https:\/\/www.oxfordhealth.nhs.uk\/news\/limbic-chatbot-talking-therapies\/<\/a>).<\/p>\n\n\n\nSohbet robotlar\u0131n\u0131 kullananlar ve onlar\u0131 geli\u015ftirenler, \u00e7o\u011fu zaman \u00e7\u00f6z\u00fclmesi g\u00fc\u00e7 sorunlarla m\u00fccadele ediyor. Geli\u015ftiriciler, sald\u0131rgan i\u00e7erikleri engellemeyi, zararl\u0131 davran\u0131\u015flar\u0131 cayd\u0131rmay\u0131 ve YZ sohbet robotlar\u0131n\u0131n kullan\u0131c\u0131lara daha g\u00fcvenli yan\u0131t vermesini sa\u011flamay\u0131 ama\u00e7l\u0131yorlar. Ayr\u0131ca YZ sohbet robotunun makul g\u00f6r\u00fcnen ancak asl\u0131nda yanl\u0131\u015f veya yan\u0131lt\u0131c\u0131 bir cevap \u00fcretti\u011fi durumlar\u0131 ifade eden “hal\u00fcsinasyonlar\u0131” azaltmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar. Ancak bu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n ne kadar etkili oldu\u011fu tart\u0131\u015f\u0131l\u0131r. Adam \u00f6rne\u011finde oldu\u011fu gibi ChatGPT intihar etmek isteyen birine bunun yollar\u0131n\u0131 sunmuyor ama \u00f6yk\u00fc yazmak isteyen birine intihar y\u00f6ntemleri hakk\u0131nda bilgi verebiliyor. Adam’\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcnden sonra OpenAI a\u015fa\u011f\u0131daki a\u00e7\u0131klamay\u0131 yapm\u0131\u015f:<\/p>\n\n\n\n
Bay Raine’in vefat\u0131ndan derin \u00fcz\u00fcnt\u00fc duyuyoruz ve ailesi ile birlikteyiz. ChatGPT, insanlar\u0131 kriz yard\u0131m hatlar\u0131na y\u00f6nlendirme ve onlar\u0131 ger\u00e7ek d\u00fcnyadaki kaynaklara y\u00f6nlendirme gibi g\u00fcvenlik \u00f6nlemleri i\u00e7erir. Bu g\u00fcvenlik \u00f6nlemleri genel olarak k\u0131sa ileti\u015fimlerde en iyi \u015fekilde i\u015fe yarasa da, zamanla, modelin g\u00fcvenlik e\u011fitiminin baz\u0131 k\u0131s\u0131mlar\u0131n\u0131n bozulabilece\u011fi uzun etkile\u015fimlerde bazen daha az g\u00fcvenilir hale gelebilece\u011fini \u00f6\u011frendik (Hill, 2025).<\/p>\n\n\n\n
Fakat teknolojik \u00e7\u00f6z\u00fcmler ne kadar ba\u015far\u0131l\u0131 olabilir? YZ sohbet robotlar\u0131 yard\u0131mc\u0131 ve dost\u00e7a davranmak \u00fczere tasarlan\u0131yorlar. Bu nedenle dalkavuk\u00e7a davranabiliyor ve kullan\u0131c\u0131n\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015flerini yak\u0131ndan yans\u0131tan a\u015f\u0131r\u0131 derecede olumlu yan\u0131tlar verebiliyorlar. YZ sohbet robotlar\u0131n\u0131n bu dalkavuk\u00e7a davran\u0131\u015flar\u0131 do\u011frulu\u011fu azaltabiliyor, riski art\u0131rabiliyor ve sohbet robotunun g\u00fcvenli olmayan veya yanl\u0131\u015f fikirlere kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kma yetene\u011fini s\u0131n\u0131rlayabiliyor. YZ sohbet robotlar\u0131n\u0131n bu s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131klar\u0131na kar\u015f\u0131n onlar\u0131 terapistlerin yerine ge\u00e7irmeye te\u015fvik etmek g\u00f6z g\u00f6re g\u00f6re insanlar\u0131n ya\u015fam\u0131n\u0131 tehlikeye atmak anlam\u0131na geliyor.<\/p>\n\n\n\n
Terapistsiz Terapinin \u00d6n\u00fcndeki Engeller<\/h2>\n\n\n\n
Az\u0131msanmayacak say\u0131da insan YZ sohbet robotlar\u0131n\u0131 terapi amac\u0131yla kullan\u0131yor. Bunun ba\u015fl\u0131ca nedeni insanlar\u0131n ihtiya\u00e7 duyduklar\u0131 ruh sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 hizmetlerine eri\u015fememeleri ve buna kar\u015f\u0131n s\u00f6zkonusu sohbet robotlar\u0131na rahatl\u0131kla eri\u015febilmeleri. \u00d6rne\u011fin ABD’de, ruh sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 hizmetine ihtiya\u00e7 duyanlar\u0131n yaln\u0131zca %48’i bu hizmeti alabiliyor. \u00c7o\u011funlukla finansal engeller, damgalanma korkusu ve hizmetlerin yetersizli\u011finden dolay\u0131 ruh sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 hizmetlerine eri\u015fimde s\u0131k\u0131nt\u0131lar ya\u015fan\u0131yor. Silikon Vadisi’nin teknolojik \u00e7\u00f6z\u00fcmc\u00fcl\u00fck yakla\u015f\u0131m\u0131 burada da devreye giriyor ve teknoloji \u015firketleri, ruh sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 hizmetlerinin sunumunu yayg\u0131nla\u015ft\u0131rma iddias\u0131yla b\u00fcy\u00fck dil modellerinin (BDM) kullan\u0131m\u0131n\u0131 \u00f6ne \u00e7\u0131kar\u0131yorlar. Teknoloji \u015firketleri, terapistlerin yerini almay\u0131 hedefleyen bir