{"id":654,"date":"2019-04-26T20:24:38","date_gmt":"2019-04-26T17:24:38","guid":{"rendered":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/?p=654"},"modified":"2022-06-04T13:03:54","modified_gmt":"2022-06-04T10:03:54","slug":"blokzinciri-uygulamalari","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/?p=654","title":{"rendered":"Blokzinciri Uygulamalar\u0131"},"content":{"rendered":"\n

\n\u0130nterneti icat edenlerin akl\u0131nda bilgisayarlar\u0131 birbirine\nba\u011flayarak bir a\u011f olu\u015fturmak vard\u0131r. Bunun i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fan\nbilgisayar programc\u0131lar\u0131ndan biri olan Ray Tomlinson ise bamba\u015fka\nbir d\u00fcnyan\u0131n kap\u0131s\u0131n\u0131 aralar. 1963’te Rensselaer Polytechnic\nInstitute Elektrik M\u00fchendisli\u011fi B\u00f6l\u00fcm\u00fcnden mezun olan ve\ne\u011fitimine MIT’de devam eden Ray Tomlinson, 1965’te master derecesini\nald\u0131ktan sonra bir s\u00fcre doktora \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na devam eder. Daha\nsonra 1967’de BBN’de (Bolt, Beranek ve Newman) \u00e7al\u0131\u015fmaya ba\u015flar.\nBBN’de internetin \u00f6nc\u00fcl\u00fc olan ARPANET (Advanced Research Projects\nAgency Network) i\u00e7in yaz\u0131l\u0131m geli\u015ftirmektedir. Bir g\u00fcn\nTomlinson, i\u015f arkada\u015f\u0131 Jerry Burchfiel’i \u00e7a\u011f\u0131r\u0131r ve e\u011flence\nama\u00e7l\u0131 geli\u015ftirdi\u011fi “Mesaj G\u00f6nder” program\u0131n\u0131\ng\u00f6sterir. Burchfiel, bunu kimseye g\u00f6stermemesini, burada bununla\nu\u011fra\u015fmak i\u00e7in para almad\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00f6yler. Neyse ki ARPANET’i\ny\u00f6neten DARPA’n\u0131n (Defense Advanced Research Projects Agency)\ny\u00f6neticilerinden Larry Roberts’in bu yaz\u0131l\u0131mdan haberdar olmas\u0131yla\nberaber fazla endi\u015felenmelerine gerek kalmaz. Mesaj g\u00f6nderme\nprogram\u0131 Roberts’in \u00e7ok ho\u015funa gider ve t\u00fcm ileti\u015fimini bu\nelektronik posta sistemini kullanarak yapmaya ba\u015flar\n(https:\/\/www.forbes.com\/asap\/1998\/1005\/126.html<\/a>).<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

\nBilgisayarlar\u0131 birbirine ba\u011flamak \u00fczere geli\u015ftirilmekte olan a\u011f,\nepostan\u0131n icad\u0131yla beraber bilgisayarlar\u0131n kullan\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n da\nbirbirine ba\u011fland\u0131\u011f\u0131 bir sosyal a\u011fa evrilmeye ba\u015flar. \nTomlinson interneti, insanlar aras\u0131 etkile\u015fime a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r.\nEpostay\u0131, duyuru tahtas\u0131 sistemleri (Bulletin Board System – BBS),\ntart\u0131\u015fma gruplar\u0131 (USENET) ve web sayfalar\u0131 ile takip eder.\nEtkile\u015fimin bi\u00e7imi ve i\u00e7eri\u011fi zaman i\u00e7inde de\u011fi\u015fir. \u0130nternet\nkullan\u0131c\u0131lar\u0131 \u00f6nce foto\u011fraf ve m\u00fczik payla\u015ft\u0131klar\u0131 web\nsitelerinde etraf\u0131nda bir araya gelirler. Daha sonra bu web siteleri\nsosyal medya platformlar\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr. Fakat eposta hep var olur. \n<\/p>\n\n\n\n

\n\u0130nternetin geli\u015fimine farkl\u0131 bir y\u00f6n veren, onu basit\u00e7e\nbilgisayarlar\u0131n birbirine ba\u011fland\u0131\u011f\u0131 bir a\u011f\u0131n \u00f6tesine ta\u015f\u0131yan\nbir di\u011fer bilgisayar programc\u0131s\u0131 da Tim Berners-Lee’dir.\nOxford’dan mezun olduktan sonra CERN’de yaz\u0131l\u0131m m\u00fchendisi olarak\n\u00e7al\u0131\u015fmaya ba\u015flayan Berners-Lee, enformasyon payla\u015f\u0131m\u0131ndaki\ns\u0131k\u0131nt\u0131lara bir \u00e7\u00f6z\u00fcm bulmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Farkl\u0131\nbilgisayarlarda tutulan enformasyona ancak bu bilgisayarlara\nba\u011flan\u0131larak eri\u015filebilmektedir. Bu sorunu \u00e7\u00f6zebilmek i\u00e7in\nBerners-Lee, webin temelini olu\u015fturan HTML, URI ve HTTP\nteknolojilerini geli\u015ftirir. Ayr\u0131ca ilk web taray\u0131c\u0131s\u0131n\u0131\n(WorldWideWeb.app) ve sunucusunu (httpd) yazar. 1990 y\u0131l\u0131n\u0131n\nsonunda ilk web sitesi internette yay\u0131mlan\u0131r ve 1991’de CERN\nd\u0131\u015f\u0131ndaki topluluklar da webe kat\u0131lmaya davet edilir.<\/p>\n\n\n\n

