Bat\u0131 medyas\u0131n\u0131n Sosyal Kredi Sistemi ba\u011flam\u0131nda resmetti\u011fi \u00c7in’deki distopik toplum, ger\u00e7eklikle pek uyu\u015fmuyor. Ku\u015fkusuz ABD dahil d\u00fcnyan\u0131n pek \u00e7ok \u00fclkesinde oldu\u011fu gibi \u00c7in’de de kitlesel g\u00f6zetim teknolojilerinin kullan\u0131m\u0131 yayg\u0131n. Ancak ak\u0131ll\u0131 dijital teknolojiler arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla \u00c7inli yurtta\u015flar\u0131n her hareketini kesintisiz izleyen, bu izleme sonucu t\u00fcm yurtta\u015flar\u0131 puanlayan ve puanlar\u0131na g\u00f6re \u00f6d\u00fcllendiren veya cezaland\u0131ran yekpare bir sistem, yaln\u0131zca Bat\u0131’n\u0131n hayal \u00fcr\u00fcn\u00fc.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n
***<\/strong><\/p>\n\n\n\n Sosyal Kredi Sistemi denilince, \u00e7o\u011fu insan\u0131n g\u00f6z\u00fcnde hemen Black Mirror<\/em> dizisinin Nosedive<\/em> adl\u0131 b\u00f6l\u00fcm\u00fc canlan\u0131yor. Nosedive kelimesi \u0130ngilizcede dibe vurmak ya da tepetaklak olmak anlam\u0131na geliyor. Dizide de insanl\u0131\u011f\u0131n adeta dibe vurdu\u011fu karanl\u0131k bir distopya anlat\u0131l\u0131yor. Ki\u015filer birbirlerini ak\u0131ll\u0131 telefonlar\u0131yla puanl\u0131yor; ki\u015filerin ald\u0131klar\u0131 puanlar toplumsal stat\u00fclerini ve kimin hangi olanaklara sahip olaca\u011f\u0131n\u0131 belirliyor. \u00c7in’in Sosyal Kredi Sistemi (SKS) uzun s\u00fcredir, Nosedive’deki distopyan\u0131n ete kemi\u011fe b\u00fcr\u00fcnm\u00fc\u015f hali olarak konu\u015fuluyor.<\/p>\n\n\n\n Fakat Bat\u0131 medyas\u0131na bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, \u00c7inlilerin durumunun Nosedive’dekinden \u00e7ok daha dramatik oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcyoruz. \u00c7\u00fcnk\u00fc puanlamay\u0131 yapan insanlar de\u011fil, bizzat devletin kendisi. Medyada SKS; karma\u015f\u0131k algoritmalar, her yerde bulunan g\u00fcvenlik kameralar\u0131 ve \u00e7evrimi\u00e7i sohbet izleme yaz\u0131l\u0131mlar\u0131yla bireylerin toplumdaki yerlerini belirleyen bir puanlama sistemi olarak betimleniyor. T\u00fcrk medyas\u0131 da SKS hakk\u0131nda benzer bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131na sahip. \u00d6rne\u011fin, Anadolu Ajans\u0131’n\u0131n 11 \u015eubat 2020’de yay\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 “\u00c7in’de ‘Bana puan\u0131n\u0131 s\u00f6yle, sana kim oldu\u011funu s\u00f6yleyeyim’ d\u00f6nemi ba\u015fl\u0131yor” ba\u015fl\u0131kl\u0131 haberi, “Black Mirror ger\u00e7ek mi oluyor?” alt ba\u015fl\u0131\u011f\u0131yla sona eriyor (https:\/\/www.aa.com.tr\/tr\/dunya\/cinde-bana-puanini-soyle-sana-kim-oldugunu-soyleyeyim-donemi-basliyor\/1730351<\/a>).Alternatif medyan\u0131n yakla\u015f\u0131m\u0131 da pek farkl\u0131 de\u011fil. Bianet’in 27 A\u011fustos 2019’da yay\u0131mlanan “\u00c7in ve Silikon Vadisi’nin Sosyal Kredi Sistemi: Bir Nevi Black Mirror” ba\u015fl\u0131kl\u0131 haberinde, SKS’nin \u00c7inliler’i budizme ve faturalar\u0131n\u0131 \u00f6demeye te\u015fvik eden bir puanland\u0131rma sistemi oldu\u011fu iddia ediliyor. Haberde ayr\u0131ca, baz\u0131 \u00c7inliler’in sistemin hen\u00fcz fark\u0131nda olmad\u0131\u011f\u0131 ve bir ankete g\u00f6re y\u00fczde 80’inin sisteme olumlu bakt\u0131\u011f\u0131 vurgulan\u0131yor (https:\/\/bianet.org\/haber\/cin-ve-silikon-vadisi-nin-sosyal-kredi-sistemi-bir-nevi-black-mirror-212302<\/a>).<\/p>\n\n\n\n SKS’yi ele alan akademik \u00e7al\u0131\u015fmalar da s\u0131k s\u0131k Black Mirror’daki distopyadan izler ta\u015f\u0131yor. Ancak Y\u0131ld\u0131z’\u0131n (2023) vurgulad\u0131\u011f\u0131 gibi, “hem ama\u00e7 ve kapsam hem de i\u015fleyi\u015f a\u00e7\u0131s\u0131ndan karma\u015f\u0131k ve katmanl\u0131 bir yap\u0131ya sahip olan SKS’yi yaln\u0131zca kitlesel bir g\u00f6zetim arac\u0131 olarak tan\u0131mlamak, indirgemeci bir yakla\u015f\u0131m\u0131 yans\u0131t\u0131yor”. Daha da \u00f6nemlisi, Bat\u0131 medyas\u0131n\u0131n SKS ba\u011flam\u0131nda resmetti\u011fi \u00c7in’deki distopik toplum, ger\u00e7eklikle pek uyu\u015fmuyor. Ku\u015fkusuz ABD dahil d\u00fcnyan\u0131n pek \u00e7ok \u00fclkesinde oldu\u011fu gibi \u00c7in’de de kitlesel g\u00f6zetim teknolojilerinin kullan\u0131m\u0131 yayg\u0131n. Ancak ak\u0131ll\u0131 dijital teknolojiler arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla \u00c7inli yurtta\u015flar\u0131n her hareketini kesintisiz izleyen, bu izleme sonucu t\u00fcm yurtta\u015flar\u0131 puanlayan ve puanlar\u0131na g\u00f6re \u00f6d\u00fcllendiren veya cezaland\u0131ran yekpare bir sistem, yaln\u0131zca Bat\u0131’n\u0131n hayal \u00fcr\u00fcn\u00fc.<\/p>\n\n\n\n Bianet’in haberinde oldu\u011fu gibi, bir\u00e7ok Bat\u0131l\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmada da baz\u0131 \u00c7inliler’in sistemin fark\u0131nda olmad\u0131\u011f\u0131 iddia ediliyor. Ancak as\u0131l sorun \u00c7inliler’de de\u011fil; bizim SKS’nin yap\u0131s\u0131 ve geli\u015fim s\u00fcreci hakk\u0131ndaki s\u0131n\u0131rl\u0131 fark\u0131ndal\u0131\u011f\u0131m\u0131zda yat\u0131yor. Bu fark\u0131ndal\u0131k eksikli\u011fi, b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde Bat\u0131 medyas\u0131n\u0131n ve d\u00fc\u015f\u00fcnce d\u00fcnyas\u0131n\u0131n etkisinden kaynaklan\u0131yor. \u00c7\u00fcnk\u00fc SKS, yayg\u0131n doland\u0131r\u0131c\u0131l\u0131k, sahte \u00fcr\u00fcnler ve halk sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 alan\u0131ndaki ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131klardan b\u0131km\u0131\u015f bir\u00e7ok \u00c7inli taraf\u0131ndan memnuniyetle kar\u015f\u0131lanan bir y\u00f6neti\u015fim mekanizmas\u0131. \u00dcstelik yayg\u0131n kan\u0131n\u0131n aksine, k\u00f6kenleri 1990’l\u0131 y\u0131llara dayanan SKS’nin temelinde yapay zek\u00e2 ve y\u00fcz tan\u0131ma gibi ileri teknolojiler bulunmuyor. