Mart ay\u0131nda, yapay zek\u00e2 alan\u0131nda at\u0131lacak ad\u0131mlar\u0131n belirlenmesi, hukuki altyap\u0131n\u0131n olu\u015fturulmas\u0131 ve risklerin \u00f6nlenmesine y\u00f6nelik kurulan Meclis Ara\u015ft\u0131rma Komisyonu’nun raporu yay\u0131mland\u0131. Rapor be\u015f ana b\u00f6l\u00fcmden olu\u015fuyor. “Yapay Zek\u00e2 ve T\u00fcrkiye Yapay Zek\u00e2 Ekosistemi” ba\u015fl\u0131kl\u0131 ilk b\u00f6l\u00fcmde yapay zek\u00e2n\u0131n tan\u0131m\u0131 yap\u0131l\u0131yor, tarihsel geli\u015fimi ele al\u0131n\u0131yor. Ayr\u0131ca T\u00fcrkiye’deki kamu destekleri, te\u015fvik mekanizmalar\u0131, yat\u0131r\u0131mlar ve di\u011fer \u00e7al\u0131\u015fmalar hakk\u0131nda bilgi veriliyor. \u0130kinci ve \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc b\u00f6l\u00fcmler s\u0131ras\u0131yla “Yapay Zek\u00e2n\u0131n Kazan\u0131mlar\u0131” ve “Yapay Zek\u00e2n\u0131n Riskleri”ne ayr\u0131l\u0131yor. D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc b\u00f6l\u00fcmde “Yapay Zek\u00e2n\u0131n Hukuki \u00c7er\u00e7evesi ve Mevzuat” inceleniyor. Son b\u00f6l\u00fcmde ise “Sonu\u00e7 ve \u00d6neriler”e yer veriliyor.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n
(https:\/\/cdn.tbmm.gov.tr\/KKBSPublicFile\/D28\/Y1\/T10\/DosyaKomisyonRaporunuVerdi\/9f0e7abf-41f6-4133-ab3d-4879113f7f9f.pdf<\/a>).<\/p>\n\n\n\n Raporun Meclis taraf\u0131ndan haz\u0131rlanm\u0131\u015f olmas\u0131, dijital egemenlik, veri egemenli\u011fi ve teknolojik egemenlik gibi kavramlar\u0131n daha kapsaml\u0131 bi\u00e7imde ele al\u0131naca\u011f\u0131 y\u00f6n\u00fcnde do\u011fal bir beklenti olu\u015fturuyor. \u00d6zellikle T\u00fcrkiye’nin dijital egemenli\u011fi ve gelecekteki yapay zek\u00e2 stratejisine dair daha somut bir \u00e7er\u00e7eve sunulmas\u0131 beklenirdi. Ancak 923 sayfal\u0131k hacmine ra\u011fmen raporun bu beklentiyi kar\u015f\u0131lamakta olduk\u00e7a s\u0131n\u0131rl\u0131 kald\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenebilir.<\/p>\n\n\n\n Cumhuriyet Halk Partisi’nin muhalefet \u015ferhinde de belirtildi\u011fi gibi, “raporda dijital egemenlik kavram\u0131, stratejik ve yap\u0131sal boyutlar\u0131yla ele al\u0131nmam\u0131\u015f; b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde soyut bir hedef olarak zikredilmekle yetinilmi\u015f.” Nitekim raporun bir\u00e7ok yerinde dijital egemenlik, veri egemenli\u011fi ve teknolojik egemenlik terimlerine yer verilse de bu terimlerin i\u00e7eri\u011fi doldurulmuyor ve somut politika \u00f6nerileriyle desteklenmiyor. Bu haliyle, Aziz Nesin’in “\u0130lerleyelim, Y\u00fckselelim, Kalk\u0131nal\u0131m” masal\u0131n\u0131 an\u0131msatan bir tablo ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor (https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=OV5Lh-Ha53Y<\/a>).<\/p>\n\n\n\n Dijital egemenlik, son d\u00f6nemde s\u0131k\u00e7a kullan\u0131lan ancak anlam\u0131 \u00e7o\u011fu zaman net olmayan bir moda kavram haline gelmi\u015f durumda. Bu nedenle tart\u0131\u015fmaya, \u00f6ncelikle dijital egemenli\u011fin ne oldu\u011funu ve bug\u00fcnk\u00fc bi\u00e7imine nas\u0131l evrildi\u011fini a\u00e7\u0131klayarak ba\u015flamak, T\u00fcrkiye’nin yapay zek\u00e2 egemenli\u011fi tart\u0131\u015fmalar\u0131nda kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya oldu\u011fu politika se\u00e7eneklerini daha sa\u011fl\u0131kl\u0131 de\u011ferlendirmemize katk\u0131 sunacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Dijital egemenlik, g\u00fcn\u00fcm\u00fcz siyasi s\u00f6yleminin ayr\u0131lmaz bir par\u00e7as\u0131 haline geldi. Dijital egemen olmak, arzu edilen ve \u00f6nemli bir hedef olarak geni\u015f bir kabul g\u00f6r\u00fcyor. Masaldaki gibi “ilerleyelim, y\u00fckselelim, kalk\u0131nal\u0131m; dijital egemenli\u011fimizi sa\u011flayal\u0131m” deniyor. Ancak dijital egemenli\u011fin ger\u00e7ekte ne anlama geldi\u011fi ve bu hedefe nas\u0131l ula\u015f\u0131laca\u011f\u0131 \u00e7o\u011fu zaman belirsiz kal\u0131yor. \u00dcstelik kavram, farkl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalarda farkl\u0131 i\u00e7eriklerle kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kabiliyor.