\nUber, \u00e7al\u0131\u015fan haklar\u0131 hakk\u0131ndaki baz\u0131 d\u00fczenlemelerden ka\u00e7\u0131nmak\ni\u00e7in \u0131srarla i\u015fveren olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunuyor. D\u00fcnyan\u0131n farkl\u0131\nyerlerinde buna kar\u015f\u0131 a\u00e7\u0131lm\u0131\u015f \u00e7e\u015fitli davalar var. Fransa’da\nY\u00fcksek Mahkeme, bir s\u00fcr\u00fcc\u00fcn\u00fcn bir \u00e7al\u0131\u015fan olarak kabul\nedilmeye (Uber’in de i\u015fveren olarak!) hakk\u0131 oldu\u011funa karar verdi.\nAlmanya, \u0130talya ve \u0130spanya’da da Uber’in i\u015fg\u00fcc\u00fc uygulamalar\u0131\nhakk\u0131ndaki tart\u0131\u015fmalar devam ediyor. Bazen de i\u015fler California’da\nkas\u0131m ay\u0131nda yap\u0131lan halk oylamas\u0131nda oldu\u011fu gibi Uber vb\n\u015firketlerin istedi\u011fi gibi sonu\u00e7lanabiliyor. California’daki oylama\nplatformlar\u0131n aleyhine sonu\u00e7lansayd\u0131, s\u00fcr\u00fcc\u00fcleri \u00e7e\u015fitli\nsosyal haklarla beraber istihdam etmek zorunda kalacaklard\u0131.<\/p>\n\n\n\n
\n\u0130lk ba\u015fta \u0130ngiltere’deki karar\u0131n ba\u015flang\u0131\u00e7ta yaln\u0131zca davay\u0131\na\u00e7an 25 s\u00fcr\u00fcc\u00fcy\u00fc etkileyece\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcyordu. Karar, bir i\u015f\nmahkemesine sevk edilecek ve bu mahkeme, \u00f6n\u00fcm\u00fczdeki birka\u00e7 ay\ni\u00e7inde s\u00fcr\u00fcc\u00fclerin hangi haklara sahip olaca\u011f\u0131na ve karar\u0131n\nileride di\u011fer s\u00fcr\u00fcc\u00fcleri nas\u0131l etkileyece\u011fine karar verecekti.\nKarar sonras\u0131nda Uber’in ilk a\u00e7\u0131klamalar\u0131, kapsam\u0131 s\u0131n\u0131rl\u0131\ntutmak i\u00e7in elinden geleni yapaca\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyordu. Davan\u0131n\n2016’da a\u00e7\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve be\u015f y\u0131ld\u0131r s\u00fcr\u00fcc\u00fclerin haklar\u0131ndan\n\u00f6nemli iyile\u015ftirmeler yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia ediyorlard\u0131. \n<\/p>\n\n\n\n
\nAncak 16 Mart’ta beklenmedik bir geli\u015fme oldu. Uber, \u0130ngiltere’de\n70.000’den fazla s\u00fcr\u00fcc\u00fcy\u00fc asgari \u00fccret, tatil \u00fccreti ve\nemeklilik plan\u0131na eri\u015fim alacak i\u015f\u00e7iler olarak yeniden\ns\u0131n\u0131fland\u0131raca\u011f\u0131n\u0131 duyurdu. Uber’in di\u011fer \u00fclkelerdeki\nistihdam politikas\u0131n\u0131n nas\u0131l olaca\u011f\u0131 hen\u00fcz belirsiz. Ama hem\nAB’de hem de ABD’de esnek ekonomileri daha s\u0131k\u0131 d\u00fczenlemek i\u00e7in\n\u00e7e\u015fitli \u00e7al\u0131\u015fmalar var\n(https:\/\/www.nytimes.com\/2021\/03\/16\/technology\/uber-uk-drivers-worker-status.html<\/a>).<\/p>\n\n\n\n \nBu yaz\u0131da, dijital platformlardaki esnek ekonomileri ele alaca\u011f\u0131m.\nYaz\u0131n\u0131n devam\u0131nda esnek ekonomilerin hangi tarihsel ko\u015fullarda\ngeli\u015fti\u011fini, farkl\u0131 modelleri ve \u00e7al\u0131\u015fma prensiplerini\ng\u00f6rece\u011fiz. \n<\/p>\n\n\n\n \nEsnek ekonomi (gig economy), son y\u0131llarda Avrupa’daki \u00f6nemli\ntart\u0131\u015fma konular\u0131ndan biri. Heeks (2017) \u00fc\u00e7 y\u0131l \u00f6nce 70\nmilyondan fazla insan\u0131n esnek ekonomilerde \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131\nbelirtiyordu. 2025 y\u0131l\u0131na kadar d\u00fcnyadaki t\u00fcm i\u015fg\u00fcc\u00fc\ni\u015flemlerinin \u00fc\u00e7te birinin dijital platformlar \u00fczerinden\nger\u00e7ekle\u015fece\u011fi tahmin ediliyor. \n<\/p>\n\n\n\n \nYaz\u0131da, esnek ekonomi terimini \u0130ngilizce’deki gig economy’nin\nT\u00fcrk\u00e7e kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 olarak kullan\u0131yorum. Gig<\/em> kelimesi,\nbir m\u00fczisyen, m\u00fczisyen grubu veya komedyenin bir defal\u0131k sahne\nperformans\u0131n\u0131 anlatmak i\u00e7in kullan\u0131l\u0131yor. Bu bi\u00e7imde sahne alan\nbir m\u00fczisyenin d\u00fczenli olarak performans g\u00f6sterece\u011finin herhangi\nbir garantisi bulunmaz. Belki \u00e7ok iyi bir performans sergiler ve \u00e7ok\nbe\u011fenilirse d\u00fczenli olarak sahneye \u00e7\u0131kmas\u0131 istenir. Sahneye\n\u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in bir \u00fccret alabilir, sadece masraflar\u0131\nkar\u015f\u0131lanabilir, i\u00e7ki ikram edilebilir… Ya da kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda\nhi\u00e7bir \u015fey almaks\u0131z\u0131n sadece sahneye \u00e7\u0131kar (Woodcock ve Graham,\n2019). Esnek ekonomi \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131 i\u00e7in de benzer bir durum s\u00f6z\nkonusu. Esnek ekonomideki g\u00f6revler de k\u0131sa s\u00fcreli, ge\u00e7ici ve\n\u00f6ng\u00f6r\u00fclemezdir. Bir i\u015f biterken yenisini aramak zorunda\nkal\u0131rs\u0131n\u0131z. Bir m\u00fczisyenin \u00fcn\u00fc ve daha \u00f6nceki performans\u0131n\u0131n\nbe\u011fenilmi\u015f olmas\u0131, onun daha sonraki sahne al\u0131\u015flar\u0131n\u0131 da\netkilemesi gibi esnek ekonomideki bir \u00e7al\u0131\u015fan\u0131n yeni i\u015flere\neri\u015fimi de dijital platformlardaki \u00fcn\u00fcne ba\u011fl\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n \nEsnek ekonomi, yeni bir olgu olmamas\u0131na kar\u015f\u0131n hem geni\u015fliyor hem\nde dijital platformlar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla kurulan esnek ekonomiler,\ndi\u011fer esnek ekonomilerin yerini al\u0131yor. Srnicek’in (2017)\nplatformlar\u0131, i\u015f g\u00fcc\u00fc arz ve talebini bir araya getiren yeni\nfirmalar olarak tan\u0131ml\u0131yor. Sa\u011flad\u0131klar\u0131 uygulama, dijital\naltyap\u0131 ve algoritmalarla taraflar aras\u0131ndaki etkile\u015fimi\nsa\u011fl\u0131yorlar. Bir \u00e7ok platform, fazla bir gereksinim olmaks\u0131z\u0131n\n\u00fcye kabul ediyor. B\u00f6ylece a\u015f\u0131r\u0131 emek arz\u0131 elde ederek\nm\u00fc\u015fteriler\/t\u00fcketiciler i\u00e7in s\u00fcrekli haz\u0131r bulunan bir i\u015fg\u00fcc\u00fc\nordusu sa\u011flayabiliyor. Dijital platformlar\u0131 kullanarak kargoculuk,\ntaksicilik, k\u00f6pek gezdirme vb hizmetler sa\u011flayan ki\u015filerin say\u0131s\u0131\nh\u0131zla art\u0131yor. Hatta doktorlar i\u00e7in de bir Uber var\n(https:\/\/gbksoft.com\/blog\/uber-for-doctors-and-healthcare-on-demand-apps\/<\/a>).