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde muhtemelen daha geli\u015fmi\u015f ara\u00e7lar kullan\u0131l\u0131yordur; ancak 2020 \u00f6ncesinde pek \u00e7ok yerde puanlar h\u00e2l\u00e2 ka\u011f\u0131t ve el eme\u011fi ile takip ediliyordu. \u00c7inliler bu sistemi, g\u00fcnl\u00fck ya\u015famlar\u0131nda itici bir g\u00fc\u00e7 olarak de\u011fil, \u00e7evresel bir b\u00fcrokrasi olarak g\u00f6rmekteler (Hao, 2019). Foreign Policy<\/em>‘de yay\u0131mlanan yaz\u0131s\u0131nda Brussee (2021), SKS’nin par\u00e7al\u0131, yerel ve \u00e7o\u011funlukla i\u015fletmelere y\u00f6nelik bir sistem oldu\u011funun alt\u0131n\u0131 \u00e7iziyor ve temel amac\u0131n\u0131n yasal ve idari kurallar\u0131n uygulanmas\u0131n\u0131 iyile\u015ftirmek oldu\u011funu savunuyor:<\/p>\n\n\n\n G\u0131da g\u00fcvenli\u011fi skandallar\u0131, i\u015fyeri g\u00fcvenli\u011fi sorunlar\u0131, \u00fccret gecikmeleri ve s\u00f6zle\u015fme ve mahkeme kararlar\u0131na uyulmamas\u0131 gibi sorunlar \u00c7in’de s\u0131k\u00e7a tekrarlanan sorunlard\u0131r. Bu sorunlar\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc i\u00e7in yasalar mevcuttu, ancak bunlar\u0131n uygulanmas\u0131 yetersizdi ve yakalanan ki\u015filer ba\u015fka bir eyalete gidip ayn\u0131 su\u00e7u tekrar i\u015fleyebiliyorlard\u0131. SKS, kurumlar aras\u0131nda veri payla\u015f\u0131m\u0131n\u0131 m\u00fcmk\u00fcn k\u0131larak ve su\u00e7lular\u0131 kurallara uymaya zorlamak i\u00e7in \u00fclke \u00e7ap\u0131nda kara listeler olu\u015fturarak bu sorunlar\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcne yard\u0131mc\u0131 olmay\u0131 ama\u00e7l\u0131yordu. Siyasi muhaliflerin veya az\u0131nl\u0131klar\u0131n g\u00f6zetimi ve bask\u0131 alt\u0131na al\u0131nmas\u0131, Golden Shield ve Sharp Eyes projeleri gibi daha m\u00fcdahaleci di\u011fer giri\u015fimlere b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r <\/strong>(vurgu bana ait<\/strong>. <\/strong>ig)<\/strong><\/p>\n\n\n\n SKS, 2000’li y\u0131llar\u0131n ba\u015f\u0131ndan bu yana Xi Jinping dahil olmak \u00fczere \u00c7inli liderlerin deste\u011fiyle ilerledi. Ama SKS, yukar\u0131dan a\u015fa\u011f\u0131ya talimatlarla ortaya \u00e7\u0131kmad\u0131\u011f\u0131 gibi i\u00e7inde farkl\u0131 akt\u00f6rlerin yer ald\u0131\u011f\u0131, \u00e7eli\u015fkilerle dolu ve s\u00fcre\u00e7 i\u00e7inde somutla\u015fan bir sistemdi (Asl\u0131nda tek bir sistemden bahsetmek de zor).<\/p>\n\n\n\n SKS, \u00c7in’in g\u00fcndemine 1999 y\u0131l\u0131nda girdi. On y\u0131ldan fazla bir s\u00fcredir ithalat\/ihracat sekt\u00f6r\u00fcnde \u00e7al\u0131\u015fan Huang Wenyun ad\u0131ndaki i\u015f kad\u0131n\u0131, Shenzhen’de faaliyet g\u00f6steren bir \u015firketin y\u00f6neticisiydi. 1987 y\u0131l\u0131nda, \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 \u015firket aniden kapanm\u0131\u015f ve sahibi, \u015firketin t\u00fcm paras\u0131n\u0131 al\u0131p ka\u00e7m\u0131\u015ft\u0131. Huang, 1992 y\u0131l\u0131nda kendi oyuncak \u015firketini kurdu. \u0130\u015f ortaklar\u0131, kendi \u00fcr\u00fcn serisini geli\u015ftirmemesi, sadece taklit \u00fcr\u00fcnler \u00fcretmesi i\u00e7in onu zorlamaktayd\u0131. Huang’\u0131n idealist, giri\u015fimci bir ruhu vard\u0131 ve tam tersini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordu. D\u00f6rt y\u0131ll\u0131k zorlu ara\u015ft\u0131rma ve geli\u015ftirme s\u00fcrecinin ard\u0131ndan sonunda ba\u015far\u0131ya ula\u015ft\u0131. \u015eirketi, \u00e7ocuklar i\u00e7in bir \u00f6\u011frenme makinesi geli\u015ftirdi. Fakat \u00fcr\u00fcn piyasaya \u00e7\u0131kar \u00e7\u0131kmaz, arka arkaya taklit \u00fcr\u00fcnler gelmeye ba\u015flad\u0131. Huang’a g\u00f6re bu \u015fekilde i\u015f yapmak olanaks\u0131zd\u0131 (Brussee, 2023).<\/p>\n\n\n\n Haziran 1999’da, \u00f6zg\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc ve yenili\u011fi te\u015fvik eden daha d\u00fcr\u00fcst bir i\u015f ortam\u0131n\u0131n nas\u0131l in\u015fa edilebilece\u011fi hakk\u0131nda daha fazla bilgi edinmek umuduyla ABD’ye gitti. Orada sekiz \u015fehri ziyaret etti ve bir\u00e7ok insanla g\u00f6r\u00fc\u015ft\u00fc. Bir kavram dikkatini \u00e7ekti: kredi y\u00f6netimi. Bu kavram, \u00c7in’in mevcut piyasa ekonomisine olduk\u00e7a yabanc\u0131yd\u0131. Deng Xiaoping’in reform ve a\u00e7\u0131l\u0131m\u0131n\u0131n ba\u015flamas\u0131ndan bu yana yirmi y\u0131l ge\u00e7mi\u015fti ve ekonomik ortam kontrolden \u00e7\u0131km\u0131\u015f durumdayd\u0131. Huang, ABD’de g\u00f6rd\u00fcklerinden \u00e7ok etkilenmi\u015fti. Bir i\u015f kad\u0131n\u0131 g\u00f6z\u00fcyle yapt\u0131\u011f\u0131 de\u011ferlendirmede insanlar\u0131n g\u00fcvenilirli\u011fini \u00f6v\u00fcyor ve “birinin kredi sicili k\u00f6t\u00fc oldu\u011funda, i\u015f bulamayaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u00fcyordu (age).<\/p>\n\n\n\n Huang ABD’den d\u00f6ner d\u00f6nmez, \u00c7in’de bir kredi sistemi kurulmas\u0131n\u0131 talep eden 10.000 karakterlik bir rapor haz\u0131rlad\u0131 ve d\u00f6nemin Ba\u015fbakan\u0131 Zhu Rongji’ye g\u00f6nderdi. Huang’a g\u00f6re Zhu da kredi sisteminden \u00e7ok etkilenmi\u015fti; sadece \u00fc\u00e7 g\u00fcn sonra, A\u011fustos 1999’da, Huang’\u0131n talebini onaylad\u0131 ve \u00c7in Halk Bankas\u0131 (PBOC) y\u00f6netimine derhal harekete ge\u00e7mesini emretti. Eyl\u00fcl ay\u0131nda, \u00c7in’in en \u00f6nemli devlet ara\u015ft\u0131rma enstit\u00fclerinden biri olan \u00c7in Sosyal Bilimler Akademisi Ekonomi Enstit\u00fcs\u00fc, “Ulusal Kredi Y\u00f6netim Sisteminin Kurulmas\u0131” konulu bir ara\u015ft\u0131rma projesi ba\u015flatt\u0131. Ekibin haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 “Ulusal Kredi Y\u00f6netimi Sistemi” ba\u015fl\u0131kl\u0131 raporda, kredi kavram\u0131; ger\u00e7ek ve t\u00fczel ki\u015filerin bor\u00e7lar\u0131n\u0131 geri \u00f6demesi, d\u00fczenlemelere ve s\u00f6zle\u015fmelere uymas\u0131, ayr\u0131ca ahlaken d\u00fcr\u00fcst ve g\u00fcvenilir olmas\u0131 gibi konulara vurgu yapacak \u015fekilde ele al\u0131n\u0131yordu (Y\u0131ld\u0131z, 2023).