<\/p>\n\n\n\n Genel olarak ise dijital egemenlik talebinin daha fazla \u00f6zerklik, se\u00e7im \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc, ortak karar alma s\u00fcre\u00e7lerine kat\u0131l\u0131m ve dijital altyap\u0131 \u00fczerinde kontrol gibi unsurlar\u0131 i\u00e7erdi\u011fi s\u00f6ylenebilir.<\/p>\n\n\n\n Fakat bu durumda ikinci soru ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131r: Dijitalden ne kastedilmektedir? G\u00f6rnemann’a (2024) g\u00f6re dijital, \u00fc\u00e7 katmanda ele al\u0131nabilir: fiziksel katman, kod katman\u0131 ve veri katman\u0131. Fiziksel katman; hammaddeleri, temel \u00fcr\u00fcnleri, bile\u015fenleri, cihazlar\u0131 ve ileti\u015fim altyap\u0131s\u0131n\u0131 i\u00e7erir. Kod katman\u0131 yaz\u0131l\u0131m ve hizmetlerden olu\u015fur. Veri katman\u0131 ise veri ak\u0131\u015flar\u0131n\u0131, veri i\u015fleme s\u00fcre\u00e7lerini, veri g\u00fcvenli\u011fini, standartlar\u0131 ve protokolleri kapsar.<\/p>\n\n\n\n G\u00fcnl\u00fck ya\u015famda kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z hemen her dijital uygulama, bu \u00fc\u00e7 katman\u0131n bir kombinasyonuna dayan\u0131r. \u00d6rne\u011fin bir e-posta g\u00f6ndermek i\u00e7in fiziksel katmanda yer alan \u00e7e\u015fitli cihazlara ihtiya\u00e7 duyar\u0131z. E-posta i\u00e7eri\u011fini, kod katman\u0131nda yer alan yaz\u0131l\u0131m bile\u015fenleri \u00fczerine kurulu bir kullan\u0131c\u0131 aray\u00fcz\u00fc (Thunderbird, Outlook gibi) arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla olu\u015ftururuz. Bu aray\u00fcz, veri katman\u0131nda tan\u0131mlanm\u0131\u015f standartlar ve protokoller kullan\u0131larak mesaj\u0131 farkl\u0131 sunucular ve internet d\u00fc\u011f\u00fcmleri \u00fczerinden al\u0131c\u0131ya iletir.<\/p>\n\n\n\n Dijital egemenlik, var ya da yok \u015feklinde ikili (binary) bir durum de\u011fildir. Aksine, bir akt\u00f6r\u00fcn bu katmanlar\u0131n her birinde ne \u00f6l\u00e7\u00fcde kendi kendine belirlenmi\u015f ya da g\u00f6rece ba\u011f\u0131ms\u0131z bir \u015fekilde hareket edebildi\u011fiyle ilgilidir.<\/p>\n\n\n\n Her teknoloji katman\u0131nda aranan se\u00e7im ve tasar\u0131m \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc; ara\u015ft\u0131rma ve geli\u015ftirmeden \u00fcretime, pazarlamadan i\u015fletmeye ve g\u00fcvenli kullan\u0131ma kadar t\u00fcm hizmet zincirini kapsar. Bu nedenle bir akt\u00f6r\u00fcn t\u00fcm bu alanlarda “kendine yeterli”, yani tamamen ba\u011f\u0131ms\u0131z olmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Her durumda belirli d\u00fczeylerde ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131k ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Burada \u00f6zellikle “akt\u00f6r” terimini kullanmam\u0131n nedeni, dijital egemenlik tart\u0131\u015fmalar\u0131nda kimin egemenli\u011finin g\u00fc\u00e7lendirilmesi gerekti\u011fi sorusunun net olmamas\u0131d\u0131r. Bu tart\u0131\u015fma; Almanya gibi ulus-devletleri, Avrupa Birli\u011fi gibi ulus-\u00fcst\u00fc yap\u0131lar\u0131 ya da K\u00fcresel G\u00fcney gibi \u00fclke gruplar\u0131n\u0131 kapsayabilece\u011fi gibi, kamu sekt\u00f6r\u00fc, akademi, \u00f6zel \u015firketler, sivil toplum ya da bireyler gibi farkl\u0131 akt\u00f6r t\u00fcrlerine de odaklanabilir.