\nWebin mucidi Berners-Lee, web kullan\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131 s\u0131n\u0131rland\u0131rabilecek\nbir hak talep etmez; insanlar\u0131n \u00fccret \u00f6demeden veya bir izin\nistemeden webi kullanabilmesini istemektedir. Berners-Lee ve\narkada\u015flar\u0131, bu konuda CERN’i de ikna ederler. 1993 Nisan\u0131nda\nCERN, webi telifsiz olarak payla\u015f\u0131r. CERN’in bu karar\u0131n\u0131 k\u00fcresel\nd\u00fczeyde yarat\u0131c\u0131l\u0131k, i\u015fbirli\u011fi ve inovasyon dalgas\u0131 takip\neder. Webin \u00f6nc\u00fcleri, merkezsizle\u015fme (decentralisation),\nayr\u0131mc\u0131l\u0131k yapmama (non-discrimination), a\u015fa\u011f\u0131dan yukar\u0131\ntasar\u0131m (bottom-up design), evrensellik (universality), oyda\u015fma\n(consensus) ilkelerini savunmakta ve bu ilkelerin internete i\u00e7sel\noldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmektedir. Merkezsizle\u015fme, webe i\u00e7erik koymak i\u00e7in\nmerkezi bir otoritenin iznine gerek olmamas\u0131 ve bir noktadaki\nkesintinin sistemi tamamen \u00e7al\u0131\u015famaz duruma getirememesi anlam\u0131na\ngelmektedir. Bu sans\u00fcrden ve g\u00f6zetimden muafl\u0131\u011f\u0131 da ifade eder.\nAyr\u0131mc\u0131l\u0131k yapmama ise a\u011flar\u0131 i\u015fletenlerin uygulamalar, i\u00e7erik,\nweb siteleri ve platformlar aras\u0131nda ayr\u0131m yapmamas\u0131n\u0131 ifade eden\na\u011f tarafs\u0131zl\u0131\u011f\u0131 ilkesine dayanmaktad\u0131r. A\u015fa\u011f\u0131dan yukar\u0131\ntasar\u0131m ilkesiyle ufak bir uzman grubu taraf\u0131ndan yaz\u0131lan kod\nyerine herkese a\u00e7\u0131k, en fazla kat\u0131l\u0131m\u0131 ve deneylemeyi te\u015fvik\neden bir \u00e7al\u0131\u015fma y\u00f6ntemi savunulur. Evrensellik, webde yer alan\nt\u00fcm bilgisayarlar\u0131n donan\u0131mlar\u0131 veya kullan\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n\nya\u015fad\u0131\u011f\u0131 yer, k\u00fclt\u00fcrel ve politik inan\u00e7lar\u0131ndan ba\u011f\u0131ms\u0131z\nolarak ayn\u0131 teknik dili konu\u015fmas\u0131d\u0131r. B\u00f6ylece bir yandan\nfarkl\u0131l\u0131klar\u0131n geli\u015fimine ortam haz\u0131rlan\u0131rken di\u011fer yandan\ninsanlar\u0131 birbirinden ay\u0131ran duvarlar\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ilebilecektir.\nFakat evrensellik, evrensel standartlar\u0131n yoklu\u011funda uygulanamaz.\nBu nedenle oyda\u015fma ilkesi standartlar\u0131n olu\u015fum s\u00fcrecinin \u015feffaf,\nherkese s\u00f6z hakk\u0131 veren ve kat\u0131l\u0131mc\u0131 olmas\u0131n\u0131 savunur.<\/p>\n\n\n\n