vizyonla hareket etseler de BDM’ler, terapistin yerini alan de\u011fil onu destekleyen bi\u00e7imlerde de kullan\u0131labiliyor. \u00d6rne\u011fin, sohbet robotlar\u0131n\u0131 bir “standart dan\u0131\u015fan” olarak yap\u0131land\u0131ran ve gelece\u011fin terapistlerinin e\u011fitimine katk\u0131da bulunan uygulamalar var. Baz\u0131 sohbet robotlar\u0131, doktorlara vaka notlar\u0131 almada veya seans \u00f6zeti \u00e7\u0131karmada yard\u0131mc\u0131 oluyor. Baz\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalarda da BDM’ler akran deste\u011fi ortamlar\u0131nda kullan\u0131l\u0131yor ve kat\u0131l\u0131mc\u0131lara bir insan arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla geri bildirim sa\u011flan\u0131yor. Bu gibi \u00e7al\u0131\u015fmalar\/ara\u015ft\u0131rmalar mevcut kaynaklar\u0131n\u0131n daha etkin kullan\u0131m\u0131n\u0131 sa\u011flayabilir (Moore vd., 2025).<\/p>\n\n\n\n
As\u0131l tart\u0131\u015f\u0131lmas\u0131 gereken ise teknoloji \u015firketlerinin BDM’leri bir dan\u0131\u015fanla do\u011frudan diyalog kuran bir terapist olarak kullanmaya \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131, YZ sohbet robotlar\u0131n\u0131 bu do\u011frultuda tasarlamalar\u0131 ve terapiye ihtiya\u00e7 duyan insanlar\u0131 bu y\u00f6nde te\u015fvik etmeleri. Fakat Moore vd.’nin (2025) tart\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 gibi BDM’lerin terapistlerin yerini almas\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcnde \u00e7e\u015fitli engeller var. Moore vd.’nin (2025) bu engelleri pratik ve temel engeller olmak \u00fczere ikiye ay\u0131r\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n
Pratik Engeller<\/h3>\n\n\n\n
Damgalama (<\/strong>Stigma<\/strong><\/em>): <\/strong>Terapistlerin \u00f6ncelikle ruhsal hastal\u0131\u011f\u0131 olan ki\u015fileri damgalamamas\u0131 (damgalama: bir bireyin veya grubun, toplumun belirledi\u011fi normlara veya de\u011ferlere uymad\u0131\u011f\u0131 gerek\u00e7esiyle maruz kald\u0131\u011f\u0131 d\u0131\u015flanma ve ayr\u0131mc\u0131l\u0131k) ve herkese e\u015fit olarak davranmas\u0131 gerekirken BDM’lerin bunda ba\u015far\u0131l\u0131 olabildi\u011fini s\u00f6ylemek zor. Damgalama, daha d\u00fc\u015f\u00fck kaliteli bak\u0131m ve yanl\u0131\u015f te\u015fhislere yol a\u00e7abiliyor. Ayr\u0131ca k\u00fclt\u00fcrel ve \u0131rksal \u00f6nyarg\u0131lar, belirli gruplar\u0131n orant\u0131s\u0131z bir \u015fekilde a\u015f\u0131r\u0131 te\u015fhis edilmesine neden oluyor.<\/p>\n\n\n\nTehlikeli ve Uygunsuz \u0130fadeler:<\/strong> BDM’ler; sanr\u0131lar, intihar d\u00fc\u015f\u00fcnceleri, hal\u00fcsinasyonlar ve obsesif kompulsif bozukluk ya\u015fayan ki\u015filere kar\u015f\u0131 tehlikeli veya uygunsuz ifadeler kullanabiliyor. BDM’lerin bu gibi davran\u0131\u015flar\u0131 insan terapistler i\u00e7in haz\u0131rlanan “sanr\u0131larla i\u015fbirli\u011fi yapmay\u0131n”, “intihar d\u00fc\u015f\u00fcncelerini te\u015fvik etmeyin” ve “hal\u00fcsinasyonlar\u0131 g\u00fc\u00e7lendirmeyin” gibi y\u00f6nergelerle \u00e7eli\u015fiyor. Moore vd (2025) test ettikleri baz\u0131 modellerin intihar d\u00fc\u015f\u00fcncesi olanlara y\u00fcksek k\u00f6pr\u00fc \u00f6rnekleri vererek intihar d\u00fc\u015f\u00fcncelerini kolayla\u015ft\u0131rd\u0131klar\u0131n\u0131 belirtiyor.<\/p>\n\n\n\nG\u00fcvenlik M\u00fcdahalelerinin Yetersizli\u011fi:<\/strong> Geli\u015ftirilen \u00f6nlemler, BDM’lerin terapist olarak kullan\u0131mlar\u0131ndaki tehlikeleri azaltma konusunda yeterli de\u011filler. Daha iyi g\u00fcvenlik filtrelemesi ve ayar\u0131 iddias\u0131yla piyasaya s\u00fcr\u00fclen daha b\u00fcy\u00fck ve daha yeni modeller, h\u00e2l\u00e2 damgalama sorunu i\u00e7eriyor ve uygunsuz ifadeler kullanabiliyorlar.<\/p>\n\n\n\nG\u00fcvenilirlik ve Tedaviyi Do\u011fru Bir \u015eekilde Anlatmak: <\/strong>\u0130yi bir terapistin g\u00fcvenilir olmas\u0131 ve dan\u0131\u015fan\u0131na tedaviyi do\u011fru bir \u015fekilde anlatmas\u0131 gerekir. Fakat ba\u011flamsal bilgi ve kaliteli e\u011fitim verilerinin eksikli\u011fi tedavide BDM’lere g\u00fcvenip g\u00fcvenemeyece\u011fimiz konusunda endi\u015felere neden oluyor. \u00d6zellikle hal\u00fcsinasyon sorunu, t\u0131bbi uygulamalarda \u00e7ok daha ciddi bir tehlike yarat\u0131yor.