\n(\u0130nsan\u0131n akl\u0131na ister istemez Manifesto’daki s\u00f6zler geliyor:\n“Bug\u00fcne dek \u00fcst\u00fcn de\u011fer verilen ve sofuca bir \u00fcrk\u00fcnt\u00fcyle\nbak\u0131lan ne kadar eylem varsa burjuvazi bunlar\u0131n hepsinin \u00fcst\u00fcndeki\nkutsall\u0131k \u00f6rt\u00fcs\u00fcn\u00fc \u00e7ekip atm\u0131\u015ft\u0131r. Doktoru da, hukuk\u00e7uyu\nda, rahibi de, \u015fairi de, iktisat\u00e7\u0131y\u0131 da, kendi \u00fccretli emek\u00e7isi\nhaline getirmi\u015ftir.”)<\/p>\n\n\n\n \nEsnek ekonominin en \u00f6nemli \u00f6zelli\u011fi uzun s\u00fcreli s\u00f6zle\u015fmelerin\nve kal\u0131c\u0131 i\u015flerin yerini k\u0131sa s\u00fcreli s\u00f6zle\u015fmelerin almas\u0131. Bu\ndurum, i\u015f\u00e7ilere, i\u015fverenlere ve m\u00fc\u015fterilere \u00e7e\u015fitli\nesneklikler sa\u011fl\u0131yor. \u00d6rne\u011fin i\u015fverenler, ne zaman ve nas\u0131l\ni\u015fg\u00fcc\u00fc kiralayacaklar\u0131na karar verebiliyorlar. M\u00fc\u015fteriler,\nyiyeceklerine daha h\u0131zl\u0131 eri\u015febiliyor; kolayca bir web\ngeli\u015ftiriciye ula\u015farak ona i\u015f verebiliyor; k\u0131sa mesafe\/uzun\nmesafe tart\u0131\u015fmas\u0131na girmeksizin bir taksi \u00e7a\u011f\u0131rabiliyor.\n\u0130\u015f\u00e7iler ise yapacaklar\u0131 i\u015fler ve \u00e7al\u0131\u015fma zamanlar\u0131 konusunda\ndaha esnek olabiliyorlar. Daha \u00f6nce i\u015f bulamayan bir \u00e7ok ki\u015fi\n\u015fimdi daha rahat i\u015f bulabiliyor. Bunlar g\u00fczel \u015feyler. \n<\/p>\n\n\n\n \nAncak Woodcock ve Graham’\u0131n (2019) i\u015faret etti\u011fi gibi esnek\n\u00e7al\u0131\u015fman\u0131n bir de karanl\u0131k y\u00fcz\u00fc var: D\u00fc\u015f\u00fck \u00fccretler,\ng\u00fcvencesizlik, stresli ve tehlikeli \u00e7al\u0131\u015fma ko\u015fullar\u0131, tek\ntarafl\u0131 s\u00f6zle\u015fmeler. Eski istihdam ili\u015fkilerinin par\u00e7al\u0131\n\u00e7al\u0131\u015fma ve artan ge\u00e7ici istihdam yoluyla zay\u0131flat\u0131lmas\u0131yla\ndijital platformlarda \u015fekillenen yeni ili\u015fkiler \u00e7al\u0131\u015fma\nstandartlar\u0131n\u0131<\/strong> koruyan kurallar\u0131, d\u00fczenlemeleri ve team\u00fclleri\nyok sayma e\u011filiminde. Sonu\u00e7ta, hala \u00fccretli emek ili\u015fkisi devam\nediyor. \u0130\u015f\u00e7iler, ya\u015famlar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmek i\u00e7in emek g\u00fc\u00e7lerini\nsermaye sahibinin paras\u0131 ile m\u00fcbadele ediyorlar. G\u00fcvencesizlik\nd\u0131\u015f\u0131nda g\u00f6zden ka\u00e7an farkl\u0131 durumlar da var. \u00d6rne\u011fin, uzun\ns\u00fcreli s\u00f6zle\u015fmelerde ve kal\u0131c\u0131 istihdam ko\u015fullar\u0131nda bir i\u015f\u00e7i,\nemek g\u00fcc\u00fcn\u00fc belirli bir s\u00fcre (\u00f6rne\u011fin g\u00fcnde sekiz saat)\nsermayenin hizmetine sunar. Esnek ekonomide ise A i\u015fini 4 saate\ntamamlayan bir i\u015f\u00e7i, platformlarda yeni bir i\u015f bulabilmek i\u00e7in 2\nsaatini harcayabilir. B i\u015fini de 4 saatte tamamlad\u0131\u011f\u0131n\u0131\nvarsayal\u0131m. \u0130\u015f\u00e7i, platforma g\u00f6re 8 saat \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Ama B\ni\u015fini bulabilmek i\u00e7in harcad\u0131\u011f\u0131 2 saatin kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 hi\u00e7bir\nzaman \u00f6denmeyecektir. Bir di\u011fer g\u00f6zden ka\u00e7an durum ise normalde\n\u00fclke i\u00e7inde kalacak paran\u0131n platform pay\u0131 ad\u0131 alt\u0131nda \u00fclke\nd\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n \nT\u00fcm bu karanl\u0131k y\u00f6nlerine kar\u015f\u0131n dijital platformlar h\u0131zla\nyay\u0131l\u0131yor. Kendinden \u00f6nceki esnek ekonomileri i\u00e7ine al\u0131yor,\nsermaye sahiplerine g\u00fcvenceli i\u015fleri esnekle\u015ftirme olana\u011f\u0131\nsa\u011fl\u0131yor. Bu yeni platformlar\u0131 iki ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda ele\nalabiliriz. Birincisi, belirli bir co\u011frafyaya ba\u011fl\u0131 platformlar.\nT\u00fcketiciler bu platformlar \u00fczerinden yiyecek, kargo, taksi,\ntemizlik, tamirat vb hizmetleri sa\u011flayan ki\u015filere eri\u015febiliyorlar.\nWoodcock ve Graham’\u0131n (2019) belirtti\u011fi gibi bu i\u015fler yeni de\u011fil.\n\u00d6rne\u011fin, dijital platformlar \u00f6ncesinde de kargo getiren, taksi\nhizmeti veren, ev temizli\u011fi veya tamirat yapan ki\u015filer vard\u0131. Ama\nplatformlarla beraber belirli bir i\u015fyerine ba\u011fl\u0131 olmayan, hizmet\ntalep edenlerle sa\u011flayanlar\u0131n bir uygulama \u00fczerinden bir araya\ngeldi\u011fi yeni i\u015f ili\u015fkileri do\u011fuyor. T\u00fcm d\u00fcnyada bu bi\u00e7imde\n\u00e7al\u0131\u015fan \u00e7ok say\u0131da motorlu kurye, taksi s\u00fcr\u00fcc\u00fcs\u00fc, temizlik\u00e7i\nve sosyal hizmet \u00e7al\u0131\u015fan\u0131 var. \u0130kincisi, Woodcock ve Graham’\u0131n\nbulut i\u015fi olarak adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 uzaktan tamamlanabilecek i\u015fler.