<\/p>\n\n\n\n Huang \u00e7abas\u0131yla kredi konusu \u00fclkenin g\u00fcndemine girmi\u015fti. Fakat Y\u0131ld\u0131z’\u0131n (2023) belirtti\u011fi gibi “sistemin \u00fclkenin siyasi g\u00fcndemine bu tarihte girmi\u015f olmas\u0131 bir tesad\u00fcf de\u011fil, \u00fclkenin 1978 y\u0131l\u0131nda ba\u015flatm\u0131\u015f oldu\u011fu reform ve d\u0131\u015fa a\u00e7\u0131lma program\u0131 ile i\u00e7ine girmi\u015f oldu\u011fu piyasala\u015fma s\u00fcrecinin bir sonucu”ydu. \u00c7in’in merkezi planl\u0131 ekonomiden piyasa ekonomisine ge\u00e7i\u015fiyle birlikte, buna uygun yeni d\u00fczenleyici sistemlerin geli\u015ftirilmesi ihtiyac\u0131 do\u011fmu\u015ftu. Bu ba\u011flamda, SKS’nin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131nda \u00fc\u00e7 temel gereklilik ve d\u00fc\u015f\u00fcnce etkili oldu. \u0130lk olarak, finansal ve ticari i\u015flemlerin g\u00fcvenli\u011fi garanti alt\u0131na al\u0131nmal\u0131yd\u0131. Bu kapsamda, finansal akt\u00f6rlerin g\u00fcvenilirli\u011finin tespit edilebilmesine yard\u0131mc\u0131 olacak finansal raporlama sistemleri geli\u015ftirilmeliydi. B\u00f6ylece finansal kurulu\u015flar, kredi verecekleri ki\u015fileri daha sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir \u015fekilde belirleyebilecekti. Piyasa g\u00f6zetimi ve d\u00fczenlemesi, kredi sa\u011flama s\u00fcre\u00e7leri ve daha genel olarak yasal yap\u0131lar i\u00e7in sistemlerin s\u0131f\u0131rdan olu\u015fturulmas\u0131 da zorunluydu. ABD, bir\u00e7ok Avrupa \u00fclkesi ve hatta Japonya, 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015f\u0131ndan \u00f6nce kredi raporlama mekanizmalar\u0131n\u0131 geli\u015ftirmeye ba\u015flam\u0131\u015f ve bunlar\u0131 kademeli olarak olgunla\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131. \u00c7in ise ge\u00e7 kalm\u0131\u015ft\u0131 ve kredilendirme sorununu \u00e7ok daha k\u0131sa s\u00fcrede \u00e7\u00f6zmek durumundayd\u0131.<\/p>\n\n\n\n \u0130kincisi, piyasa ekonomisine ge\u00e7i\u015fle birlikte, bireyler ve ticari i\u015fletmelerin yasa, d\u00fczenleme ve s\u00f6zle\u015fmelerden do\u011fan y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fcklerini yerine getirmemesi \u00f6nemli sorunlar yarat\u0131yordu. Patent ve fikri m\u00fclkiyet haklar\u0131 yasas\u0131, i\u015f g\u00fcvenli\u011fi d\u00fczenlemeleri, vergi i\u015flemleri, \u00f6zel mahkeme kararlar\u0131 ve ticari s\u00f6zle\u015fmeler gibi alanlarda kurallar\u0131n uygulanmas\u0131nda ciddi aksakl\u0131klar ya\u015fan\u0131yordu. \u00c7in Kom\u00fcnist Partisi’nin (\u00c7KP) \u00fclke genelinde her \u015feye muktedir oldu\u011fu gibi bir d\u00fc\u015f\u00fcnce yayg\u0131n olsa da, n\u00fcfusu bir milyar\u0131 a\u015fan bir \u00fclkede yurtta\u015flar\u0131 yasalara uydurmak son derece g\u00fc\u00e7t\u00fc. Mahkeme kararlar\u0131 uygulanam\u0131yor, bor\u00e7lar tahsil edilemiyordu. Yerel \u00e7\u0131karlar\u0131 korumak i\u00e7in baz\u0131 b\u00f6lgelerdeki y\u00f6netimler, ba\u015fka bir b\u00f6lgedeki mahkemenin karar\u0131n\u0131 uygulamay\u0131 reddediyordu. Bir b\u00f6lgede ceza alan yurtta\u015flar, ba\u015fka bir eyalete ka\u00e7arak yetkililerin bor\u00e7lar\u0131 tahsil etmesini engelleyebiliyordu. Ayr\u0131ca cezalar\u0131n hafifli\u011fi cayd\u0131r\u0131c\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 azalt\u0131yor; bir\u00e7ok \u015firket, zahmetli d\u00fczenlemelere uymaktansa cezalar\u0131 \u00f6demeyi tercih ediyordu. Di\u011fer durumlarda ise denetim mekanizmalar\u0131 ya yeterli de\u011fildi ya da belirli bir kurumun dar b\u00fcrokratik yetki alan\u0131yla s\u0131n\u0131rl\u0131 kald\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in etkisiz kal\u0131yordu.<\/p>\n\n\n\n \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, piyasala\u015fmayla birlikte ortaya \u00e7\u0131kan ahlaki bo\u015fluktu. Planl\u0131 sosyalist ekonomiye dayal\u0131 sosyoekonomik yap\u0131lar\u0131n da\u011f\u0131lmas\u0131 ve yerine k\u00e2r\u0131n\u0131 art\u0131rmay\u0131 hedefleyen piyasa ekonomisi yap\u0131lar\u0131n\u0131n gelmesiyle, d\u00fcr\u00fcstl\u00fck ve g\u00fcvenilirlik konusunda ciddi sorunlar ya\u015fan\u0131yordu (Bu gibi sorunlar 2000’li y\u0131llarda da devam etti. 2004 y\u0131l\u0131nda, d\u00fczinelerce bebek sahte s\u00fct tozu i\u00e7tikten sonra yetersiz beslenme nedeniyle hayat\u0131n\u0131 kaybetti. D\u00f6rt y\u0131l sonra, melaminle kirlenmi\u015f s\u00fct skandal\u0131 yakla\u015f\u0131k 300.000 bebe\u011fi zehirledi ve tahminen alt\u0131 bebek hayat\u0131n\u0131 kaybetti. 2018 y\u0131l\u0131nda ise y\u00fcz binlerce \u00e7ocu\u011fa hatal\u0131 a\u015f\u0131 uyguland\u0131. Bu t\u00fcr olaylar, yurtta\u015flar\u0131n hem piyasalara hem de h\u00fck\u00fcmete olan g\u00fcvenini ciddi \u015fekilde sarsmaktayd\u0131.)<\/p>\n\n\n\n K\u0131sacas\u0131, Huang’\u0131n giri\u015fimi \u00fcst y\u00f6netim taraf\u0131ndan da desteklendi. \u00c7\u00fcnk\u00fc,<\/p>\n\n\n\n 1. \u00dclkede bir finansal raporlama sisteminin olmamas\u0131ndan kaynakl\u0131 sorunlar vard\u0131,<\/p>\n\n\n\n 2. H\u00fck\u00fcmet, d\u00fczenlemeleri ve yasalar\u0131 uygulamakta zorlan\u0131yordu.<\/p>\n\n\n\n 3. Piyasala\u015fmayla beraber bir ahlaki bo\u015fluk olu\u015fmu\u015ftu.<\/p>\n\n\n\n 2002 y\u0131l\u0131nda, \u00c7KP’nin 16. Parti Kongresi SKS’nin kurulaca\u011f\u0131n\u0131 resmen duyurdu. Bu do\u011frultuda baz\u0131 ilk denemeler ve temel ara\u015ft\u0131rmalar yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Art\u0131k as\u0131l i\u015fe ba\u015flanacakt\u0131, ancak merkezi h\u00fck\u00fcmet SKS’nin nas\u0131l \u015fekillenece\u011fi konusunda net de\u011fildi. Bu nedenle, yerel y\u00f6netimlerin \u00f6nc\u00fcl\u00fck ederek \u00fclkeye yol g\u00f6sterebilece\u011fi pilot giri\u015fimler \u00fczerinde duruldu. \u00c7KP’nin stratejisi, merkezi y\u00f6netimin yerel deneylere rehberlik etmesi \u00fczerine kuruluydu. Asl\u0131nda bu, \u00c7inli yetkililerin s\u0131k\u00e7a uygulad\u0131\u011f\u0131 bir stratejiydi (Brussee, 2023):<\/p>\n\n\n\n Liderler soyut gereksinimleri veya hedefleri form\u00fcle eder ve birka\u00e7 pilot b\u00f6lge belirlerler. Bu b\u00f6lgeler, yarat\u0131c\u0131 fikirler \u00fcretme ve bunlar\u0131 pratikte test etme konusunda b\u00fcy\u00fck esnekli\u011fe sahiplerdir. \u00dcst d\u00fczey liderler resmi politika tasla\u011f\u0131 haz\u0131rlamasalar da pilot projelerin y\u00f6n\u00fcn\u00fc onaylamak veya ba\u015fka yakla\u015f\u0131mlar \u00f6nermek i\u00e7in gayri resmi a\u011flar\u0131 ve saha ziyaretlerini kullan\u0131rlar. Pilot projeler ilerleme kaydettikten sonra, liderler daha geni\u015f \u00e7apta uygulanabilecek dersleri \u00e7\u0131karmakla g\u00f6revlidir. Daha sonra, bunlar\u0131 daha geni\u015f bir \u015fehir veya b\u00f6lge grubuna uygularlar ve di\u011fer alanlar i\u00e7in model olarak kullan\u0131labilecekleri se\u00e7erler. Geli\u015fim sa\u011flamla\u015ft\u0131ktan sonra merkezi d\u00fczeydeki liderler resmi politikalar, yasalar ve d\u00fczenlemeler haz\u0131rlamaya ba\u015flarlar (s. 71).