{"id":602,"date":"2018-12-27T23:10:13","date_gmt":"2018-12-27T20:10:13","guid":{"rendered":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/?p=602"},"modified":"2018-12-27T23:10:13","modified_gmt":"2018-12-27T20:10:13","slug":"esitsizligin-otomasyonu","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/?p=602","title":{"rendered":"E\u015fitsizli\u011fin Otomasyonu"},"content":{"rendered":"

En son, 1990 D\u00fcnya Kupas\u0131’nda oynanan ma\u00e7lar\u0131 seyretmi\u015ftim. “Yapay \u00f6\u011frenme, D\u00fcnya Kupas\u0131’n\u0131n Kazanan\u0131 Tahmin Etti” (https:\/\/www.technologyreview.com\/s\/611397\/machine-learning-predicts-world-cup-winner<\/a>\/) haberini okuyana kadar bu y\u0131lki D\u00fcnya Kupas\u0131 ma\u00e7lar\u0131n\u0131 seyretmeye de niyetim yoktu. \u0130nsan\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 herhangi bir i\u015fi ondan daha iyi yapan yapay zeka \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 hakk\u0131nda bir haber okusam \u00e7ok \u00f6nemsemez, “do\u011frudur, yapabilir” der, ge\u00e7erdim. Fakat bu haber biraz Laplace’\u0131n cinini an\u0131msat\u0131yordu.<\/p>\n

<\/p>\n

Cristiano Ronaldo, Lionel Messi ve Neymar d\u0131\u015f\u0131nda d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda futbolcu ismi sayamam. Ama 2018 D\u00fcnya Kupas\u0131’n\u0131 kimin kazanaca\u011f\u0131 sorulsa yan\u0131t\u0131m Brezilya ya da Almanya olurdu. Benim bilgisizli\u011fime kar\u015f\u0131n konunun uzmanlar\u0131 da benimle ayn\u0131 fikirdeydi. Turnuvalar\u0131 kimin kazanaca\u011f\u0131 hakk\u0131nda bahisler oynan\u0131yor ve bahis d\u00fczenleyenler i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fan profesyonel istatistik\u00e7iler geni\u015f veritabanlar\u0131n\u0131 analiz ederek tak\u0131mlar\u0131n kazanma olas\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 tahmin etmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar. B\u00f6ylece ma\u00e7 \u00f6ncesinde bahis oranlar\u0131 belirleniyor. \u00c7ok say\u0131da farkl\u0131 bahis\u00e7inin 2018 D\u00fcnya Kupas\u0131 i\u00e7in yapt\u0131\u011f\u0131 tahminler bir araya getirildi\u011finde Brezilya’ya %16,6, Almanya’ya 12,8 ve \u0130spanya’ya 12,5 \u015fans veriliyordu.<\/p>\n

Son y\u0131llarda ise ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, al\u0131\u015f\u0131lagelmi\u015f istatistiksel yakla\u015f\u0131mlardan daha iyi sonu\u00e7lar verebilen yapay \u00f6\u011frenme tekniklerini geli\u015ftirdiler. Yaz\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131nda belirtti\u011fim haberin kayna\u011f\u0131 da Dortmund Teknik \u00dcniversitesi’nden Groll vd’nin (2018) D\u00fcnya Kupas\u0131 \u00f6ncesinde, 8 Haziran’da, yay\u0131mlad\u0131klar\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmayd\u0131. Groll vd (2018), yapay \u00f6\u011frenme ve al\u0131\u015f\u0131lagelmi\u015f istatisti\u011fin kombinasyonundan olu\u015fan, rastgele orman (random forest) adl\u0131 y\u00f6ntemi kullanarak bir kestirimde bulunmaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flard\u0131. Tak\u0131mlar\u0131n oynayacaklar\u0131 ma\u00e7lar ve bundan sonra \u00e7\u0131kabilecek durumlar modellenmi\u015fti. Modellemede, tak\u0131mlar\u0131n ya\u015f ortalamas\u0131, \u015eampiyonlar Ligi’nde oynayan oyuncular\u0131n\u0131n say\u0131s\u0131, teknik direkt\u00f6r\u00fcn milliyeti, ev sahibi avantaj\u0131na sahip olup olmad\u0131klar\u0131 hakk\u0131ndaki bilgilerin yan\u0131nda \u00fclkelerin GSY\u0130H ve n\u00fcfus bilgileri, FIFA s\u0131ralamalar\u0131 da dikkate al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131. Ara\u015ft\u0131rma \u00e7\u0131kt\u0131lar\u0131na g\u00f6re bu fakt\u00f6rlerin farkl\u0131 a\u011f\u0131rl\u0131klar\u0131 vard\u0131. \u00d6rne\u011fin, farkl\u0131 y\u00f6ntemlerle elde edilen s\u0131ralamalar, GSY\u0130H ve \u015eampiyonlar Ligi’ndeki oyuncu say\u0131s\u0131 gibi fakt\u00f6rler \u00f6nemliyken \u00fclkenin n\u00fcfusu ve teknik direkt\u00f6r\u00fcn milliyeti \u00f6nemsiz g\u00f6r\u00fcnmekteydi.<\/p>\n

Ara\u015ft\u0131rmaya g\u00f6re D\u00fcnya Kupas\u0131’n\u0131 kazanmaya en yak\u0131n tak\u0131m %17,8 olas\u0131l\u0131kla \u0130spanya’yd\u0131. Tak\u0131mlar\u0131n gruplara da\u011f\u0131l\u0131m\u0131ndan \u00f6t\u00fcr\u00fc Almanya’n\u0131n daha g\u00fc\u00e7l\u00fc rakiplerle kar\u015f\u0131la\u015fma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 daha y\u00fcksek oldu\u011fundan kupay\u0131 kazanma \u015fans\u0131 \u0130spanya’dan biraz daha azd\u0131. \u0130kisi de \u00e7eyrek finale kald\u0131\u011f\u0131nda ise \u015fanslar\u0131 neredeyse ayn\u0131yd\u0131.<\/p>\n

\u0130lk 16\u2019ya kalma ihtimali %86,5 olan Almanya b\u00fcy\u00fck bir s\u00fcrprizle gruptan \u00e7\u0131kamad\u0131. Baz\u0131 ma\u00e7lar\u0131, \u00f6zellikle \u0130spanya’n\u0131nkileri seyrettim. \u015eampiyon olabilecek gibi oynam\u0131yordu, ama final oynama ihtimali 28,9 olan \u0130spanya\u2019n\u0131n bu kadar erken elenmesi de beklenmiyordu. Final oynayabilme ihtimali sadece %6 olan H\u0131rvatistan, g\u00fczel bir futbolla finale kald\u0131.<\/p>\n

Belki Groll vd’nin (2018) modellerine dahil ettikleri de\u011fi\u015fkenler bir futbol turnuvas\u0131n\u0131n sonucunu tahmin edebilmek i\u00e7in yeterli de\u011fildi. Belki de olanaks\u0131zd\u0131. Sonu\u00e7ta sadece bir futbol turnuvas\u0131 oldu\u011fundan bu tahminlere inanarak bahis oynayanlar d\u0131\u015f\u0131nda kimse bundan zarar g\u00f6rmedi.<\/p>\n