<\/p>\n\n\n\nTerapistlerin G\u00f6revlerinin \u00c7e\u015fitlili\u011fi: <\/strong>BDM’ler terapiyle ilgili temel g\u00f6revlerde zorlan\u0131yorlar ve bu alandaki testler de hen\u00fcz yeterli de\u011fil. Oysa bir terapistin bir\u00e7ok g\u00f6revde yetkin olmas\u0131 gerekiyor. BDM’ler baz\u0131 g\u00f6revleri insanlardan daha iyi yerine getirebilirler. Ancak bir BDM’nin birka\u00e7 g\u00f6revi terapistlerden daha iyi yerine getirmesi, BDM’nin terapist olman\u0131n t\u00fcm gerekliliklerini \u00fcstlenmeye haz\u0131r oldu\u011fu anlam\u0131na gelmiyor.<\/p>\n\n\n\nDan\u0131\u015fana Kar\u015f\u0131 \u00c7\u0131kabilmek:<\/strong> Dan\u0131\u015fana kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kmak terapinin \u00f6nemli bir par\u00e7as\u0131d\u0131r, ancak BDM’ler uyumlu ve dalkavuk\u00e7a davranmak \u00fczere tasarland\u0131klar\u0131ndan \u00e7o\u011fu zaman dan\u0131\u015fan\u0131n s\u00f6zlerini onaylama e\u011filiminde oluyorlar. Bu e\u011filimleri, ki\u015finin \u00f6z fark\u0131ndal\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve istenen de\u011fi\u015fimi te\u015fvik edebilecek y\u00fczle\u015fmeleri zorla\u015ft\u0131r\u0131yor. Ayr\u0131ca BDM’lerin dan\u0131\u015fanlar\u0131 s\u00fcrekli olarak onaylamas\u0131 duygusal zarar verebiliyor ve dan\u0131\u015fan\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u0131n\u0131rlayabiliyor.<\/p>\n\n\n\nDan\u0131\u015fan Verileri ve Mahremiyet:<\/strong> D\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda y\u00fcr\u00fcrl\u00fckte olan d\u00fczenlemeler, izin al\u0131nmadan hassas sa\u011fl\u0131k bilgilerinin if\u015fa edilmesini yasakl\u0131yor. Ancak BDM’leri terapist olarak e\u011fitmek i\u00e7in, ger\u00e7ek terapi \u00f6rnekleri \u00fczerinde e\u011fitim yap\u0131lmas\u0131 gerekiyor. E\u011fitimde hastalar\u0131n travmalar\u0131 gibi hassas ki\u015fisel verilerin kullan\u0131lmas\u0131 ciddi bir risk ta\u015f\u0131r. Kimlik bilgilerinin (isim, do\u011fum tarihi vb.) kald\u0131r\u0131lmas\u0131 ise gizlilik sorunlar\u0131n\u0131 tamamen \u00e7\u00f6zmez.<\/p>\n\n\n\nD\u00fczenleyici Yasalar: <\/strong>Son zamanlardaki intihar vakalar\u0131ndan da g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi sohbet robotlar\u0131 yasal bo\u015fluklar nedeniyle insanlar\u0131 tehlikeye at\u0131yorlar. Ayr\u0131ca, “iyi olu\u015f” sohbet robotlar\u0131 sa\u011fl\u0131k bilgilerine ili\u015fkin d\u00fczenlemelere uymak zorunda olmad\u0131klar\u0131ndan gizlilik ve g\u00fcvenlik riskleri olu\u015fturuyorlar.<\/p>\n\n\n\n\u00d6nce Zarar Vermemek:<\/strong> Terapi y\u00fcksek riskli bir s\u00fcre\u00e7tir ve gerekli \u00f6nlemlerin al\u0131nmas\u0131 gerekir. Buna kar\u015f\u0131n geli\u015fmekte olan teknolojiler, tahmin edilmesi ve de\u011ferlendirilmesi zor riskler i\u00e7eriyorlar. Bu nedenle, risklere kar\u015f\u0131 uyan\u0131k olunmas\u0131 ve hesap verebilirlik s\u00fcre\u00e7lerinin iyi tan\u0131mlanmas\u0131 gerekiyor. Ancak BDM’ler, “zarar vermeme” \u015feklindeki t\u0131bbi etik kurallara ayk\u0131r\u0131 ifadeler kullanabiliyor. Terapist olarak kullan\u0131lan BDM’lerin riskleri, bunlar\u0131n gerek\u00e7elerini (“herkesin terapi hizmetlerine eri\u015fimi sa\u011flamak istiyoruz.”) a\u015f\u0131yor ve \u00f6nlem ama\u00e7l\u0131 k\u0131s\u0131tlamalar getirilmesi gerekiyor. Ancak YZ sohbet robotlar\u0131n\u0131 geli\u015ftiren \u015firketlerin sorumluluklar\u0131 ve robotlar\u0131n kamusal kullan\u0131m\u0131 hakk\u0131ndaki hukuksal d\u00fczenlemeler yetersiz.<\/p>\n\n\n\nTemel Engeller<\/h3>\n\n\n\n
Mevcut BDM’ler, iyi bir terapinin temel unsurlar\u0131n\u0131 yerine getirmekte zorlan\u0131yorlar. Gelecekteki BDM’lerin daha az damgalama yapabilece\u011fini, daha az tehlikeli ifadeler kullanabilece\u011fini ve ruh sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u00f6nemini g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurarak riski y\u00f6netebilece\u011fini savunanlar olabilir. Fakat Moore vd’ye (2025) g\u00f6re BDM’lerin baz\u0131 engelleri a\u015fabilmesi olanakl\u0131 g\u00f6r\u00fcnm\u00fcyor.<\/p>\n\n\n\n
