{"id":878,"date":"2024-01-30T00:10:06","date_gmt":"2024-01-29T21:10:06","guid":{"rendered":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/?p=878"},"modified":"2024-01-30T00:10:07","modified_gmt":"2024-01-29T21:10:07","slug":"veri-sahipligi-demokrasisi-ve-dijital-sosyalizm","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/?p=878","title":{"rendered":"Veri Sahipli\u011fi Demokrasisi ve Dijital Sosyalizm"},"content":{"rendered":"\n

Sosyolog Zeynep T\u00fcfek\u00e7i, alt\u0131 y\u0131l \u00f6nceki TED konu\u015fmas\u0131nda, bipolar ki\u015filik bozuklu\u011funda mani d\u00f6neminin \u00f6n belirtilerinin klinik semptomlardan \u00f6nce sosyal medya payla\u015f\u0131mlar\u0131ndan anla\u015f\u0131labilece\u011finden bahsediyordu. Mani d\u00f6neminde insanlar al\u0131\u015fveri\u015f yapmaya daha meyilli oluyorlar. Ku\u015fkusuz bu bilgi, i\u015f modelleri hedefli reklamc\u0131l\u0131k \u00fczerine kurulu \u015firketler (\u00f6zellikle Google ve Facebook) i\u00e7in \u00f6nemlidir (https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=iFTWM7HV2UI<\/a>).<\/p>\n\n\n\n

\u0130\u015f modeli hedefli reklamc\u0131l\u0131k \u00fczerine kurulu bir \u015firket i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fan bir yaz\u0131l\u0131m m\u00fchendisi, internet kullan\u0131c\u0131s\u0131n\u0131n mani d\u00f6neminde olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 tahmin edebilece\u011fi bilgisine ula\u015ft\u0131\u011f\u0131nda bunu g\u00f6rmezden gelebilir mi? Etik bilgisi ve hassasiyetleri y\u00fcksek oldu\u011fu i\u00e7in bu durumu g\u00f6rmezden geldi\u011fini varsayal\u0131m. Fakat bu bilgi, belirli ki\u015filere belirli reklamlar\u0131 g\u00f6stermeyi hedefleyen bir \u015firket i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fan daha h\u0131rsl\u0131 bir m\u00fchendisin g\u00f6zlerini kama\u015ft\u0131rabilir. Ayr\u0131ca insanlar\u0131n mani d\u00f6nemindeki zaaflar\u0131ndan yararlanmakla “normal” insanlar\u0131n ba\u015fka zaaflar\u0131ndan yararlanmak aras\u0131nda bir fark var m\u0131d\u0131r? Bu gibi durumlarda inisiyatifi teknoloji \u015firketlerine veya onlar ad\u0131na (!) \u00e7al\u0131\u015fan m\u00fchendislere b\u0131rakabilir miyiz?<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

YZ (yapay zek\u00e2), insanlar aleyhine sonu\u00e7lar do\u011furabilir. Fakat bu olumsuzluklar\u0131 sadece etikle \u00f6nlemeye \u00e7al\u0131\u015fmak havanda su d\u00f6vmek oluyor. Etikten asla yapmak \u00fczere tasarlanmad\u0131\u011f\u0131 bir \u015feyi yapmas\u0131n\u0131 istiyoruz. YZ etik \u00e7er\u00e7eveleri normatif idealler belirleyebilir ancak bu de\u011fer ve ilkelere uyumu zorunlu k\u0131lacak mekanizmalardan yoksunlar. Herhangi bir yapt\u0131r\u0131m mekanizmas\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131ndan etik de\u011ferler ekonomik te\u015fvikler taraf\u0131ndan kolayl\u0131kla ge\u00e7ersiz k\u0131l\u0131nabilir. Bu nedenle YZ eti\u011fi, \u00e7o\u011fu zaman sadece bir pazarlama arac\u0131 olman\u0131n veya h\u00fck\u00fcmetlerin teknoloji \u015firketlerine m\u00fcdahalesini bertaraf etmenin \u00f6tesine ge\u00e7emiyor; YZ kaynakl\u0131 sorunlar kar\u015f\u0131s\u0131nda etkisiz kal\u0131yor (Munn, 2023).<\/p>\n\n\n\n

Teknoloji \u015firketleri, kendi YZ uygulamalar\u0131n\u0131 incelemek \u00fczere felsefeciler, m\u00fchendisler ve politika uzmanlar\u0131ndan olu\u015fan ba\u011f\u0131ms\u0131z (!) kurullar olu\u015fturuyorlar. Ancak bu kurullar\u0131n projeleri veto etme veya anlaml\u0131 bir \u015fekilde durdurma yetkisi olmuyor. YZ etik beyanlar\u0131nda listelenen ve YZ etik kurullar\u0131 taraf\u0131ndan \u00f6nerilen de\u011ferler, \u015firketlerin kurumsal de\u011fer ve \u00f6ncelikleriyle s\u0131k\u0131 s\u0131k\u0131ya ba\u011flant\u0131l\u0131 oluyorlar. \u00dcr\u00fcnlerin arkas\u0131ndaki i\u015f k\u00fclt\u00fcr\u00fc, gelir modelleri veya te\u015fvik mekanizmalar\u0131 nadiren sorgulanabiliyor.<\/p>\n\n\n\n