G\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki bir\u00e7ok teknolojik yenilik insan ya\u015fam\u0131ndaki verile\u015fmeyi derinle\u015ftirmekte ve algoritmik kestirimleri yayg\u0131nla\u015ft\u0131rmaktad\u0131r. Ancak D\u00fcnya Kupas\u0131 tahmininde oldu\u011fu gibi sorun yaln\u0131zca ya\u015fam\u0131 modellemek i\u00e7in gerekli olan verinin ve modele kat\u0131lan fakt\u00f6rlerin eksik olmas\u0131 de\u011fildir. Algoritmalar bu verile\u015fme s\u00fcrecinde kendi bozulmu\u015f ger\u00e7ekliklerini yarat\u0131rlar. \u00d6rne\u011fin, insan\u0131n y\u00fcz\u00fcne yans\u0131yan duygular, mutluluk, \u00fcz\u00fcnt\u00fc, \u015fa\u015fk\u0131nl\u0131k, \u00f6fke vb. olas\u0131l\u0131k olarak ifade edilebilir. Bir bilgisayar insan y\u00fcz\u00fcn\u00fc %30 mutlu, %25 k\u0131zg\u0131n, %10 \u015fa\u015fk\u0131n olarak alg\u0131layabilir. Fakat algoritmalar, en ba\u015f\u0131ndan beri eski zaman filozoflar\u0131ndan farkl\u0131 olarak, kendini d\u00fcnyay\u0131 yorumlamakla s\u0131n\u0131rl\u0131 tutmaz. \u0130nsan\u0131n say\u0131sal temsili ayn\u0131 zamanda ya\u015fam\u0131 d\u00fczenleme giri\u015fimidir. \u0130nsan y\u00fcz\u00fc, 1’ler ve 0’larla kodlanabilir. Ama neyin g\u00f6r\u00fcn\u00fcr veya g\u00f6r\u00fcnmez olaca\u011f\u0131n\u0131, kimin neyi g\u00f6rebilece\u011fini belirleyen algoritmad\u0131r. Teknik bir hata veya algoritmay\u0131 geli\u015ftiren\/kodlayan ki\u015finin kimi zaman fark\u0131nda bile olmad\u0131\u011f\u0131 \u00f6nyarg\u0131lar, 2009 y\u0131l\u0131nda internette yay\u0131lan “HP bilgisayarlar\u0131 \u0131rk\u00e7\u0131” ba\u015fl\u0131kl\u0131 videoda (https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=t4DT3tQqgRM<\/a>) g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi baz\u0131 ki\u015fileri daha avantajl\u0131, baz\u0131lar\u0131n\u0131 da daha dezavantajl\u0131 yapabilir (Cheney-Lippold, 2017).<\/p>\n

Videonun iki kahraman\u0131, siyah Desi ve onun beyaz i\u015f arkada\u015f\u0131 Wanda, HP’nin MediaSmart adl\u0131 web kameras\u0131 ara birimini test etmektedir. Kameran\u0131n, kullan\u0131c\u0131n\u0131n hareketlerine g\u00f6re d\u00f6nece\u011fi ve e\u011filece\u011fi varsay\u0131lmaktad\u0131r. Videoda, Wanda ekran kar\u015f\u0131s\u0131na ge\u00e7ti\u011finde Web kameras\u0131n\u0131n beklendi\u011fi gibi Wanda’n\u0131n hareketlerini takip etti\u011fi g\u00f6r\u00fclmektedir. Desi ekran\u0131n kar\u015f\u0131s\u0131na ge\u00e7ti\u011finde ise kamera tek bir noktaya odaklan\u0131r. Desi’nin s\u00f6yledi\u011fi gibi kamera beyaz birini g\u00f6r\u00fcnce \u00e7al\u0131\u015fmakta, siyahlar i\u00e7inse \u00e7al\u0131\u015fmamaktad\u0131r. HP, \u0131rk\u00e7\u0131 oldu\u011fu i\u00e7in mi b\u00f6yle bir kamera tasarlam\u0131\u015ft\u0131r?<\/p>\n

HP, bunun \u0131rk\u00e7\u0131l\u0131k de\u011fil, teknik bir sorun oldu\u011fu \u00fczerinde durur. \u015eirket yapt\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131klamada kulland\u0131klar\u0131 teknolojinin g\u00f6zler, yana\u011f\u0131n \u00fcst k\u0131s\u0131mlar\u0131 ve burun aras\u0131ndaki kar\u015f\u0131tl\u0131k yo\u011funlu\u011funu \u00f6l\u00e7en standart algoritmalara dayand\u0131\u011f\u0131n\u0131, \u00f6n plandaki \u0131\u015f\u0131kland\u0131rman\u0131n yetersiz oldu\u011fu durumlarda kameran\u0131n kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131 ‘g\u00f6rmede’ yetersiz olabilece\u011fini s\u00f6ylemektedir. Consumer Reports adl\u0131 kurulu\u015fun videosu (https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=NphmOV0lrBg<\/a>) da HP’nin a\u00e7\u0131klamas\u0131n\u0131 do\u011fruluyor. Ama bu \u00f6rnekte, ‘eksik’ veriden kaynakl\u0131 hatal\u0131 kestirimlerden daha ciddi bir sorun vard\u0131r: Standartlar nas\u0131l olu\u015fmaktad\u0131r?<\/p>\n

Bilgisayar Sistemleri Tarafs\u0131z M\u0131d\u0131r?<\/h2>\n

HP’nin kamera \u00f6rne\u011finde oldu\u011fu gibi teknolojiyi geli\u015ftirenler birtak\u0131m e\u011filim, \u00f6n yarg\u0131 ve de\u011ferlere sahip insanlard\u0131r. Standart ve tarafs\u0131z (n\u00f6tr) oldu\u011funa inan\u0131lan algoritmalar saf matematiksel g\u00f6r\u00fcn\u00fcmlerinin arkas\u0131nda baz\u0131 varsay\u0131mlara sahip olabilirler. Ancak tam tersini, teknolojinin tarafs\u0131z oldu\u011funu ve dijital sistemlerin verece\u011fi kararlar\u0131n daha adil olaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmeye meyilliyizdir. Bu nedenle, finans, istihdam, politika, sa\u011fl\u0131k ve insani hizmetlerdeki karar alma s\u00fcre\u00e7lerinde dijital sistemler kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda bundan endi\u015fe duymak \u015f\u00f6yle dursun, destekleriz. Dijital sistemlerin ald\u0131\u011f\u0131 kararlarda kullan\u0131lan denklem, algoritma ve modellere eri\u015fimimiz s\u0131n\u0131rl\u0131 olsa da sistemlerin tarafs\u0131zl\u0131\u011f\u0131na g\u00fcveniriz.<\/p>\n

Eubanks (2018), 40 y\u0131l \u00f6nce ABD’de, insan ya\u015fam\u0131n\u0131 bi\u00e7imlendiren ba\u015fl\u0131ca kararlar\u0131n (istihdam, ipotek, sigorta, kredi, devlet hizmetleri vb) insanlar taraf\u0131ndan al\u0131nd\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtmektedir. O y\u0131llarda al\u0131nan kararlarda, neredeyse bilgisayar gibi d\u00fc\u015f\u00fcnerek akt\u00fcaryal s\u00fcre\u00e7leri uygulayan insanlar\u0131n takdiri belirleyici olmaktayd\u0131. Dijitalle\u015fmeyle beraber bu takdir hakk\u0131n\u0131n yerini bilgisayarlar\u0131n kesin kararlar\u0131 almaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Art\u0131k otomatikle\u015ftirilmi\u015f uygunluk sistemleri, s\u0131ralama algoritmalar\u0131 ve kestirimsel (predictional) risk modelleri, hangi ailelerin ihtiya\u00e7 duydu\u011fu kaynaklara eri\u015febilece\u011fini, polislerin nerelere yerle\u015ftirilece\u011fini, kimin i\u015fe al\u0131naca\u011f\u0131n\u0131 ve kimin doland\u0131r\u0131c\u0131l\u0131k nedeniyle soru\u015fturulaca\u011f\u0131n\u0131 kontrol etmektedir. Dijital sistemlerin insan karar vericilerin yerini almas\u0131n\u0131n olumlu bir geli\u015fme oldu\u011funu savunan teknoloji uzmanlar\u0131 ve h\u00fck\u00fcmet yetkilileri, sistemlerin yenilik\u00e7ili\u011fi ve (olumlu anlamda) y\u0131k\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u00fczerinde durmay\u0131 severler. Bunun, g\u00fc\u00e7 ili\u015fkilerinin sars\u0131lmas\u0131 ve h\u00fck\u00fcmetin daha \u015feffaf, verimli, esnek ve hatta demokratik olmas\u0131 anlam\u0131na geldi\u011fini s\u00f6ylerler.<\/p>\n

Eubanks (2018), bu bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n dijital ara\u00e7lar\u0131n eski g\u00fc\u00e7 ve ayr\u0131cal\u0131k sistemlerinin i\u00e7ine nas\u0131l g\u00f6m\u00fcl\u00fc oldu\u011funu ka\u00e7\u0131rmam\u0131za neden olan bir miyopluk oldu\u011funu savunmaktad\u0131r. En yeni teknolojiler olsalar da bu sistemlerin k\u00f6kl\u00fc bir tarihi vard\u0131r. \u0130statistiksel modellerin ya da s\u0131ralama algoritmalar\u0131n\u0131n y\u00fczy\u0131llar\u0131n \u00fcr\u00fcn\u00fc olan k\u00fclt\u00fcr\u00fc, politikalar\u0131 ve kurumlar\u0131 bir sihirle alt\u00fcst edebilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmek sadece bir fantezidir. Ne yaz\u0131k ki bu fantezi nedeniyle dijital karar sistemlerinin olumsuz etkileri g\u00f6z ard\u0131 edilmekte ve as\u0131l sorunlar\u0131n tart\u0131\u015f\u0131lmas\u0131 ge\u00e7i\u015ftirilmektedir.<\/p>\n