\nBu ilkeler, aktivistler taraf\u0131ndan y\u0131llarca savunulmu\u015f ve a\u00e7\u0131k\nveri (open data), a\u00e7\u0131k h\u00fck\u00fcmet (open government), bilimde a\u00e7\u0131k\neri\u015fim (open access) ve \u00f6zg\u00fcr k\u00fclt\u00fcr (free culture) gibi\nhareketlere ilham kayna\u011f\u0131 olmu\u015ftur. 2000’li y\u0131llar\u0131n ba\u015f\u0131ndan\nitibaren \u00f6zellikle internetteki ticarile\u015fme ve h\u00fck\u00fcmetlerin artan\nkontrol\u00fc hakk\u0131ndaki endi\u015felerin de artt\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. 2016\ny\u0131l\u0131ndaki ABD se\u00e7imleri sonras\u0131nda hem B\u00fcy\u00fck Be\u015fli’nin (Apple,\nMicrosoft, Alphabet, Facebook ve Amazon) a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6r\u00fclebilen\nhakimiyeti hem de h\u00fck\u00fcmetlerin internet \u00fczerindeki bask\u0131s\u0131 bu\nilkeleri g\u00fcn\u00fcm\u00fcz ko\u015fullar\u0131nda uygulaman\u0131n zor oldu\u011funu\ng\u00f6stermektedir. \n<\/p>\n\n\n\n

\nEposta da web de internet temelli uygulamalard\u0131r. Eposta, merkezsiz\nyap\u0131s\u0131n\u0131 ve dolay\u0131s\u0131yla \u015firketlerden ba\u011f\u0131ms\u0131z varl\u0131\u011f\u0131n\u0131\ndevam ettirir. Ama webde en ba\u015f\u0131ndan beri kullan\u0131c\u0131yla site\nsahibi aras\u0131nda asimetrik bir ili\u015fki vard\u0131r. Merkezsizle\u015fme\nsavunulan (ve mutlaka savunulmas\u0131) gereken bir ilkedir. Ama hem\nwebin teknik tasar\u0131m\u0131 hem de g\u00fcn\u00fcm\u00fcz ko\u015fullar\u0131 dikkate\nal\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda webdeki merkezile\u015fme (ticarile\u015fme ve h\u00fck\u00fcmetlerin\nartan kontrol\u00fc) ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131r. \u00c7evrimi\u00e7i metinleri yay\u0131mlamak\namac\u0131yla ortaya \u00e7\u0131kan web, bir s\u00fcre sonra enformasyonun ak\u0131\u015f\u0131n\u0131n\ndenetlenebildi\u011fi bir yap\u0131ya evrilir. \n<\/p>\n\n\n\n

\nP2P (Peer to Peer \u2013 E\u015fler Aras\u0131 \u0130leti\u015fim) ya da istemci-sunucu\ntabanl\u0131 mimariler birer tasar\u0131msal tercihtir. \u0130nternet\naltyap\u0131s\u0131ndan yararlanan eposta da web de iyi niyetin veya iddial\u0131\nilkelerin \u00f6tesinde farkl\u0131 tasar\u0131msal tercihlerin sonucu olarak\ngeli\u015fir. Kleiner’in (2016) savundu\u011fu gibi internet kaynaklar\u0131n\u0131\nP2P alternatifleriyle de\u011fi\u015ftirerek daha \u00f6zg\u00fcr bir internet\nyaratmak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Bug\u00fcn blokzincirinden \u00f6vg\u00fcyle,\n\u00f6zg\u00fcrle\u015ftirici ve devrimci bir teknoloji olarak bahsetmemizin\nard\u0131nda bu teknolojinin P2P tabanl\u0131 mimarisi var. Fakat merkezi bir\notorite taraf\u0131ndan kontrol edilen, sadece izin verilen\nkullan\u0131c\u0131lar\u0131n i\u015flemleri okuyabildi\u011fi ve yazabildi\u011fi\nblokzincirleri de vard\u0131r. Bu nedenle blokzinciri, merkezsizle\u015fme,\nayr\u0131mc\u0131l\u0131k yapmama, a\u015fa\u011f\u0131dan yukar\u0131 tasar\u0131m, evrensellik ve\noyda\u015fma ilkelerini ger\u00e7ekten uygulayabilen bir teknoloji de\nolabilir internetteki (ve \u00e7evrimd\u0131\u015f\u0131 d\u00fcnyadaki) merkezi yap\u0131lar\u0131\ng\u00fc\u00e7lendiren bir teknoloji de. Ama her iki durumda da g\u00f6z ard\u0131\nedilemeyecek bir potansiyele sahip.<\/p>\n\n\n\n