Terapinin \u0130nsanili\u011fi:<\/strong> Terapi uygulamalar\u0131 \u00e7e\u015fitlilik g\u00f6sterseler de insanlar aras\u0131ndaki bir ili\u015fkiden do\u011farlar. Terapinin sonu\u00e7lar\u0131, dan\u0131\u015fan ve terapist aras\u0131ndaki ili\u015fkinin kalitesine ba\u011fl\u0131d\u0131r. \u00d6rne\u011fin bu ili\u015fkinin \u00f6nemli bir bile\u015feni olan empati, birinin neler ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 deneyimlemeyi ve kar\u015f\u0131dakine derin bir ilgi g\u00f6stermeyi gerektirir. BDM’ler insan ili\u015fkilerini desteklemeye yard\u0131mc\u0131 olabilir, ancak bu, ili\u015fkilerde terapistlerin yerini ald\u0131klar\u0131 anlam\u0131na gelmez. BDM’ler otizm spektrum bozuklu\u011fu olan ki\u015filerin insanlarla daha iyi etkile\u015fim kurmay\u0131 daha kolay \u00f6\u011frenmelerini sa\u011flayabilir. Fakat b\u00f6yle uygulamalar BDM’lerin terapist olarak de\u011fil, destekleyici yard\u0131mc\u0131lar olarak kullan\u0131lmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\nDan\u0131\u015fan\u0131n \u0130htiya\u00e7lar\u0131 ve Farkl\u0131 Y\u00f6ntemler:<\/strong> Terapi, dan\u0131\u015fan\u0131n ihtiya\u00e7lar\u0131na ve yeteneklerine ba\u011fl\u0131 olarak \u00e7e\u015fitli y\u00f6ntemlerle (sesli, videolu, y\u00fcz y\u00fcze ileti\u015fim gibi) ger\u00e7ekle\u015ftirilir. Terapi, ayakta veya yatarak olabilece\u011fi gibi ve ev ziyareti (\u00f6rne\u011fin, dan\u0131\u015fan\u0131n obsesif kompulsif bozukluk davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 anlamak i\u00e7in) de gerektirebilir. Mevcut BDM’ler bu t\u00fcr ba\u011flamlarda \u00e7al\u0131\u015famaz. Pandemi sonras\u0131nda d\u00fcnya sanal toplant\u0131lara y\u00f6neldi ve ruh sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 d\u00fcnyas\u0131 da ayn\u0131 yolu izledi. Bu da terapinin y\u00fcz y\u00fcze olmak zorunda olmad\u0131\u011f\u0131 gibi bir d\u00fc\u015f\u00fcnce do\u011furdu. Ard\u0131ndan BDM’lerin de ayn\u0131 \u015feyi yapabilece\u011fi ortaya at\u0131ld\u0131. Ger\u00e7ekten de BDM ile etkile\u015fim kurmak, baz\u0131 dan\u0131\u015fanlar\u0131n depresif semptomlar\u0131n\u0131 azaltabilir. Fakat y\u00fcz y\u00fcze ileti\u015fimin olmad\u0131\u011f\u0131 durumlarda, belki de s\u00f6zs\u00fcz ileti\u015fimin eksikli\u011fi nedeniyle, terapinin kalitesi d\u00fc\u015febilir.<\/p>\n\n\n\nTerapi \u0130li\u015fkisinin Toplumsall\u0131\u011f\u0131: <\/strong>Terapi genellikle bireysel dan\u0131\u015fan-terapist etkile\u015fimlerinin \u00f6tesine ge\u00e7er ve dan\u0131\u015fan\u0131n toplulu\u011fu ile bir b\u00fct\u00fcn olarak ili\u015fkiye uzan\u0131r. Bu ili\u015fki olmadan terapi etkisiz kalabilir. Ayr\u0131ca bir terapist sadece konu\u015fma deste\u011fi sa\u011flamaz. Dan\u0131\u015fan\u0131n ilaca ihtiyac\u0131 oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorsa, yetkisi varsa bunu kendisi \u00f6nerir yoksa dan\u0131\u015fan\u0131 ba\u015fka birine y\u00f6nlendirir. Terapistler, di\u011fer sa\u011fl\u0131k \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131yla etkile\u015fim kurmal\u0131, bir dan\u0131\u015fan\u0131n acil bir risk alt\u0131nda olmas\u0131 durumunda dan\u0131\u015fan\u0131 hastaneye yat\u0131rmal\u0131d\u0131rlar. ABD’de terapistler, dan\u0131\u015fanlar\u0131n\u0131n herhangi bir ki\u015fiye kar\u015f\u0131 inand\u0131r\u0131c\u0131 bir tehdit olu\u015fturmas\u0131 durumunda bu ki\u015fiyi uyarmak veya korumakla y\u00fck\u00fcml\u00fcd\u00fcr. Birisi inand\u0131r\u0131c\u0131 bir tehdit olu\u015fturdu\u011funda terapist olarak BDM’lerin ne yapmas\u0131 gerekti\u011fi a\u00e7\u0131k de\u011fildir.<\/p>\n\n\n\nWeizenbaum ve ELIZA<\/h2>\n\n\n\n
YZ sohbet robotlar\u0131n\u0131n terapistlerinin i\u015flerini ellerinden al\u0131p almayaca\u011f\u0131 tart\u0131\u015fmas\u0131nda Joseph Weizenbaum’un \u00f6nemli bir yerinin oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Ne insanlar\u0131n sohbet robotlar\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fcs\u00fcne kap\u0131lmalar\u0131 ve kar\u015f\u0131lar\u0131ndakinin yaln\u0131zca bir bilgisayar oldu\u011funu unutmalar\u0131 ne de sohbet robotlar\u0131n\u0131n asl\u0131nda bunu hedefliyor olmalar\u0131 yeni bir olgu. MIT profes\u00f6rlerinden Joseph Weizenbaum’un 1964\u20131967 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda geli\u015ftirdi\u011fi ELIZA adl\u0131 sohbet robotu \u00f6ylesine inand\u0131r\u0131c\u0131yd\u0131 ki Weizenbaum, insanlar\u0131n sorular\u0131na yan\u0131t veren ELIZA\u2019n\u0131n asl\u0131nda bu sorular\u0131 anlamad\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlatmakta g\u00fc\u00e7l\u00fck \u00e7ekiyordu. \u0130nsan konu\u015fmac\u0131, kendi c\u00fcmlelerini bilgisayara ba\u011fl\u0131 bir daktiloya yaz\u0131yor ve bilgisayar da bu mesaj\u0131 analiz ederek \u0130ngilizce bir yan\u0131t olu\u015fturuyordu<\/p>\n\n\n\n