Dijital ara\u00e7lar\u0131, sa\u011fl\u0131k ve sosyal yard\u0131m hizmetleri gibi insan ya\u015fam\u0131n\u0131 do\u011frudan ilgilendiren alanlardaki karar mekanizmalar\u0131nda kullan\u0131rken ise daha dikkatli olunmas\u0131 gerekmektedir. Eubanks (2018) sa\u011fl\u0131k hizmetlerindeki doland\u0131r\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n ger\u00e7ek bir problem oldu\u011funa itiraz etmemektedir. FBI verilerine g\u00f6re bunun i\u015f verenlere, sigortal\u0131lara ve vergi y\u00fck\u00fcml\u00fclerine maliyeti bir y\u0131lda yakla\u015f\u0131k 30 milyar dolard\u0131r. Fakat s\u00f6zkonusu yolsuzlu\u011fun b\u00fcy\u00fck k\u0131sm\u0131 hizmet alanlar taraf\u0131ndan de\u011fil, sa\u011flayanlar taraf\u0131ndan yap\u0131lmaktad\u0131r. Eubanks’\u0131n (2018) alt\u0131n\u0131 \u00e7izdi\u011fi gibi sigorta \u015firketlerini hizmet alanlar taraf\u0131ndan yap\u0131lan doland\u0131r\u0131c\u0131l\u0131klar\u0131 tespit ya da tahmin edebilmek i\u00e7in kulland\u0131klar\u0131 ara\u00e7lar i\u00e7in ele\u015ftiremeyiz. Ama bu ara\u00e7lar\u0131n insanlar \u00fczerindeki etkilerinin de atlanmamas\u0131 gerekmektedir. Eubanks’\u0131n (2018) kitab\u0131n\u0131 haz\u0131rlarken kendi ba\u015f\u0131na gelenler gibi standart sigortal\u0131 profiline uymad\u0131\u011f\u0131n\u0131z i\u00e7in doland\u0131r\u0131c\u0131l\u0131k \u015f\u00fcphesiyle i\u015faretlenebilir ve hizmete en ihtiyac\u0131n\u0131z oldu\u011fu anda sa\u011fl\u0131k sigortas\u0131 hizmetlerinden yararlanamayabilirsiniz. Algoritmalar\u0131n \u00e7al\u0131\u015fma mant\u0131\u011f\u0131 hakk\u0131nda bilginiz yoksa ya da bu bilgiye sahip olsan\u0131z bile can havliyle \u00e7\u0131rp\u0131n\u0131rken bununla u\u011fra\u015famayaca\u011f\u0131n\u0131z i\u00e7in kendinizi umutsuz bir durumda bulabilirsiniz. Bu tip sistemler, uygun olmayan bir ki\u015finin yard\u0131m almas\u0131n\u0131 engellemek i\u00e7in ger\u00e7ekten yard\u0131ma ihtiyac\u0131 olan on ki\u015fiyi reddetmeyi tercih edecek bi\u00e7imde tasarlanm\u0131\u015ft\u0131r<\/p>\n

Eubanks (2018), ileri teknoloji \u00fcr\u00fcn\u00fc ara\u00e7lar\u0131n ABD’deki yoksullar\u0131 ve i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131 nas\u0131l profilledi\u011fini, kontrol alt\u0131nda tuttu\u011funu ve cezaland\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 tart\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 kitab\u0131nda \u00fc\u00e7 farkl\u0131 dijital sistemin hikayesini ve bu sistemlerin yoksullar \u00fczerindeki etkisini anlatmaktad\u0131r. Birincisi, Indiana eyaletinde kullan\u0131lan sosyal yard\u0131m sistemidir. Bu sistem, insanlar\u0131n yard\u0131ma uygun olup olmad\u0131klar\u0131n\u0131, bir di\u011fer deyi\u015fle, yard\u0131m talebinde bulunan ki\u015filerin sistemi aldat\u0131p aldatmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, tahmin edebilme iddias\u0131ndad\u0131r. Eubanks (2018) ise s\u00f6zkonusu sistemi yoksulluk politikalar\u0131n\u0131n tarihsel s\u00fcreklili\u011fine ve s\u0131n\u0131f m\u00fccadelelerine dikkati \u00e7ekerek ele almaktad\u0131r. \u0130kinci hikayede ise Los Angeles’taki evsizlerin nas\u0131l kay\u0131t alt\u0131na al\u0131nd\u0131klar\u0131 ve ev sahibi yap\u0131ld\u0131klar\u0131 anlat\u0131lmaktad\u0131r. \u0130nsanlar, durumlar\u0131n\u0131n kritikli\u011fine g\u00f6re bir \u00f6ncelik s\u0131ras\u0131na konulmakta ve daha sonra eldeki s\u0131n\u0131rl\u0131 say\u0131daki eve da\u011f\u0131t\u0131lmaktad\u0131r. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc hikayede de gelecekte istismar veya ihmal kurban\u0131 olabilecek \u00e7ocuklar\u0131 \u00f6nceden tahmin edip koruma alt\u0131na almay\u0131 vadeden bir risk modeli anlat\u0131lmaktad\u0131r. Allegheny’de uygulanmaya \u00e7al\u0131\u015fan bu model, \u00e7ocuklar gibi son derece hassas bir konuya e\u011filmekle beraber kimi zaman \u00e7ocuklar\u0131 haks\u0131z yere ailelerinden koparmakta ve anne babalar\u0131 tedirgin etmektedir. Eubanks (2018), Automating inequality: How high-tech tools profile, police, and punish the poor ba\u015fl\u0131kl\u0131 kitab\u0131 boyunca bu sistemlerin ma\u011fdur etti\u011fi insanlar\u0131n, hep yoksullar ve i\u015f\u00e7iler oldu\u011funu, onlar\u0131n yoksullu\u011funu ve d\u0131\u015flanm\u0131\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 art\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 vurgulamakla beraber bir diren\u00e7 geli\u015ftirilmedi\u011fi taktirde gelecekte bu tip sistemlerin orta s\u0131n\u0131flar\u0131n ya\u015fam\u0131nda da belirleyici olaca\u011f\u0131na dikkati \u00e7ekmektedir.<\/p>\n

Kamu hizmetlerinde otomatikle\u015ftirilmi\u015f ve algoritmik yakla\u015f\u0131mlar\u0131n taraftarlar\u0131, yeni ku\u015fak dijital ara\u00e7lar\u0131n y\u0131k\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6vmeyi severler. B\u00fcy\u00fck verinin, eski kafal\u0131 b\u00fcrokrasileri sarst\u0131\u011f\u0131n\u0131, yenilik\u00e7i \u00e7\u00f6z\u00fcmleri k\u0131\u015fk\u0131rtt\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve \u015feffafl\u0131\u011f\u0131 art\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlat\u0131rlar. Fakat uygulanan programlar\u0131n \u00f6zellikle yoksullar\u0131 ve i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131 hedefledi\u011fini atlamayan s\u0131n\u0131fsal bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131, veri analizine dayanan yeni rejimde bir devrim de\u011fil, evrim g\u00f6r\u00fcr. G\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki uygulamalar, 1820’lerden beri uygulanan ahlak\u00e7\u0131 ve cezaland\u0131r\u0131c\u0131 yoksulluk y\u00f6netimi stratejilerinin bir devam\u0131d\u0131r (age).<\/p>\n