Daha \u00f6nemlisi son y\u0131llardaki etik tart\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n arka plan\u0131nda farkl\u0131 bir s\u00fcre\u00e7 geli\u015fiyor. YZ, toplumun bir\u00e7ok i\u015flevini destekleyen altyap\u0131lar i\u00e7in giderek daha \u00f6nemli oluyor. Ula\u015f\u0131m, g\u00fcvenlik, enerji, e\u011fitim sekt\u00f6rleri; i\u015f yerleri ve h\u00fck\u00fcmetler, iyile\u015ftirme veya koruma amac\u0131yla YZ’yi altyap\u0131lar\u0131na dahil ediyorlar. YZ, mevcut altyap\u0131lar\u0131 desteklerken YZ’nin kendisi de bug\u00fcn\u00fcn ve yar\u0131n\u0131n bir\u00e7ok hizmetinin ba\u011fl\u0131 olaca\u011f\u0131 bir altyap\u0131 haline geliyor.<\/p>\n\n\n\n

B\u00fcy\u00fck teknoloji \u015firketleri, sahip olduklar\u0131 veri ve hesaplama kaynaklar\u0131ndan yararlanarak \u00fclkelerin altyap\u0131lar\u0131 \u00fczerinde s\u00f6z sahibi olmaya ba\u015fl\u0131yorlar. Bu nedenle, yaln\u0131z geli\u015fmi\u015f \u00fclkelerde de\u011fil, b\u00fcy\u00fck teknoloji \u015firketlerinin girdi\u011fi her \u00fclkede teknoloji \u015firketlerine kar\u015f\u0131 itirazlar art\u0131yor. Ancak \u00f6ne s\u00fcr\u00fclen \u00e7\u00f6z\u00fcmler liberal bir \u00e7er\u00e7eveye s\u0131k\u0131\u015fm\u0131\u015f durumda ve \u015firketler, daha fazla h\u00fck\u00fcmet d\u00fczenlemesi ve denetimi ile durdurulmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131yor. Bu \u00e7\u00f6z\u00fcmler do\u011frultusunda h\u00fck\u00fcmetler ve uluslararas\u0131 kurulu\u015flar bireylerin verileri ve mahremiyetleri i\u00e7in \u00e7e\u015fitli \u00f6nlemler al\u0131yorlar. B\u00fcy\u00fck teknoloji \u015firketlerinin pazar\u0131 kontrol etmesini ve rakiplerini sat\u0131n almas\u0131n\u0131 engellemeye \u00e7al\u0131\u015fan ad\u0131mlar at\u0131yorlar. Fakat b\u00fcy\u00fck teknoloji \u015firketlerine y\u00f6nelik liberal ele\u015ftiriler, \u00e7o\u011funlukla bireyleri korumaya ve haks\u0131z rekabeti \u00f6nlemeye odaklan\u0131yor. Dijital varl\u0131klar\u0131n m\u00fclkiyeti ve kontrol\u00fc, dijital teknolojilerin yurtta\u015flar\u0131 g\u00fc\u00e7lendirmek i\u00e7in nas\u0131l kullan\u0131labilece\u011fi gibi konular daha az tart\u0131\u015f\u0131l\u0131yor (Muldoon, 2022).<\/p>\n\n\n\n

Sahip olduklar\u0131 veri ve veri altyap\u0131s\u0131, b\u00fcy\u00fck teknoloji \u015firketlerine muazzam bir avantaj sa\u011fl\u0131yor. Dolay\u0131s\u0131yla toplumcu bir teknoloji politikas\u0131n\u0131n \u00f6ncelikli hedeflerinden biri veri olmal\u0131. Ancak \u015firketleri daha fazla vergilendirmek veya daha s\u0131k\u0131 veri koruma d\u00fczenlemeleri uygulamak gibi reformlar, dijital altyap\u0131 \u00fczerindeki m\u00fclkiyet ve kontrol ili\u015fkilerine m\u00fcdahale edemedi\u011fi i\u00e7in s\u0131n\u0131rl\u0131 bir etkiye sahip oluyor. \u00c7\u00fcnk\u00fc vergilendirme yoluyla yeniden da\u011f\u0131t\u0131m planlar\u0131, verilerin nas\u0131l kullan\u0131laca\u011f\u0131na kimin karar verece\u011fine ili\u015fkin temel g\u00fc\u00e7 dengesizli\u011fini de\u011fi\u015ftirmiyor. \u015eirketlerin vatanda\u015flar\u0131n verilerini toplama ve bunlar\u0131n ticarile\u015ftirilmesi \u00fczerindeki tek tarafl\u0131 kontrol haklar\u0131 devam ediyor. GDPR (General Data Protection Regulation – Genel Veri Koruma Y\u00f6netmeli\u011fi) gibi \u015firketlerin verileri nas\u0131l toplad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve kulland\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fczenlemeye \u00e7al\u0131\u015fan veri koruma yasalar\u0131, kurumsal i\u015f modellerinin en k\u00f6t\u00fc y\u00f6nlerini t\u00f6rp\u00fcl\u00fcyor. Ama bu t\u00fcr reformlar vatanda\u015flar\u0131n ekonomik g\u00fcc\u00fcn\u00fc art\u0131rmak ya da verilerinin \u00fcretti\u011fi de\u011ferden onlar\u0131n da yararlanmas\u0131n\u0131 sa\u011flamak i\u00e7in \u00e7ok az \u015fey yap\u0131yor (age).<\/p>\n\n\n\n