<\/p>\n\n\n\n \u0130lk SKS deneyleri, \u00c7in’in ekonomik olarak daha geli\u015fmi\u015f b\u00f6lgelerinde ba\u015flad\u0131. Devlet Konseyi, 2003 y\u0131l\u0131nda SKS’nin temel \u00e7er\u00e7evesinin ve operasyonel mekanizmalar\u0131n\u0131n olu\u015fturulmas\u0131n\u0131n be\u015f y\u0131l s\u00fcrece\u011fini \u00f6ng\u00f6r\u00fcyordu. Devlet Konseyi, “h\u00fck\u00fcmet te\u015fviki, birle\u015fik planlama, piyasa i\u015fletimi ve ad\u0131m ad\u0131m uygulama” slogan\u0131yla pilot uygulamalar ba\u015flatt\u0131. Yerel y\u00f6netimler be\u015f y\u0131ll\u0131k zaman \u00e7izelgesini takip ederek a\u015fa\u011f\u0131daki hedefler do\u011frultusunda planlar yapt\u0131lar:<\/p>\n\n\n\n Bu deneyler, daha \u00e7ok ekonomik faaliyetlere odaklan\u0131yorlard\u0131. Bireyler ise \u00f6ncelikle mesleki kapasiteleri veya mevcut yasal y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fckleri ba\u011flam\u0131nda ele al\u0131n\u0131yordu.<\/p>\n\n\n\n Yerel y\u00f6netimler a\u015fa\u011f\u0131 yukar\u0131 benzer hedeflere y\u00f6nelmi\u015f olsalar da uygulamalar farkl\u0131 bi\u00e7imlerde \u015fekillenebiliyor ve en temel kavramlar bile farkl\u0131 y\u00f6nlere evrilebiliyordu. \u00d6rne\u011fin, g\u00fcvenilirlik ne anlama geliyordu? Kredinin geri \u00f6denmemesi veya yasalara ve d\u00fczenlemelere uyulmamas\u0131, g\u00fcvenilmezli\u011fin bir g\u00f6stergesi olarak de\u011ferlendirilebilirdi. Ancak SKS, t\u00fcm yasalar\u0131 ve d\u00fczenlemeleri mi yoksa sadece finans ve bankac\u0131l\u0131kla ilgili olanlar\u0131 m\u0131 kapsayacakt\u0131? 2004 y\u0131l\u0131ndaki g\u0131da g\u00fcvenli\u011fi skandallar\u0131 (sahte \u00fcr\u00fcnler meselesi gibi) sonras\u0131nda, g\u0131da g\u00fcvenli\u011fi ihlallerinin de g\u00fcvenilmezlik olarak nitelendirilip cezaland\u0131r\u0131lmas\u0131 sa\u011fland\u0131. B\u00f6ylece SKS mekanizmalar\u0131, finans alan\u0131ndan ba\u015flay\u0131p g\u0131da ve ila\u00e7 g\u00fcvenli\u011fini de kapsayacak bi\u00e7imde geni\u015fletildi.<\/p>\n\n\n\n Brussee (2023), politika yap\u0131m\u0131na deneysel yakla\u015f\u0131m\u0131n nispeten basit hedefler i\u00e7in iyi sonu\u00e7 verdi\u011fini, ancak SKS gibi farkl\u0131 b\u00f6lgeler ve birimler aras\u0131 giri\u015fimlerde h\u0131zla sorunlarla kar\u015f\u0131la\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 vurguluyor. Daha sonra g\u00f6rece\u011fimiz gibi, ortaya \u00e7\u0131kan par\u00e7al\u0131 politik yap\u0131, SKS mekanizmalar\u0131n\u0131n a\u015f\u0131r\u0131 uygulanmas\u0131na ve k\u00f6t\u00fcye kullan\u0131lmas\u0131na zemin haz\u0131rlad\u0131. Dijitalle\u015fme giri\u015fimleri do\u011fas\u0131 gere\u011fi standardizasyon ve birle\u015fik prosed\u00fcrler gerektiriyordu. Ancak her \u015fehir farkl\u0131 bi\u00e7imlerde SKS’yi uygulad\u0131\u011f\u0131ndan dolay\u0131 bunlar\u0131 birbirine ba\u011flamak imk\u00e2ns\u0131z h\u00e2le gelmekteydi. Oysa SKS’nin hedeflerinden biri de b\u00f6lgeler aras\u0131 yasa ve y\u00f6netmelik ihlallerini \u00f6nlemekti. Ayr\u0131ca yerel y\u00f6netimler, devlet veya ticari s\u0131rlar\u0131n ve ki\u015fisel bilgilerin korunmas\u0131 gibi alanlarda ilerleme kaydetmek i\u00e7in yeterli yetkiye sahip olmad\u0131klar\u0131n\u0131 belirtiyorlard\u0131; merkezi yasalara ve d\u00fczenlemelere ihtiya\u00e7 duyuluyordu. Her b\u00f6lgenin farkl\u0131 gizlilik d\u00fczenlemeleri oldu\u011funda, karma\u015f\u0131k bir ekonomiyi y\u00f6netmek giderek zorla\u015f\u0131yordu. Daha sistematik bir rehberlik olmadan sistem, SKS kapsam\u0131nda belirlenen hedeflere ula\u015f\u0131lamayacakt\u0131.<\/p>\n\n\n\n Asl\u0131nda Devlet Konseyi de rehberlik ihtiyac\u0131n\u0131n fark\u0131ndayd\u0131 ve i\u015fin daha ba\u015f\u0131nda, 2002 y\u0131l\u0131nda, temel g\u00f6revlerden birinin ilgili d\u00fczenlemeleri ve mevzuat\u0131 h\u0131zla haz\u0131rlamak olaca\u011f\u0131n\u0131 duyurmu\u015ftu.<\/p>\n\n\n\n Bu ba\u011flamda, SKS’nin i\u00e7eri\u011fine dair ilk kapsaml\u0131 tasar\u0131m 2007 y\u0131l\u0131nda yay\u0131mland\u0131. Devlet Konseyi, “Sosyal Kredi Sisteminin \u0130n\u015fas\u0131na \u0130li\u015fkin Fikirler” ba\u015fl\u0131kl\u0131 belgede, SKS’nin gereklili\u011fini “k\u00f6t\u00fc niyetle geciktirilen ve \u00f6denmeyen banka bor\u00e7lar\u0131, vergi doland\u0131r\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 ve ka\u00e7ak\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131, ticari sahtek\u00e2rl\u0131k, hileli mallar\u0131n \u00fcretim ve sat\u0131\u015f\u0131, yasad\u0131\u015f\u0131 kaynak yaratma ve benzeri olaylar\u0131n” (Y\u0131ld\u0131z, 2023) \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ilememesine dayand\u0131r\u0131yordu. SKS, piyasan\u0131n ihtiya\u00e7lar\u0131na uygun bi\u00e7imde g\u00fcvenilirlik bilgisi hizmetlerini geli\u015ftirmeyi hedefliyordu. B\u00f6ylece sistem, geleneksel finansal kredi derecelendirme mekanizmalar\u0131n\u0131n \u00f6tesine ge\u00e7iyordu. Bireylerin ve i\u015fletmelerin yaln\u0131zca finansal g\u00fcvenilirli\u011fi de\u011fil, yasal, idari ve s\u00f6zle\u015fmesel y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fcklere uyumlar\u0131 da de\u011ferlendirme kapsam\u0131na al\u0131nacakt\u0131 (age).<\/p>\n\n\n\n Ancak yerel y\u00f6netimlerin ba\u015flang\u0131\u00e7taki co\u015fkusuna ra\u011fmen, temel hedeflerin \u00e7o\u011fu ger\u00e7ekle\u015ftirilemedi ve \u00f6zellikle sistemin finansal olmayan y\u00f6nlerinde ba\u015far\u0131 sa\u011flanamad\u0131. H\u00fck\u00fcmet s\u00fcreci y\u00f6netmekte yetersiz kald\u0131. Her birim kendi i\u015fine odakland\u0131\u011f\u0131ndan, hem halk hem de yetkililer ne yapacaklar\u0131n\u0131 bilmiyordu; mahkemeler h\u00e2l\u00e2 kararlar\u0131n\u0131 uygulamaya koyma yetkisine sahip de\u011fildi, h\u00fck\u00fcmet ilgili d\u00fczenlemeleri form\u00fcle edemiyordu ve ceza mekanizmalar\u0131 h\u00e2l\u00e2 etkisizdi. 2002 y\u0131l\u0131nda sistemin kurulmas\u0131 i\u00e7in ilk \u00e7a\u011fr\u0131lar yap\u0131ld\u0131ktan sonra, 2014 y\u0131l\u0131na kadar sadece bir \u00fcst d\u00fczey rehber belge yay\u0131nlanm\u0131\u015ft\u0131. \u0130lk be\u015f y\u0131ll\u0131k planlama d\u00f6nemi sona ermi\u015fti ama sonraki ad\u0131m\u0131n ne olaca\u011f\u0131 belirsizdi.