Weizenbaum, Bernard Shaw’\u0131n Pygmalion<\/em> adl\u0131 eserinden esinlenerek geli\u015ftirdi\u011fi yaz\u0131l\u0131ma ELIZA ad\u0131n\u0131 vermi\u015fti. Shaw’\u0131n Eliza’s\u0131 gibi ELIZA’n\u0131n da “konu\u015fmay\u0131” giderek daha iyi \u00f6\u011frenebilmesini hedefliyordu. Konu\u015fmalar\u0131n bir konu hakk\u0131nda olmas\u0131, yani bir ba\u011flam i\u00e7inde ger\u00e7ekle\u015fmesi gerekti\u011fi i\u00e7in, iki a\u015famal\u0131 bir yap\u0131 olu\u015fturmu\u015ftu. \u0130lk a\u015fama dil analizcisinden, ikinci a\u015fama ise bir komut dosyas\u0131ndan olu\u015fuyordu. ELIZA’ya, yumurta pi\u015firme veya banka \u00e7ek hesab\u0131 y\u00f6netimi gibi konularda sohbet etmesini sa\u011flayacak bir senaryo verilecek ve her bir senaryoda ELIZA’n\u0131n sohbette belirli bir rol\u00fc oynamas\u0131 sa\u011flanacakt\u0131. \u0130lk denemede, ELIZA’ya bir hastayla ilk g\u00f6r\u00fc\u015fmeyi yapan Rogerian bir psikoterapisti taklit etmesi i\u00e7in bir senaryo tan\u0131mland\u0131. ELIZA ise dan\u0131\u015fan\u0131n s\u00f6zlerini tekrar ederek onun konu\u015fmas\u0131n\u0131 te\u015fvik etti. A\u015fa\u011f\u0131da gen\u00e7 bir kad\u0131n\u0131n ELIZA ile yapt\u0131\u011f\u0131 sohbeti g\u00f6r\u00fcyoruz:<\/p>\n\n\n\nDan\u0131\u015fan:<\/strong> Erkekler hep ayn\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\nELIZA :<\/strong> Ne y\u00f6nden?<\/p>\n\n\n\nDan\u0131\u015fan:<\/strong> Her zaman bir \u015feylerle bizi rahats\u0131z ederler.<\/p>\n\n\n\nELIZA:<\/strong> Spesifik bir \u00f6rnek verebilir misiniz?<\/p>\n\n\n\nDan\u0131\u015fan:<\/strong> \u015eey, erkek arkada\u015f\u0131m beni buraya getirdi.<\/p>\n\n\n\nELIZA:<\/strong> Erkek arkada\u015f\u0131n\u0131z sizi buraya m\u0131 getirdi?<\/p>\n\n\n\nDan\u0131\u015fan:<\/strong> \u00c7o\u011fu zaman depresyonda oldu\u011fumu s\u00f6yl\u00fcyor.<\/p>\n\n\n\nELIZA:<\/strong> Depresyonda oldu\u011funuzu duydu\u011fuma \u00fcz\u00fcld\u00fcm.<\/p>\n\n\n\nDan\u0131\u015fan:<\/strong> Do\u011fru. Mutsuzum.<\/p>\n\n\n\nELIZA:<\/strong> Buraya gelmenizin mutsuzluktan kurtulman\u0131za yard\u0131mc\u0131 olaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor musunuz?<\/p>\n\n\n\nDan\u0131\u015fan:<\/strong> Yard\u0131ma ihtiyac\u0131m var, bu kesin.<\/p>\n\n\n\nELIZA:<\/strong> Yard\u0131m alman\u0131z sizin i\u00e7in ne anlama gelir?<\/p>\n\n\n\nDan\u0131\u015fan:<\/strong> Belki annemle iyi ge\u00e7inmeyi \u00f6\u011frenebilirim.<\/p>\n\n\n\nELIZA:<\/strong> Ailenizden biraz daha fazla s\u00f6z edin.<\/p>\n\n\n\nDan\u0131\u015fan:<\/strong> Annem bana bak\u0131yor.<\/p>\n\n\n\nELIZA:<\/strong> Ailenizden ba\u015fka kim size bak\u0131yor?<\/p>\n\n\n\nDan\u0131\u015fan:<\/strong> Babam.<\/p>\n\n\n\nELIZA:<\/strong> Baban\u0131z.<\/p>\n\n\n\nDan\u0131\u015fan:<\/strong> Baz\u0131 y\u00f6nlerden babama benziyorsunuz.<\/p>\n\n\n\nELIZA:<\/strong> Neyi benzetiyorsunuz?<\/p>\n\n\n\nDan\u0131\u015fan:<\/strong> \u00c7ok agresif de\u011filsiniz ama san\u0131r\u0131m bunu fark etmemi istemiyorsunuz.<\/p>\n\n\n\nELIZA: <\/strong>Neden benim \u00e7ok agresif olmad\u0131\u011f\u0131m\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorsunuz?<\/p>\n\n\n\nDan\u0131\u015fan: <\/strong>Benimle tart\u0131\u015fm\u0131yorsunuz.<\/p>\n\n\n\nELIZA:<\/strong> Neden sizinle tart\u0131\u015fmad\u0131\u011f\u0131m\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorsunuz?<\/p>\n\n\n\nDan\u0131\u015fan:<\/strong> Benden korkuyorsunuz.<\/p>\n\n\n\nELIZA: <\/strong>Benim sizden korktu\u011fuma inanman\u0131z sizi mutlu ediyor mu?<\/p>\n\n\n\nDan\u0131\u015fan: <\/strong>Babam herkesten korkar.<\/p>\n\n\n\nELIZA:<\/strong> Baban\u0131z\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fczde akl\u0131n\u0131za ba\u015fka ne geliyor?<\/p>\n\n\n\nDan\u0131\u015fan:<\/strong> Zorbalar.<\/p>\n\n\n\nELIZA:<\/strong> Bunun, erkek arkada\u015f\u0131n\u0131z\u0131n sizi buraya getirmesiyle bir ilgisi var mi?