Eubanks’a (2018) g\u00f6re g\u00fcn\u00fcm\u00fczde yoksulluk y\u00f6netiminde kullan\u0131lan dijital takip ve otomatik karar verme sistemleri, \u00f6nceki yoksulluk y\u00f6netim uygulamalar\u0131nda oldu\u011fu gibi yoksullu\u011fun ekonomi politik temellerini gizlemektedir. Daha \u00f6nemlisi, ‘kimlerin karn\u0131 doyacak ve kimler a\u00e7 kalacak?’, ‘kimlere bar\u0131nma imkan\u0131 sa\u011flanacak ve kimler evsiz kalacak?’, ‘hangi aileler devlet taraf\u0131ndan par\u00e7alanacak’ gibi ac\u0131mas\u0131z kararlar\u0131n al\u0131nmas\u0131nda ulusa etik bir mesafe sa\u011flamaktad\u0131r. Dijital karar sistemlerinde, ge\u00e7mi\u015f y\u0131llardaki yoksulluk y\u00f6netim politikalar\u0131n\u0131n kal\u0131nt\u0131lar\u0131 g\u00f6r\u00fclebilir. Veri madencili\u011fi ve kestirimsel analizin 19. yy’daki yoksulevleriyle b\u00fcy\u00fck benzerlikleri vard\u0131r. Yaz\u0131n\u0131n devam\u0131ndaki \u00f6rneklerde de g\u00f6rece\u011fimiz gibi ne 19. yy’daki yoksulevlerinde ne de g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki dijital yoksulevlerinde hedeflenen yoksullu\u011fun ortadan kald\u0131r\u0131lmas\u0131d\u0131r. \u0130stenen sadece yoksullu\u011fun g\u00f6r\u00fcnmez ve y\u00f6netilebilir olmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Yoksulevi: G\u00fc\u00e7s\u00fcz ve Sa\u011flam Yoksullar<\/h2>\n

ABD’deki ilk yoksulevi 1662’de Boston’da in\u015fa edilmi\u015ftir. 1820’lerden sonra ise yoksulevleri yoksullu\u011fun d\u00fczenlenmesinde genel bir politika haline gelmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. 1819’daki depresyon sonras\u0131nda i\u015fletmeler \u00e7\u00f6km\u00fc\u015f, tar\u0131m fiyatlar\u0131 d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f ve \u00fccretler neredeyse %80 azalm\u0131\u015ft\u0131r. ABD’nin erkek n\u00fcfusunun %25’i i\u015fsizdir. Ama politikac\u0131lar, yoksullar\u0131n ya\u015fad\u0131klar\u0131 sefaletle de\u011fil, yard\u0131ma muhta\u00e7 ki\u015filere yap\u0131lan yard\u0131mlar\u0131 k\u0131smakla ilgilenmektedir. Bug\u00fcn sosyal yard\u0131mda kullan\u0131lan dijital karar verme sistemlerinin de temelini olu\u015fturacak bir yola ba\u015fvurarak yoksullar\u0131 ikiye ay\u0131r\u0131rlar. Birinci gruptakiler, hastal\u0131k, ya\u015fl\u0131l\u0131k veya bedensel engeli nedeniyle \u00e7al\u0131\u015famayan ‘g\u00fc\u00e7s\u00fcz’ yoksullard\u0131r. \u0130kinci grupta yer alan ‘sa\u011flam’ yoksullar ise sadece i\u015ften ka\u00e7maktad\u0131r. Bu ayr\u0131mla, kimlerin sosyal yard\u0131ma hak kazanabilece\u011fine de karar verilmektedir.<\/p>\n

Sosyal yard\u0131m, sadece ‘g\u00fc\u00e7s\u00fcz’ grubunda yer alan yoksullar i\u00e7in ge\u00e7erli olacakt\u0131r. Ama s\u00f6zkonusu g\u00fc\u00e7s\u00fczler, ancak yoksulevlerinde ikamet ettiklerinde bu yard\u0131ma hak kazanabilmektedir. B\u00f6ylece yoksulevlerinin say\u0131s\u0131 h\u0131zla artar. 1860’ta Massachusetts’te her biri 5600 ki\u015fiyi bar\u0131nd\u0131ran 219 yoksulevi vard\u0131r. Yoksulevleri, ya\u015fl\u0131lar, bedensel ve zihinsel engelliler, yetimler ve di\u011fer g\u00fc\u00e7s\u00fczler i\u00e7in bak\u0131m hizmeti sa\u011flamaktad\u0131r. Yoksulevi, klasik anlamda bir hapishane de\u011fildir. Serserilik, ayya\u015fl\u0131k, dilencilik ve yasad\u0131\u015f\u0131 cinsellik nedeniyle insanlar\u0131n yoksulevlerine g\u00f6nderildi\u011fi oluyordu. Ama \u00e7o\u011fu zaman insanlar g\u00f6n\u00fcll\u00fcl\u00fckle (!) , zorunluk nedeniyle yoksulevlerine geliyordu. Yoksulevleri, ya\u015fl\u0131 ve kimsesizler, terk edilmi\u015fler ve dullar, yaln\u0131z anneler, zora d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f gezginler ve g\u00f6\u00e7menlerin zaman zaman kendi istekleriyle kald\u0131klar\u0131 ve daha daha sonra terk ettikleri yerlerdi. Yoksulevinde kalmayan bir yoksul sosyal yard\u0131m alamamaktayd\u0131. Ancak yoksulevlerindeki \u015fartlar o kadar a\u011f\u0131rd\u0131r ki yoksulluk s\u0131n\u0131r\u0131n\u0131n alt\u0131nda geliri olanlar i\u015f\u00e7iler bu yerlere ba\u015fvurmaktan ka\u00e7\u0131n\u0131yorlard\u0131. \u00d6rne\u011fin yoksulevinde ya\u015famak i\u00e7in bir beyaz erke\u011fin baz\u0131 yurtta\u015fl\u0131k haklar\u0131ndan vazge\u00e7mesi gerekmektedir: Evlenemeyecek, oy veremeyecek ve kamu hizmetlerinde \u00e7al\u0131\u015famayacakt\u0131r. \u00c7ocuklar ailelerinden kopar\u0131lmaktad\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc yetkililer yoksullu\u011fu bir hastal\u0131k olarak g\u00f6rmekte yoksul \u00e7ocuklar\u0131n varl\u0131kl\u0131 aileler sayesinde iyile\u015ftirilebilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmektedir. Ailelerinden kopar\u0131lan \u00e7ocuklar ise \u00e7\u0131rak ya da hizmet\u00e7i olarak kullan\u0131lmakta, kimi zaman da \u00e7iftliklerde \u00fccretsiz i\u015fg\u00fcc\u00fc olarak \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n

Bilimsel Hay\u0131r Hareketi<\/h2>\n

Yoksulevleri, 1873 y\u0131l\u0131na kadar ABD’deki temel yoksulluk y\u00f6netim politikas\u0131 arac\u0131 oldu. 1873’teki kriz sonras\u0131nda yerel h\u00fck\u00fcmetler ve s\u0131radan bireyler artan yoksullu\u011fa kar\u015f\u0131 \u00e7orba mutfaklar\u0131, \u00fccretsiz pansiyonlar kurdular ve nakit para, yiyecek, giyecek ve yakacak da\u011f\u0131tmaya ba\u015flad\u0131lar. S\u0131n\u0131f m\u00fccadelesi y\u00fckseliyordu. Krize kar\u015f\u0131 Almanya, Avusturya-Macaristan ve Britanya’da modern refah devleti uygulamalar\u0131na y\u00f6neldi. ABD’nin elitleri ise sosyal yard\u0131ma kar\u015f\u0131 yeni bir ‘bilimsel’ sald\u0131r\u0131 ba\u015flatmay\u0131 tercih ettiler. M\u00fc\u015fterek bir pansiyonda me\u015fru ihtiya\u00e7lar\u0131n belirlenemeyece\u011fi, insanlara bir yandan bedava \u00e7orba sunarken onlardan \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n beklenemeyece\u011fi gibi iddialar ortaya att\u0131lar. Bilimsel Hay\u0131r Hareketi ad\u0131 alt\u0131nda sosyal yard\u0131ma kar\u015f\u0131 topyek\u00fbn bir sald\u0131r\u0131 ba\u015flatt\u0131lar.<\/p>\n

Bilimsel Hay\u0131r Hareketi, yard\u0131ma ger\u00e7ekten ihtiya\u00e7 duyanlar\u0131 ay\u0131rt edebilmek i\u00e7in veriye dayanan y\u00f6ntemlerin uygulanmas\u0131n\u0131 \u00f6neriyordu. Her bir yoksul ailenin ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bi\u00e7imde analiz edildi\u011fi sosyal hizmet \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n ilk ad\u0131m\u0131 b\u00f6yle at\u0131ld\u0131. Sosyal hizmet \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131, yoksullar\u0131n s\u00f6z\u00fcn\u00fcn g\u00fcvenilmez oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcnden anlatt\u0131\u011f\u0131 hikayeyi polisten, kom\u015fular\u0131ndan, yerel esnaftan, okul \u00f6\u011fretmenlerinden, hem\u015firelerden, rahiplerden ve di\u011fer yard\u0131m kurumlar\u0131ndan edindi\u011fi bilgiyle do\u011frulamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu.<\/p>\n