<\/p>\n\n\n\n 1999’dan 2014’te yay\u0131mlanan Plan \u00c7er\u00e7evesi<\/em>‘ne kadar, SKS umulandan \u00e7ok daha az ilerleme kaydetti. Ayr\u0131ca merkezi liderlik, SKS’deki suistimallerden de rahats\u0131zd\u0131. 2014 y\u0131l\u0131nda Devlet Konseyi, Sosyal Kredi Sistemi’nin \u0130n\u015fas\u0131na Y\u00f6nelik Plan \u00c7er\u00e7evesi (2014\u20132020) ile sistemde k\u00f6kl\u00fc bir de\u011fi\u015fim s\u00fcrecinin ba\u015flayaca\u011f\u0131n\u0131n sinyalini verdi.<\/p>\n\n\n\n Plan \u00c7er\u00e7evesi, SKS’nin in\u015fas\u0131nda kritik bir belgeydi ve art\u0131k merkezi y\u00f6netim in\u015fa s\u00fcrecine do\u011frudan kat\u0131lacakt\u0131.<\/p>\n\n\n\n Plan \u00c7er\u00e7evesi’nin resmi sona erme tarihi 2020’ydi ama bu tarih SKS’nin 2020’de tamamlanaca\u011f\u0131 anlam\u0131na gelmiyordu. Bu tarihe kadar ula\u015f\u0131lmas\u0131 gereken be\u015f temel hedef belirlenmi\u015fti:<\/p>\n\n\n\n Bu hedefler (yetkililer t\u00fcm hedefleri ger\u00e7ekle\u015ftirse bile) geli\u015fmenin sonraki on y\u0131l boyunca da devam edece\u011fini ima ediyordu. Brussee’nin (2023) alt\u0131n\u0131 \u00e7izdi\u011fi gibi plan\u0131n hi\u00e7bir yerinde sosyal kredi puanlamas\u0131, b\u00fcy\u00fck veri ve yapay zek\u00e2 konular\u0131na de\u011finilmiyordu.<\/p>\n\n\n\n Belge esas olarak h\u00fck\u00fcmet i\u015fleri, ticaret, toplumsal b\u00fct\u00fcnl\u00fck ve yarg\u0131n\u0131n g\u00fcvenilirli\u011fi olmak \u00fczere d\u00f6rt reform alan\u0131ndaki ekonomik faaliyetlere odaklan\u0131yordu. Bu d\u00f6rt alanda, ki\u015fi ve kurumlar\u0131n g\u00fcvenilirli\u011finin sa\u011flanmas\u0131 hedefleniyordu. Y\u0131ld\u0131z’\u0131n (2023) belirtti\u011fi gibi g\u00fcvenilirli\u011fin sa\u011flanmas\u0131 her bir alanda farkl\u0131 anlamlar i\u00e7eriyordu. H\u00fck\u00fcmet i\u015flerinde g\u00fcvenilirli\u011fin anlam\u0131 “devlet kurumlar\u0131nda karar alma, uygulama, denetleme ve hizmet s\u00fcre\u00e7lerinin t\u00fcm\u00fcnde hukuka uygun davran\u0131lmas\u0131 ve \u015feffaf olunmas\u0131; t\u00fcm d\u00fczeylerdeki halk h\u00fck\u00fcmetlerinin idari faaliyetlerini y\u00fcr\u00fct\u00fcrken kredi bazl\u0131 i\u015flem yapmas\u0131; devlet kurumlar\u0131n\u0131n topluma, piyasa akt\u00f6rlerine ve merkezi h\u00fck\u00fcmete olan y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fcklerini eksiksiz olarak yerine getirmesi”ydi. Ticari i\u015flerde ise i\u015fletmelerin g\u00fcvenilirli\u011finin sa\u011flanmas\u0131 hedefleniyordu. Toplumsal ili\u015fkilerde kredi d\u00fczeyinin y\u00fckseltilmesi ve g\u00fcvenilirli\u011fin sa\u011flanmas\u0131 SKS’nin temeli olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcyordu. Yarg\u0131 alan\u0131ndaki g\u00fcvenilirlik ise “hem yarg\u0131 kurumlar\u0131n\u0131n otoritesini peki\u015ftirmenin \u00f6n ko\u015fulu hem de adaletin sa\u011flanmas\u0131n\u0131n garantisi”ydi.<\/p>\n\n\n\n Uygulamadan sorumlu resmi kurumlar olarak belirlenen NDRC (National Development and Reform Commission – Ulusal Kalk\u0131nma ve Reform Komisyonu) ve PBOC (People’s Bank of China \u2013 \u00c7in Halk Bankas\u0131), olduk\u00e7a soyut olan Plan \u00c7er\u00e7evesi’ni h\u0131zla eyleme ge\u00e7irmek i\u00e7in harekete ge\u00e7ti. 2015 y\u0131l\u0131nda 11 pilot \u015fehir a\u00e7\u0131kland\u0131, 2016 y\u0131l\u0131nda pilot \u015fehirlerin say\u0131s\u0131 43’e \u00e7\u0131kt\u0131. Bu \u015fehirlere, SKS’nin in\u015fas\u0131 i\u00e7in temel ko\u015fullar\u0131 olu\u015fturma g\u00f6revi verildi. Pilot \u015fehirlerden, merkezi planlamac\u0131lar taraf\u0131ndan belirlenen hedeflere yenilik\u00e7i ve yerel \u00e7\u00f6z\u00fcmler sunmalar\u0131 ve bunlar\u0131 farkl\u0131 yerel ba\u011flamlara uyarlamalar\u0131 bekleniyordu. B\u00f6ylece yetkililer ba\u015far\u0131l\u0131 uygulamalar\u0131 ve potansiyel sorunlar\u0131 tespit edebilecek ve bunlar\u0131 di\u011fer alanlardaki uygulamalara rehberlik etmek i\u00e7in kullanabileceklerdi. Ba\u015fka bir deyi\u015fle, bu \u015fehirler ulusal politika ve \u00fclkenin di\u011fer b\u00f6lgelerindeki uygulamalar\u0131 i\u00e7in bir model olu\u015fturacakt\u0131. Ancak bu, bir \u015fehrin yapt\u0131\u011f\u0131 her \u015feyin resmi olarak onayland\u0131\u011f\u0131 anlam\u0131na gelmiyordu. Sonraki y\u0131llarda yetkililer, \u00f6nc\u00fc \u015fehirlerdeki bir\u00e7ok uygulamay\u0131 yasaklayacakt\u0131 (Brussee, 2023). 2002-2007 d\u00f6neminden farkl\u0131 olarak merkezi h\u00fck\u00fcmet \u00e7ok daha fazla i\u015fin i\u00e7indeydi.<\/p>\n\n\n\n SKS, \u00fclkenin b\u00fcy\u00fck geli\u015fmi\u015f \u015fehirlerinden daha k\u00fc\u00e7\u00fck ve daha yoksul b\u00f6lgelerine kademeli olarak ta\u015f\u0131nd\u0131. En uzak ve yoksul b\u00f6lgelerdeki faaliyetler \u00e7ok azd\u0131. Bir di\u011fer deyi\u015fle, Xi d\u00f6neminde yo\u011fun g\u00f6zetim alt\u0131nda tutulan bat\u0131 b\u00f6lgelerinden \u00e7ok ekonomik olarak geli\u015fmi\u015f b\u00f6lgeler \u00f6n plandayd\u0131. 62 pilot \u015fehirden sadece biri (Yunnan eyaletindeki Baoshan \u015eehri) resmi olarak tan\u0131nan az\u0131nl\u0131k gruplar\u0131n\u0131n nispeten yo\u011fun oldu\u011fu b\u00f6lgedeydi. Bu \u015fehrin \u00e7al\u0131\u015fmaya dahil edilmesi ise \u00e7ok daha sonra, 2021 y\u0131l\u0131nda, ger\u00e7ekle\u015fmi\u015fti (age).<\/p>\n\n\n\n Plan \u00c7er\u00e7evesi’ndeki soyutlu\u011fun aksine NDRC ve PBOC, pilot \u015fehirleri de\u011ferlendirmek i\u00e7in a\u015fa\u011f\u0131daki gibi somut g\u00f6stergeler belirlemi\u015fti:<\/p>\n\n\n\n Bu hedefler, 2000’li y\u0131llar\u0131n ba\u015f\u0131nda belirlenen ve bug\u00fcne kadar tamamlanmam\u0131\u015f olan hedeflerden \u00e7ok da farkl\u0131 de\u011fildi. Ancak art\u0131k, \u015fehirlerin olumlu bir de\u011ferlendirme almak istemeleri i\u00e7in bu hedeflerin kesin olarak tamamlanmas\u0131 gerekiyordu.