<\/p>\n\n\n\n Ancak dijital egemenlik tart\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n i\u00e7erik bak\u0131m\u0131ndan yeni olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 da belirtmek gerekir. Egemenlik terimi dijital ba\u011flamda ilk kez yakla\u015f\u0131k 30 y\u0131l \u00f6nce kullan\u0131lmaya ba\u015fland\u0131. \u0130lk d\u00f6nem tart\u0131\u015fmalar\u0131nda anlam b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde devlet teorisine dayan\u0131yordu ve bu yakla\u015f\u0131mda devlet, egemenli\u011fin temel akt\u00f6r\u00fc olarak kabul ediliyordu.<\/p>\n\n\n\n Bu nedenle yaz\u0131n\u0131n devam\u0131nda, kavramsal \u00e7er\u00e7eveyi netle\u015ftirmek amac\u0131yla egemenlik tart\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 ulus-devletler ve Avrupa Birli\u011fi gibi devlet d\u00fczeyindeki akt\u00f6rlerle s\u0131n\u0131rl\u0131 tutulaca\u011f\u0131m.<\/p>\n\n\n\n Ayr\u0131ca internet ba\u011flam\u0131nda egemenlik tart\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n, k\u00fcreselle\u015fmenin g\u00fcndemde oldu\u011fu bir d\u00f6nemde ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 da dikkate almak gerekiyor. Bu \u00e7er\u00e7evede, son otuz y\u0131lda artan dijitalle\u015fmeyle birlikte \u00f6ne \u00e7\u0131kan egemenlik tart\u0131\u015fmalar\u0131, bug\u00fcn\u00fc daha iyi anlamam\u0131za yard\u0131mc\u0131 olacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n G\u00f6rnemann (2024), internet tarihindeki yedi temel geli\u015fmeye i\u015faret ederek egemenlik kavram\u0131n\u0131n g\u00fcndeme gelme bi\u00e7imini ve dijital egemenli\u011fin nas\u0131l yorumland\u0131\u011f\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftiren s\u00fcre\u00e7leri ortaya koyuyor. Bu geli\u015fmeler, bir yandan terimin zaman i\u00e7inde neden giderek daha belirsiz hale geldi\u011fini a\u00e7\u0131klarken, di\u011fer yandan dijital altyap\u0131lar\u0131n t\u00fcm de\u011fer zinciri boyunca farkl\u0131 akt\u00f6rlerin g\u00fc\u00e7 ve tasar\u0131m \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131n \u00e7at\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve bu \u00e7\u0131karlar\u0131n s\u00fcrekli m\u00fczakere edilmesi gerekti\u011fini g\u00f6steriyor.<\/p>\n\n\n\n \u0130nsanlar y\u00fczy\u0131llard\u0131r egemenlikten bahseder. Egemenli\u011fin i\u00e7eri\u011fi zaman i\u00e7inde de\u011fi\u015fmi\u015f olsa da egemenli\u011fin b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde toprak kavram\u0131yla ba\u011flant\u0131l\u0131 oldu\u011fu varsay\u0131m\u0131 sabit kald\u0131.<\/p>\n\n\n\n Ancak 1990’larda g\u00fcndeme gelen siber uzay egemenli\u011fi tart\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n temelinde, siber uzay\u0131n \u00f6nceki insan faaliyet alanlar\u0131ndan k\u00f6kl\u00fc bi\u00e7imde farkl\u0131, yeni bir alan oldu\u011fu y\u00f6n\u00fcnde bir anlat\u0131 yer al\u0131yordu. Bu anlat\u0131ya g\u00f6re siber uzay, mevcut yasal ara\u00e7larla d\u00fczenlenmesi ya da kontrol edilmesi zor, hatta imk\u00e2ns\u0131z bir yap\u0131ya sahipti. \u00c7\u00fcnk\u00fc hukuk genellikle belirli b\u00f6lgesel s\u0131n\u0131rlar i\u00e7inde ge\u00e7erliydi ve bu s\u0131n\u0131rlar\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda ne uygulanabilir ne de me\u015fru kabul ediliyordu.