YZ eti\u011fi ve d\u00fczenleme politikalar\u0131 aras\u0131na s\u0131k\u0131\u015fm\u0131\u015f durumday\u0131z. Muldoon (2022) liberal \u00e7er\u00e7evenin d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131karak veriyi m\u00fclkiyet ba\u011flam\u0131nda ele alan iki yakla\u015f\u0131m\u0131 tart\u0131\u015f\u0131yor: Veri sahibi demokrasisi (Data-owning Democracy) ve dijital sosyalizm. Her iki yakla\u015f\u0131m da dijital ekonomide siyasi ve ekonomik e\u015fitli\u011fi ex post (uygulama sonras\u0131) \u00e7\u00f6z\u00fcmlerden ziyade ex ante (uygulama \u00f6ncesi) \u00e7\u00f6z\u00fcmlerle sa\u011flamay\u0131 savunuyor.<\/p>\n\n\n\n

Veri Sahibi Demokrasisi<\/h2>\n\n\n\n

VSD’nin (Data-owning Democracy \u2013 Veri Sahibi Demokrasisi), iki temel hedefi var. Birincisi, vatanda\u015flar\u0131 farkl\u0131 veri sahipli\u011fi bi\u00e7imleriyle g\u00fc\u00e7lendirerek siyasi ve ekonomik e\u015fitli\u011fe yakla\u015fmakt\u0131r. B\u00f6ylece bireyler art\u0131k izleyici rol\u00fcyle s\u0131n\u0131rl\u0131 kalmayacak ve veri ak\u0131\u015flar\u0131n\u0131n olu\u015fturulmas\u0131 ve uygulanmas\u0131na aktif olarak kat\u0131lmak i\u00e7in yeterli siyasi ve ekonomik konuma sahip olabilecektir. \u0130kincisi, b\u00fcy\u00fck teknoloji \u015firketlerine ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131 azaltmakt\u0131r. VSD, mevcut veri koruma d\u00fczenlemelerinin yerine ge\u00e7mek yerine bu \u00e7abalar\u0131 tamamlamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

VSD, MSD’nin (property-owning democracy – M\u00fclk sahibi demokrasisinin) dijital ba\u011flama uyarlanmas\u0131d\u0131r. MSD, sermayenin bireyler aras\u0131nda geni\u015f bir \u015fekilde yay\u0131lmas\u0131yla \u015fekillenen bir ekonomik sistemi ifade eder. \u0130lk olarak 1920’lerde \u0130ngiliz muhafazakarlar taraf\u0131ndan kullan\u0131lm\u0131\u015f, \u0130ngiliz ekonomist ve Nobel \u00d6d\u00fcl\u00fc sahibi James Meade taraf\u0131ndan akademik siyaset felsefesine aktar\u0131lm\u0131\u015f ve daha sonra John Rawls taraf\u0131ndan pop\u00fcler hale getirilmi\u015ftir. MSD’nin e\u015fitli\u011fin maddi ko\u015fullar\u0131na ve ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131klar\u0131n azalt\u0131lmas\u0131na odaklanmas\u0131, sosyal liberalizm, liberal e\u015fitlik\u00e7ilik ve liberal cumhuriyet\u00e7ilikle de \u00f6rt\u00fc\u015fmektedir. VSD de MSD gibi ekonomik ve siyasi e\u015fitlik aras\u0131ndaki yak\u0131n ili\u015fkiyi kabul eder. Bunlar\u0131 sonradan hafifletilecek bir sorun olarak g\u00f6rmez. En ba\u015ftan m\u00fcdahale etmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Bir di\u011fer deyi\u015fle, kaybedenlerin kay\u0131plar\u0131n\u0131 telafi etmeye \u00e7al\u0131\u015fan d\u00fczenleyici politikalardan farkl\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