\nBlokzinciri hakk\u0131nda yaz\u0131lanlar\u0131 okurken insan webin ilk y\u0131llar\u0131na\ngidiyor. Yine d\u00fcnyan\u0131n bir devrimin e\u015fi\u011finde oldu\u011fu iddia\nediliyor. Mougayar (2016) gibi blokzincirinin webin yerini alaca\u011f\u0131n\u0131\nya da web ve blokzinciri kar\u0131\u015f\u0131m\u0131 i\u015f modellerinin\nyayg\u0131nla\u015faca\u011f\u0131n\u0131 savunan bir\u00e7ok giri\u015fimci var. 1950’lerde\nbili\u015fim \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n\u0131n dilinde b\u00fcy\u00fck bilgisayarlar,\nveritabanlar\u0131, a\u011flar, sunucular, yaz\u0131l\u0131m, i\u015fletim sistemleri ve\nprogramlama dilleri vard\u0131. 1990’larda weble beraber yeni bir d\u00f6neme\ngirildi. Bili\u015fim \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n\u0131n jargonuna web taray\u0131c\u0131s\u0131,\nweb sitesi, Java, TCP\/IP, SMTP, HTTP, URLs ve HTML gibi kelimeler\neklendi. Blokzinciri ise bu jargonu oyda\u015f\u0131m algoritmalar\u0131, ak\u0131ll\u0131\ns\u00f6zle\u015fmeler, da\u011f\u0131t\u0131k defterler, dijital c\u00fczdanlar ve i\u015flem\nbloklar\u0131 ile daha da geni\u015fletti. \u015eimdi bir\u00e7ok uygulama bir\nzamanlar webe ge\u00e7i\u015fte oldu\u011fu gibi blokzinciri teknolojisine uygun\nbi\u00e7imde yeniden geli\u015ftirilecek.<\/p>\n\n\n\n

\nElbette ki sadece bili\u015fim \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n\u0131n jargonu de\u011fi\u015fmiyor.\nGe\u00e7mi\u015fte web ile ortaya \u00e7\u0131kan haber siteleri baz\u0131 gazeteleri\nortadan kald\u0131r\u0131rken baz\u0131lar\u0131n\u0131 da i\u015f modellerini de\u011fi\u015ftirmeye\nzorlad\u0131. E-ticaretin ve yeni i\u015f modellerinin tedarik zincirleri ve\nfiziksel sat\u0131\u015f ma\u011fazalar\u0131 \u00fczerinde y\u0131k\u0131c\u0131 bir etkisi oldu.\n\u0130nsanlar aras\u0131ndaki ili\u015fkiler sosyal medyayla beraber farkl\u0131la\u015ft\u0131.\nMougayar (2016), Google gibi blokzincirinin de hayat\u0131m\u0131z\u0131n bir\npar\u00e7as\u0131 olaca\u011f\u0131n\u0131 savunuyor. \u015eimdi Google’\u0131n ana arama arac\u0131\nolmas\u0131 gibi gelecekte kimlikleri, s\u00f6zle\u015fmeleri veya dijital\nvarl\u0131klar\u0131 do\u011frulamak i\u00e7in blokzincirlerine ba\u015fvurmak\nyayg\u0131nla\u015facak. Web bir \u00e7ok alanda bir yandan arac\u0131lar\u0131 ortadan\nkald\u0131r\u0131rken di\u011fer yandan yeni arac\u0131lar yaratm\u0131\u015ft\u0131. Daha da\nk\u00f6t\u00fcs\u00fc web siteleri (platform kapitalizmi \u00f6rneklerinde oldu\u011fu\ngibi) taraflar aras\u0131ndaki ili\u015fkinin merkezine oturmu\u015ftu.\nBlokzincirinin webin ortaya \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 arac\u0131lar\u0131 da ortadan\nkald\u0131raca\u011f\u0131 ve taraflar aras\u0131nda do\u011frudan ileti\u015fime imkan\nsa\u011flayaca\u011f\u0131 savunuluyor.<\/p>\n\n\n\n

\n“Webin geli\u015fiminde de b\u00f6yle olmu\u015ftu” demeye hevesli bir\nuzmanlar toplulu\u011fu var. \u0130tiraf etmek gerekirse bu uzmanlar\u0131n\niddialar\u0131 bana fazla abart\u0131l\u0131 gelmi\u015fti. Ama blokzinciri\nuygulamalar\u0131n\u0131 ara\u015ft\u0131rd\u0131k\u00e7a ben de weble olu\u015fan internetten\nfarkl\u0131 bir internete do\u011fru yol ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmeye\nba\u015flad\u0131m.<\/p>\n\n\n\n

Webin ilk y\u0131llar\u0131nda oldu\u011fu gibi…<\/h2>\n\n\n\n

\nWebin ilk y\u0131llar\u0131nda oldu\u011fu gibi bir\u00e7ok giri\u015fimin ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011fa\nu\u011frayaca\u011f\u0131 ama daha ileri \u00e7\u00f6z\u00fcmler ve modeller\ngeli\u015ftirilebilece\u011fi savunuluyor. Bu giri\u015fimleri, ba\u015far\u0131lar\u0131 ve\nba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131klar\u0131 kriptoparalarda daha net g\u00f6rebiliyoruz.\nKriptoparalar\u0131n kulland\u0131\u011f\u0131 blokzincirleri, arac\u0131lar\u0131 ortadan\nkald\u0131r\u0131yor. Para transferlerinde bankaya pay vermemek g\u00fczel. Ama\nriskleri var.<\/p>\n\n\n\n