<\/p>\n\n\n\n Bu bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131na g\u00f6re siber uzay, s\u0131n\u0131r \u00f6tesi yap\u0131s\u0131, k\u00fcresel a\u011flar\u0131 ve merkeziyetsiz \u00f6rg\u00fctlenme bi\u00e7imi nedeniyle bir istisna alan\u0131 olu\u015fturur ve bu nedenle ayr\u0131 bir egemenlik bi\u00e7imine ihtiya\u00e7 duydu\u011fu ileri s\u00fcr\u00fcl\u00fcr. Bu yakla\u015f\u0131m\u0131n en bilinen \u00f6rneklerinden biri John Perry Barlow’un 1996’da yay\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 “Siber Uzay\u0131n Ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k Bildirgesi”ydi:<\/p>\n\n\n\n Ey Sanayi D\u00fcnyas\u0131n\u0131n H\u00fck\u00fcmetleri, ey yorgun et ve \u00e7elik devleri, ben Siber Uzaydan, Zihnin yeni yuvas\u0131ndan geliyorum. Gelecek ad\u0131na, ge\u00e7mi\u015ftekilerden rica ediyorum, bizi rahat b\u0131rak\u0131n. Aram\u0131zda ho\u015f kar\u015f\u0131lanm\u0131yorsunuz. Topland\u0131\u011f\u0131m\u0131z yerde egemenli\u011finiz yok.<\/p>\n\n\n\n Ba\u015flang\u0131\u00e7ta, interneti y\u00f6netmek esas olarak standartlar\u0131n ve veri protokollerinin geli\u015ftirilmesi gibi teknik kararlar almak anlam\u0131na gelmekteydi. Bu d\u00f6nemde interneti yo\u011fun olarak kullanan ara\u015ft\u0131rma laboratuvarlar\u0131, \u00fcniversiteler ve bilgisayar merakl\u0131lar\u0131; interneti bilginin d\u00fcnyan\u0131n bir ucundan di\u011fer ucuna \u00f6zg\u00fcrce ve a\u00e7\u0131k\u00e7a ta\u015f\u0131nabilece\u011fi ve t\u00fcm insanlar\u0131n e\u015fit eri\u015fime sahip olaca\u011f\u0131 bir yap\u0131 olarak tahayy\u00fcl ediyordu. \u00d6zg\u00fcrl\u00fck ve a\u00e7\u0131kl\u0131k idealleri do\u011frultusunda, karar alma i\u00e7in \u00e7ok payda\u015fl\u0131 y\u00f6netim modelleri \u00f6n plandayd\u0131. B\u00f6ylece sadece h\u00fck\u00fcmetler de\u011fil, \u00f6zel sekt\u00f6r, teknik topluluklar ve sivil toplum da internetin gelece\u011fi hakk\u0131nda s\u00f6z sahibi olabilecekti. D\u00f6nemin d\u00fc\u015f\u00fcnsel ve teknik atmosferi g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulunduruldu\u011funda, John Perry Barlow’un siber uzay\u0131n \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcne ili\u015fkin iddialar\u0131 bug\u00fcn a\u015f\u0131r\u0131 iddial\u0131 g\u00f6r\u00fcnse de o ko\u015fullar i\u00e7inde anla\u015f\u0131l\u0131rd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Ancak 1990’lar\u0131n sonlar\u0131na do\u011fru internetin ticarile\u015fmesi ve kullan\u0131c\u0131 say\u0131s\u0131n\u0131n artmas\u0131yla birlikte mevcut uygulamalar ve eri\u015filebilen i\u00e7erik h\u0131zla artt\u0131. John Perry Barlow siber uzay\u0131 ger\u00e7ek d\u00fcnyadan farkl\u0131, ayr\u0131 bir alan olarak d\u00fc\u015f\u00fcnse de, internetteki i\u00e7erik ve uygulamalar\u0131n yerel mevzuata uygunlu\u011funu sa\u011flamak giderek daha kritik bir sorun haline gelmi\u015fti.<\/p>\n\n\n\n Bu \u00e7er\u00e7evede internetin ulusal hukuk sistemleriyle uyumlu hale getirilmesi amac\u0131yla devlet m\u00fcdahalesi ve d\u00fczenlemesi, giderek daha fazla bir gereklilik olarak g\u00fcndeme gelmeye ba\u015flad\u0131.<\/p>\n\n\n\n \u0130nternet, uzun y\u0131llar boyunca b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde ticari kayg\u0131lardan uzak ve \u00f6zg\u00fcr bir geli\u015fim hatt\u0131 izledi. Bu ortam, ba\u015fta Linux olmak \u00fczere \u00e7e\u015fitli \u00f6zg\u00fcr ve a\u00e7\u0131k kaynak yaz\u0131l\u0131mlar\u0131n ve bu yaz\u0131l\u0131mlar etraf\u0131nda \u00f6rg\u00fctlenen topluluklar\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131n\u0131 sa\u011flad\u0131. \u0130nternetin kullan\u0131c\u0131lar\u0131, \u00fcretici-t\u00fcketici (prosumer) olarak, bu ekosistemi s\u00fcrekli yeniden \u00fcrettiler.