<\/p>\n\n\n\n Ayr\u0131ca devlet kurumlar\u0131 uzun s\u00fcredir, piyasan\u0131n SKS unsurlar\u0131n\u0131n olu\u015fturulmas\u0131nda aktif rol almas\u0131n\u0131 te\u015fvik etmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu. 2015 y\u0131l\u0131nda PBOC, ki\u015fisel kredi raporlama mekanizmalar\u0131n\u0131 denemek \u00fczere \u00e7o\u011funlu\u011fu teknoloji odakl\u0131 olan sekiz \u015firket se\u00e7ti. 2016’da Devlet Konseyi, piyasa kurulu\u015flar\u0131n\u0131, ciddi \u015fekilde g\u00fcvenilmez ki\u015filere farkl\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f hizmetler sunmaya ve kredi sicili m\u00fckemmel olanlara ayr\u0131cal\u0131kl\u0131 muamele yapmaya te\u015fvik etti. Bu \u015firketlerden biri de Alibaba’yd\u0131. Bu kapsamda Alibaba, Susam Kredisi adl\u0131 hizmetini ba\u015flatt\u0131. Susam Kredisi yaln\u0131zca gelir d\u00fczeyi ve cari bor\u00e7lar gibi standart \u00f6l\u00e7\u00fcmleri i\u00e7ermiyor; kullan\u0131c\u0131lar\u0131n sat\u0131n alma tercihlerini, harcama istikrar\u0131n\u0131, otel rezervasyonlar\u0131na gelip gelmediklerini, payla\u015f\u0131ml\u0131 bisikletleri do\u011fru yerlere park edip etmediklerini ve hatta a\u011flar\u0131ndaki ki\u015filerin kredi puanlar\u0131n\u0131 da de\u011ferlendiriyordu. Alibaba’n\u0131n Ant Financial biriminin teknoloji direkt\u00f6r\u00fc bir r\u00f6portajda daha da ileri giderek \u00e7ok fazla oyun oynayan ki\u015filerin daha az g\u00fcvenilir olabilece\u011fini \u00f6ne s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fc (ancak \u00c7in’de bu bilgiden yararlan\u0131ld\u0131\u011f\u0131na dair herhangi bir kan\u0131t yok).<\/p>\n\n\n\n Susam Kredisi piyasaya s\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde, 2020 y\u0131l\u0131na kadar SKS’ye d\u00f6n\u00fc\u015fece\u011fi ve herkes i\u00e7in zorunlu h\u00e2le gelece\u011fi y\u00f6n\u00fcnde spek\u00fclasyonlar ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131. PBOC, pilot uygulamalar\u0131 onaylad\u0131 ve bunlar\u0131 SKS’nin olu\u015fturulmas\u0131 genel hedefiyle ili\u015fkilendirdi. Fakat zaman i\u00e7inde Susam Kredisi’nin etkili bir kredi de\u011ferlendirme arac\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fcld\u00fc. Toplad\u0131\u011f\u0131 farkl\u0131 veriler ile ki\u015finin kredi geri \u00f6deme kabiliyeti aras\u0131ndaki ba\u011flant\u0131 hi\u00e7bir zaman bilimsel olarak kan\u0131tlanamam\u0131\u015ft\u0131. Bunun yerine, Alibaba hizmetlerini kullanan ve ma\u011fazalar\u0131ndan al\u0131\u015fveri\u015f yapan kullan\u0131c\u0131lar\u0131 \u00f6d\u00fcllendiren bir sadakat program\u0131 haline geldi. Ayr\u0131ca Alibaba’n\u0131n; kredileri sa\u011flayan bankac\u0131, bor\u00e7lanma kapasitesini de\u011ferlendiren kurum ve krediyle al\u0131nan paran\u0131n harcanaca\u011f\u0131 pazar yeri olarak \u00fc\u00e7l\u00fc bir role sahip olmas\u0131 da ciddi bir sorun olarak de\u011ferlendiriliyordu. Bu sorunlar nedeniyle PBOC, 2018 y\u0131l\u0131nda sekiz \u015firketin kredi lisanslar\u0131n\u0131 uzatmama karar\u0131 ald\u0131.<\/p>\n\n\n\n \u00c7inli yetkililer, Plan \u00c7er\u00e7evesi ile SKS’ye bir ivme kazand\u0131rm\u0131\u015flard\u0131. \u00c7ok say\u0131da pilot proje hayata ge\u00e7irilmi\u015f ve \u00e7e\u015fitli d\u00fczenlemeler test edilmi\u015fti. Fakat bunlar\u0131n genel kredi kavram\u0131yla nas\u0131l bir ili\u015fkisi oldu\u011fu veya nas\u0131l ba\u011flant\u0131l\u0131 olmas\u0131 gerekti\u011fi sorusu sonraya b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Yukar\u0131da belirtti\u011fim gibi reform sonras\u0131 \u00c7in’deki politika olu\u015fturma s\u00fcrecinde s\u0131k s\u0131k ba\u015fvurulan stratejide liderler soyut gereklilikler belirliyor ve (yar\u0131) d\u00fczenli olarak yeni k\u0131lavuzlar yay\u0131nl\u0131yorlar, ancak yenilik\u00e7i fikirler geli\u015ftirmek ve bunlar\u0131 pratikte test etmek yerel y\u00f6netimlerin sorumlulu\u011funda oluyordu. Fakat birimler ve b\u00f6lgelerin birlikte \u00e7al\u0131\u015fabilirli\u011finde sorunlar ya\u015fan\u0131yordu. Ayr\u0131ca ki\u015fisel veya kurumsal bilgi koruma ve bilgi payla\u015f\u0131m\u0131 gibi sorunlar\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc i\u00e7in yeterli ulusal standartlar yoktu. Birimler ve b\u00f6lgeler aras\u0131 bilgi payla\u015f\u0131m\u0131 sa\u011flanamadan SKS ancak par\u00e7al\u0131 bir bi\u00e7imde ilerleyebiliyordu.<\/p>\n\n\n\n Her pilot \u015fehir SKS’yi kendi b\u00f6lgesinde en yayg\u0131n olan alanlara uyarlamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu. Rongcheng taksi \u015fof\u00f6rleri i\u00e7in bir d\u00fcr\u00fcstl\u00fck derecelendirme sistemi geli\u015ftirmi\u015fti. Huizhou’da vatanda\u015flar\u0131n ve piyasa denet\u00e7ilerinin petrol ve tah\u0131l gibi \u00fcr\u00fcnleri \u00fcretim, lojistik ve da\u011f\u0131t\u0131m boyunca takip etmelerini sa\u011flayan bir QR kod sistemi olu\u015fturulmu\u015ftu. Xiamen, \u00f6zellikle serbest ticaret b\u00f6lgesinde Tayvan taraf\u0131ndan finanse edilen i\u015fletmeler i\u00e7in bir kay\u0131t sistemi ba\u015flatm\u0131\u015ft\u0131. Bu giri\u015fimler, yerel y\u00f6netimlerin yerel ko\u015fullara en uygun politikalar\u0131 geli\u015ftirmelerine olanak sa\u011flad\u0131. Ancak bir \u015fehirde iyi geli\u015fmi\u015f bir alan\u0131n ba\u015fka bir \u015fehirde hi\u00e7 geli\u015fmemi\u015f olmas\u0131 gibi sorunlara neden oldu. Bu durum, SKS’nin ba\u015fl\u0131ca hedeflerinden biri olan veri payla\u015f\u0131m\u0131n\u0131 zorla\u015ft\u0131rd\u0131. Ayr\u0131ca bir \u015fehirde daha d\u00fc\u015f\u00fck bir kredi notuna yol a\u00e7abilen bir \u015fey, di\u011ferinde kabul edilebilir d\u00fczeyde olabiliyordu. De\u011ferlendirme sistemleri aras\u0131nda birlikte \u00e7al\u0131\u015fabilirli\u011fi sa\u011flamak i\u00e7in \u015fehirlerin d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm anla\u015fmalar\u0131 imzalamalar\u0131 gerekiyordu.<\/p>\n\n\n\n Sistemin par\u00e7alanm\u0131\u015fl\u0131\u011f\u0131 ve d\u00fc\u015f\u00fck dijitalle\u015fme d\u00fczeyi i\u00e7 i\u00e7e ge\u00e7mi\u015fti. Bir \u015fehrin verisini y\u00fcklemenin farkl\u0131 yollar\u0131 vard\u0131. Baz\u0131lar\u0131 resmi Credit China altyap\u0131s\u0131n\u0131 kullan\u0131yor, baz\u0131lar\u0131 haber sayfalar\u0131na elektronik tablolar ekliyor, baz\u0131lar\u0131 da bu elektronik tablolar\u0131n ekran g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerini y\u00fckl\u00fcyordu. Bir\u00e7ok belge ka\u011f\u0131t \u00fczerinde kal\u0131yor veya taran\u0131yor, \u015fehirler farkl\u0131 teknolojiler ve veri standartlar\u0131 kullan\u0131yor ve hatta birimler bilgi g\u00fcvenli\u011fi kisvesi alt\u0131nda yatay ve dikey veri payla\u015f\u0131m\u0131na engeller koyuyordu. Bilgi g\u00fcvenli\u011fi, veri payla\u015fmaman\u0131n bahanesi olabiliyordu.