\nBulut i\u015fleri; web tasar\u0131m\u0131, yaz\u0131l\u0131m geli\u015ftirme, grafik tasar\u0131m\u0131\ngibi kalifiye i\u015flerin yan\u0131nda daha az nitelik gerektiren g\u00f6r\u00fcnt\u00fc\ntan\u0131ma, transkripsiyon gibi k\u0131sa g\u00f6revler de olabiliyor. Tabi i\u015fin\ndaha az nitelik istemesi bu i\u015flerden gelir elde edenlerin daha az\nkalifiye oldu\u011fu anlam\u0131na gelmiyor. Bazen kendi \u00fclkelerinde i\u015f\nbulamad\u0131klar\u0131nda veya buluttaki i\u015f daha kazan\u00e7l\u0131 oldu\u011funda bu\ntip i\u015flere y\u00f6nelenler var. Yaz\u0131n\u0131n devam\u0131nda belirli bir\nco\u011frafyaya ba\u011fl\u0131 ve bulut i\u015fler i\u00e7eren platformlar\u0131n i\u015fleyi\u015fine\ndaha yak\u0131ndan bakaca\u011f\u0131z. Fakat \u00f6nce bu platformlar\u0131n geli\u015fimini\nhaz\u0131rlayan sosyoekonomik ko\u015fullar\u0131 atlamamak gerekiyor. Dijital\nplatformlar\u0131n kurucular\u0131 b\u00fcy\u00fck yenilik\u00e7iler ve giri\u015fimciler\nolarak lanse edilseler de platformlar\u0131n h\u0131zla b\u00fcy\u00fcmesinin ard\u0131nda\n\u00f6zellikle son 40 y\u0131ldaki ekonomi politikalar\u0131 var.<\/p>\n\n\n\n \n\u00d6nceki paragraflarda platformlardaki yeni ili\u015fkilerin \u00e7al\u0131\u015fma\nstandartlar\u0131n\u0131 koruyan kurallar\u0131, standartlar\u0131 ve team\u00fclleri yok\nsayma e\u011filiminde oldu\u011funu belirtmi\u015ftim. Asl\u0131nda Woodcock ve\nGraham’\u0131n (2019) \u00f6zellikle \u00fczerinde durdu\u011fu gibi \u201c\u0130kinci D\u00fcnya\nSava\u015f\u0131’ndan sonra olu\u015fan \u00e7al\u0131\u015fma standartlar\u0131n\u0131” yok\nsayma e\u011filiminde demek daha do\u011fru olacak. Bu d\u00f6nemde, \u00f6zellikle\nK\u00fcresel Kuzey’de (s\u0131n\u0131f hareketinin g\u00fcc\u00fcne paralel olarak) daha\nkal\u0131c\u0131, sosyal haklara sahip, tam zamanl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fma ko\u015fullar\u0131\ngeli\u015fti. \u0130\u015f\u00e7ilerin haklar\u0131 toplu s\u00f6zle\u015fmeler ve yasalarla\ng\u00fcvence alt\u0131na al\u0131n\u0131yordu. Bug\u00fcn i\u015f\u00e7ilere y\u00fcklenen riskler, o\nzamanlar refah devletinin omuzlar\u0131ndayd\u0131. K\u00f6t\u00fc \u00e7al\u0131\u015fma\nko\u015fullar\u0131, i\u015fsizlik, i\u015f kazalar\u0131 ve sa\u011fl\u0131k sorunlar\u0131 gibi\nriskler devletin g\u00f6zetimindeydi. \u00d6zellikle sendikala\u015fma oran\u0131n\u0131n\ny\u00fcksek oldu\u011fu sanayi i\u015f\u00e7ileri, daha kararl\u0131 ve iyi \u00e7al\u0131\u015fma\nko\u015fullar\u0131 elde edebiliyor, fabrikalar\u0131n daralma zamanlar\u0131nda i\u015f\u00e7i\n\u00e7\u0131karmas\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ilebiliyor; b\u00f6ylece risk almak zorunda\nolan bireysel i\u015f\u00e7iler de\u011fil \u015firketler oluyordu.<\/p>\n\n\n\n \nBu nedenle, \u0130kinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 sonras\u0131 olu\u015fan daha g\u00fcvenceli\n\u00e7al\u0131\u015fma, kapitalizm i\u00e7in asl\u0131nda s\u0131rad\u0131\u015f\u0131 bir durumdu.\nAyr\u0131ca bu haklar daha \u00e7ok K\u00fcresel Kuzey’deki beyaz erkekler\ni\u00e7indi. D\u00fcnyan\u0131n di\u011fer yerlerindeki halklar veya Bat\u0131’daki\nkad\u0131nlar ve az\u0131nl\u0131klar Bat\u0131’daki sendikal\u0131 i\u015f\u00e7ilerin elde\netti\u011fi haklar\u0131n ancak bir k\u0131sm\u0131na sahipti. Tabi bu durum\nkad\u0131nlar, az\u0131nl\u0131klar ve K\u00fcresel G\u00fcney i\u00e7in esnek ekonomiyle\nhi\u00e7bir \u015feyin de\u011fi\u015fmedi\u011fi anlam\u0131na gelmiyor. Ancak burada as\u0131l\nolarak, \u00e7al\u0131\u015fma ili\u015fkilerinin s\u0131n\u0131flar aras\u0131ndaki g\u00fc\u00e7\ndengeleriyle de\u011fi\u015fti\u011fine dikkat etmek gerekiyor. \n<\/p>\n\n\n\n \nElbette ki g\u00fcvencesizli\u011fin esnek ekonomiye \u00f6zg\u00fc bir olgu\nolmamas\u0131, k\u0131sa bir d\u00f6nem d\u0131\u015f\u0131nda hep kapitalizme e\u015flik etmi\u015f\nolmas\u0131, onun g\u00fcn\u00fcm\u00fczde i\u015fin d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn\u00fc ve yeniden\nyap\u0131land\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 temsil etti\u011fi ger\u00e7e\u011fini de\u011fi\u015ftirmiyor.\nWoodcock ve Graham (2019), esnek ekonomin b\u00fcy\u00fcmesini \u00fc\u00e7 temel\nfakt\u00f6rle a\u00e7\u0131kl\u0131yor. Birincisi, ekonomide i\u015f\u00e7ilerin g\u00fcc\u00fc,\ndevlet d\u00fczenlemesi, k\u00fcreselle\u015fme ve d\u0131\u015f kaynak kullan\u0131m\u0131 dahil\nolmak \u00fczere \u00e7e\u015fitli alanlarda geni\u015f siyasi de\u011fi\u015fimlerin\nya\u015fanmas\u0131. \u0130kincisi, co\u011frafi olarak da\u011f\u0131n\u0131k \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n\nistihdam\u0131na ve y\u00f6netimine izin veren teknolojik de\u011fi\u015fiklikler ve\nyeni ba\u011flant\u0131 a\u011flar\u0131. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, hem i\u015fverenlerin hem de\n\u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n daha esnek \u00e7al\u0131\u015fma modelleri aramas\u0131na yol a\u00e7an\nsosyal de\u011fi\u015fimler. Dolay\u0131s\u0131yla, esnek ekonominin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131n\u0131\nve geli\u015fimini anlamak i\u00e7in teknoloji \u00f6nemli bir yere sahip olmakla\nberaber tek ba\u015f\u0131na yeterli de\u011fil. Teknolojinin yan\u0131nda toplumsal\nve ekonomi politik ko\u015fullar\u0131 bir b\u00fct\u00fcn olarak de\u011ferlendirmek,\naralar\u0131ndaki etkile\u015fime dikkat etmek gerekiyor. Bu ba\u011flamda\nWoodcock ve Graham (2019), esnek ekonominin geli\u015fimi i\u00e7in gerekli\nko\u015fullar\u0131 dokuz maddede \u00f6zetliyor: \n<\/p>\n\n\n\n \nPlatform altyap\u0131s\u0131.