<\/p>\n\n\n\n Ancak Zittrain’in (2009) de belirtti\u011fi gibi, iPhone ile birlikte geli\u015fen yeni i\u015f modelleri, internet ekosisteminde \u00f6nemli bir k\u0131r\u0131lmaya i\u015faret ediyordu. Yeni modelde, donan\u0131m ve yaz\u0131l\u0131m \u00fczerinde daha k\u0131s\u0131tlay\u0131c\u0131 kontrol mekanizmalar\u0131 \u00f6ne \u00e7\u0131k\u0131yordu. Cihazlara hangi uygulamalar\u0131n y\u00fcklenece\u011fi ve hangi yaz\u0131l\u0131mlar\u0131n \u00e7al\u0131\u015fabilece\u011fi b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde platform sa\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131 taraf\u0131ndan belirlenir hale gelmi\u015fti. Yaz\u0131l\u0131mlar\u0131n kaynak koduna m\u00fcdahale olana\u011f\u0131 ortadan kalkarken, mobil cihaz ekosistemlerinde g\u00fcncelleme s\u00fcre\u00e7leri de merkezi bir kontrol yap\u0131s\u0131na ba\u011flanm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n\n\n\n Bu yeni model kullan\u0131c\u0131ya daha standart ve kontroll\u00fc bir deneyim sunsa da ayn\u0131 zamanda onlar\u0131 ticari olarak tan\u0131mlanm\u0131\u015f bir ekosistemin s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7ine hapsetti. B\u00f6ylece dijital \u00f6z-belirlenim hakk\u0131n\u0131n zay\u0131flamas\u0131yla birlikte, kullan\u0131c\u0131lar\u0131n yarat\u0131c\u0131 ve teknik \u00f6zg\u00fcrl\u00fck alan\u0131 da \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde darald\u0131.<\/p>\n\n\n\n ABD merkezli B\u00fcy\u00fck Teknoloji \u015firketleri (GAFAM: Google, Amazon, Facebook, Apple ve Microsoft) 2000’li y\u0131llarda rakipsiz bir g\u00fc\u00e7 haline geldi. Zamanla daha fazla uygulama ve hizmeti kendi platformlar\u0131nda toplad\u0131lar. Sunduklar\u0131 altyap\u0131lar, yaln\u0131zca bireylerin g\u00fcnl\u00fck ya\u015fam\u0131nda de\u011fil, \u00e7ok say\u0131da \u015firket ve kamu kurumunda da temel ileti\u015fim ve organizasyon ara\u00e7lar\u0131 haline geldi. Bu \u015firketler, teknik altyap\u0131lar \u00fczerindeki h\u00e2kimiyetleri sayesinde, platformlar i\u00e7indeki sosyoekonomik s\u00fcre\u00e7leri belirleyen ve fiilen d\u00fczenleyen akt\u00f6rlere d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcler.<\/p>\n\n\n\n Platformlar, egemenlik tart\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 iki a\u00e7\u0131dan etkiledi. Birincisi, ABD h\u00fck\u00fcmetinin bu platformlar\u0131 siyasi bir ara\u00e7 olarak kullanabilme kapasitesi, ABD d\u0131\u015f\u0131ndaki akt\u00f6rler i\u00e7in yap\u0131sal bir risk olu\u015fturuyordu. Nitekim 2019 y\u0131l\u0131nda \u00c7in ile ya\u015fanan ticaret \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131 s\u0131ras\u0131nda Google, ABD Ticaret Bakanl\u0131\u011f\u0131’n\u0131n yapt\u0131r\u0131mlar\u0131 kapsam\u0131nda Huawei ile ticari ili\u015fkilerini b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde durdurmak zorunda kald\u0131. Bu durum, Huawei’nin Android ekosistemine ve buna ba\u011fl\u0131 Google Play, Gmail gibi hizmetlere eri\u015fimini ciddi bi\u00e7imde k\u0131s\u0131tlad\u0131.<\/p>\n\n\n\n \u0130kinci olarak, platformlar\u0131n elinde biriken veri belirleyici bir g\u00fc\u00e7 kayna\u011f\u0131 haline geldi. Platformlar\u0131n g\u00fcc\u00fc b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde kullan\u0131c\u0131 davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 \u00f6ng\u00f6rme ve bu davran\u0131\u015flar\u0131 y\u00f6nlendirme kapasitesine dayanmaktad\u0131r. Platformlar\u0131n g\u00fc\u00e7lenmesiyle kullan\u0131c\u0131lar giderek daha \u015feffaf hale gelirken, platformlar\u0131n i\u015fleyi\u015fi daha kapal\u0131 ve hesap verebilirlikten uzak bir nitelik kazand\u0131. Bu bilgi asimetrisi, kullan\u0131c\u0131 davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131n y\u00f6nlendirilmesi yoluyla g\u00fc\u00e7 asimetrisini de derinle\u015ftirdi. 