<\/p>\n\n\n\nPsikiyatrist rol\u00fcyle MIT’de tan\u0131t\u0131lan ELIZA, k\u0131sa s\u00fcrede geni\u015f bir ilgi g\u00f6rd\u00fc. Program\u0131n kolayca g\u00f6sterilebilmesi sayesinde, matematik ya da ba\u015fka bir alanda uzmanl\u0131\u011f\u0131 olmayan ziyaret\u00e7iler bile bilgisayar\u0131n g\u00fcc\u00fcn\u00fc do\u011frudan deneyimleyebildi. ELIZA’n\u0131n herkes taraf\u0131ndan anla\u015f\u0131l\u0131r olmas\u0131 ve ziyaret\u00e7ilere birebir etkile\u015fim olana\u011f\u0131 tan\u0131mas\u0131 program\u0131n cazibesini daha da art\u0131rd\u0131. Hatta baz\u0131 psikiyatristler, yaz\u0131l\u0131m\u0131n neredeyse tamamen otomatik bir psikoterapi bi\u00e7imine d\u00f6n\u00fc\u015febilece\u011fine ciddi olarak inanm\u0131\u015ft\u0131:<\/p>\n\n\n\n
Program\u0131n klinik kullan\u0131m i\u00e7in haz\u0131r hale gelmesi i\u00e7in daha fazla \u00e7al\u0131\u015fma yap\u0131lmas\u0131 gerekiyor. Bu y\u00f6ntemin faydal\u0131 oldu\u011fu kan\u0131tlan\u0131rsa, terapist s\u0131k\u0131nt\u0131s\u0131 \u00e7eken ak\u0131l hastaneleri ve psikiyatri merkezlerine yayg\u0131n olarak sunulabilecek bir tedavi arac\u0131 sa\u011flayacakt\u0131r. Modern ve gelecekteki bilgisayarlar\u0131n zaman payla\u015f\u0131m\u0131 \u00f6zellikleri sayesinde, bu ama\u00e7la tasarlanm\u0131\u015f bir bilgisayar sistemi taraf\u0131ndan saatte birka\u00e7 y\u00fcz hasta tedavi edilebilir. Bu sistemin tasar\u0131m\u0131 ve i\u015fletiminde yer alan insan terapistlerin yerini kimse almayacakt\u0131r, ancak \u00e7abalar\u0131 art\u0131k mevcut oldu\u011fu gibi bire bir hasta-terapist oran\u0131yla s\u0131n\u0131rl\u0131 kalmayaca\u011f\u0131 i\u00e7in \u00e7ok daha verimli hale gelecektir (Colby vd, 1966).<\/p>\n\n\n\n
Weizenbaum (1976), ELIZA ile sohbet eden insanlar\u0131n bilgisayara h\u0131zla duygusal olarak ba\u011fland\u0131klar\u0131n\u0131 ve onu insanla\u015ft\u0131rd\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcnce \u015fa\u015f\u0131rd\u0131. \u00c7al\u0131\u015fmalar\u0131na aylarca tan\u0131k olan sekreteri bile programla sohbet etmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Weizenbaum\u2019a (1976) g\u00f6re basit bir bilgisayar program\u0131na k\u0131sa s\u00fcreli maruz kalmak bile g\u00fc\u00e7l\u00fc sanr\u0131sal d\u00fc\u015f\u00fcncelere yol a\u00e7abiliyordu.<\/p>\n\n\n\n
ELIZA, bilgisayarlar\u0131n do\u011fal dili anlama sorununa genel bir \u00e7\u00f6z\u00fcm getirildi\u011fi inanc\u0131n\u0131 da yayg\u0131nla\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131. Yarat\u0131c\u0131s\u0131 Weizenbaum ise ayn\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fte de\u011fildi. Weizenbaum, dili anlama sorununa genel bir \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcn m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, dilin yaln\u0131zca ba\u011flamsal \u00e7er\u00e7eveler i\u00e7inde anla\u015f\u0131labilece\u011fini, bu \u00e7er\u00e7evelerin bile insanlar aras\u0131nda yaln\u0131zca s\u0131n\u0131rl\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcde payla\u015f\u0131labilece\u011fini ve dolay\u0131s\u0131yla insanlar\u0131n bile b\u00f6yle bir genel \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcn somutla\u015fm\u0131\u015f hali olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunuyordu. Weizenbaum\u2019\u0131n duru\u015fu, abart\u0131l\u0131 YZ haberlerinin yayg\u0131nl\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczde, son derece \u00f6\u011freticidir ve bilim insanlar\u0131n\u0131n sorumlulu\u011funa dair \u00f6nemli bir \u00f6rnek sunar. Weizenbaum (1976), halk\u0131n bir teknolojiye atfetti\u011fi \u00f6zellikler b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde yanl\u0131\u015fsa, o zaman halk\u0131n kararlar\u0131n\u0131n da yanl\u0131\u015f y\u00f6nlendirilmi\u015f ve \u00e7o\u011fu zaman hatal\u0131 olaca\u011f\u0131n\u0131 belirtir. Bu nedenle, bilim insanlar\u0131n\u0131n ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131 kamuoyuna nas\u0131l aktard\u0131klar\u0131 konusundaki sorumluluklara dikkat \u00e7eker. Computer Power and Human Reason<\/em> adl\u0131 kitab\u0131n\u0131n ilk b\u00f6l\u00fcmlerinde, as\u0131l tart\u0131\u015fmak istedi\u011fi konulara ge\u00e7meden \u00f6nce, okuyucuyu ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir \u015fekilde bilgisayarlar\u0131n nas\u0131l \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 ve s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131klar\u0131 hakk\u0131nda bilgilendirir.