<\/strong> Marx’\u0131n, “Yel de\u011firmeni size\nfeodal beyli toplumu verir; buharl\u0131 de\u011firmen ise, s\u0131nai\nkapitalistli toplumu” s\u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00fcn\u00fcm\u00fcze ta\u015f\u0131rsak dijital\nplatformlar da bize esnek ekonomiyi verirler. Platform altyap\u0131s\u0131 da\nesnek ekonomide i\u015fin \u00f6rg\u00fctlenmesi i\u00e7in gerekli altyap\u0131y\u0131\nsa\u011flar.<\/p>\n\n\n\n \nPlatformlar, i\u015f g\u00fcc\u00fcn\u00fc satanlarla bunu almak isteyenleri bir\naraya getiriyor. Ge\u00e7mi\u015fte de i\u015fg\u00fcc\u00fcn\u00fc satanlarla bunu almak\nisteyenleri birbirine ba\u011flayan ortamlar vard\u0131. Ancak dijital\nplatformlarda bu s\u00fcre\u00e7, her iki taraf i\u00e7in de, ge\u00e7mi\u015ftekine g\u00f6re\ndaha p\u00fcr\u00fczs\u00fcz ilerliyor. \u00d6rne\u011fin, bir \u00e7ok platformda hizmet\nalmak isteyen m\u00fc\u015fteri, kolayca talebini sisteme giriyor ve \u00e7ok\nk\u0131sa bir s\u00fcre i\u00e7inde talebini yerine getirebilecek birine\neri\u015febiliyor. Dijital platformlar temelde i\u015fg\u00fcc\u00fcn\u00fc satmak\nisteyenler ile bunu almak isteyenleri bir araya getirdi\u011finden,\nkendilerinin sadece arz ile talebi bir araya getiren teknoloji\nfirmalar\u0131 olduklar\u0131 iddia ediyorlar. B\u00f6ylece i\u015f s\u00fcrecindeki\nriskler hakk\u0131nda herhangi bir sorumluluk almaktan ka\u00e7\u0131n\u0131yor,\nolumsuzluklar\u0131 algoritmalar\u0131n \u00fczerine y\u0131kabiliyorlar.<\/p>\n\n\n\n \nPlatformlar, ba\u011flant\u0131y\u0131 iki bi\u00e7imde kurabilmekte. Birincisi,\npazarl\u0131k temelli e\u015fle\u015ftirmeler. Bu ba\u011flant\u0131 bi\u00e7iminde, ya\nm\u00fc\u015fteriler istedikleri i\u015fe uygun yeteneklere sahip i\u015f\u00e7ilere\nula\u015f\u0131rlar ya da i\u015f\u00e7iler talep edilen bir i\u015fi ne kadara\nyapacaklar\u0131n\u0131 bildiren teklifler sunarlar. \u0130kincisinde ise\nfiyatlar sabittir ve pazarl\u0131k s\u00f6z konusu de\u011fildir. \u00d6rne\u011fin, bir\nUber s\u00fcr\u00fcc\u00fcs\u00fc yolcuyu platformun kendisine bildirdi\u011fi \u00fccretten\nta\u015f\u0131mak zorundad\u0131r. Uber’in eski CEO’su Travis Kalancik, taksi\n\u00fccretlerini belirleyenin de kendileri olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia ediyor.\nKalanick’e g\u00f6re \u00fccretleri belirleyen piyasad\u0131r ve piyasan\u0131n ne\noldu\u011funa karar veren ise algoritmalard\u0131r!<\/p>\n\n\n\n \nKalancik’in s\u00f6zlerinden de anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 \u00fczere platformlar\nsadece taraflar\u0131 bulu\u015fturmakla kalmaz \u00fccretleri belirlemek gibi\nbir i\u015flevlere de sahiptir. Baz\u0131 platformlarda \u00f6deme sistem\n\u00fczerinden ger\u00e7ekle\u015fir. Baz\u0131lar\u0131, i\u015f\u00e7ileri veya m\u00fc\u015fterileri\ng\u00f6zetleyen mekanizmalar i\u00e7erir. S\u00fcr\u00fcc\u00fcy\u00fc veya kuryeyi, belirli\nbir rotaya y\u00f6neltebilir. K\u0131sacas\u0131, platformlar “biz sadece\narac\u0131 bir \u015firketiz” iddias\u0131nda \u0131srar etseler de\nplatformlar\u0131n i\u015f\u00e7iler \u00fczerinde y\u00f6netimsel g\u00fc\u00e7leri\nbulunmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n \n\u0130\u015fin Okunabilirli\u011fi.<\/strong> Otomatikle\u015ftirilmi\u015f s\u00fcre\u00e7lerin,\nemek s\u00fcrecinin temel par\u00e7alar\u0131n\u0131 okuma ve de\u011fi\u015ftirme yetene\u011fini\nanlat\u0131r. Sermaye sahibi, sat\u0131n ald\u0131\u011f\u0131 i\u015fg\u00fcc\u00fcn\u00fc kendisi i\u00e7in\nen verimli bi\u00e7imde kullanmak ister. Bu nedenle, Frederick W.\nTaylor’dan beri i\u015fin amirler taraf\u0131ndan okunabilir ve \u00f6l\u00e7\u00fclebilir\nolmas\u0131 \u00f6nemlidir. Montaj hatt\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fan bir i\u015f\u00e7inin i\u015fteki\nbelirli bir g\u00f6rev i\u00e7in ne kadar zaman harcad\u0131\u011f\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fclerek\n\u00fcretim s\u00fcreci h\u0131zland\u0131r\u0131l\u0131r. Bunun sonucunda, i\u015f\u00e7inin \u00fcretim\n\u00fczerindeki kontrol\u00fc azal\u0131r.<\/p>\n\n\n\n \nBili\u015fim teknolojileriyle beraber i\u015fyeri g\u00f6zetim olanaklar\u0131 da\nartm\u0131\u015ft\u0131r. Platformlar da bu olanaklardan yararlan\u0131rlar. Baz\u0131\nplatformlar, \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131 ger\u00e7ek zamanl\u0131 olarak takip eder. Baz\u0131\nbulut platformlar\u0131, \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n her dijital hareketini izler.\nBir i\u015fin platformla\u015ft\u0131r\u0131labilmesi i\u00e7in dijital okunurlu\u011funun\nolmas\u0131 gerekir. \u00d6rne\u011fin, insanlar bebek bak\u0131c\u0131s\u0131 veya g\u00fcvenlik\ng\u00f6revlisi ararken daha \u00e7ok ki\u015fisel tavsiyelerden yola \u00e7\u0131karlar.\nBu tip \u00f6zel i\u015flerin platform veritabanlar\u0131nda derecelendirilmesi\nzordur. Ayr\u0131ca standartla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f bir adres sistemi, y\u00fcksek\nkaliteli co\u011frafi veri ve bu verileri \u00fcretmek ve okumak i\u00e7in\ngerekli teknoloji yoksa platformlar\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 zorla\u015f\u0131r.\nMozambik’in ba\u015fkenti Maputo’da standart bir adres sisteminin\nolmamas\u0131 kargo platformlar\u0131n\u0131n i\u015fleyi\u015fini aksatm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n \nBir i\u015fin dijital okunabilirli\u011finin y\u00fcksek olmas\u0131 otomasyon\nriskinin y\u00fcksek oldu\u011fu anlam\u0131na da gelir. Amazon’un insans\u0131z hava\nara\u00e7lar\u0131yla ger\u00e7ekle\u015ftirmeyi planlad\u0131\u011f\u0131 kargo teslimat\u0131 veya\nUber’in s\u00fcr\u00fcc\u00fcs\u00fcz arabalar\u0131 gibi otomatikle\u015ftirmeler ancak bir\n\u00e7ok s\u00fcre\u00e7, alan ve etkinli\u011fin dijital okunabilirli\u011finin y\u00fcksek\nolmas\u0131 durumunda hayata ge\u00e7irilebileceklerdir. Ancak \u015fimdiden baz\u0131\ntemel s\u00fcre\u00e7lerin otomatikle\u015ftirilmeye ba\u015fland\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz.<\/p>\n\n\n\n \nArtan ba\u011flan\u0131rl\u0131k ve ucuz teknoloji.<\/strong> Bug\u00fcn d\u00fcnyan\u0131n\nyar\u0131s\u0131ndan fazlas\u0131 internete ba\u011flanabiliyor. \u0130nternet eri\u015fiminde\nve eri\u015fim kalitesinde k\u00fcresel e\u015fitsizlikler devam ediyor. Fakat\ngelir d\u00fczeyi y\u00fcksek olan \u00fclkelerde neredeyse herkes (kendi\nevlerinden olmasa da) internete eri\u015febilmekte. D\u00fcnyan\u0131n bir\u00e7ok\nyerinde fiyat\u0131 20 dolar\u0131n alt\u0131nda olan ak\u0131ll\u0131 telefonlar\nsat\u0131l\u0131yor. \n<\/p>\n\n\n\n \n\u0130nternet eri\u015fiminin artmas\u0131 ve mobil teknolojiler, esnek\nekonominin potansiyel i\u015f\u00e7ilerini ve t\u00fcketicilerini k\u00fcresel a\u011fa\nba\u011flad\u0131. Teknolojinin yetersiz oldu\u011fu yerlerde dijital platformlar\nfarkl\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fcmlere ba\u015fvuruyorlar. \u00d6rne\u011fin, Maputo’daki Biscate\nadl\u0131 platform, m\u00fc\u015fterilerin tesisat\u00e7\u0131, in\u015faat ustas\u0131,\ntemizlik\u00e7i vb talep edebilmesini sa\u011flayan bir web aray\u00fcz\u00fcne\nsahip. M\u00fc\u015fterinin talebi bir i\u015f\u00e7iyle e\u015fle\u015ftirildi\u011finde i\u015f\u00e7iye\nSMS mesaj\u0131 g\u00f6nderiliyor. \n<\/p>\n\n\n\n \nBa\u011flan\u0131rl\u0131\u011f\u0131n artmas\u0131 g\u00fcndelik hayattaki i\u015f ili\u015fkilerini\nplatformlara ta\u015f\u0131makla kalm\u0131yor. Belirli bir co\u011frafyaya ba\u011fl\u0131\nkalmak zorunda olmayan platformlar, veri giri\u015fi, grafik tasar\u0131m\u0131,\ntranskripsiyon i\u015flerini yapt\u0131rmak i\u00e7in k\u00fcresel bir emek havuzuna\neri\u015ferek i\u015flerini daha ucuza yapt\u0131rabiliyorlar.<\/p>\n\n\n\n \nT\u00fcketici e\u011filimleri ve tercihleri.<\/strong> Esnek ekonomi\nplatformlar\u0131n\u0131n i\u015fleyebilmesi i\u00e7in t\u00fcketici al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131n\u0131n\nve taleplerinin de\u011fi\u015fmesi gerekiyor. De\u011fi\u015fim, bazen platformlar\u0131n\n\u00e7e\u015fitli te\u015fvik ve promosyonlar\u0131 ile ilerliyor. Bazen Covid-19’da\noldu\u011fu gibi d\u0131\u015f etkenler t\u00fcketim al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131n\u0131 h\u0131zla\nde\u011fi\u015ftirebiliyor. \u00d6rne\u011fin, son zamanlarda insanlar\u0131n g\u0131da ve\nmarket al\u0131\u015fveri\u015fleri i\u00e7in internete y\u00f6nelmesiyle kargo, g\u0131da ve\nmarket hizmetlerinin platformla\u015ft\u0131r\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131\ng\u00f6r\u00fcyoruz.<\/p>\n\n\n\n \nCinsiyetlendirilmi\u015f ve \u0131rksal i\u015f ili\u015fkileri.<\/strong> Say\u0131lar\u0131\nher ge\u00e7en g\u00fcn azalsa da sendikal\u0131 i\u015f g\u00fcc\u00fc baz\u0131 temel haklara\nsahip. Bu ayr\u0131cal\u0131kl\u0131 i\u015fg\u00fcc\u00fc \u00e7o\u011funlukla beyaz erkeklerden\nolu\u015fuyor. Toplumun geriye kalan kesiminin pay\u0131na d\u00fc\u015fense\n\u00e7o\u011funlukla d\u00fc\u015f\u00fck \u00fccretli, standart olmayan (toplu s\u00f6zle\u015fme,\ni\u015f g\u00fcvenli\u011fi ve sosyal sigorta sistemine dahil olmayan) i\u015fler\noluyor. \u00d6zellikle g\u00f6\u00e7menler s\u0131kl\u0131kla yetenekleriyle orant\u0131s\u0131z\ni\u015flerde \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131l\u0131yor ve en g\u00fcvencesiz s\u00f6zle\u015fmeleri kabul\netmeye zorlan\u0131yorlar. G\u00f6\u00e7men temizlik\u00e7ilerde oldu\u011fu gibi\ncinsiyetlendirilmi\u015f ve \u0131rksal ili\u015fkilerin bir araya gelmesi daha\nderin s\u00f6m\u00fcr\u00fc ko\u015fullar\u0131na neden oluyor. Dolay\u0131s\u0131yla\ng\u00fcvencesizli\u011fin esnek ekonomi i\u00e7inde veya d\u0131\u015f\u0131nda olmas\u0131 bu\nkesim i\u00e7in \u00e7ok fark etmiyor. Aksine platformlar g\u00fcndelik ya\u015famdan\nd\u0131\u015flanm\u0131\u015flar i\u00e7in \u00f6nemli (ve kimi zaman tek) gelir kap\u0131s\u0131\nolabiliyor.<\/p>\n\n\n\n \n\u0130\u015f\u00e7ilerin esneklik iste\u011fi.<\/strong> Esneklik daha \u00e7ok patronlar\u0131n\nbir hedefi olarak g\u00fcndeme gelmesine ra\u011fmen i\u015f\u00e7ilerden de esnek\n\u00e7al\u0131\u015fma saatlerini veya farkl\u0131 tipte i\u015fler aras\u0131nda bir se\u00e7im\nyapmay\u0131 tercih edenler olabiliyor. \u00d6rne\u011fin, Woodcock ve Graham’\u0131n\n(2019) g\u00f6r\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc i\u015f\u00e7ilerden biri d\u0131\u015far\u0131da ve bisiklet\n\u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015fmaktan ho\u015fland\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtmi\u015f. Bazen\nba\u015flar\u0131nda bir y\u00f6netici olmaks\u0131z\u0131n kendi i\u015finin patronu olma\nhissi cazip gelebiliyor. Ancak kimi zaman da esneklik talebi i\u015f\u00e7inin\nnormal i\u015finde ald\u0131\u011f\u0131 maa\u015f\u0131n\u0131n yetersiz olmas\u0131ndan\nkaynaklanabiliyor. K\u00fcresel G\u00fcney’de \u00e7al\u0131\u015fan ve geliri yetersiz\nbiri, ak\u015famlar\u0131 K\u00fcresel Kuzey’de bir bulut platformu i\u00e7in\n\u00e7al\u0131\u015farak ek gelir sa\u011flayabiliyor.