\nNormal bankalara para yat\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131zda banka sahibinin sa\u011fl\u0131k\ndurumunu akl\u0131n\u0131za getirmezsiniz. Banka sahibi akl\u0131n\u0131 ka\u00e7\u0131rsa da\n\u00f6lse de istedi\u011finiz zaman bankadan paran\u0131z\u0131 \u00e7ekebilece\u011finizi\nbilirsiniz. Kriptopara d\u00fcnyas\u0131nda ise i\u015fler bu kadar garantili\nde\u011fil. \u00d6rne\u011fin, Kanada’n\u0131n en b\u00fcy\u00fck kripto para borsas\u0131\nQuadriga’n\u0131n kurucusu Gerald Cotten’\u0131n 30 ya\u015f\u0131nda ani \u00f6l\u00fcm\u00fcnden\nsonra diz\u00fcst\u00fc bilgisayar\u0131nda sakl\u0131 yakla\u015f\u0131k 140 milyon dolar\nde\u011ferindeki dijital paraya ula\u015f\u0131lamad\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131kland\u0131.\nCotten’\u0131n e\u015fi \u015firketin t\u00fcm i\u015flerinin e\u015finin bilgisayar\u0131nda\noldu\u011funu ve parolas\u0131n\u0131 bilmedi\u011fini s\u00f6yl\u00fcyor\n(http:\/\/www.gazetevatan.com\/140-milyon-dolar-kayiplara-karisti–1238338-dunya\/<\/a>).\n<\/p>\n\n\n\n

\n\u0130nternette, Cotten’in \u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc \u015f\u00fcpheli bulan ve d\u00fczmece\nolabilece\u011fini iddia eden senaryolar dola\u015f\u0131yor. Ger\u00e7ek her ne\nolursa olsun arac\u0131 kurumlar\u0131n olmamas\u0131 o kadar matah bir \u015fey\nolmayabilir. Kriptoparalar\u0131n\u0131z\u0131 saklad\u0131\u011f\u0131n\u0131z bankan\u0131n sahibi\n\u00e7ok sa\u011fl\u0131kl\u0131 olabilir ya da paralar\u0131n\u0131z\u0131 bir bankada de\u011fil\nkendi bilgisayar\u0131n\u0131zda sakl\u0131yor olabilirsiniz. Ama her zaman\nparolan\u0131z\u0131 unutma ve kaybetme gibi bir risk vard\u0131r. B\u00f6yle bir\nsorunda ba\u015fvurabilecek bir yer yok.<\/p>\n\n\n\n