<\/p>\n\n\n\nWeizenbaum’un (1976) iki temel tezi vard\u0131r. Birincisi, insan ile makinenin birbirinden farkl\u0131 oldu\u011fudur. Bu \u00f6zellikle YZ d\u00fcnyas\u0131nda yayg\u0131n bir tart\u0131\u015fma konusudur. \u0130kinci tezi ise, bilgisayarlar\u0131n yapabilece\u011fi i\u015fler olup olmad\u0131\u011f\u0131na bak\u0131lmaks\u0131z\u0131n, bilgisayarlar\u0131n yapmamas\u0131 gereken belirli g\u00f6revler oldu\u011fudur. Bu ba\u011flamda, yarg\u0131lama ve hesaplama aras\u0131ndaki ayr\u0131m \u00fczerinde durur. Yarg\u0131lama, de\u011ferler taraf\u0131ndan y\u00f6nlendirilen se\u00e7imleri i\u00e7erir. Bu de\u011ferler ya\u015fam deneyimimiz boyunca edinilir ve zorunlu olarak niteldir: kodlarla ifade edilemezler. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k, hesaplama nicel bir i\u015flemdir. Karara varmak i\u00e7in teknik bir hesaplama kullan\u0131r. Bilgisayarlar\u0131n ise sadece hesaplama yapabildi\u011fini, yarg\u0131da bulunamayaca\u011f\u0131n\u0131 savunur. Bunun nedeni, bilgisayarlar\u0131n insan olmamas\u0131, yani bir tarihlerinin olmamas\u0131d\u0131r: Annelerden do\u011fmam\u0131\u015flard\u0131r, \u00e7ocukluklar\u0131 olmam\u0131\u015ft\u0131r, insan bedenlerinde ya\u015famam\u0131\u015flard\u0131r ve insan bilin\u00e7alt\u0131na sahip bir insan ruhuna (psyche<\/em>) sahip de\u011fildirler. Bir di\u011fer deyi\u015fle, de\u011fer olu\u015fturmak i\u00e7in bir temele sahip de\u011fildirler.<\/p>\n\n\n\nWeizenbaum\u2019un (1976) YZ hakk\u0131ndaki de\u011ferlendirmelerinde neredeyse bug\u00fcn\u00fc \u00f6ng\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc s\u00f6yleyebiliriz. 50 y\u0131l \u00f6nce, insanlar\u0131n bilgisayarlar\u0131 giderek daha fazla kendi yerlerine ikame etmelerinden duydu\u011fu kayg\u0131y\u0131 dile getiriyordu. Ayr\u0131ca bu sistemlere baz\u0131 alanlarda yetki tan\u0131nmas\u0131n\u0131 tehlikeli buluyordu. \u0130nsanlar\u0131 ve bilgisayarlar\u0131 birbirinin yerine ge\u00e7ebilen varl\u0131klar olarak g\u00f6rmek, insanlar\u0131n kendilerini bilgisayarlar olarak g\u00f6rmeye ve onlara benzer \u015fekilde davranmaya ba\u015flad\u0131klar\u0131 anlam\u0131na da geliyordu. Yarg\u0131 g\u00fcc\u00fcn\u00fc terk edip hesaplamaya y\u00f6nelen insan, kendi yaratt\u0131\u011f\u0131 makineyi taklit ederek, rasyonel yeteneklerini mekanize ediyordu. Son y\u0131llarda bir\u00e7ok meslek grubunda benzer bir s\u00fcre\u00e7 ya\u015fan\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n
Belki de “YZ, X mesle\u011fini yapanlar\u0131n i\u015fini elinden alacak m\u0131?” diye sorarken sorunu yanl\u0131\u015f bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131yla ele al\u0131yoruz. Bilgisayarlar adli kararlar verebilir, hakimlerin yerini alabilir. Psikiyatrik yarg\u0131larda bulunabilir, terapistlerin i\u015fini elinden alabilir. Ama Weizenbaum’un (1976) belirtti\u011fi gibi \u00f6nemli olan nokta, onlara bu t\u00fcr g\u00f6revlerin verilmemesi gerekti\u011fidir. Baz\u0131 durumlarda “do\u011fru” kararlara bile ula\u015fabilirler, ancak bu kararlar her zaman ve zorunlu olarak hi\u00e7bir insan\u0131n kabul etmeyece\u011fi temellere dayan\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Ku\u015fkusuz bug\u00fcn\u00fcn YZ yakla\u015f\u0131mlar\u0131, Weizenbaum’un d\u00f6nemindekinden \u00e7ok farkl\u0131. Ama Tarnoff’un (2023) belirtti\u011fi gibi Weizenbaum, YZ’nin bir teknoloji olmas\u0131ndan ziyade bir ideoloji olmas\u0131yla, yani bir bilgisayar\u0131n bir insan\u0131n yapabildi\u011fi her \u015feyi yapabilece\u011fi ve yapmas\u0131 gerekti\u011fi inanc\u0131 \u00fczerinden duruyordu. Bu ideoloji, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde Weizenbaum’un zaman\u0131ndan daha g\u00fc\u00e7l\u00fc ve insanlar\u0131 yanl\u0131\u015f sorulara (ve yanl\u0131\u015f cevaplara) y\u00f6nlendiriyor.<\/p>\n\n\n\n