<\/p>\n\n\n\n \nDevlet d\u00fczenlemesi. <\/strong>\u0130ngilere’de Margaret Thatcher ve ABD’de\nRonald Reagan’\u0131n uygulad\u0131\u011f\u0131 neoliberal politikalar ile i\u015f\u00e7i\ns\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n \u0130kinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 sonras\u0131 elde etti\u011fi haklara,\nrefah devletine ve sekt\u00f6rel s\u00fcbvansiyonlara kar\u015f\u0131 b\u00fcy\u00fck bir\nsald\u0131r\u0131 ba\u015flat\u0131ld\u0131. \u0130\u00e7 yat\u0131r\u0131m\u0131 \u00e7ekmek amac\u0131yla emek\npiyasalar\u0131 serbestle\u015ftirildi ve kamu sekt\u00f6r\u00fc k\u00fc\u00e7\u00fclt\u00fclmeye\n\u00e7al\u0131\u015f\u0131ld\u0131. Ama en \u00f6nemlisi sendikala\u015fma, \u00e7al\u0131\u015fma ve toplu\ns\u00f6zle\u015fmeye haklar\u0131 s\u00fcrekli yasal sald\u0131r\u0131lara maruz kald\u0131. \n<\/p>\n\n\n\n \n\u0130\u015f\u00e7i g\u00fcc\u00fc. <\/strong>Neoliberal devlet d\u00fczenlemeleriyle beraber\nt\u00fcm d\u00fcnyada i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131 haklar\u0131nda \u00f6nemli gerilemeler\nya\u015fand\u0131. Sanayisizle\u015fme ve \u00fcretim faaliyetlerinin i\u015fg\u00fcc\u00fcn\u00fcn\ndaha ucuz oldu\u011fu \u00fclkelere kayd\u0131r\u0131lmas\u0131 sonucunda sendikalar\nzay\u0131flad\u0131lar. S\u0131n\u0131f sendikac\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n y\u0131k\u0131m\u0131yla onun\nyerini ortakl\u0131\u011fa dayal\u0131 uysal sendikac\u0131l\u0131k ald\u0131. \u0130\u015f\u00e7i\ns\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n par\u00e7alanmas\u0131, g\u00fcvencesiz ve ta\u015feronla\u015ft\u0131rma\nuygulamalar\u0131 artt\u0131. \u0130stihdam ili\u015fkilerindeki yeni d\u00fczenlemelerle\nriskler, i\u015fverenden \u00e7al\u0131\u015fana kayd\u0131r\u0131ld\u0131. Ama \u00e7al\u0131\u015fanlar en\nb\u00fcy\u00fck darbeyi, sermayenin \u00f6n\u00fcnde kolektif pazarl\u0131k yapabilen\ni\u015f\u00e7ilerin yerini bireysel i\u015f\u00e7ilerin almas\u0131yla ya\u015fad\u0131lar.<\/p>\n\n\n\n \nK\u00fcreselle\u015fme ve ta\u015feronla\u015ft\u0131rma. <\/strong>\u00c7a\u011fr\u0131 merkezlerinin\ny\u00fcksek gelirli \u00fclkelerden d\u00fc\u015f\u00fck ve orta gelirli \u00fclkelere\nta\u015f\u0131nmas\u0131n\u0131 farkl\u0131 i\u015flerin d\u00fcnyan\u0131n farkl\u0131 yerlerine\nta\u015f\u0131nmas\u0131 takip etti. Piyasalar\u0131n serbestle\u015ftirilmesi,\nuluslararas\u0131 \u015firketlerin d\u00fc\u015f\u00fck ve orta gelirli \u00fclkelerin\npiyasalar\u0131na giri\u015flerini kolayla\u015ft\u0131rd\u0131. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde de Silikon\nVadisi’nin yaz\u0131l\u0131m ve platform \u015firketlerinin bu serbestlikten\nsonuna kadar yararland\u0131\u011f\u0131na \u015fahit oluyoruz.<\/p>\n\n\n\n \nAyr\u0131ca teknolojik altyap\u0131n\u0131n (IP adresleme sistemi,\nVisa\/Mastercard gibi \u00f6deme platformlar\u0131, GPS, Google Maps, Apple ve\nAndroid telefonlar) ortakla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131, \u00e7al\u0131\u015fma pratiklerini\nuluslararas\u0131la\u015ft\u0131rma olana\u011f\u0131 sa\u011fl\u0131yor. \u015eirketler h\u0131zla\nplatformlar\u0131n\u0131 bu altyap\u0131n\u0131n \u00fczerinde konumland\u0131rabiliyorlar.<\/p>\n\n\n\n \n\u00d6zetle, esnek ekonomi sadece yeni teknolojilerden ve al\u0131c\u0131lar\u0131 ve\nsat\u0131c\u0131lar\u0131 bir araya getiren platformlardan olu\u015fmuyor. Bir yanda\nne zaman \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131na karar verebilen i\u015f\u00e7iler var di\u011fer yanda\nartan g\u00fcvencesizlik ve i\u015f\u00e7iler aras\u0131ndaki rekabetin art\u0131k\nk\u00fcresel d\u00fczeyde olmas\u0131 var. Ancak daha da \u00f6nemlisi esnek ekonomi\nyeni y\u00f6netim, kontrol, i\u015f\u00e7i s\u00f6m\u00fcr\u00fc ve k\u00e2r elde etme\ntekniklerinin test edildi\u011fi ve iyile\u015ftirildi\u011fi kapitalist bir\nlaboratuvar olarak \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor (Cant, 2019). \n<\/p>\n\n\n\n \nDaha \u00f6nce belirtti\u011fim gibi Woodcock ve Graham (2019) esnek\nekonomiyi ikiye ay\u0131r\u0131yor. Belirli bir co\u011frafyaya ba\u011fl\u0131 i\u015fler ve\nco\u011frafyadan ba\u011f\u0131ms\u0131z, bulutta yap\u0131lan i\u015fler.<\/p>\n\n\n\n \nCo\u011frafyaya ba\u011fl\u0131 platformlar, daha \u00f6nce var olan ve belirli\nyerlerde ger\u00e7ekle\u015ftirilen i\u015fleri dijital platformlara ta\u015f\u0131yarak\nyeniden organize ederler. Co\u011frafyaya ba\u011fl\u0131 esnek ekonomilerin en\nbilineni Uber’dir. T\u00fcm d\u00fcnyada, 600’dan fazla \u015fehirde, yakla\u015f\u0131k\nd\u00f6rt milyon Uber s\u00fcr\u00fcc\u00fcs\u00fc var. Uber, taksi ta\u015f\u0131mac\u0131l\u0131\u011f\u0131nda\nne s\u00fcr\u00fcc\u00fclerin ta\u015f\u0131mac\u0131l\u0131ktaki rol\u00fcn\u00fc ne de yolcular\u0131n\ngereksinimlerini de\u011fi\u015ftirmi\u015ftir. Yapt\u0131\u011f\u0131 sadece (!) taraflar\u0131\nfarkl\u0131 bi\u00e7imde birbirine ba\u011flamakt\u0131r. Uber’in bu giri\u015fimi,\nfarkl\u0131 platformlara da ilham vermi\u015ftir. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde bir \u00e7ok i\u015f\nuberle\u015ftirilmektedir: yiyecek teslimat\u0131, ev temizli\u011fi, ev\ntamirat\u0131, giyeceklerin y\u0131kanmas\u0131 ve \u00fct\u00fclenmesi, paket teslimi,\nk\u00f6pek gezdirme. Bu i\u015fler \u00f6nceden de vard\u0131r. Ancak \u015fimdi esnek\nekonomi bir ak\u0131ll\u0131 telefon uygulamas\u0131 \u00fczerinden i\u015fi organize\netmektedir. Cambridge \u0130ngilizce S\u00f6zl\u00fc\u011f\u00fc’nde Uberle\u015ftirme\n(uberize) diye bir fiil bile var\n(https:\/\/dictionary.cambridge.org\/dictionary\/english\/uber<\/a>):\nBir hizmeti sat\u0131n alman\u0131n veya kullanman\u0131n farkl\u0131 bir yolunu\nsunarak, \u00f6zellikle mobil teknolojiyi kullanarak, bir hizmet i\u00e7in\npazar\u0131 de\u011fi\u015ftirmek.