, ge\u00e7ici i\u015fler s\u00fcrekli bir ya\u015fam bi\u00e7imi haline gelmektedir.<\/p>\n

\u0130\u015fin daha ufak par\u00e7alara b\u00f6l\u00fcnmesi yeni de\u011fildir. Ancak i\u015fi talep edenler (herhangi bir birey, kurulu\u015f, ara\u015ft\u0131rmac\u0131 veya firma olabilir) anonimdir. \u0130\u015fi yapan algoritmalar de\u011fildir ama bir i\u015fe en uygun Turker algoritmalar\u0131n yard\u0131m\u0131yla bulunmaktad\u0131r. Talep\u00e7iler, yap\u0131lan i\u015fi be\u011fenmeyerek \u00f6deme yapmama hakk\u0131na sahiptir ve bu az rastlan\u0131lan bir durum de\u011fildir. Ayr\u0131ca talep\u00e7inin \u00f6deme yapmamas\u0131, yapt\u0131rd\u0131\u011f\u0131 par\u00e7a i\u015fi kullanamayaca\u011f\u0131 anlam\u0131na gelmemektedir. Amazon s\u00f6zle\u015fmelerinde bu \u00fccret h\u0131rs\u0131zl\u0131\u011f\u0131na a\u00e7\u0131k\u00e7a ho\u015fg\u00f6r\u00fcyle yakla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Fakat tam tersi durumda, bir Turker’\u0131n hesab\u0131 herhangi bir uyar\u0131 ve a\u00e7\u0131klama yap\u0131lmadan ge\u00e7ici bir s\u00fcre veya tamamen kapat\u0131labilmektedir.<\/p>\n

Amazon’un i\u015fvereni kay\u0131ran bu uygulamas\u0131n\u0131 daha da ilerleten 99designs gibi \u015firketler de vard\u0131r. M\u00fc\u015fteriler tasar\u0131m i\u00e7in 99designs’a ba\u015fvurmakta ve tasar\u0131mc\u0131lar siteden ilan edilen bir i\u015f i\u00e7in yar\u0131\u015fmaktad\u0131r. Ama yaln\u0131zca biri vadedilen paray\u0131 alabilmektedir. SpecWatch (http:\/\/www.specwatch.info<\/a>) ve No!SPEC (https:\/\/www.nospec.com\/) gibi siteler tasar\u0131mc\u0131lar\u0131 bu tarz yar\u0131\u015fmalara kar\u015f\u0131 uyarmaktad\u0131r. SpecWatch, tasar\u0131mc\u0131lar\u0131n \u00fccretsiz \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131na kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. No!SPEC\u2019e g\u00f6re bu tarz yar\u0131\u015fmalar siteleri yap\u0131lan i\u015fin kalitesini de d\u00fc\u015f\u00fcrmektedir. Kanadal\u0131 Tasar\u0131mc\u0131lar Birli\u011fi, \u00fcyelerinin 99designs gibi yar\u0131\u015fma temelli sitelere katk\u0131da bulunmas\u0131n\u0131 yasaklam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Lyft ve Uber<\/h2>\n

Lyft ve Uber\u2019den \u00f6nce insanlar\u0131n bir \u015firkete ait arabalara belirli bir zaman aral\u0131\u011f\u0131nda eri\u015fti\u011fi araba payla\u015f\u0131m\u0131na dayal\u0131 i\u015f modelleri vard\u0131r. Lyft ve Uber\u2019in i\u015f modelinde ise araba yolculu\u011funun payla\u015f\u0131m\u0131 s\u00f6zkonusudur. 2007 y\u0131l\u0131nda Logan Green ve John Zimmer Cornell \u00dcniversitesi’nde ayn\u0131 y\u00f6ne giden ki\u015fileri e\u015fle\u015ftiren Zimride ad\u0131n\u0131 verdikleri bir program ba\u015flat\u0131rlar. Program k\u0131sa s\u00fcrede di\u011fer kamp\u00fcslere de yay\u0131l\u0131r. 2012’de Zimride, Lyft adl\u0131 uygulamayla \u015fehir i\u00e7inde ula\u015f\u0131m olana\u011f\u0131 sa\u011flamaya ba\u015flar. \u0130lk ba\u015fta yolcunun arabas\u0131na bindi\u011fi ki\u015fiye bir \u00f6deme yapmas\u0131 gibi zorunluluk yoktur. \u0130nsanlar ayn\u0131 y\u00f6ne gittikleri ki\u015fileri arabalar\u0131na almaktad\u0131r. Ama Lyft’in topluluk ve payla\u015f\u0131m mesaj\u0131yla ba\u015flayan hikayesi k\u0131sa s\u00fcrede ticari bir modele evrilir (Slee, 2015).<\/p>\n