<\/p>\n\n\n\n 2020’nin sonuna yakla\u015f\u0131rken, SKS’nin h\u00e2l\u00e2 ele almas\u0131 gereken bir\u00e7ok sorun oldu\u011fu ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. SKS, \u00c7in’in piyasa ekonomisine olumlu katk\u0131larda bulunmu\u015ftu ama h\u00e2l\u00e2 ciddi zorluklar vard\u0131. \u0130ronik bir \u015fekilde, bu zorluklar, Bat\u0131’n\u0131n sistemle ilgili iddialar\u0131n\u0131n tam tersi nedenlerden kaynaklan\u0131yordu. SKS, y\u00fcksek teknolojili bir sistem olmaktan ziyade, \u00f6ncelikle insanlar taraf\u0131ndan i\u015fletilen bir sistemdi. Her \u015feyi kontrol eden bir merkezi h\u00fck\u00fcmet yoktu; merkezi h\u00fck\u00fcmetin kendisi neye odaklanmak istedi\u011finden emin de\u011fil gibiydi. 2020’nin ba\u015flar\u0131nda \u00c7inli uzmanlar, bu \u015fekilde devam edilirse, Planlama \u00c7er\u00e7evesi’ndeki hedeflere ula\u015fman\u0131n zor olaca\u011f\u0131 sonucuna vard\u0131lar. H\u00fck\u00fcmetin 2014’deki hamlesi yeterli olmam\u0131\u015ft\u0131; s\u00fcrecin daha \u00e7ok i\u00e7inde olmas\u0131 gerekiyordu.<\/p>\n\n\n\n Planlama \u00c7er\u00e7evesi, SKS’nin geli\u015fimini h\u0131zland\u0131rmas\u0131na kar\u015f\u0131n yeni zorluklar da getirmi\u015fti. Par\u00e7alanma, veri adalar\u0131 ve baz\u0131 durumlarda a\u015f\u0131r\u0131ya ka\u00e7an uygulamalar ve suistimaller yayg\u0131nla\u015fm\u0131\u015ft\u0131. Akademisyenler, gazeteciler ve yurtta\u015flar mevcut gidi\u015fat\u0131 sorgulamaya ba\u015flad\u0131lar (Bat\u0131’dan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi yurtta\u015flar\u0131n sorgulamadan kabul etti\u011fi bir s\u00fcre\u00e7 yoktu). En temel ele\u015ftirilerden biri kredinin i\u00e7ine her \u015feyin konulabildi\u011fi bir sepet haline gelmesiydi. Sosyal kredi, o kadar kapsaml\u0131 bir kavram haline gelmi\u015fti ki herkes ona farkl\u0131 anlamlar y\u00fckleme ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. SKS’den \u00f6nce, yetkililer sadece yasa ve y\u00f6netmelik ihlallerinden dolay\u0131 vatanda\u015flar\u0131 cezaland\u0131rabiliyordu. Art\u0131k, istenmeyen davran\u0131\u015flar\u0131 g\u00fcvenilmez olarak etiketlemek, kara listeye almay\u0131 hakl\u0131 \u00e7\u0131karmak i\u00e7in yeterliydi. K\u0131rm\u0131z\u0131 \u0131\u015f\u0131kta ge\u00e7mek, \u00e7\u00f6p ayr\u0131\u015ft\u0131rmamak, kom\u015fularla kavga etmek veya vah\u015fi k\u00f6pek yeti\u015ftirmek, \u00c7in’in farkl\u0131 \u015fehirlerinde cezaya tabi tutulacak davran\u0131\u015flar haline gelmi\u015fti. Bir di\u011fer deyi\u015fle SKS, belirlenen ilk hedeflerden farkl\u0131 y\u00f6nlere gitmekteydi.<\/p>\n\n\n\n H\u00fck\u00fcmet yetkilileri ele\u015ftiriler kar\u015f\u0131s\u0131nda sessiz kalmad\u0131. 2019 yaz\u0131nda, NDRC s\u00f6zc\u00fcs\u00fc “g\u00fcvenilmez davran\u0131\u015flar\u0131n” genelle\u015ftirilmesini ve geni\u015fletilmesini \u00f6nlemek i\u00e7in \u00f6nlemler alacaklar\u0131n\u0131 duyurdu. 2020 y\u0131l\u0131nda da \u015eehir Kredi Durumu \u0130zleme ve Erken Uyar\u0131 G\u00f6stergeleri <\/em>belgesini yay\u0131mland\u0131. Bu belgeye g\u00f6re a\u015fa\u011f\u0131daki gereklilikleri yerine getirmeyen \u015fehirler, de\u011ferlendirmelerinde puan kaybedeceklerdi:<\/p>\n\n\n\n Kas\u0131m 2020’deki konu\u015fmas\u0131nda Ba\u015fbakan Li Keqiang, SKS’nin daha da geli\u015ftirilmesi i\u00e7in alt\u0131 gereklili\u011fe i\u015faret ediyordu:<\/p>\n\n\n\n Li’nin konu\u015fmas\u0131ndan k\u0131sa bir s\u00fcre sonra yay\u0131mlanan resmi belge ise SKS tarihinde bir ilkti. Belge tamamen SKS’yi tan\u0131mlamak, s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 belirlemek ve standartla\u015ft\u0131rmak i\u00e7in haz\u0131rlanm\u0131\u015ft\u0131. Belgenin ana mesaj\u0131, yetkililerin art\u0131k hi\u00e7bir dayana\u011f\u0131 olmayan kara listeler olu\u015fturamayaca\u011f\u0131 ve konsens\u00fcs sa\u011flanamayan alanlarda SKS’nin uygulanmas\u0131nda dikkatli olunmas\u0131 gerekti\u011fiydi. 2021 sonuna kadar t\u00fcm yerellerde ve birimlerde bu yeni belgeye uymayan d\u00fczenlemeler kald\u0131r\u0131lacakt\u0131.<\/p>\n\n\n\n Aral\u0131k 2021’de yay\u0131mlanan Ulusal Rehber’de ise yetkililerin kredi bilgisi olarak hangi bilgileri toplayabilece\u011fini ve dolay\u0131s\u0131yla hangi bilgilerin \u00f6d\u00fcl veya cezaya yol a\u00e7abilece\u011fi tan\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131. Bu bilgiler \u00fc\u00e7e ayr\u0131l\u0131yordu: de\u011ferlendirmeye dahil edilebilecek bilgiler, yaln\u0131zca ciddi durumlarda dahil edilebilecek bilgiler ve SKS kapsam\u0131nda asla dahil edilemeyecek bilgiler. \u00d6rne\u011fin, mahkeme kararlar\u0131 veya al\u0131nan kredilerin \u00f6denmesi hakk\u0131ndaki bilgiler SKS’ye dahil edilebilirdi. K\u0131rm\u0131z\u0131 \u0131\u015f\u0131kta ge\u00e7mek ise ancak ciddi durumlarda dahil edilebilecek bir bilgiydi. \u00c7\u00f6p ayr\u0131\u015ft\u0131rma davran\u0131\u015flar\u0131, dini inan\u00e7lar, \u00f6zel ki\u015fisel bilgiler ve kan ba\u011f\u0131\u015flar\u0131 (kan ba\u011f\u0131\u015f\u0131 yaparak sosyal kredisini y\u00fckseltmeye kar\u015f\u0131 al\u0131nan bir \u00f6nlem) gibi bilgilerin listelerde yer almas\u0131 yasakt\u0131.<\/p>\n\n\n\n 2020 ile 2022 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda yetkililer, sistemin kapsam\u0131n\u0131 netle\u015ftirmek ve SKS’nin temel alanlar\u0131 i\u00e7in yasal g\u00fcvenceler sa\u011flamak konusunda olumlu ilerlemeler kaydettiler. Ama Black Mirror’daki gibi bir sistemin yan\u0131na yakla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131na dair elimizde bir kan\u0131t yok.<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n SKS\u2019nin, \u00c7in Kom\u00fcnist Partisi\u2019nin vatanda\u015flar\u0131n her ad\u0131m\u0131n\u0131 kontrol etti\u011fi bir puanlama mekanizmas\u0131 olarak tasvir edilmesi Bat\u0131 medyas\u0131nda olduk\u00e7a yayg\u0131n. \u00d6te yandan, son y\u0131llarda SKS\u2019nin hem medyada hem de akademide s\u0131k\u00e7a yanl\u0131\u015f anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve bu alg\u0131 ile ampirik ger\u00e7ekler aras\u0131ndaki fark\u0131 ortaya koyan \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n giderek artt\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz. Peki, medyan\u0131n ve akademinin bu yanl\u0131\u015f alg\u0131s\u0131n\u0131 yaln\u0131zca d\u00fczeltilmesi gereken basit hatalar olarak m\u0131 de\u011ferlendirmeliyiz? von Blomberg ve Liu’nun (2025) bu konuyu tekno-oryantalizm \u00e7er\u00e7evesinde tart\u0131\u015f\u0131yorlar ve Bat\u0131’n\u0131n tekno-oryantalist bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n SKS distopyas\u0131n\u0131n olu\u015fumundaki rol\u00fcn\u00fc vurguluyorlar.