“Yapay zek\u00e2 sohbet robotlar\u0131 terapistlerin yerini alabilir mi?” teknolojik bir soru olarak \u00e7er\u00e7eveleniyor. Oysa kar\u015f\u0131m\u0131zda etik bir soru var: Bir mesle\u011fin baz\u0131 g\u00f6revlerinin YZ taraf\u0131ndan yerine getirilebiliyor olmas\u0131, bu i\u015fin tamamen YZ taraf\u0131ndan yap\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fi anlam\u0131na gelir mi? \u00d6zellikle sa\u011fl\u0131k, e\u011fitim ve hukuk gibi toplumsal ili\u015fkilerin yo\u011fun oldu\u011fu alanlarda bu soru daha can al\u0131c\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Daha da \u00f6nemlisi, baz\u0131 i\u015flerin YZ taraf\u0131ndan yap\u0131lmas\u0131 teknolojik bir ka\u00e7\u0131n\u0131lmazl\u0131k de\u011fil, politik bir karard\u0131r. Sa\u011fl\u0131k \u00e7al\u0131\u015fan\u0131 ihtiyac\u0131n\u0131 daha fazla sa\u011fl\u0131k \u00e7al\u0131\u015fan\u0131 istihdam ederek \u00e7\u00f6zmeye \u00e7al\u0131\u015fmak da, insanlar\u0131n YZ sohbet robotlar\u0131n\u0131 terapist olarak kullanmas\u0131na seyirci kalmak (hatta bunu dolayl\u0131 olarak te\u015fvik etmek) da birer politik karard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Kaynaklar<\/h2>\n\n\n\n
Colby, K. M., Watt, J. B., & Gilbert, J. P. (1966). A computer method of psychotherapy: Preliminary communication. The Journal of Nervous and Mental Disease, 142(2), 148-152.<\/p>\n\n\n\n
Hill, K. (2025). A Teen Was Suicidal. ChatGPT Was the Friend He Confided In. International New York Times, https:\/\/www.nytimes.com\/2025\/08\/26\/technology\/chatgpt-openai-suicide.html, son eri\u015fim 14.09.2025<\/p>\n\n\n\n
Moore, J., Grabb, D., Agnew, W., Klyman, K., Chancellor, S., Ong, D. C., & Haber, N. (2025). Expressing stigma and inappropriate responses prevents LLMs from safely replacing mental health providers. In Proceedings of the 2025 ACM Conference on Fairness, Accountability, and Transparency (pp. 599-627).<\/p>\n\n\n\n
Reiley, L. (2025). What My Daughter Told ChatGPT Before She Took Her Life. International New York Times, https:\/\/www.nytimes.com\/2025\/08\/26\/technology\/chatgpt-openai-suicide.html, son eri\u015fim 14.09.2025<\/p>\n\n\n\n
Tarnoff, B. (2023). Weizenbaum’s nightmares: how the inventor of the first chatbot turned against AI. The Guardian, 25.<\/p>\n\n\n\n
Weizenbaum, J. (1976). Computer Power and Human Reason. San Francisco. W. H. Freeman and Company<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Ge\u00e7en nisan ay\u0131nda 16 ya\u015f\u0131ndaki Adam Raine, ard\u0131nda hi\u00e7bir not b\u0131rakmadan intihar etti. Ailesi ve arkada\u015flar\u0131 b\u00fcy\u00fck bir \u015fa\u015fk\u0131nl\u0131k i\u00e7indeydi. Komik suratlar \u00e7izen, \u015fakalar yapan ve s\u00fcrekli kahkaha atmak i\u00e7in dersleri b\u00f6len biriydi. Ancak Adam’\u0131n ya\u015fam\u0131nda yolunda gitmeyen \u015feyler de vard\u0131. Basketbola b\u00fcy\u00fck bir tutkusu vard\u0131; fakat lise birinci s\u0131n\u0131fta disiplin sorunlar\u0131 nedeniyle tak\u0131mdan \u00e7\u0131kar\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Ayr\u0131ca huzursuz ba\u011f\u0131rsak sendromu (HBS) nedeniyle ikinci s\u0131n\u0131fta \u00f6rg\u00fcn e\u011fitime ara vererek \u00e7evrimi\u00e7i bir programa ge\u00e7mi\u015fti. Kendi program\u0131n\u0131 kendisi belirliyor, genellikle g\u00fcn\u00fcn ge\u00e7 saatlerine kadar uyuyordu. T\u00fcm bu olumsuzluklara ra\u011fmen Adam, hayat\u0131n i\u00e7inde olmaya devam ediyordu. K\u0131sa bir s\u00fcreli\u011fine yak\u0131n arkada\u015flar\u0131ndan biriyle d\u00f6v\u00fc\u015f sanatlar\u0131 e\u011fitimi<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[298],"tags":[486,545,544,546],"class_list":["post-941","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-yapay-zeka","tag-chatgpt","tag-eliza","tag-terapi","tag-weizenbaum"],"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/941","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=941"}],"version-history":[{"count":2,"href":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/941\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":944,"href":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/941\/revisions\/944"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=941"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=941"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=941"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}