2009’da kurulan Uber’in ilk ba\u015fta ne topluluk ve payla\u015f\u0131m gibi kayg\u0131s\u0131 vard\u0131r ne de payla\u015f\u0131m ekonomisi taraftarlar\u0131 Uber’i kendilerinden g\u00f6rmektedir. Slee’nin (2015) belirtti\u011fi gibi daha \u00e7ok zengin m\u00fc\u015fterileri hedefleyen Uber oyuna sa\u011fdan dahil olur. Uber’in limuzin hizmetlerinden yararlanmak isteyen m\u00fc\u015fteriler bir uygulamayla bu taleplerini Uber’e iletmekte ve hemen kap\u0131lar\u0131na bir limuzin g\u00f6nderilmektedir. 2013’te Uber, UberX uygulamas\u0131yla i\u015f modelini geni\u015fletmeye karar verir. Lyft’in yapt\u0131\u011f\u0131 gibi taksi lisans\u0131 olmayan s\u00fcr\u00fcc\u00fclerin kendi arabalar\u0131yla taksi hizmeti verdi\u011fi bir modele y\u00f6nelir. Bu arabalar\u0131n \u00e7o\u011funda ticari sigorta bulunmamaktad\u0131r. Bir di\u011fer deyi\u015fle, Airbnb\u2019de oldu\u011fu gibi Uber\u2019in d\u00fczenleyici yasalar\u0131 dikkate almamas\u0131 Uber\u2019i geleneksel taksi hizmetlerine g\u00f6re daha az maliyetli yapmaktad\u0131r. Bu nedenle Airbnb gibi Uber\u2019in de en \u00e7ok m\u00fccadele etti\u011fi geleneksel taksi hizmetleri de\u011fil taksi hizmetlerini d\u00fczenleyen yasalard\u0131r.<\/p>\n

Uber ad\u0131na \u00e7al\u0131\u015fan s\u00fcr\u00fcc\u00fclerin kazand\u0131klar\u0131 paran\u0131n bir k\u0131sm\u0131 Uber’e gitmektedir. Uber’in pay\u0131na d\u00fc\u015fen oran \u015fehirden \u015fehre ve zaman i\u00e7inde de\u011fi\u015febilmektedir. \u00d6rne\u011fin Uber bir \u015fehirde faaliyete yeni ba\u015flad\u0131\u011f\u0131nda s\u00fcr\u00fcc\u00fclere ve m\u00fc\u015fterilere \u00e7e\u015fitli s\u00fcbvansiyon ve teklifler sunmaktad\u0131r. \u015eehirdeki yerini sa\u011flamla\u015ft\u0131rd\u0131ktan sonra ise taksi \u00fccretlerindeki pay\u0131n\u0131 giderek art\u0131rmaktad\u0131r. Uber’in potansiyel yat\u0131r\u0131mc\u0131lar\u0131yla yap\u0131lan bir toplant\u0131da \u015firketin CFO’su Brent Callinicos, Uber’in taksi \u00fccretlerindeki oran\u0131n\u0131 kolayca %25’ten %30’a \u00e7\u0131karabileceklerini s\u00f6yler. Bunun \u00fczerine risk sermayedar\u0131 Mike Novogratz, “Mutlu \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n\u0131z var, mutlu m\u00fc\u015fterileriniz var, mutlu hissedarlar\u0131n\u0131z var. Kutsal \u00fc\u00e7l\u00fc \u015firketinizden heyecan duyuyor. Neden bunu riske at\u0131yor ve \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n\u0131z\u0131n \u00fccretini %5 a\u015fa\u011f\u0131ya \u00e7ekiyorsunuz?” diye sorar. Callinicos’un yan\u0131t\u0131 durumu \u00f6zetlemektedir: “\u00c7\u00fcnk\u00fc bunu yapabiliyoruz.” (age)<\/p>\n

Ba\u011flay\u0131c\u0131 standartlar\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131, s\u00fcr\u00fcc\u00fclerin Uber’in bir \u00e7al\u0131\u015fan\u0131 de\u011fil, ba\u011f\u0131ms\u0131z s\u00f6zle\u015fmeli olarak kabul edildi\u011fi bir durumda Uber \u00e7al\u0131\u015fma ko\u015fullar\u0131n\u0131 kolayca de\u011fi\u015ftirebilmektedir. Bu ba\u011flamda, ABD’deki en \u00f6nemli tart\u0131\u015fmalardan biri s\u00f6zle\u015fmeli \u00e7al\u0131\u015fma ile istihdam aras\u0131ndaki farkt\u0131r. ABD yasalar\u0131na g\u00f6re istihdamda, i\u015fveren i\u015f\u00e7inin \u00e7al\u0131\u015fma s\u00fcreci hakk\u0131nda s\u00f6z sahibidir. Ba\u011f\u0131ms\u0131z s\u00f6zle\u015fmede ise i\u015fveren s\u00fcreci kontrol etmek yerine i\u015f\u00e7iye \u00e7al\u0131\u015fma s\u00fcreci sonucunda \u00e7\u0131kacak \u00fcr\u00fcn\u00fc bildirir. \u0130stihdam\u0131 ba\u011f\u0131ms\u0131z s\u00f6zle\u015fmeden ay\u0131rmak i\u00e7in d\u00f6rt test uygulan\u0131r. Bu testlerde k\u0131saca a\u015fa\u011f\u0131daki durumlar incelenir:<\/p>\n