<\/p>\n\n\n\n Geleneksel oryantalizm, Do\u011fu’yu geri kalm\u0131\u015f olarak g\u00f6sterirken, tekno-oryantalizm onu teknolojik olarak geli\u015fmi\u015f ve Bat\u0131 ya\u015fam tarz\u0131na bir tehdit olarak sunuyor. von Blomberg ve Liu (2025), tekno-oryantalist bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n \u00fc\u00e7 temel unsuru oldu\u011funu belirtiyor: ileri teknolojilerin kullan\u0131m\u0131, otoriterlik ve Asya \u00fclkelerinin Bat\u0131’ya y\u00f6nelik siyasi tehdidi.<\/p>\n\n\n\n SKS haberlerine bir de bu a\u00e7\u0131dan bakal\u0131m.<\/p>\n\n\n\n \u0130leri teknolojiler ve Asyal\u0131lar\u0131n \u00f6tekile\u015ftirilmesi, tekno-oryantalizmde derin bir \u015fekilde i\u00e7 i\u00e7e ge\u00e7mi\u015f durumda. Bilim kurgu eserleri genellikle Do\u011fu Asya metropollerini an\u0131msatan \u00f6zelliklere sahip \u015fehirlerde ge\u00e7er ve Asyal\u0131lar ileri teknolojinin yarat\u0131c\u0131lar\u0131 olarak tasvir edilir. \u00c7in’in t\u00fcm yurtta\u015flar\u0131n\u0131 takip edecek ve onlar\u0131 puanlayacak \u00e7ok geli\u015fmi\u015f bir altyap\u0131ya sahip oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclse de ger\u00e7ekte piyasalara ayak uydurmaya \u00e7al\u0131\u015fan bir \u00c7in vard\u0131r ve SKS’nin bir\u00e7ok ad\u0131m\u0131 analog olarak y\u00fcr\u00fct\u00fclmektedir.<\/p>\n\n\n\n \u00c7in odakl\u0131 tekno-oryantalizmi tan\u0131mlayan ikinci temel unsur, otoriterli\u011fe verilen \u00f6nemdir. Tekno-oryantalist distopyay\u0131 Japonya ba\u011flam\u0131nda ele ald\u0131\u011f\u0131m\u0131zda Bat\u0131’n\u0131n, Japonya’n\u0131n “Bat\u0131’dan daha Bat\u0131l\u0131 olaca\u011f\u0131” korkusu \u00f6ne \u00e7\u0131kar. \u00c7in merkezli tekno-oryantalizmde ise korku otokratik ve sosyalist sistemin \u00f6tekili\u011fine kayar. Bu, yirminci y\u00fczy\u0131l\u0131n sonlar\u0131nda internetin tam bir demokratikle\u015fmeye yol a\u00e7aca\u011f\u0131 y\u00f6n\u00fcndeki yayg\u0131n varsay\u0131ma kar\u015f\u0131 distopik anlat\u0131 sunar. \u0130leri teknolojinin do\u011fas\u0131nda var olan otoriter e\u011filimlere ili\u015fkin yayg\u0131n endi\u015feleri dile getirir. A\u015fa\u011f\u0131daki gibi iddialar \u00e7ok yayg\u0131nd\u0131r :<\/p>\n\n\n\n \u00c7in’in 21. y\u00fczy\u0131l otoriterli\u011fi, art\u0131k b\u00fcy\u00fck veri ve yapay zek\u00e2y\u0131 birle\u015ftirerek \u00c7in vatanda\u015flar\u0131n\u0131 siyasi, ticari, sosyal ve \u00e7evrimi\u00e7i faaliyetlerine g\u00f6re \u00f6d\u00fcllendirmek ve cezaland\u0131rmak i\u00e7in bir “sosyal kredi sistemi ba\u015flatma planlar\u0131n\u0131 da i\u00e7eriyor (https:\/\/www.foreignaffairs.com\/china\/china-reckoning<\/a>).<\/p>\n\n\n\nSosyal Kredi Sistemi’nin Do\u011fu\u015fu<\/h2>\n\n\n\n
Sosyal Kredi Sistemi’nin Kurulu\u015fu ve \u0130lk Denemeler<\/h2>\n\n\n\n
\n
Sosyal Kredi Sistemi’nin \u0130n\u015fas\u0131na Y\u00f6nelik Plan \u00c7er\u00e7evesi (2014\u20132020)<\/h2>\n\n\n\n
\n
\n
Yereldeki Uygulamalar\u0131n D\u00fczeltilmesi ve S\u0131n\u0131rlanmas\u0131<\/h2>\n\n\n\n
\n
\n
Mit<\/strong><\/td> A\u00e7\u0131klama<\/strong><\/td><\/tr> Sosyal Kredi Sistemi, vatanda\u015flar\u0131n toplumdaki yerini belirleyen bir puanlama sistemidir.<\/td> Baz\u0131 \u015fehirler ve \u015firketler derecelendirme sistemlerini denemi\u015flerdir, ancak bunlar sadece \u201csadakat \u00f6d\u00fcl programlar\u0131\u201dd\u0131r. Vatanda\u015flar d\u00fc\u015f\u00fck puanlar nedeniyle cezaland\u0131r\u0131lamazlar. \u015eirketler, \u00f6ncelikle denetimi kolayla\u015ft\u0131ran ancak kara listelerle ba\u011flant\u0131l\u0131 olmayan belirli alanlarda derecelendirme alabilirler.<\/td><\/tr> Sosyal Kredi Sistemi, bireylerin kitlesel olarak izlenmesi i\u00e7in bir ara\u00e7t\u0131r.<\/td> SKS \u00f6ncelikle i\u015fletmelere ve pazar davran\u0131\u015flar\u0131na odaklanmaktad\u0131r. Her y\u0131l \u015firketlerin yakla\u015f\u0131k %1’i ve bireylerin %0,3’\u00fc SCS ile ilgili cezalar almaktad\u0131r. \u00c7o\u011fu ki\u015fi bu durumdan etkilenmemektedir.<\/td><\/tr> Sosyal Kredi Sistemi, \u00e7evrimi\u00e7i yorumlar, sat\u0131n al\u0131mlar ve daha fazlas\u0131 gibi bireysel davran\u0131\u015flar\u0131 de\u011ferlendirir.<\/td> Yaln\u0131zca yasa ve y\u00f6netmeliklerin ihlali ceza gerek\u00e7esi olarak kabul edilebilir. Vatanda\u015flar, \u00e7ok fazla oyun oynamak, ara s\u0131ra k\u0131rm\u0131z\u0131 \u0131\u015f\u0131kta ge\u00e7mek vb. nedenlerle kara listeye al\u0131namazlar. \u00c7in’de g\u00f6zetim yayg\u0131n bir \u015fekilde devam ediyor ancak genellikle SKS’yi kapsam\u0131yor.<\/td><\/tr> Sosyal Kredi Sistemi yapay zek\u00e2 ve b\u00fcy\u00fck veriye dayan\u0131yor.<\/td> Ceza kararlar\u0131n\u0131 yapay zek\u00e2 de\u011fil, insanlar al\u0131yor Sistemin dijitalle\u015ftirilmesi s\u0131n\u0131rl\u0131 ve olduk\u00e7a par\u00e7al\u0131d\u0131r. Bu durum, yetkililer yava\u015f yava\u015f iyile\u015ftirme ve entegrasyon giri\u015fimlerinde bulunsa bile, \u00f6ng\u00f6r\u00fclebilir gelecekte de de\u011fi\u015fmeyecektir.<\/td><\/tr> Sosyal Kredi Sisteminin in\u015fas\u0131na 2014 y\u0131l\u0131nda ba\u015flanm\u0131\u015f olup, 2020 y\u0131l\u0131nda tamamlanmas\u0131 planlanmaktad\u0131r.<\/td> SKS, 2002 y\u0131l\u0131ndan beri resmi olarak \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmaktad\u0131r ve h\u00e2l\u00e2 tamamlanmaktan uzakt\u0131r. 2020 y\u0131l\u0131, \u00f6nemli bir in\u015faat a\u015famas\u0131n\u0131n sonu olmas\u0131na ra\u011fmen geli\u015ftirme \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 \u00f6n\u00fcm\u00fczdeki on y\u0131l boyunca devam edecek. \u00c7in h\u00fck\u00fcmeti bile SKS’nin ne olmas\u0131 gerekti\u011fi konusunda hala net de\u011fildir.<\/td><\/tr><\/tbody>
Kaynak:<\/strong> Brussee (2023, s. 14)<\/td><\/td><\/tr><\/tfoot><\/table><\/figure>\n\n\n\n Sosyal Kredi Sistemi ve Tekno-oryantalizm<\/h2>\n\n\n\n