\nKriptoparalar\u0131n teknolojik s\u0131n\u0131rlar\u0131 da var.\n\u00d6l\u00e7eklenebilirlik h\u00e2l\u00e2\nb\u00fcy\u00fck bir sorun. Bitcoinin blok boyutu 1 MB ile s\u0131n\u0131rl\u0131 ve on\ndakikada bir yeni blok \u00fcretiliyor.\nBunun sonucunda saniyede yedi i\u015flem do\u011frulanabiliyor.\nUluslararas\u0131\npiyasalardaki i\u015flem say\u0131lar\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde bitcoinin\nsaniyedeki i\u015flem say\u0131s\u0131 \u00e7ok yetersiz\nkal\u0131yor. Saniyedeki\ni\u015flem say\u0131s\u0131n\u0131 art\u0131rmak i\u00e7in daha b\u00fcy\u00fck\nbloklar tercih edilebilir. Ancak bu \u00e7\u00f6z\u00fcm\ntercih edilirse hem diskte\ndaha b\u00fcy\u00fck depolama alan\u0131na gerek olacak\nhem de artan blok b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn sonucunda bloklar\u0131n a\u011fda\nda\u011f\u0131t\u0131m\u0131 yava\u015flayacakt\u0131r. Ayr\u0131ca teoride bitcoin a\u011f\u0131nda\n\u00e7o\u011funluk olmad\u0131k\u00e7a a\u011f\u0131n hakimiyetinin ele ge\u00e7irilemeyece\u011fi\niddia edilir. Fakat Eyal ve Sirer’in (2018) g\u00f6sterdi\u011fi gibi %51\n\u00e7o\u011funluk sa\u011flanmadan\nda a\u011fdan haks\u0131z\nkazan\u00e7 sa\u011flamak m\u00fcmk\u00fcn. Normal \u015fartlarda, a\u011f\u0131n \u00fcyeleri, yeni\nblok yaratt\u0131ktan sonra bunu a\u011fla payla\u015f\u0131r ve kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131\nal\u0131r. Daha sonra bu blo\u011fun \u00f6zet de\u011ferini\ni\u00e7eren yeni blok i\u00e7in bir yar\u0131\u015f ba\u015flar.\nFakat a\u011f\u0131n bencil bir \u00fcyesi \u00fcretti\u011fi blo\u011fu payla\u015fmak yerine\nbunu \u00fcyesi oldu\u011fu \u00f6zel bir a\u011fda payla\u015fabilir ve bu\nayr\u0131cal\u0131kl\u0131 bilgi sayesinde sonraki blo\u011fun\n\u00fcretiminde \u00f6zel a\u011fdaki\n\u00fcyelerinin avantajl\u0131 olmas\u0131n\u0131 sa\u011flayabilir. Eski\nbloklar\u0131n ard\u0131na yeni bloklar eklenir ve blok say\u0131s\u0131 artt\u0131ktan\nsonra yeni blok zinciri bitcoin a\u011f\u0131na g\u00f6nderilir. Yeni zincir, en\nuzun zincir olaca\u011f\u0131ndan daha \u00f6nceki zincirdeki bloklar\u0131 \u00fcreten\nd\u00fcr\u00fcst kullan\u0131c\u0131lara verilen \u00f6d\u00fcller geri al\u0131n\u0131r ve bencil\n\u00fcyelere verilir. Bunun yan\u0131nda kriptopara a\u011flar\u0131nda oyda\u015f\u0131m\ni\u00e7in kullan\u0131lan algoritmalar\u0131n da farkl\u0131 sorunlar\u0131 var. \u00d6rne\u011fin,\ni\u015f kan\u0131t\u0131 (PoW – proof of work) algoritmas\u0131 \u00e7ok fazla elektrik\nt\u00fcketmekle, hisse kan\u0131t\u0131 (PoS – proof of stake) ise zengini daha\nzengin yapmakla ele\u015ftiriliyor. Bir di\u011fer ele\u015ftiri de mahremiyet\nkorumas\u0131n\u0131n yeterli olmamas\u0131 hakk\u0131nda. Bitcoinde sadece \u00f6zel ve\na\u00e7\u0131k anahtar ikilisiyle i\u015flem yap\u0131lmas\u0131na kar\u015f\u0131n herkese a\u00e7\u0131k\nolan i\u015flem kay\u0131tlar\u0131n\u0131n mahremiyet sorunu yaratt\u0131\u011f\u0131, hatta IP\nadreslerinin takip edilebilece\u011fi savunuluyor. Bu ele\u015ftiriler,\nkriptoparalar\u0131n yayg\u0131nla\u015fmas\u0131n\u0131n ve ekonomide belirleyici bir\nkonuma gelmesinin \u00f6n\u00fcnde h\u00e2l\u00e2\n\u00f6nemli engeller oldu\u011funu g\u00f6steriyor (Zheng,\nXie, Dai, Chen, Wang, 2018) . \n<\/p>\n\n\n\n

\nBu t\u00fcrden ele\u015ftirilere kar\u015f\u0131 webin ge\u00e7mi\u015fi hat\u0131rlat\u0131l\u0131yor; \ne-ticaretin ve webde kredi kart\u0131 kullan\u0131m\u0131n\u0131n ilk g\u00fcnlerine\ndikkat \u00e7ekiliyor. Bitcoin ve di\u011fer kriptoparalardaki sorunlara\nkar\u015f\u0131 getirilmi\u015f \u00e7e\u015fitli \u00e7\u00f6z\u00fcm \u00f6nerileri ve yeni kriptopara\ngiri\u015fimleri var. Bitcoin, bir kap\u0131 a\u00e7t\u0131 ama belki bir s\u00fcre sonra\nyerini bir ba\u015fka kriptoparaya devredecek. Ama \u00f6n\u00fcm\u00fczdeki y\u0131llarda\nblokzincirinin kriptoparalar d\u0131\u015f\u0131ndaki kullan\u0131m alanlar\u0131n\u0131 daha\ns\u0131k duyaca\u011f\u0131z. Bu farkl\u0131 alanlara ge\u00e7meden \u00f6nce blokzincirinin\ntemel \u00f6zelliklerini hat\u0131rlayal\u0131m. Blokzinciri, son kullan\u0131c\u0131n\u0131n\nal\u0131p kullanabilece\u011fi bir teknoloji de\u011fil ve farkl\u0131 blokzinciri\ntipleri var. Blokzincirinin gelece\u011finden s\u00f6z ederken bu\nfarkl\u0131l\u0131klar\u0131 atlamamak gerekiyor.<\/p>\n\n\n\n