2013\u20132015 y\u0131llar\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fen ancak 2018’de kamuoyuna yans\u0131yan Facebook\u2013Cambridge Analytica skandal\u0131, hedefli veri kullan\u0131m\u0131n\u0131n se\u00e7im s\u00fcre\u00e7lerini do\u011frudan etkileyebildi\u011fini somut bi\u00e7imde ortaya koydu.<\/p>\n\n\n\n Veri temelli i\u015f modelleri, \u015firketler i\u00e7in kullan\u0131c\u0131lar hakk\u0131nda giderek daha fazla veri toplamay\u0131 ve bu veriler \u00fczerinden daha ayr\u0131nt\u0131l\u0131 analizler \u00fcretmeyi te\u015fvik eder. Ancak bu verilerden yararlanan yaln\u0131zca \u015firketler de\u011fildir. Polis ve istihbarat kurumlar\u0131 da bu bilgileri kendi operasyonel ve g\u00fcvenlik ama\u00e7lar\u0131 do\u011frultusunda kullanabilmektedir. Bu ba\u011flamda, eski NSA \u00e7al\u0131\u015fan\u0131 Edward Snowden’\u0131n 2013 y\u0131l\u0131nda s\u0131zd\u0131rd\u0131\u011f\u0131 belgeler, dijital g\u00f6zetim pratiklerini k\u00fcresel \u00f6l\u00e7ekte g\u00f6r\u00fcn\u00fcr k\u0131ld\u0131 ve \u00f6zellikle Avrupa’da dijital egemenlik tart\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n daha yo\u011fun bi\u00e7imde g\u00fcndeme gelmesine katk\u0131da bulundu.<\/p>\n\n\n\n Uluslararas\u0131 hukukta egemenlik kavram\u0131, devletlerin i\u00e7 i\u015flerine d\u0131\u015f m\u00fcdahalenin olmamas\u0131 ilkesine dayan\u0131r. Bu \u00e7er\u00e7evede her devlet, kendi siyasi ve hukuki d\u00fczenini ba\u011f\u0131ms\u0131z bi\u00e7imde belirleme hakk\u0131na sahiptir. Ancak s\u0131zd\u0131r\u0131lan belgeler, ABD’nin siyasi kurumlar\u0131 da kapsayan sistematik ve geni\u015f kapsaml\u0131 g\u00f6zetim programlar\u0131n\u0131 gizli bi\u00e7imde y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ortaya koyuyordu. Bu belgeler, istihbarat kurumlar\u0131n\u0131n k\u00fcresel \u00f6l\u00e7ekte veri toplad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve ki\u015fisel verilere kitlesel, ayr\u0131m g\u00f6zetmeyen g\u00f6zetim teknikleri arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla eri\u015febildi\u011fini g\u00f6steriyordu.<\/p>\n\n\n\n Belgeler, gizli servislerin end\u00fcstriyel casusluk faaliyetleri y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc de ortaya koymaktayd\u0131. Yabanc\u0131 \u015firketler, Amerikan \u015firketlerine rekabet avantaj\u0131 sa\u011flamak amac\u0131yla bu t\u00fcr faaliyetlerin hedefi haline gelmi\u015fti. Bu yollarla elde edilen bilgiler sayesinde ABD \u015firketleri, Avrupal\u0131 rakiplerini patent ba\u015fvurular\u0131nda geride b\u0131rakabiliyor ya da ticari m\u00fczakerelerde avantaj elde edebiliyordu.<\/p>\n\n\n\n Ayr\u0131ca yaln\u0131zca Rusya ve \u00c7in de\u011fil, Almanya ve Fransa da NSA’n\u0131n hedef ald\u0131\u011f\u0131 \u00fclkeler aras\u0131nda yer al\u0131yordu. Angela Merkel ba\u015fta olmak \u00fczere \u00fcst d\u00fczey politikac\u0131lar ve siyasi kurumlar\u0131n y\u0131llarca sistematik bi\u00e7imde dinlendi\u011fi ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n\n\n\n G\u00f6rnemann (2024), \u00c7in veya Rusya gibi otoriter devletlerin a\u011f tabanl\u0131 ileti\u015fimin geli\u015fimini mevcut siyasi d\u00fczene y\u00f6nelik bir tehdit olarak g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc belirtiyor. Snowden’\u0131n s\u0131zd\u0131rd\u0131\u011f\u0131 belgeler hat\u0131rland\u0131\u011f\u0131nda, s\u00f6zkonusu \u00fclkelerin bu kayg\u0131lar\u0131n\u0131n tamamen temelsiz oldu\u011funu s\u00f6ylemek de kolay de\u011fil. \u00c7in, uzun s\u00fcredir hi\u00e7bir \u00fclkenin kendi i\u00e7 i\u015flerine kar\u0131\u015fmamas\u0131 gerekti\u011fini savunuyor ve kendisinin de benzer \u015fekilde di\u011fer devletlerin i\u00e7 i\u015flerine m\u00fcdahale etmeyece\u011fini vurguluyor.