Ancak bu bilimsellik, daha da a\u015f\u0131r\u0131la\u015ft\u0131. Yoksulevi uygulamas\u0131nda oldu\u011fu gibi yard\u0131m\u0131 ger\u00e7ekten hakkeden ve hakketmeyen yoksullar\u0131 ay\u0131rmak istiyorlard\u0131. Ama bu sefer zaman\u0131n bilim modas\u0131 \u00f6jenik hareketin etkisiyle farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131n kal\u0131tsal oldu\u011fu \u00fczerinde durmaya ba\u015flad\u0131lar. D\u00fc\u015f\u00fck zeka, su\u00e7luluk ve s\u0131n\u0131rs\u0131z cinsellik yoksullar\u0131n ortak \u00f6zellikleri olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcyordu. Dolay\u0131s\u0131yla, yard\u0131m\u0131 hakketmeyen yoksullara yap\u0131lacak yard\u0131m, onlar\u0131n (ve dolay\u0131s\u0131yla yoksullu\u011fun) \u00e7o\u011falmas\u0131na yard\u0131mc\u0131 olacakt\u0131. Bu do\u011frultuda, yoksullar\u0131n cinsel ya\u015famlar\u0131n\u0131, zekalar\u0131n\u0131, al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131n\u0131 ve davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 i\u00e7eren veritabanlar\u0131 olu\u015fturuldu. Haklar\u0131nda ayr\u0131nt\u0131l\u0131 raporlar tutuldu, foto\u011fraflar\u0131 \u00e7ekildi, parmak izleri topland\u0131, kafataslar\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcld\u00fc, \u00e7ocuklar\u0131 say\u0131ld\u0131, aile a\u011fa\u00e7lar\u0131 \u00e7izildi. Kay\u0131t defterleri, ’embesil’, ‘geri zekal\u0131’, ‘fahi\u015fe’, ‘ba\u011f\u0131ml\u0131’ gibi ifadelerle doluydu. Bilimsellik ad\u0131 alt\u0131nda ABD’de 60000’den fazla yoksul ve i\u015f\u00e7i, zorla k\u0131s\u0131rla\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131.<\/p>\n

Bilimsel hay\u0131r\u0131n en \u00f6nemli \u00f6zelliklerinden biri de beyaz yoksullar\u0131 di\u011fer yoksullardan ay\u0131rmas\u0131 ve sosyal yard\u0131m\u0131 yaln\u0131zca beyazlar\u0131n bir k\u0131sm\u0131 i\u00e7in uygun oldu\u011funa karar vermesiydi. Bunun d\u0131\u015f\u0131nda hareketin baz\u0131 \u00f6nemli bulu\u015flar\u0131 da vard\u0131: Sosyal hizmet g\u00f6revlisi, yard\u0131m soru\u015fturmas\u0131, veri takas merkezi. Bilimsel Hay\u0131r Hareketi, kan\u0131tlara dayal\u0131 bir uygulama yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia ediyordu. Bu nedenle de hareketin savunucular\u0131, yumu\u015fak ba\u015fl\u0131 duygusal veya yolsuzlu\u011fa batm\u0131\u015f sosyal yard\u0131m anlay\u0131\u015f\u0131ndan daha ba\u015far\u0131l\u0131 olduklar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorlard\u0131. Eubanks’a (2018) g\u00f6reyse hareketin bilimsel ussall\u0131\u011f\u0131 asl\u0131nda yoksullar\u0131 ve i\u015f\u00e7ileri g\u00fc\u00e7s\u00fcz k\u0131lan, insan haklar\u0131n\u0131 ve \u00f6zerkliklerini reddeden bir yakla\u015f\u0131m\u0131 ifade ediyordu. Yoksulevi, yoksullar\u0131 ve i\u015f\u00e7ileri kamu kaynaklar\u0131ndan ay\u0131ran bir makineydi. Bilimsel hay\u0131rseverlik ise Eubanks’\u0131n (2018) alt\u0131n\u0131 \u00e7izdi\u011fi gibi se\u00e7kinlerde inand\u0131r\u0131c\u0131 bir reddedilebilirlik \u00fcretmenin tekni\u011fiydi.<\/p>\n

Sosyal Haklar Hareketi<\/h2>\n

Bilimsel hay\u0131rseverlik hareketi, 1930’lardaki krize kadar sosyal yard\u0131m politikalar\u0131ndaki belirleyicili\u011fini devam ettirdi. Ancak krizle beraber 13-15 milyon ABD’li i\u015fsiz kald\u0131. \u00dclke \u00e7ap\u0131ndaki i\u015fsizlik %25 olmas\u0131na ra\u011fmen baz\u0131 \u015fehirlerde bu oran %60’a yakla\u015f\u0131yordu. \u00c7\u00f6k\u00fc\u015ften \u00f6nce orta s\u0131n\u0131fa mensup aileler ilk kez sosyal yard\u0131mlara ba\u015fvurmak zorunda kald\u0131. Krizin t\u00fcm \u00fclkeyi sarmas\u0131yla beraber yard\u0131ma uygun g\u00f6r\u00fclen yoksullarla uygun g\u00f6r\u00fclmeyen yoksullar aras\u0131ndaki \u00e7izgi ortadan kalkt\u0131, herkes yoksullukta e\u015fitlendi. Giderek k\u00f6t\u00fcle\u015fen ko\u015fullara kar\u015f\u0131 bir araya geldiler. Binlerce i\u015fsiz \u00f6rg\u00fctl\u00fc bir bi\u00e7imde yiyecek d\u00fckkanlar\u0131n\u0131 ya\u011fmalad\u0131, madenciler ka\u00e7ak yollarla elde ettikleri k\u00f6m\u00fcrleri da\u011f\u0131tt\u0131lar. Yerel yard\u0131m ajanslar\u0131 \u00f6fkeli protestocular taraf\u0131ndan i\u015fgal edildi.<\/p>\n

Franklin D. Roosevelt, bu a\u011f\u0131r ko\u015fullarda ABD Ba\u015fkan\u0131 oldu. \u0130htiyac\u0131 olan herkese yard\u0131m edebilmek i\u00e7in yeni programlar ba\u015flatt\u0131. Altyap\u0131 geli\u015ftirme projelerinde, kamu tesislerinin in\u015fas\u0131nda, devlet idaresinde, sa\u011fl\u0131k hizmetlerinde ve e\u011fitimde i\u015fsizlere istihdam sa\u011fland\u0131. Yeterli kamu kaynaklar\u0131 sayesinde milyonlarca insan yard\u0131mdan yararlanabildi. Ancak 1819 ve 1873 krizlerinde oldu\u011fu gibi yard\u0131m programlar\u0131n\u0131n insanlar\u0131 sosyal yard\u0131ma ba\u011f\u0131ml\u0131 hale getirdi\u011fini iddia eden ele\u015ftiriler g\u00fcndeme geldi. Bunun \u00fczerine h\u00fck\u00fcmet, insanlara para ve e\u015fya sa\u011flayan yard\u0131m programlar\u0131n\u0131 keserek istihdam sa\u011flamay\u0131 \u00f6ne \u00e7\u0131karan programlara y\u00f6neldi.<\/p>\n