Blokzincirinin Temel \u00d6zellikleri<\/h2>\n\n\n\n

\nBlokzincirinin temel \u00f6zelliklerini d\u00f6rt maddede \u00f6zetleyebiliriz.\nBirinci ve en \u00f6nemli \u00f6zelli\u011fi merkezsizlik. Merkezi sistemlerde\nher bir i\u015flemin g\u00fcvenilir merkezi bir kurum taraf\u0131ndan onaylanmas\u0131\ngerekir. Bu da ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz bir maliyete ve merkezdeki sunucularda\ndarbo\u011faza neden olur. Blokzincirindeki i\u015flemlerde ise merkezdeki\nbir otoritenin yetkilendirmesine ya da onay\u0131na ihtiya\u00e7 yoktur.\nMerkezde bir sunucunun olmamas\u0131, sunucu, geli\u015ftirme ve i\u015fletme\nmaliyetlerinden tasarruf sa\u011flar. Ayr\u0131ca merkezde bir darbo\u011faz\nolu\u015fmaz. Blokzincirinin ikinci \u00f6zelli\u011fi, kal\u0131c\u0131l\u0131kt\u0131r.\n\u0130\u015flemler a\u011fdaki bilgisayarlar taraf\u0131ndan do\u011frulan\u0131r ve bloklara\neklenir. \u0130\u015flemler do\u011frulan\u0131p bir blo\u011fa eklendikten sonra\ni\u015flemlerde bir de\u011fi\u015fiklik kolayca tespit edilebilir. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc\nilke anonimliktir. Kullan\u0131c\u0131lar\u0131 tespit eden ya da \u00f6zel\nverilerini tutan merkezi bir otorite olmad\u0131\u011f\u0131ndan ki\u015filer tamamen\nanonim olarak i\u015flem yapabilirler. Fakat insanlar\u0131n blokzincirinde\nger\u00e7ek kimliklerini kullanmamalar\u0131 ya da her i\u015flemde farkl\u0131 a\u00e7\u0131k\nanahtarlar (adresler) yaratabilmeleri tam mahremiyet anlam\u0131na\ngelmez. A\u00e7\u0131k anahtarlarla yap\u0131lan t\u00fcm i\u015flemler herkes taraf\u0131ndan\ntakip edilebildi\u011finden bir a\u00e7\u0131k anahtar\u0131n ne kadar paras\u0131 oldu\u011fu\n bulunabilir. Ayr\u0131ca Biryukov, Khovratovich ve Pustogarov (2014),\nbir ate\u015fduvar\u0131n\u0131n arkas\u0131nda olsalar bile istemcilerin IP\nadreslerinin belirlenebildi\u011fi bir y\u00f6ntem sunmu\u015flard\u0131r. Biryukov\nvd.’nin (2014) y\u00f6ntemine kar\u015f\u0131 yeni ara\u00e7lar da geli\u015ftirilmi\u015ftir\nama yine de anonimli\u011fin y\u00fczde y\u00fcz mahremiyet olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131\nak\u0131ldan \u00e7\u0131karmamak gerekir. D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc ilke,\ndenetlenebilirliktir. \u0130\u015flemler do\u011fruland\u0131ktan sonra bir zaman\ndamgas\u0131yla bloklara eklenirler. \u00d6nceki kay\u0131tlar kolayca \ndo\u011frulanabilir ve takip edilebilir.<\/p>\n\n\n\n

\nTek tip blokzinciri yoktur. Blokzincirleri, kamusal, konsorsiyum ve\n\u00f6zel diye \u00fc\u00e7 gruba ayr\u0131labilir. Bu gruplamada, oyda\u015f\u0131m karar\u0131\nve s\u00fcreci, okuma izni, de\u011fi\u015fmezlik, verimlilik ve merkezilik \nhakk\u0131ndaki farkl\u0131l\u0131klar belirleyici olmaktad\u0131r. \u00d6rne\u011fin kamusal\nblokzincirlerindeki oyda\u015f\u0131mlarda<\/strong> her kullan\u0131c\u0131n\u0131n oy\nhakk\u0131 vard\u0131r. Konsorsiyumda, sadece se\u00e7ilmi\u015f bir kullan\u0131c\u0131\ngrubu bloklar\u0131n do\u011frulanmas\u0131nda s\u00f6z sahibidir. Blokzinciri \u00f6zel\noldu\u011funda ise kararlar blokzincirin sahibi olan kurum taraf\u0131ndan\nverilir. Kamusal blokzincirlerinde gerekli yaz\u0131l\u0131m\u0131\nbilgisayar\u0131n\u0131za kurdu\u011funuz anda oyda\u015fma s\u00fcrecinin bir par\u00e7as\u0131\nolursunuz. Di\u011fer blokzincirlerinde ise oyda\u015fma s\u00fcrecine kat\u0131l\u0131m\nbir otoritenin onay\u0131na ba\u011fl\u0131d\u0131r. Sadece kamusal blokzincirlerinde\nherkesin okuma izni <\/strong>vard\u0131r. Di\u011fer blokzincirlerinde okuma,\nyine konsorsiyumun ya da kurumun iznine ba\u011fl\u0131d\u0131r. Kamusal\nblokzincirlerini de\u011fi\u015ftirmek<\/strong> zor, \u00e7o\u011fu zaman olanaks\u0131zd\u0131r.\nKamusal blokzincirleri buna g\u00f6re tasarlanm\u0131\u015ft\u0131r. Konsorsiyum veya\n\u00f6zel tipteki blok zincirlerinde ise de\u011fi\u015fiklik karar\u0131n\u0131n\nal\u0131nmas\u0131 ve uygulanmas\u0131 daha az ki\u015finin onay\u0131na ba\u011fl\u0131\nolaca\u011f\u0131ndan kolayd\u0131r. Kamusal blokzincirlerinde, i\u015flemleri\ndo\u011frulayan kullan\u0131c\u0131 say\u0131s\u0131n\u0131n fazla olmas\u0131 g\u00fcvenli\u011fi\nart\u0131rmas\u0131na ra\u011fmen verimlili\u011fi<\/strong> d\u00fc\u015f\u00fcrmektedir.\nDo\u011frulamak i\u00e7in gerekli kullan\u0131c\u0131 say\u0131s\u0131n\u0131n azl\u0131\u011f\u0131\nnedeniyle di\u011fer blokzincirlerinin i\u015fleyi\u015fi daha verimlidir. T\u00fcm\nblokzincirleri da\u011f\u0131t\u0131k bir defter kullan\u0131r. Fakat blokzincirinin\ny\u00f6netimi dikkate al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda farkl\u0131 merkezilik<\/strong> d\u00fczeyleri\nvard\u0131r. Kamusal blokzincirleri tamamen merkezsizdir. Konsorsiyumda,\nk\u0131smi bir merkezilik vard\u0131r. \u00d6zel olan blokzincirlerinde ise\nkararlar\u0131 alan ve uygulatan bir merkez vard\u0131r. \n<\/p>\n\n\n\n