VSD, iki katmandan olu\u015fur. \u0130lk katman, vatanda\u015flar\u0131n kolektif olarak kamusal veri \u00fcretti\u011fi sivil teknoloji platformlar\u0131ndan olu\u015fmaktad\u0131r. Barselona ve Amsterdam’da pilot olarak uygulanan DECODE projesi buna iyi bir \u00f6rnektir. Kent sakinleri; enerji kullan\u0131m\u0131, hava kalitesi ve g\u00fcr\u00fclt\u00fc kirlili\u011fi hakk\u0131nda veri toplamak i\u00e7in mahallelerine konulan sens\u00f6rlerin pasif izleyicileri de\u011fildir. S\u00fcrecin i\u00e7inde aktif \u00f6zneler olarak yer al\u0131rlar. Ama\u00e7, bir veri m\u00fc\u015ftere\u011fi olu\u015fturarak veriye dayal\u0131 politika olu\u015fturmay\u0131 m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lmak ve kamu refah\u0131n\u0131 art\u0131rmakt\u0131r. B\u00f6ylece dijital siyasi kat\u0131l\u0131m artar. Kamu y\u00f6netimlerinin kamu altyap\u0131lar\u0131n\u0131 ve hizmetlerini y\u00f6netme konusunda \u00f6zel \u015firketlere ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131 azal\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

\u0130kinci katman, verinin ta\u015f\u0131nabilirli\u011fi ile ilgilidir. VSD, Avrupa Birli\u011finin mevcut veri ta\u015f\u0131nabilirli\u011finden biraz daha ileridir. Bireyler, olu\u015fturulmas\u0131na r\u0131za g\u00f6sterdikleri verilerin kopyalar\u0131n\u0131 otomatik olarak alabilirler. Bireyler, veri ak\u0131\u015flar\u0131n\u0131 istedikleri \u015fekilde kullanarak ki\u015fisel verilerini de\u011fer d\u00f6ng\u00fcs\u00fcne dahil edebilirler. Bireyler; sosyal medya \u015firketleri, fitness takip cihazlar\u0131 ve mobilite uygulamalar\u0131 gibi \u00e7ok \u00e7e\u015fitli ticari hizmetlerden gelen verileri i\u00e7eren \u00e7ok kapsaml\u0131 bir veri seti elde ederler. B\u00f6ylece sa\u011fl\u0131k verilerini bir ara\u015ft\u0131rma enstit\u00fcs\u00fcne ba\u011f\u0131\u015flayabilir, t\u00fcketici verilerini \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc bir tarafa satabilir veya mobilite verilerini bir veri kooperatifinde ba\u015fkalar\u0131yla bir araya getirebilir.<\/p>\n\n\n\n

VSD, kurumsal akt\u00f6rlere olan ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131 iki yolla azalt\u0131r. Birincisi, kolektif veri kontrol\u00fc ve demokratik g\u00f6zetimin m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011fu alanlar yaratmakt\u0131r. Uygun bir dijital kamu altyap\u0131s\u0131 ile vatanda\u015flar, \u00f6zel \u015firketlerden ald\u0131klar\u0131 hizmetleri azaltabilirler. \u0130kinci olarak, bireyler kendileri hakk\u0131ndaki verileri ba\u015fkalar\u0131yla birlikte, \u00f6rne\u011fin bir veri kooperatifinde bir araya getirmeyi se\u00e7ebilirler. Veri, di\u011fer verilerle bir araya getirildi\u011finde ekonomik faydalar do\u011furabilir. Bu nedenle yurtta\u015flar kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 faydalar geli\u015ftirmek i\u00e7in verilerini bir kooperatifte bir araya getirebilirler. Kooperatif \u00fcyeleri, verilerinin \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc taraflarla nas\u0131l payla\u015f\u0131labilece\u011fi hakk\u0131nda arac\u0131 olarak hareket edecek temsilcileri belirleyebilir. Veri altyap\u0131s\u0131n\u0131n kolektif olarak sahiplenilmesi ve veri kooperatifleri arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla demokratik kontrol mekanizmalar\u0131n\u0131n kurulmas\u0131 \u00f6zellikle ak\u0131ll\u0131 \u015fehir uygulamalar\u0131nda yeni olanaklar yaratmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Dijital Sosyalizm<\/h2>\n\n\n\n

DS (Digital socialism), VSD gibi yurtta\u015flar\u0131n dijital hizmetler \u00fczerinde kontrol sahibi olmas\u0131n\u0131 ve bu hizmetlerin ortak \u00e7\u0131karlar do\u011frultusunda y\u00f6nlendirilmesini hedefler. Dijital ekonomiye y\u00f6nelik reformlar hakk\u0131ndaki tart\u0131\u015fmalar genellikle negatif \u00f6zg\u00fcrl\u00fck ideali etraf\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fir. \u00d6rne\u011fin, bireylerin g\u00f6zetlenmeme, mahremiyetlerinden yararlanma ve ki\u015fisel verileri \u00fczerindeki m\u00fclkiyetleri gibi haklar\u0131 tart\u0131\u015f\u0131l\u0131r. Dijital sosyalistler ise demokratik kolektiflerin kamu hizmetlerini kontrol etmesini ve kurumlar\u0131n yap\u0131land\u0131rmas\u0131nda aktif rol almas\u0131n\u0131 sa\u011flayacak kat\u0131l\u0131mc\u0131 haklarla ilgilenirler.<\/p>\n\n\n\n