<\/em> \n<\/p>\n\n\n\n \nPlatformlar neoliberali politikalar sonucu olu\u015fan bu serbest\nortamdan yararlanarak kendilerini bir temizlik \u015firketi, taksi\n\u015firketi, yiyecek teslimat \u015firketi olarak de\u011fil bir teknoloji\n\u015firketi olarak sunarlar. Platformda hizmet sa\u011flayanlar da i\u015f\u00e7i\nveya platform \u00e7al\u0131\u015fan\u0131 de\u011fil serbest meslek sahibi ba\u011f\u0131ms\u0131z\ny\u00fcklenicilerdir. Bu nedenle, platform \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131 ne i\u015f\u00e7ilere\nyasalarca tan\u0131nan haklara sahip olabilir ne de platform sahibinin\n\u00e7al\u0131\u015fanlara kar\u015f\u0131 bir sorumlulu\u011fu vard\u0131r. Neoliberalizm,\nistihdam\u0131n dereg\u00fclasyonuyla bu modeli desteklerken, ayn\u0131 zamanda\nfazla finans sermayesinin bu platform \u015firketlerine aktar\u0131lmas\u0131na\nolanak sa\u011flar.<\/p>\n\n\n\n \nBir platformun, i\u015f\u00e7ilerle m\u00fc\u015fterileri bir araya getirebilmesi ve\nbunun toplum taraf\u0131ndan kabul edilebilmesi i\u00e7in \u00f6nce g\u00fcveni in\u015fa\netmesi gerekir. \u00d6rne\u011fin taksi hizmetlerinde s\u00fcr\u00fcc\u00fclerin\nfaaliyetleri belirli yasalarla d\u00fczenlenir. Herhangi bir sorunda\n\u015fikayet edilecek yerler bellidir. Uber’de ise insanlar\u0131n\n\u015fikayetlerini iletebilece\u011fi belirli bir yer yoktur. Uber gibi\nbir\u00e7ok platform, m\u00fc\u015fterilerin g\u00fcvenini derecelendirme sistemi ve\ndi\u011fer takip bi\u00e7imleriyle in\u015fa eder. S\u00fcr\u00fcc\u00fcn\u00fcn konumu, takip\netti\u011fi rotalar, her bir yolculu\u011fun maliyeti vb hakk\u0131nda veriler\ntoplan\u0131r. Fakat s\u00fcr\u00fcc\u00fclerin, geribildirim, m\u00fczakere, kararlar\u0131\ntart\u0131\u015fma veya kendini savunma \u015fans\u0131 azd\u0131r. Memnuniyetsiz bir\nm\u00fc\u015fterinin verece\u011fi d\u00fc\u015f\u00fck bir puan s\u00fcr\u00fcc\u00fcn\u00fcn platformdan\n\u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131yla sonu\u00e7lanabilir.<\/p>\n\n\n\n \nPlatformlar\u0131n ba\u015far\u0131s\u0131 a\u011f etkilerine dayan\u0131r. Bu nedenle,\ngirdikleri pazarda ilk ba\u015fta k\u0131yas\u0131ya bir rekabet vard\u0131r.\nRakiplerini saf d\u0131\u015f\u0131 b\u0131rakabilmek i\u00e7in zarar etsele bile\nm\u00fc\u015fterilerin \u00f6dedi\u011fi \u00fccretleri d\u00fc\u015f\u00fck tutarlar ve\/veya\ni\u015f\u00e7ilerden daha az kesinti yaparlar. Platformun i\u015f\u00e7i ve\nm\u00fc\u015fterilerden olu\u015fan a\u011f\u0131 b\u00fcy\u00fcd\u00fck\u00e7e, daha fazla i\u015fleme ev\nsahipli\u011fi yapt\u0131k\u00e7a g\u00fcc\u00fc artar. Art\u0131k \u00fccretleri eski seviyesine\n\u00e7\u0131karabilir ve i\u015f\u00e7ilerden yapt\u0131\u011f\u0131 kesintileri art\u0131rabilir.<\/p>\n\n\n\n \nPlatformlar, i\u015f\u00e7iyi mekansal ve zamansal olarak kontrol ederler.\n\u0130\u015f\u00e7ilere hangi evi temizleyeceklerini, teslimat\u0131 nereye\nyapaca\u011f\u0131n\u0131, yolcuyu gidece\u011fi yere hangi g\u00fczergahtan\ng\u00f6t\u00fcreceklerini s\u00f6yler. Zamansal kontrol, bir\u00e7ok i\u015f\u00e7inin\nplatformlar\u0131 esneklik nedeniyle se\u00e7ti\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde\n\u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 gelebilir. Platform, i\u015f\u00e7ileri do\u011frudan belirli\nzamanlarda \u00e7al\u0131\u015fmaya zorlamaz. Ancak talebin \u00e7ok oldu\u011fu\ndurumlarda \u00fccret oranlar\u0131n\u0131 art\u0131rarak \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 daha cazip\nhale getirir. Zaten kargo teslimat\u0131nda oldu\u011fu gibi i\u015f\u00e7iler,\nsadece belirli zaman aral\u0131klar\u0131nda gelir elde edebilirler.<\/p>\n\n\n\n \nPlatformlarda, s\u00fcrekli veri ak\u0131\u015f\u0131 vard\u0131r. Veri, daha sonra emek\ns\u00fcrecinin belirli par\u00e7alar\u0131n\u0131 otomatikle\u015ftirmek ve yapay \u00f6\u011frenme\nalgoritmalar\u0131n\u0131 e\u011fitmek i\u00e7in kullan\u0131l\u0131r. Her bir i\u015f\u00e7inin\nzekas\u0131, platformun genel zekas\u0131 haline gelir. Burada nihai hedef\nt\u00fcm emek s\u00fcrecini otomatikle\u015ftirmek (s\u00fcr\u00fcc\u00fcs\u00fcz arabalar,\npaketleri teslim eden iha’lar gibi) olsa da emek s\u00fcrecinde belirli\nk\u0131s\u0131mlar\u0131n\u0131 (GPS destekli yol tarifi gibi) otomatikle\u015ftirmek\ni\u00e7in de kullan\u0131l\u0131r. B\u00f6ylece b\u00f6lgeyi daha az bilen s\u00fcr\u00fcc\u00fcler\nistihdam edilebilir ve platformdaki i\u015f\u00e7i havuzu geni\u015fletilebilir.<\/p>\n\n\n\n \nBulut \u0130\u015f Modeli<\/strong><\/p>\n\n\n\n \nBulut i\u015f modeli, \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n fiziksel olarak m\u00fc\u015fteriye veya\ny\u00f6neticiye yak\u0131n olmas\u0131na gerek kalmadan ger\u00e7ekle\u015ftirilen\n\u00e7al\u0131\u015fma modelidir. Gerekli teknolojilere sahip biri herhangi bir\nyerden i\u015f modeline dahil olabilir. \u00d6rne\u011fin, m\u00fc\u015fteri hizmetlerine\ng\u00f6nderdi\u011finiz bir e-posta, d\u00fcnyan\u0131n farkl\u0131 bir yerindeki \u00e7al\u0131\u015fan\ntaraf\u0131ndan yan\u0131tlanabilir. Yap\u0131lan i\u015f co\u011frafyadan ba\u011f\u0131ms\u0131zla\u015f\u0131r.