Roosevelt’in uygulad\u0131\u011f\u0131 ekonomi politikas\u0131 binlerce ya\u015fam\u0131 kurtard\u0131, milyonlar\u0131 yoksullu\u011fun pen\u00e7esinden \u00e7ekip ald\u0131. Sendikalar\u0131n \u00f6n\u00fcn\u00fc a\u00e7t\u0131 ve g\u00fc\u00e7l\u00fc bir beyaz orta s\u0131n\u0131f yaratt\u0131. \u0130\u015fsizlik, ya\u015fl\u0131l\u0131k ya da aile reisinin \u00f6l\u00fcm\u00fc durumunda nakit \u00f6demeler bir hak oldu. Fakat Eubanks’\u0131n (2018) belirtti\u011fi gibi ayn\u0131 politikalar g\u00fcn\u00fcm\u00fcz ABD’sinde hala etkili olan \u0131rk, cinsiyet ve s\u0131n\u0131f ayr\u0131mlar\u0131n\u0131 da g\u00fc\u00e7lendirdi. Siyahlar, beyaz i\u015f\u00e7ilere tan\u0131nan bir\u00e7ok haktan mahrum b\u0131rak\u0131ld\u0131lar. Kad\u0131nlar\u0131n rolleri daha \u00e7ok e\u015f, anne ve dul olarak tan\u0131mlanarak ekonomik ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131klar\u0131 s\u00fcreklile\u015ftirildi. \u00d6nceki d\u00f6nemlerdeki g\u00fc\u00e7s\u00fcz ve sa\u011flam yoksullar aras\u0131ndaki ayr\u0131m bu sefer tam tersi bi\u00e7imde tekrar ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Sa\u011flam yoksullar, ge\u00e7ici i\u015fsizlik i\u00e7inde olan beyaz erkek i\u015f\u00e7ilerdi. Ama \u015fimdi sa\u011flam yoksullar\u0131n yard\u0131m\u0131 hakkeden kesim oldu\u011funa inan\u0131l\u0131yor, onlar\u0131 tekrar i\u015fg\u00fcc\u00fcne kazand\u0131rmak i\u00e7in politikalar geli\u015ftiriliyordu. G\u00fc\u00e7s\u00fcz durumda olan yoksullar ise \u00f6nceki d\u00f6nemlerden farkl\u0131 olarak yard\u0131m\u0131 daha az hakkeden kesim olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor ve i\u00e7inde bulunduklar\u0131 durumdan \u00e7\u0131kabilmeleri i\u00e7in gerekli yard\u0131mlarda isteksiz davran\u0131l\u0131yordu.<\/p>\n

1960’larda h\u0131z kazanan sosyal haklar hareketi, evlilik durumuna, \u0131rk\u0131na ve i\u015fine bak\u0131lmaks\u0131z\u0131n t\u00fcm yoksul ailelere y\u00f6nelik asgari gelir i\u00e7in y\u00fcr\u00fct\u00fclen m\u00fccadeleye \u00f6nc\u00fcl\u00fck etti. Hareket, siyah kad\u0131nlar\u0131n ve yaln\u0131z annelerin sosyal yard\u0131mdan mahrum b\u0131rak\u0131lmas\u0131n\u0131 anayasaya ayk\u0131r\u0131 oldu\u011funu savunuyordu. Bu ayr\u0131mc\u0131 kurallar\u0131n ortadan kald\u0131r\u0131lmas\u0131 i\u00e7in davalar a\u00e7\u0131ld\u0131. Hareket \u00f6nemli kazan\u0131mlar elde etti. 1969’da Ba\u015fkan Richard Nixon bir aile i\u00e7in y\u0131ll\u0131k 1600 dolar asgari geliri garanti eden bir program \u00f6nermek zorunda kald\u0131. Hareket, bu asgari gelirin yetersiz oldu\u011funu ve 5500 dolar olmas\u0131 gerekti\u011fini savunsa da Nixon’\u0131n bu program\u0131 \u00f6nermek zorunda kalmas\u0131 bile \u00f6nemli bir kazan\u0131md\u0131. Toplumsal hareketlerin y\u00fcreklendirmesiyle daha \u00e7ok ki\u015fi sosyal yard\u0131m i\u00e7in ba\u015fvuruyor ve hukuksal kazan\u0131mlar\u0131n sayesinde pek az\u0131 geri \u00e7evriliyordu. B\u00f6ylece, 1960-70’li y\u0131llardaki m\u00fccadele, sosyal yard\u0131m kavram\u0131n\u0131 yeniden tan\u0131mlad\u0131. Art\u0131k sosyal yard\u0131m, insanlara bah\u015fedilen bir iyilik de\u011fil hakt\u0131.<\/p>\n

Ama 1973’teki resesyonla beraber yoksullara ve i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131na kar\u015f\u0131 yeni bir sald\u0131r\u0131 dalgas\u0131 ba\u015flad\u0131. Sosyal yard\u0131m\u0131n maliyeti y\u00fcksekti, sahtekarl\u0131klar vard\u0131 ve insanlar haks\u0131z yere yard\u0131m al\u0131yorlard\u0131, verimsizdi. Yasalar ve uzun m\u00fccadeleler sonucunda kazan\u0131lan haklar, politikac\u0131lar\u0131n elini kolunu ba\u011fl\u0131yordu. Buna kar\u015f\u0131n y\u00f6neticiler, yard\u0131m\u0131 daha verimli da\u011f\u0131taca\u011f\u0131 ve b\u00f6ylece tasarruf sa\u011flayaca\u011f\u0131 iddia edilen yeni teknolojiler \u0131smarlayarak etkili bir manevra yapt\u0131lar. Eubanks’a (2018) g\u00f6re bu yeni teknolojiler, yoksullarla onlar\u0131n yasal haklar\u0131 olan kaynaklar aras\u0131nda dijital bir duvar olarak y\u00fckselecekti. B\u00f6ylece dijital yoksulevlerinin temelleri at\u0131ld\u0131.<\/p>\n

Indiana: Sosyal yard\u0131m i\u00e7in uygun musunuz?<\/h2>\n

1970’lerde bilgisayarlar, kamu harcamalar\u0131n\u0131 k\u0131sacak tarafs\u0131z ara\u00e7lar olarak lanse edilirler. 1980’lere gelindi\u011findeyse bilgisayarlar sosyal yard\u0131m alan aileler hakk\u0131nda ola\u011fan\u00fcst\u00fc miktarda veri toplamakta, analiz etmekte, depolamakta ve payla\u015fmaktad\u0131r. \u00c7e\u015fitli devlet kurulu\u015flar\u0131n\u0131n veritabanlar\u0131 yard\u0131m alanlar\u0131n davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 ve harcamalar\u0131n\u0131 izlemek i\u00e7in birbirine ba\u011flanm\u0131\u015ft\u0131r. Eubanks’\u0131n (2018) belirtti\u011fi gibi sosyal yard\u0131m alan insanlar\u0131n geni\u015fleyen haklar\u0131 ve h\u00fck\u00fcmetlerin sosyal yard\u0131m deste\u011fini zay\u0131flatma iste\u011fi aras\u0131ndaki \u00e7at\u0131\u015fma ileri teknoloji ara\u00e7larla \u00e7\u00f6z\u00fclecektir.<\/p>\n

Bu ba\u011flamda, Indiana’n\u0131n Cumhuriyet\u00e7i valisi Mitch Daniels’in 2006 y\u0131l\u0131nda ba\u015flatt\u0131\u011f\u0131 sosyal yard\u0131m\u0131 bilgisayarla\u015ft\u0131rma giri\u015fimi ve sonu\u00e7lar\u0131 olduk\u00e7a \u00f6\u011freticidir. Daniels, 2006’da g\u00f6reve gelir gelmez sosyal yard\u0131mlara kar\u015f\u0131 bir m\u00fccadeleye giri\u015fir. S\u00fcrekli Indiana’n\u0131n sosyal yard\u0131m sisteminin Amerika’n\u0131n en k\u00f6t\u00fc sosyal yard\u0131m sitemi oldu\u011fundan, d\u00fczeltilemezli\u011finden ve sistemdeki sahtekarl\u0131klardan s\u00f6z eder. Halihaz\u0131rdaki sosyal yard\u0131m sisteminde, sosyal hizmet g\u00f6revlileri yard\u0131ma ihtiyac\u0131 olan ailelerle birebir \u00e7al\u0131\u015fmakta ve ba\u015fvuruyu en ba\u015f\u0131ndan sonuna kadar takip etmektedir. Ba\u015fvuru s\u00fcreci, sosyal hizmet g\u00f6revlileri ve ailelerin i\u015fbirli\u011finde ilerlemektedir. Sistemin iki temel sorunu vard\u0131r. Birincisi, sosyal hizmet g\u00f6revlileri, veri toplama ve k\u0131rtasiye i\u015fleri i\u00e7in fazla zaman harcad\u0131klar\u0131ndan as\u0131l i\u015flerine yo\u011funla\u015famamaktad\u0131r. \u0130kincisi, h\u00fck\u00fcmet yetkililerine g\u00f6re sosyal yard\u0131mlarda ya\u015fanan yolsuzlu\u011fun nedeni sosyal hizmet g\u00f6revlileri ile yard\u0131m talebinde bulunanlar aras\u0131ndaki do\u011frudan ili\u015fkidir. G\u00fcncel olmayan veriler, sosyal hizmet g\u00f6revlilerinin d\u0131\u015far\u0131daki su\u00e7 ortaklar\u0131yla beraber yasad\u0131\u015f\u0131 yard\u0131m paras\u0131 alabilmelerini ortam sa\u011flamaktad\u0131r. Bu nedenle, yeni sistemde, k\u0131rtasiye ve veri toplama\/saklama i\u015fleri i\u00e7in art\u0131k bilgisayarlardan daha fazla yararlan\u0131lacakt\u0131r. Ama as\u0131l kritik ‘y\u0131k\u0131c\u0131l\u0131k’, yard\u0131m talebinde bulunanlarla do\u011frudan temas halinde olan sosyal hizmet g\u00f6revlilerinin yerini \u00f6nlerinde bir g\u00f6rev listesi bulunan \u00e7a\u011fr\u0131 merkezi \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n\u0131n alacak olmas\u0131d\u0131r. B\u00f6ylece bir aile, bir \u00e7a\u011fr\u0131 merkezi \u00e7al\u0131\u015fan\u0131n\u0131n yard\u0131m\u0131yla bir ba\u015fvuru s\u00fcreci ba\u015flatsa da sonraki ad\u0131mlarda kar\u015f\u0131s\u0131na ba\u015fka ba\u015fka \u00e7al\u0131\u015fanlar \u00e7\u0131kacakt\u0131r.<\/p>\n