DS’de demokratik kat\u0131l\u0131m temel bir \u00f6neme sahiptir. Bu nedenle, topluluklar\u0131n demokratik y\u00f6netimlerde do\u011frudan temsil edilebilecekleri \u00f6rg\u00fctlenmeler yaratmak ama\u00e7lan\u0131r. Halihaz\u0131rda Avrupa’da, \u00e7o\u011fu \u015eili’nin Allende d\u00f6nemindeki Cybersyn projesinden esinlenen, kamu projelerinin bir par\u00e7as\u0131 olarak finanse edilen \u00f6l\u00e7eklenebilir dijital altyap\u0131ya y\u00f6nelik deneyler ger\u00e7ekle\u015ftiriliyor. Bu demokratik deneylerde, dijital hizmetleri organize etme ve y\u00f6netme konusunda yurtta\u015flara yeni haklar sa\u011flamay\u0131 hedefleyen \u00e7al\u0131\u015fmalar yap\u0131l\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n

DS’nin bir di\u011fer hedefi, yurtta\u015flar\u0131n dijital hizmetlerle ilgili karar alma s\u00fcre\u00e7lerine e\u015fit kapasitede kat\u0131lmalar\u0131n\u0131 sa\u011flamakt\u0131r. Bu do\u011frultuda, siyasi ve ekonomik elitlerin kurumlara h\u00fckmetmesine yard\u0131mc\u0131 olan yerle\u015fik g\u00fc\u00e7 yap\u0131lar\u0131na meydan okurlar. Teknoloji \u015firketlerinin ve yat\u0131r\u0131mc\u0131lar\u0131n\u0131n orant\u0131s\u0131z g\u00fcc\u00fcne kar\u015f\u0131, yurtta\u015flar\u0131n kolektif olarak hareket etme kapasitelerini art\u0131rabilecek kurumlar\u0131 desteklerler.<\/p>\n\n\n\n

Muldoon (2022), DS’nin \u00fc\u00e7 temel \u00f6zelli\u011fine dikkat \u00e7eker. Birincisi, DS’nin dijital ekonomideki \u00fcretken varl\u0131klar\u0131n (teknoloji \u015firketleri, veri merkezleri, \u00f6zel m\u00fclkiyetli yaz\u0131l\u0131m rejimleri, vs) \u00f6zel m\u00fclkiyetine itiraz\u0131d\u0131r. Buna kar\u015f\u0131 savunulan ortak m\u00fclkiyet, sosyalist y\u00f6nelimine kar\u015f\u0131n farkl\u0131 i\u00e7eriklerle kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kabilir. \u00d6rne\u011fin, kamu taraf\u0131ndan finanse edilen geni\u015f bant a\u011f\u0131, kamu arama motoru ve kamuya ait dijital altyap\u0131 gibi kamula\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f kurulu\u015flar\u0131 i\u00e7erebilir. Ortak m\u00fclkiyet, hizmetin sahibi olan ve y\u00f6neten kamunun bir ulus devletten daha k\u00fc\u00e7\u00fck oldu\u011fu, topluluk veya belediye m\u00fclkiyetindeki hizmetlerin daha yerel bi\u00e7imlerini de i\u00e7erebilir. Metala\u015ft\u0131r\u0131lmam\u0131\u015f mallar\u0131n ve g\u00f6n\u00fcll\u00fc eme\u011fin y\u00f6netimine dayanan dijital m\u00fc\u015ftereklere dayal\u0131 sistemleri i\u00e7erebilir. Ayr\u0131ca s\u00f6z konusu servisin i\u00e7eri\u011fi ve kimler taraf\u0131ndan kullan\u0131laca\u011f\u0131na g\u00f6re farkl\u0131 bi\u00e7imler s\u00f6z konusu olabilir. \u0130\u015f\u00e7i kooperatifleri, uygulamalar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla organize edilen yerel kurye ve g\u0131da da\u011f\u0131t\u0131m hizmetleri i\u00e7in uygun olabilir. Ama sosyal medya a\u011flar\u0131 veya halka a\u00e7\u0131k bir arama motoru i\u00e7in ulusal ve hatta uluslararas\u0131 bir organizasyon gerekecektir.<\/p>\n\n\n\n