\nK\u0131sacas\u0131 blokzincirinden s\u00f6z ederken hangi tipte blokzincirinden\ns\u00f6z edildi\u011fi \u00f6nemlidir. Kamusal blokzincirlerinin e\u015fitlik\u00e7i ve\n\u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u00e7\u00fc bir potansiyeli vard\u0131r. Ba\u015fka bir internet ve ba\u015fka\nbir yapay zeka yaratma potansiyeline sahiptir. Weble blokzincirlerini\nkar\u015f\u0131la\u015ft\u0131ran ve blokzincirlerinin web gibi b\u00fcy\u00fck bir dalga\nyarataca\u011f\u0131n\u0131 savunanlar ise daha \u00e7ok konsorsiyum ve \u00f6zel tipteki\nblokzincirlerinden s\u00f6z ediyorlar. Sonraki b\u00f6l\u00fcmde anlataca\u011f\u0131m\nEtherum hem kamusal blokzinciridir hem de konsorsiyum blokzinciri\ngeli\u015ftirmek i\u00e7in \u00e7e\u015fitli ara\u00e7lar sunmaktad\u0131r. Hyperledger ise\nblokzincirinin da\u011f\u0131t\u0131k defter (veritaban\u0131) \u00f6zelli\u011fini \u00f6n plana\n\u00e7\u0131kararak i\u015fletmelerde kullan\u0131labilecek konsorsiyum\nblokzincirleri i\u00e7in \u00e7er\u00e7eveler (frameworks) geli\u015ftirmektedir.\nAyr\u0131ca bir\u00e7ok \u015firket, verimlilik ve denetlenebilirlik i\u00e7in kendi\nblokzincirlerini kullanmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Ethereum ve Ak\u0131ll\u0131 S\u00f6zle\u015fmeler<\/h2>\n\n\n\n

\nAk\u0131ll\u0131 s\u00f6zle\u015fme fikri ilk kez 1994 y\u0131l\u0131nda Nick Szabo\ntaraf\u0131ndan ortaya at\u0131ld\u0131\n(https:\/\/web.archive.org\/web\/20160324030400\/http:\/\/szabo.best.vwh.net\/smart_contracts_idea.html<\/a>).\nAma blokzinciri teknolojisi ortaya \u00e7\u0131kana kadar ak\u0131ll\u0131 s\u00f6zle\u015fme\nfikrini hayata ge\u00e7irmek m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131. Vitalik Buterin’in\nblokzinciri teknolojisi kullanarak geli\u015ftirdi\u011fi ve 2015’te ilk\ns\u00fcr\u00fcm\u00fcn\u00fc yay\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 Ethereum ise ak\u0131ll\u0131 s\u00f6zle\u015fmelerin\nkullan\u0131labilirli\u011fini sa\u011flamakla kalmad\u0131 merkezsiz, k\u00fcresel bir\nbilgisayar\u0131n temelini atarak blokzinciri teknolojisinde yeni bir\nd\u00f6nem ba\u015flatt\u0131. Serkan Do\u011fantekin’in \u00f6zetledi\u011fi gibi ak\u0131ll\u0131\ns\u00f6zle\u015fmeler,<\/p>\n\n\n\n