Sosyal hizmet g\u00f6revlilerinin yerini \u00e7a\u011fr\u0131 merkezleri ald\u0131\u011f\u0131ndan bir\u00e7ok ba\u015fvuru eksik belge nedeniyle reddedilir. \u0130nsanlar yard\u0131mlar\u0131 kesildi\u011finde ya da t\u00fcm ko\u015fullar\u0131 uymas\u0131na kar\u015f\u0131n yard\u0131m ba\u015fvurular\u0131 reddedildi\u011finde \u00e7a\u011fr\u0131 merkezi \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131 ba\u015fvurular\u0131n\u0131n ‘i\u015fbirli\u011fi yapamama’ nedeniyle reddedildi\u011fini s\u00f6ylemektedir. Ba\u015fvuru karma\u015f\u0131k bir s\u00fcre\u00e7tir, sorun eksik bir belge veya formda bo\u015f b\u0131rak\u0131lan bir alan olabilmektedir. Ama \u00e7a\u011fr\u0131 merkezi \u00e7al\u0131\u015fan\u0131, ba\u015fvuruyu yapana neyin eksik veya yanl\u0131\u015f oldu\u011fu hakk\u0131nda bir a\u00e7\u0131klama yap(a)mamaktad\u0131r. Sorumluluk sadece ba\u015fvuruyu yapan\u0131nd\u0131r. Oysa \u00f6nceden, sosyal hizmet g\u00f6revlileriyle \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken ba\u015fvuru s\u00fcreci, sosyal hizmet g\u00f6revlisiyle yard\u0131m talebini yapan\u0131n ortak sorumlulu\u011fundad\u0131r. Unutulan bir belge nedeniyle ba\u015fvuru reddedilmemekte, yard\u0131m talebinde bulunan ki\u015fiden bunu g\u00f6ndermesi istenerek eksik belge dosyas\u0131na eklenmektedir. Ancak ba\u015fvuru sahibi uygunluk de\u011ferlendirme s\u00fcrecine kat\u0131l\u0131m\u0131 aktif olarak reddetti\u011finde ‘i\u015fbirli\u011fi yapamama’ notu d\u00fc\u015f\u00fclmektedir. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u00f6nceden ama\u00e7 ihtiya\u00e7 sahiplerine yard\u0131mc\u0131 olmakt\u0131r, \u015fimdi ise yolsuzlu\u011funu \u00f6nlemek ad\u0131na bu talepleri reddetmeye bir e\u011filim vard\u0131r. Bu e\u011filim nedeniyle yeni sistemde bir\u00e7ok ba\u015fvuru daha tamamlanamadan reddedilir. Ayr\u0131ca sistem, ba\u015fvuru sahibinin kim olabilece\u011fini de standartla\u015ft\u0131rmaktad\u0131r (HP’nin kameras\u0131nda oldu\u011fu gibi). \u00d6rne\u011fin, sa\u011f\u0131r, k\u00f6r, fiziksel ve zihinsel engelli ba\u015fvuru sahipleri \u00e7a\u011fr\u0131 merkeziyle ileti\u015fimde sorun ya\u015famaktad\u0131r, sistem onlar\u0131n da ba\u015fvurabilece\u011fini unutmu\u015ftur.<\/p>\n

Sosyal yard\u0131m sistemi, ihtiya\u00e7 sahiplerine yan\u0131t verememekte kamu kaynaklar\u0131 ile ihtiya\u00e7 sahipleri aras\u0131nda dijital bir duvar \u00f6rmektedir. \u015eikayetler ve protestolar artmaktad\u0131r. Daniels, t\u00fcm bunlara kula\u011f\u0131n\u0131 t\u0131kayarak \u015fikayet\u00e7ileri eski sistemden beslenenler olarak itham eder. Fakat Daniels’in kendi partisinden de itirazlar vard\u0131r. Daniels 2009 y\u0131l\u0131na kadar sosyal yard\u0131m reformundan geri d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcn art\u0131k m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131nda \u0131srar ederek direnir. Fakat 2009 Ekim’inde, projenin pratikte \u00e7al\u0131\u015fmayan kusurlu bir anlay\u0131\u015f oldu\u011funu s\u00f6yleyerek IBM’le olan s\u00f6zle\u015fmeyi iptal eder.<\/p>\n

2010 May\u0131s’\u0131nda Indiana, sistemin ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011f\u0131ndan IBM’i sorumlu tutarak 437 milyon dolarl\u0131k tazminat davas\u0131 a\u00e7ar. IBM de buna kar\u015f\u0131 Indiana’n\u0131n halen kullanmakta oldu\u011fu bilgisayar sistemi i\u00e7in 100 milyon dolarl\u0131k bir dava a\u00e7ar. Indiana, IBM’in kar\u0131\u015f\u0131k sosyal hizmet program\u0131n\u0131 modernize etme konusundaki yetene\u011fini yanl\u0131\u015f sundu\u011funu ve s\u00f6zle\u015fmede belirtilen performans \u00f6l\u00e7\u00fctlerini yerine getiremedi\u011fini iddia eder. IBM ise proje boyunca Indiana’n\u0131n projenin ilerleyi\u015finden memnuniyetini dile getirdi\u011fini ve ya\u015fan\u0131lan sorunlar\u0131n 2008 sel bask\u0131nlar\u0131 ve ekonomik kriz gibi kendi kontrolleri d\u0131\u015f\u0131ndaki sorunlardan kaynakland\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yler. Yarg\u0131\u00e7, IBM’i hakl\u0131 bulur ve Indiana’n\u0131n 52 milyon dolar \u00f6demesine karar verir. Fakat yarg\u0131\u00e7 karar\u0131nda, iki taraf\u0131n da k\u0131nanmas\u0131 gerekti\u011fini ve as\u0131l kaybedenin Indiana’n\u0131n vergi \u00f6deyenleri oldu\u011funu yazar. Ne yaz\u0131k ki vergi \u00f6deyenlerin ya da ma\u011fdur olan ihtiya\u00e7 sahibi Indianal\u0131lar’\u0131n kayb\u0131n\u0131 telafi etmek i\u00e7in mahkemenin elinden bir \u015fey gelmemektedir.<\/p>\n

Debanks (2018) projenin asl\u0131nda hedefine ula\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 vurgular: Ne pahas\u0131na olursa olsun daha az sosyal yard\u0131m harcamas\u0131. Nitekim iki taraf projenin insani boyutlar\u0131na de\u011finmekten \u00f6zenle ka\u00e7\u0131n\u0131r. \u00d6zelle\u015ftirme deneyi nedeniyle ya\u015fam m\u00fccadelesi veren bir \u00e7ok aile sosyal yard\u0131mdan mahrum kal\u0131r.<\/p>\n

Bu ba\u015far\u0131s\u0131z giri\u015fimden sonra Indiana’da hibrit bir modele ge\u00e7ilir. IBM\u2019in yerini Xerox al\u0131r. Art\u0131k yard\u0131m talebinde bulunanlar\u0131n b\u00f6lgesel sosyal hizmet g\u00f6revlileriyle ileti\u015fime ge\u00e7ebilme olana\u011f\u0131 vard\u0131r. Ama \u00e7a\u011fr\u0131 merkezi \u00fczerinden y\u00f6netilen g\u00f6rev tabanl\u0131 sistem devam etmektedir. Hibrit sistem bir kazan\u0131m olsa da sorun h\u00e2l\u00e2 devam etmektedir. 2006 y\u0131l\u0131nda, \u00e7ocuklu yoksul ailelerin %38’i para yard\u0131m\u0131 al\u0131rken bu oran 2014’te %8’e d\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n