\u0130kincisi, i\u015f yeri demokrasisine verdi\u011fi \u00f6nemdir. \u00c7al\u0131\u015fanlar; \u00fcretim teknikleri, \u00e7al\u0131\u015fma programlar\u0131, yeni teknolojilerin geli\u015ftirilmesine yap\u0131lan yat\u0131r\u0131mlar gibi konularda s\u00f6z ve karar sahibi olmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, dijital hizmetlerin y\u00f6netimini \u00e7ok payda\u015fl\u0131 olarak ele almas\u0131d\u0131r. Milyarlarca insan\u0131n kulland\u0131\u011f\u0131 dijital platformlar\u0131n k\u00fc\u00e7\u00fck bir teknik toplulu\u011funun eline ge\u00e7mesi, di\u011fer yurtta\u015flar\u0131n yetkisini elinden alacak ve mevcut dijital ekonominin e\u015fitsizliklerini yeniden \u00fcretecektir. Dolay\u0131s\u0131yla platformdan etkilenen farkl\u0131 payda\u015flar aras\u0131nda m\u00fczakere ve koordinasyona gerek vard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Muldoon (2022), DS giri\u015fimlerinin d\u00fc\u015febilece\u011fi iki tuza\u011f\u0131n alt\u0131n\u0131 \u00e7izer. Birincisi, yukar\u0131dan a\u015fa\u011f\u0131 y\u00fcr\u00fct\u00fclen kamula\u015ft\u0131rma projeleridir. \u0130\u015f\u00e7i kat\u0131l\u0131m\u0131n\u0131n ihmal edilmesi ve yurtta\u015flar\u0131n sa\u011flanan hizmetler \u00fczerindeki kontrol\u00fcn\u00fcn k\u0131s\u0131tl\u0131 olmas\u0131 DS hedefi ile \u00e7eli\u015fmektedir. \u0130kincisi, hizmetlerin sadece i\u015f\u00e7i odakl\u0131 olmas\u0131d\u0131r. Fakat i\u015f\u00e7ilerin \u00e7\u0131karlar\u0131yla kullan\u0131c\u0131lar ve hizmetten etkilenen yerel topluluklar gibi payda\u015flar\u0131n ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131n dengelenmesi gerekir.<\/p>\n\n\n\n

VSD ve DS’nin Benzerlikleri ve Farkl\u0131l\u0131klar\u0131<\/h2>\n\n\n\n

Hem VSD hem de DS, m\u00fclkiyet ve g\u00fc\u00e7 konular\u0131n\u0131 dijital ekonominin merkezine oturtur. Yeni m\u00fclkiyet haklar\u0131 yoluyla yurtta\u015flar\u0131 g\u00fc\u00e7lendirmek ve dijital \u015firketlerin \u00f6zel g\u00fcc\u00fcne kar\u015f\u0131 koymak gibi ortak ama\u00e7lar\u0131 vard\u0131r. Yurtta\u015flar\u0131n dijital hizmetlerin y\u00f6neti\u015fimine kat\u0131labilmeleri i\u00e7in yeni kat\u0131l\u0131mc\u0131 yap\u0131lar\u0131n kurumsalla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131na \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Her ikisi de b\u00fcy\u00fck teknoloji \u015firketlerinin merkezinde oldu\u011fu e\u015fitsizlikleri s\u0131n\u0131rland\u0131rmak i\u00e7in dijital ekonomide \u00fcretilen de\u011feri yeniden da\u011f\u0131tmay\u0131 hedefler.<\/p>\n\n\n\n

Bu ortakl\u0131klara kar\u015f\u0131n VSD ve DS aras\u0131nda \u00f6nemli farklar da vard\u0131r. Birincisi, VSD, i\u015f yeri demokrasisinin uygulanmas\u0131na y\u00f6nelik g\u00fc\u00e7l\u00fc mekanizmalar i\u00e7ermez. \u00c7o\u011fu zaman b\u00f6yle bir iddias\u0131 da yoktur. DS’de ise g\u00fcc\u00fc patronlardan i\u015f\u00e7ilere aktarma hedefi vard\u0131r. B\u00f6ylece i\u015f\u00e7iler firma i\u00e7inde karar alma s\u00fcre\u00e7lerinde yer alabilecektir. Yerel d\u00fczeyde mal veya hizmet satmak i\u00e7in bir uygulama, web sitesi veya protokol kullanan platform kooperatifleri, demokratik i\u015fletmeler olarak yap\u0131land\u0131r\u0131labilir. Bu model, yemek da\u011f\u0131t\u0131m\u0131, kurye hizmetleri ve ev temizli\u011fi gibi co\u011frafi bazl\u0131 hizmetlerde kullan\u0131labilir. K\u0131sa s\u00fcreli ev kiralama ve ula\u015f\u0131m platformlar\u0131 gibi b\u00fcy\u00fck sermaye yat\u0131r\u0131m\u0131 gerektirebilen i\u015fler, daha genel bar\u0131nma ve ula\u015f\u0131m hizmetleriyle e\u015f g\u00fcd\u00fcm halinde belediyeye hizmetleri olarak sunulabilir.<\/p>\n\n\n\n