<\/p>\n\n\n\n NSA s\u0131z\u0131nt\u0131lar\u0131na bir yan\u0131t olarak \u00c7in, 2015 y\u0131l\u0131nda siber egemenli\u011fi dijital politika \u00f6nlemlerinin hem hedefi hem de ilkesi haline getiren ilk \u00fclkelerden biri oldu. \u00c7in Devlet Ba\u015fkan\u0131 Xi Jinping, 2015 K\u00fcresel \u0130nternet Konferans\u0131’ndaki a\u00e7\u0131l\u0131\u015f konu\u015fmas\u0131nda, her \u00fclkenin devlet egemenli\u011fi ilkesi do\u011frultusunda interneti kendi kurallar\u0131yla d\u00fczenleyebilmesi gerekti\u011fini savundu. Xi’ye g\u00f6re hi\u00e7bir \u00fclke ba\u015fka bir \u00fclkenin siber egemenli\u011fine m\u00fcdahale etmemeli, dijital kanallar \u00fczerinden i\u00e7 i\u015flerine kar\u0131\u015fmamal\u0131 ya da ulusal g\u00fcvenli\u011fi zay\u0131flatabilecek siber faaliyetleri desteklememeliydi.<\/p>\n\n\n\n Bununla birlikte, \u00c7in’in dijital egemenlik yakla\u015f\u0131m\u0131 yaln\u0131zca g\u00fcvenlik kayg\u0131lar\u0131yla s\u0131n\u0131rl\u0131 de\u011fildi. Siber tehditler ve ekonomik casusluk kar\u015f\u0131s\u0131nda korunma \u00f6nemli bir ba\u015fl\u0131k olsa da, bu yakla\u015f\u0131m ayn\u0131 zamanda \u00c7inli \u015firketleri d\u0131\u015f rekabete kar\u015f\u0131 g\u00fc\u00e7lendirmeyi ve yerel dijital ekonomiyi desteklemeyi de i\u00e7eriyordu.<\/p>\n\n\n\n Rusya’da da benzer bir \u00e7izgi g\u00f6rmek m\u00fcmk\u00fcn. Rusya, dijital egemenli\u011fi daha \u00e7ok dijital alan \u00fczerinde devlet kontrol\u00fcn\u00fcn art\u0131r\u0131lmas\u0131 ve \u00f6zellikle \u00fclke s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7indeki veri trafi\u011finin denetlenmesi olarak ele al\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n Bu stratejilerin \u00f6nemli bir bile\u015feni, verilerin yaln\u0131zca ulusal s\u0131n\u0131rlar ve yasal yetki alanlar\u0131 i\u00e7inde depolanmas\u0131, aktar\u0131lmas\u0131 ve i\u015flenmesini \u00f6ng\u00f6ren veri egemenli\u011fi anlay\u0131\u015f\u0131d\u0131r. Bunun i\u00e7in internetin temel teknik altyap\u0131lar\u0131 \u00fczerinde kontrol sahibi olmak ya da bu altyap\u0131lar\u0131 ulusal s\u0131n\u0131rlar i\u00e7inde konumland\u0131rmak gerekir. Teknik olarak bu yakla\u015f\u0131m; ulusal veri altyap\u0131lar\u0131, yerel veri merkezleri, ulusal y\u00f6nlendirme sistemleri, ulusal e-posta hizmetleri ve ulusal internet omurga altyap\u0131s\u0131 gibi bile\u015fenlerle hayata ge\u00e7irilir. \u00d6te yandan bu t\u00fcr yap\u0131lar ayn\u0131 zamanda n\u00fcfusun g\u00f6zetimi ve bilgiye eri\u015fimin kontrol\u00fc (sans\u00fcr) i\u00e7in de kullan\u0131labilir.<\/p>\n\n\n\n NSA skandal\u0131n\u0131n ard\u0131ndan Avrupa \u00fclkelerinde de teknik izolasyona y\u00f6nelik baz\u0131 arg\u00fcmanlar g\u00fcndeme geldi. Ancak bu yakla\u015f\u0131m k\u0131sa s\u00fcrede b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde terk edildi. Bunun temel nedenleri, k\u00fcresel veri trafi\u011finin yo\u011fun bi\u00e7imde birbirine ba\u011fl\u0131 olmas\u0131, beklenen faydalar\u0131n s\u0131n\u0131rl\u0131 kalmas\u0131 ve “par\u00e7alanm\u0131\u015f internet” (co\u011frafi ve ticari s\u0131n\u0131rlar boyunca birbirinden kopuk a\u011flara ayr\u0131lm\u0131\u015f bir internet) riskinin y\u00fcksek g\u00f6r\u00fclmesiydi. Buna ra\u011fmen, Avrupa’daki dijital egemenlik tart\u0131\u015fmalar\u0131nda benzer yakla\u015f\u0131mlar zaman zaman yeniden ortaya \u00e7\u0131kmaya devam etti (\u00f6rne\u011fin Gaia-X giri\u015fimi).