\u00c7a\u011fr\u0131 merkezi g\u00f6revlilerinin g\u00f6rev tabanl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 sosyal hizmet g\u00f6revlilerin b\u00fct\u00fcnsel \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131yla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda yoksullar\u0131n aleyhine bir durum vard\u0131r. Daha tehlikeli bir durum, kararlar dijital sistemler taraf\u0131ndan verildi\u011finde ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Acaba bilgisayarlar\u0131n, \u00e7e\u015fitli \u00f6nyarg\u0131lara sahip insanlar\u0131n takdirinin yerini almas\u0131 daha tarafs\u0131z bir de\u011ferlendirme s\u00fcreci ortaya \u00e7\u0131karabilir mi? Bilgisayar, herhangi bir \u00f6nyarg\u0131s\u0131 olmadan herkes i\u00e7in ayn\u0131 kural\u0131 uygulamaya \u00e7al\u0131\u015facakt\u0131r. Fakat bazen adaleti sa\u011flamak i\u00e7in kurallar\u0131 esnetmek gerekir. Ayr\u0131ca bu sistemlerin s\u0131n\u0131fsal ve \u0131rksal \u00f6nyarg\u0131lardan muaf olabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmek, onlar\u0131 geli\u015ftiren ya da geli\u015fimine etkide bulunan g\u00fc\u00e7lerin \u00f6nyarg\u0131s\u0131z ve n\u00f6tr olabilece\u011fi anlam\u0131na da gelmektedir.<\/p>\n

Los Angeles: Bar\u0131nma sorununu algoritmalarla \u00e7\u00f6zmek<\/h2>\n

Yeni ileri teknoloji ara\u00e7lar\u0131n kullan\u0131m\u0131yla \u00f6l\u00e7\u00fcm ve takipler daha kesin yap\u0131labilmekte, bilgi payla\u015f\u0131m\u0131 iyile\u015ftirilmekte ve hedeflenen kitle daha g\u00f6r\u00fcn\u00fcr hale gelmektedir. Debanks’\u0131n (2018) da \u0131srarla vurgulad\u0131\u011f\u0131 gibi bu ara\u00e7lar hi\u00e7bir zaman n\u00f6tr (de\u011ferlerden ve \u00f6rnyarg\u0131lardan muaf) de\u011fildir. Ara\u00e7lar\u0131, yoksullar\u0131n ve i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n \u00f6zbelirlenim hakk\u0131n\u0131 destekleyecek bi\u00e7imde tasarlamak, kanunlarca belirlenen yard\u0131mlar\u0131n onlara adil da\u011f\u0131t\u0131m\u0131n\u0131 sa\u011flamak pekala m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Fakat s\u00f6zkonusu ara\u00e7lar\u0131n ABD’deki kullan\u0131mlar\u0131 incelendi\u011finde yoksulevi ve bilimsel hay\u0131r hareketinin izleri g\u00f6r\u00fclmekte, ara\u00e7lar daha \u00e7ok yoksullar\u0131n cezaland\u0131r\u0131lmas\u0131 ve \u00e7evrelenmesi i\u00e7in kullan\u0131lmaktad\u0131r. \u0130nsanlar filtrelenmekte ve ayr\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmakta, ara\u00e7lar ihtiya\u00e7 sahiplerinin kaynaklara eri\u015fimini kolayla\u015ft\u0131rmak yerine kaynaklar\u0131n \u00f6n\u00fcnde kap\u0131 bek\u00e7ili\u011fi yapmaktad\u0131r.<\/p>\n

Los Angeles’ta evsizlerin tespiti ve evsahibi yap\u0131lmas\u0131 i\u00e7in de benzer bir sistem uygulanmaktad\u0131r. Sistem, iki temel ilke \u00fczerine kurulmu\u015ftur: \u00d6nceliklendirme ve \u00f6nce ev sahibi yapma. Pennsylvania \u00dcniversitesi’nden Culhane’\u0131n (2016) ara\u015ft\u0131rmas\u0131na dayanan \u00f6nceliklendirme ilkesinin temelinde iki tip evsizli\u011fin, bir kriz sonucu ortaya \u00e7\u0131kan ve kronik olan evsizli\u011fin ay\u0131rt edilmesi vard\u0131r. Kriz sonucu evsizlik, evden \u00e7\u0131kar\u0131lma, ani hastal\u0131k, i\u015f kayb\u0131, aile i\u00e7i \u015fiddet veya hapisten \u00e7\u0131kma gibi nedenlerle ortaya \u00e7\u0131kmakta ve daha k\u0131sa s\u00fcreli olmaktad\u0131r. Culhane’e (2016) g\u00f6re bu tip evsizlikle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya olan ki\u015filere sa\u011flanacak k\u0131sa s\u00fcreli bar\u0131nma yard\u0131m\u0131 veya i\u015fleri tekrar yoluna koyabilmeleri i\u00e7in yap\u0131lacak zaman s\u0131n\u0131rl\u0131 ufak yat\u0131r\u0131mlar k\u0131sa s\u00fcrede tekrar aya\u011fa kalkmalar\u0131n\u0131 sa\u011flayacak ve evsizliklerinin kronikle\u015fmesini engelleyecektir. Culhane (2016), as\u0131l tehlikede olan\u0131n sa\u011fl\u0131k sorunu ya\u015fayan, \u00e7e\u015fitli engelleri olan ve daha karma\u015f\u0131k yard\u0131ma ihtiya\u00e7 duyan kronik evsizler oldu\u011funu belirtmektedir. Bu ki\u015filere kal\u0131c\u0131 bar\u0131nma sa\u011flanmas\u0131n\u0131n daha \u00f6nemli oldu\u011fu \u00fczerinde durmaktad\u0131r. Culhane’in (2016) Los Angeles’in evsiz politikas\u0131n\u0131n temelini olu\u015fturan bu \u00f6nerisi bir paradigma de\u011fi\u015fikli\u011fine de i\u015faret etmektedir. \u00c7\u00fcnk\u00fc kaynaklar art\u0131k eskiden oldu\u011fu gibi kriz sonucu evsiz kalanlara de\u011fil, kronik evsizlere aktar\u0131lacakt\u0131r.<\/p>\n

\u0130kinci ilke, \u00f6nce ev sahibi yapma da yine \u00f6nemli bir politika de\u011fi\u015fikli\u011fidir. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u00f6nceki politikaya g\u00f6re evsizler ancak \u00e7e\u015fitli a\u015famalardan sonra ev sahibi olabilmektedir. \u00d6rne\u011fin daha \u00f6nce sokaklarda yatan biri \u00f6nce acil durum s\u0131\u011f\u0131na\u011f\u0131na al\u0131nmakta. Daha sonra ge\u00e7ici ev program\u0131na ge\u00e7mekte ve en sonunda kal\u0131c\u0131 bir eve kavu\u015fabilmektedir. Ancak bu ilerleme otomatik olmamakta ve ki\u015finin baz\u0131 davran\u0131\u015fsal testlerden ge\u00e7mesi gerekmektedir. Yeni evsiz politikas\u0131 ise ki\u015finin istenen davran\u0131\u015fsal gereklilikleri bar\u0131nma sorununu gidermeden yerine getirebilmesinin zor olaca\u011f\u0131 \u00fczerinde durarak \u00f6nce bu sorunu \u00e7\u00f6z\u00fcme kavu\u015fturmaya y\u00f6nelmektedir.<\/p>\n

Yararl\u0131 bir sistem gibi g\u00f6r\u00fcnmektedir. Fakat sistem daha yak\u0131ndan incelendi\u011finde evsizlik sorununu \u00e7\u00f6zmek yerine y\u00f6netmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. \u00d6nceliklendirmeyi yapabilmek i\u00e7in sistem, evsizler hakk\u0131nda kimi zaman \u00e7ok mahrem olan bilgileri toplamakta, depolamakta ve ba\u015fka kurumlarla payla\u015fmaktad\u0131r. Sorulan ve depolanan bilgilerden baz\u0131lar\u0131 \u015funlard\u0131r:<\/p>\n