\u0130kincisi, VSD’nin ki\u015fisel verilerin demokratik y\u00f6netimini organize etmek i\u00e7in kooperatiflere a\u011f\u0131rl\u0131k vermesi ancak \u015firketlerin ve dijital hizmetlerin m\u00fclkiyeti ve kontrol\u00fc ile ilgili e\u015fitsizlikleri ele al\u0131rken yetersiz kalmas\u0131d\u0131r. En iyi senaryoda bile on binlerce kullan\u0131c\u0131s\u0131 olan bir kooperatifin tek ba\u015f\u0131na veriden \u00f6nemli bir ekonomik veya siyasi g\u00fc\u00e7 sa\u011flamas\u0131 olas\u0131 de\u011fildir. \u00c7\u00fcnk\u00fc kooperatiflerin ellerindeki verilerden yararlanma olanaklar\u0131 s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r. En ba\u015fta \u015firketlerin sahip oldu\u011fu de\u011ferli ara\u00e7lara ve altyap\u0131ya sahip de\u011fillerdir. Verinin, yeni petrol oldu\u011fu s\u0131k\u00e7a s\u00f6ylenir. Ama veri ve petrol aras\u0131nda \u00f6nemli bir fark vard\u0131r. Veri, petrolden farkl\u0131 olarak kolayca takas edilebilir bir meta de\u011fildir; ba\u011flamsald\u0131r. \u00d6rne\u011fin, bir ki\u015finin arama ge\u00e7mi\u015fi Google i\u00e7in anlaml\u0131d\u0131r ve \u015firket bundan bir de\u011fer elde eder. Fakat bir veri kooperatifi Google gibi bir arama altyap\u0131s\u0131na sahip olamayaca\u011f\u0131 i\u00e7in ayn\u0131 veri setinden bir de\u011fer elde etme \u015fans\u0131 olmayacakt\u0131r. Ayr\u0131ca sadece veriyle s\u0131n\u0131rl\u0131 reformlar\u0131n yemek da\u011f\u0131t\u0131m\u0131, ev kiralama ve ula\u015f\u0131m piyasas\u0131 gibi dijital ekonominin di\u011fer alanlar\u0131 \u00fczerinde g\u00fc\u00e7l\u00fc bir etkisi olmayacakt\u0131r. Reklamlardan elde ettikleri k\u00e2r s\u0131n\u0131rl\u0131 oldu\u011fu i\u00e7in Uber ve Airbnb gibi \u015firketlerin b\u00fcy\u00fck pazar paylar\u0131, veri reformlar\u0131ndan fazla etkilenmeyecektir.<\/p>\n\n\n\n

\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, DS’nin VSD’den farkl\u0131 olarak yat\u0131r\u0131m s\u00fcre\u00e7lerinde de s\u00f6z sahibi olmay\u0131 gerekli g\u00f6rmesidir. VSD, yurtta\u015flar\u0131n kendi ki\u015fisel verileri \u00fczerindeki kontrol\u00fcn\u00fcn artmas\u0131n\u0131 desteklese de yeni teknolojiye y\u00f6nelik uzun vadeli yat\u0131r\u0131m kararlar\u0131 yine \u00f6zel \u015firketler taraf\u0131ndan al\u0131nacakt\u0131r. Yurtta\u015flar\u0131n dijital hizmetlerin nas\u0131l geli\u015ftirilece\u011fi hakk\u0131nda s\u00f6z hakk\u0131 olmayacakt\u0131r. VSD, yurtta\u015flar\u0131n siyasete kat\u0131l\u0131m\u0131n\u0131 sa\u011flamak i\u00e7in belediye dijital altyap\u0131s\u0131 ve platformlar\u0131 gibi sivil teknoloji alan\u0131ndaki giri\u015fimleri destekler. Fakat eninde sonunda pazar ekonomisi ve \u00f6zel m\u00fclkiyet etraf\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fen i\u015fletmeler ve hizmetler tahayy\u00fcl eder. Tahayy\u00fcl\u00fcnde h\u00fck\u00fcmetlerin s\u0131n\u0131rl\u0131 bir rol\u00fc vard\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc temel hedefi, g\u00fc\u00e7l\u00fc tekellerin olu\u015fmas\u0131n\u0131 \u00f6nlemek ve yeterli rekabeti sa\u011flamak i\u00e7in bu pazardaki akt\u00f6rlerin g\u00fcc\u00fcn\u00fc e\u015fitlemeye \u00e7al\u0131\u015fmakt\u0131r. Bu senaryoda h\u00fck\u00fcmetlere d\u00fc\u015fen, teknoloji \u015firketlerinin nas\u0131l \u00e7al\u0131\u015fabilece\u011fine ili\u015fkin d\u00fczenlemeler getirmek ve bireylere ki\u015fisel verilerini kontrol etme f\u0131rsatlar\u0131 sa\u011flamakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