<\/p>\n\n\n\n \nD\u00fcnyan\u0131n bir ucundaki i\u015f\u00e7ilerin bir di\u011fer ucundaki m\u00fc\u015fteriler\ni\u00e7in \u00fcretim yapmas\u0131 yeni bir olgu de\u011fil. \u00d6zellikle 1990’larda\nb\u00fcy\u00fck \u015firketler \u00fcretimlerini i\u015fg\u00fcc\u00fcn\u00fcn ucuz oldu\u011fu yerlere\nta\u015f\u0131d\u0131lar ve oralarda yeni \u00fcretim tesisleri kurdular. \u015eimdi ise\nABD’deki k\u00fc\u00e7\u00fck bir \u015firket, bir g\u00fcn Nairobi’den di\u011fer bir g\u00fcn\nYeni Delhi’den bir \u00e7evirmen \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rabilir. \u015eirket, ne oralarda\nyeni ofis a\u00e7mak ne de yerel d\u00fczenlemeler ve vergilerle u\u011fra\u015fmak\nzorundad\u0131r. \n<\/p>\n\n\n\n D\u00fcnyan\u0131n en b\u00fcy\u00fck bulut i\u015fi platformlar\u0131ndan Upwork’un 12 milyon, Freelancer’\u0131n 25 milyon kay\u0131tl\u0131 \u00fcyesi var ve \u00fcyelerin %7’si platformu aktif olarak kullan\u0131yor. Bu iki platform d\u0131\u015f\u0131nda farkl\u0131 platformlar ve internette farkl\u0131 yollardan kurulan i\u015f ili\u015fkileri de var. A\u015fa\u011f\u0131daki harita 2019’un ilk d\u00f6rt ay\u0131nda, \u0130ngilizce dilindeki en b\u00fcy\u00fck be\u015f bulut platformunda (pazar trafi\u011finin %70’i olu\u015fturuyorlar) bulunan \u00e7evrimi\u00e7i i\u015fleri g\u00f6steriyor. Afrika \u00fclkelerinin bulundu\u011fu b\u00f6lgenin yar\u0131s\u0131nda bir i\u015fg\u00fcc\u00fc talebinde bulunulmam\u0131\u015f. G\u00fcney Afrika (%0,44), Nijer (%0,32), Kenya (%0,18), M\u0131s\u0131r (%0,35) ve Fas (%0,17) d\u0131\u015f\u0131ndaki di\u011fer \u00fclkelerde ise i\u015f taleplerinin oran\u0131 %0,06’n\u0131n alt\u0131nda. \u0130\u015fg\u00fcc\u00fc talebi \u00f6zellikle ABD’den (%39,9) gelmi\u015f. Onu \u0130ngiltere (%8,64), Kanada (%7), Avustralya (%6.68) ve Hindistan (%5,83) takip ediyor (https:\/\/geonet.oii.ox.ac.uk\/blog\/mapping-the-availability-of-online-labour-in-2019\/<\/a>).<\/p>\n\n\n\n \nA\u015fa\u011f\u0131daki i\u015fg\u00fcc\u00fc haritas\u0131 ise biraz daha farkl\u0131. Afrika’n\u0131n\nyar\u0131s\u0131nda \u00e7evrimi\u00e7i i\u015f\u00e7i bulunmuyor. G\u00fcney Afrika (%0,65),\nNijer (%0,78), Kenya (%0,94), M\u0131s\u0131r (%1,03), Fas (%0,51) ve Cezayir\n(%0,17) d\u0131\u015f\u0131ndaki di\u011fer Afrika \u00fclkelerinde ise i\u015fg\u00fcc\u00fcn\u00fcn\noran\u0131 %0,11’in alt\u0131nda. \u00c7evrimi\u00e7i i\u015fg\u00fcc\u00fcnde be\u015f \u00fclke \u00f6ne\n\u00e7\u0131k\u0131yor: Hindistan (%25,47), Banglade\u015f (%12,85), ABD (%10,79),\nPakistan (%10,27) ve Filipinler (%8,54).\n(https:\/\/geonet.oii.ox.ac.uk\/blog\/mapping-the-availability-of-online-labour-in-2019\/<\/a>)<\/p>\n\n\n\n Ara\u015ft\u0131rma, sadece \u0130ngilizce konu\u015fulan platformlar\u0131 yans\u0131tmas\u0131na kar\u015f\u0131n durum gayet net: K\u00fcresel G\u00fcney ve K\u00fcresel Kuzey’in i\u015f\u00e7ileri, K\u00fcresel Kuzey’deki i\u015fler i\u00e7in rekabet ediyorlar.<\/p>\n\n\n\n \nBulut i\u015flerini ikiye ay\u0131rabiliriz. Birincisi, yaz\u0131l\u0131m geli\u015ftirme,\nweb tasar\u0131m\u0131, \u00e7eviri vb uzun d\u00f6nemli g\u00f6revler i\u00e7eren ve\nplatform d\u0131\u015f\u0131nda yap\u0131lan i\u015fler. Platform, i\u015f\u00e7i ile hizmet\ntalep eden m\u00fc\u015fteriyi bir araya getiriyor ve kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda\ni\u015f\u00e7inin ald\u0131\u011f\u0131 \u00fccretten bir kesinti yap\u0131yor. \u0130kincisi, mikro\ng\u00f6revler ad\u0131 verilen i\u015fler. Bu i\u015fler (g\u00f6r\u00fcnt\u00fc tan\u0131ma,\ntranskripsiyon ve a\u00e7\u0131klama ekleme, i\u00e7erik denetimi, veri toplama\nve i\u015fleme, ses ve g\u00f6r\u00fcnt\u00fc transkripsiyonu, \u00e7eviri vb.)\n\u00e7o\u011funlukla par\u00e7a ba\u015f\u0131 ve k\u0131sa s\u00fcreli. Platformlar, i\u015f\u00e7inin\nald\u0131\u011f\u0131 \u00fccretten kesinti yap\u0131yor. \n<\/p>\n\n\n\n \nBir mikro \u00e7al\u0131\u015fma organizasyonun ba\u015far\u0131l\u0131 olabilmesi i\u00e7in\n\u00fcr\u00fcn\u00fcn iyi tan\u0131mlanm\u0131\u015f, k\u0131sa ve nispeten basit olmas\u0131\ngerekiyor. Daha b\u00fcy\u00fck i\u015fler, her birinin tek bir ki\u015fi taraf\u0131ndan\nyerine getirilebilece\u011fi bi\u00e7imde daha k\u00fc\u00e7\u00fck g\u00f6revlere b\u00f6l\u00fcn\u00fcyor.\n\u00d6rne\u011fin, transkripsiyon i\u00e7in bir uzmana \u00f6deme yapmak yerine, ses\ndosyas\u0131 \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck par\u00e7alara b\u00f6l\u00fcn\u00fcyor ve platformdaki\ni\u015f\u00e7ilere da\u011f\u0131t\u0131l\u0131yor. Her k\u00fc\u00e7\u00fck par\u00e7a iki kez tamamlanarak\nsonu\u00e7lar kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131l\u0131yor ve kalite art\u0131r\u0131l\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n \nMikro g\u00f6rev platformlar\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131nda gelen Amazon’un Mechanical\nTurk’u bu tip i\u015fleri “yapay yapay zeka” olarak\nadland\u0131rmakta. Yap\u0131lan i\u015fler, g\u00f6r\u00fcnt\u00fc tan\u0131ma veya duyarl\u0131l\u0131k\nanalizi gibi genellikle bir \u015feyleri yorumlama konusunda belirgin bir\n\u015fekilde insan becerisine dayanan g\u00f6revler. Bu i\u015flerden baz\u0131lar\u0131\n(en az\u0131ndan teoride) yapay zeka taraf\u0131ndan ger\u00e7ekle\u015ftirilebilir\nolmas\u0131na ra\u011fmen insan i\u015f\u00e7iler daha h\u0131zl\u0131 ve ucuz oluyor. Baz\u0131\ni\u015flerde ise i\u015f\u00e7iler, yaz\u0131l\u0131m sisteminin veya algoritman\u0131n bir\npar\u00e7as\u0131 olarak g\u00f6revlendiriliyorlar.<\/p>\n\n\n\nEsnek\nEkonomi (Gig Economy) Nedir?<\/h2>\n\n\n\n
Esnek\nEkonomilerin Geli\u015fimini ve Geni\u015flemesini Etkileyen Ko\u015fullar<\/h2>\n\n\n\n
Esnek\nEkonomi Nas\u0131l \u0130\u015fliyor?<\/h2>\n\n\n\n
![\"\"](\"http:\/\/yarimada.gen.tr\/wp-content\/uploads\/2021\/06\/esnek-ekonomi-1-644x456.png\")
<\/figure>\n\n\n\n![\"\"](\"http:\/\/yarimada.gen.tr\/wp-content\/uploads\/2021\/06\/esnek-ekonomi-2-644x456.png\")
<\/figure>\n\n\n\n