DS ise yat\u0131r\u0131mlar\u0131n ve k\u0131t kaynaklar\u0131n nas\u0131l tahsis edilece\u011fine ili\u015fkin niteliksel kararlar\u0131n g\u00fc\u00e7l\u00fc teknoloji \u015firketleri ve yat\u0131r\u0131mc\u0131lar taraf\u0131ndan de\u011fil, halk taraf\u0131ndan verilmesi gerekti\u011fini savunur. Elbette pek \u00e7ok ki\u015finin farkl\u0131 \u00fcretim dallar\u0131 hakk\u0131nda karar verecek pratik bilgiye sahip olmad\u0131\u011f\u0131 ve gerekli her alanda bilgi sahibi olacak zaman\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 es ge\u00e7ilmez. Kat\u0131l\u0131m, demokratik olarak yap\u0131land\u0131r\u0131lm\u0131\u015f ve bireylerin endi\u015felerini bu arac\u0131 kurumlara aktarmalar\u0131n\u0131 sa\u011flayacak \u00fcretici ve t\u00fcketici birlikleri \u00fczerinden ger\u00e7ekle\u015ftirilir. B\u00f6ylece uzun vadeli yat\u0131r\u0131m kararlar\u0131 hakk\u0131nda yurtta\u015flar s\u00f6z sahibi olabilir. Yeni teknolojiler geli\u015ftirilirken demokratik hesap verebilirlik bi\u00e7imleri geli\u015ftirilebilir.<\/p>\n\n\n\n

DS alt\u0131nda;<\/p>\n\n\n\n

1- Dijital ekonomideki \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck k\u0131sm\u0131 toplumsal m\u00fclkiyette olur,<\/p>\n\n\n\n

2- Bir\u00e7ok dijital hizmetin kullan\u0131m noktas\u0131nda \u00fccretsiz olabilmesi ve ihtiya\u00e7 duyan her vatanda\u015fa sunulabilmesi i\u00e7in kamu finansman\u0131 sa\u011flan\u0131r,<\/p>\n\n\n\n

3- Arama motoru, \u00e7evrimi\u00e7i mesajla\u015fma ve di\u011fer temel altyap\u0131 hizmetleri, hizmetten herhangi bir k\u00e2r elde edilmeksizin kamu yarar\u0131na i\u015fletilir,<\/p>\n\n\n\n

4. Ya\u015famsal olmayan hizmetler i\u015f\u00e7i kooperatifleri taraf\u0131ndan y\u00fcr\u00fct\u00fcl\u00fcr ve hizmetin \u00fcretti\u011fi de\u011ferler \u00fcyeler aras\u0131nda e\u015fit olarak da\u011f\u0131t\u0131l\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

***<\/p>\n\n\n\n

Dijital sosyalistler, dijital hizmetlerin kapitalist \u00f6rg\u00fctlenmesine kar\u015f\u0131 bir alternatif sunuyorlar. DS’de de e\u015fitsizlikler olacakt\u0131r. Ancak bu e\u015fitsizlikler, teknoloji \u015firketleri ve yat\u0131r\u0131mc\u0131lar\u0131n hakim oldu\u011fu kapitalist bir ekonomide oldu\u011fu seviyenin \u00e7ok uza\u011f\u0131nda olacakt\u0131r. Muldoon’un (2022) vurgulad\u0131\u011f\u0131 gibi demokratik sosyalizm olmadan dijital sosyalizm olmayacak. DS’nin acil reform talepleri, uzun vadeli devrimci bir ufuk ve kapitalist \u00fcretim ili\u015fkilerinin sona erdirilmesini destekleyen stratejik bir programla uyumludur. DS ancak ekonomik varl\u0131klar\u0131n toplumsal m\u00fclkiyeti ve kapitalizmin d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc ger\u00e7ekle\u015ftirildi\u011finde tamamen m\u00fcmk\u00fcn olacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Ama DS do\u011frultusunda at\u0131lacak her ad\u0131m, toplumsal m\u00fclkiyet ve kapitalizmin d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc i\u00e7in de bir ad\u0131m olacak. \u00d6n\u00fcm\u00fczdeki yerel se\u00e7imler DS deneyleri i\u00e7in \u00e7e\u015fitli olanaklar yaratabilir.<\/p>\n\n\n\n

Kaynaklar<\/h3>\n\n\n\n

Muldoon, J. (2022). Data-owning democracy or digital socialism?. Critical Review of International Social and Political Philosophy, 1-22.<\/p>\n\n\n\n

Munn, L. (2023). The uselessness of AI ethics. AI and Ethics, 3(3), 869-877.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Sosyolog Zeynep T\u00fcfek\u00e7i, alt\u0131 y\u0131l \u00f6nceki TED konu\u015fmas\u0131nda, bipolar ki\u015filik bozuklu\u011funda mani d\u00f6neminin \u00f6n belirtilerinin klinik semptomlardan \u00f6nce sosyal medya payla\u015f\u0131mlar\u0131ndan anla\u015f\u0131labilece\u011finden bahsediyordu. Mani d\u00f6neminde<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[365,70,298],"tags":[497,123,498,499],"class_list":["post-878","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-akilli-sehirler","category-emek","category-yapay-zeka","tag-dijital-sosyalizm","tag-sosyalizm","tag-veri-musterekleri","tag-veri-sahipligi"],"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/878","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=878"}],"version-history":[{"count":1,"href":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/878\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":879,"href":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/878\/revisions\/879"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=878"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=878"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=878"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}