<\/p>\n\n\n\n \u00d6zellikle AB d\u00fczeyinde dijital egemenlik tart\u0131\u015fmalar\u0131 \u00e7o\u011fu zaman ekonomik ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131klardan kurtulma meselesi etraf\u0131nda \u015fekilleniyor. Dijital end\u00fcstri, di\u011fer bir\u00e7ok sekt\u00f6re k\u0131yasla \u00e7ok daha yo\u011fun ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131k ili\u015fkileriyle karakterize ediliyor. Temel bile\u015fenlere veya hizmetlere h\u00e2kim olan akt\u00f6rler di\u011fer \u00fclkeler \u00fczerinde bask\u0131 kurma olana\u011f\u0131na sahip olurken, belirli tedarik\u00e7ilere ya da \u00fclkelere ba\u011f\u0131ml\u0131 olanlar daha k\u0131r\u0131lgan bir konuma gelebiliyor.<\/p>\n\n\n\n Bu t\u00fcr ekonomik ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131klar, son y\u0131llardaki dijital egemenlik tart\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n merkezinde yer al\u0131yor. Bu ba\u011flamda dijital egemenlik, kaynaklara eri\u015fimi g\u00fcvence alt\u0131na almak, se\u00e7enekleri art\u0131rmak ve ekonomik rekabet g\u00fcc\u00fcn\u00fc g\u00fc\u00e7lendirmek amac\u0131yla yurtd\u0131\u015f\u0131ndan gelen dijital teknolojilere, bile\u015fenlere ve fikri m\u00fclkiyete olan ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131 azaltma \u00e7abas\u0131 olarak anla\u015f\u0131labilir.<\/p>\n\n\n\n Mikro\u00e7ipler, yar\u0131 iletkenlere dayal\u0131 elektronik bile\u015fenler olarak dijital altyap\u0131lar\u0131n en \u00f6nemli par\u00e7alar\u0131ndan biridir. Ak\u0131ll\u0131 telefonlardan bilgisayarlara, otomobillerden t\u0131bbi cihazlara ve savunma sistemlerine kadar \u00e7ok geni\u015f bir cihaz yelpazesinin temelinde yer al\u0131rlar.<\/p>\n\n\n\n Yar\u0131 iletken end\u00fcstrisi ise yo\u011fun uzmanla\u015fma ve g\u00fc\u00e7l\u00fc kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131klarla \u00f6ne \u00e7\u0131kar. Mikroelektronikteki geli\u015fmeler, \u00fcretim zincirinin tasar\u0131m, \u00fcretim, test ve montaj gibi farkl\u0131 a\u015famalar\u0131n\u0131n farkl\u0131 akt\u00f6rler taraf\u0131ndan \u00fcstlenilmesi sayesinde m\u00fcmk\u00fcn olmu\u015ftur. \u00d6rne\u011fin AMD, Broadcom ve Qualcomm tasar\u0131m ve mimari gibi alanlara odaklan\u0131rken, \u00fcretim b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde Tayvan merkezli TSMC gibi \u015firketler taraf\u0131ndan ger\u00e7ekle\u015ftirilir.<\/p>\n\n\n\n Bu yap\u0131, k\u00fcresel \u00f6l\u00e7ekte da\u011f\u0131lm\u0131\u015f ve olduk\u00e7a karma\u015f\u0131k tedarik zincirlerine dayan\u0131r. S\u00fcre\u00e7 boyunca binlerce ad\u0131m zaman i\u00e7inde birbirine ba\u011flanm\u0131\u015f ve y\u00fcksek d\u00fczeyde uzmanla\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Bu nedenle bug\u00fcn hi\u00e7bir \u00fclke mikro\u00e7ip \u00fcretiminde tek ba\u015f\u0131na tam anlam\u0131yla kendi kendine yeterli de\u011fildir.<\/p>\n\n\n\n Bununla birlikte, bu k\u00fcresel yap\u0131 baz\u0131 k\u0131r\u0131lganl\u0131klar da i\u00e7erir. Zincirin herhangi bir halkas\u0131nda ya\u015fanacak bir aksama bir\u00e7ok sekt\u00f6r\u00fc do\u011frudan etkileyebilir. Ayr\u0131ca Covid-19 pandemisi s\u0131ras\u0131nda oldu\u011fu gibi, beklenmedik talep art\u0131\u015flar\u0131 ve arz kesintileri de sistemi zorlayabilir. \u00dcretim kapasitesini ulusal d\u00fczeyde yeniden kurmak ise hem uzun zaman hem de y\u00fcksek maliyet gerektirir. Bu se\u00e7enek ekonomik a\u00e7\u0131dan \u00e7o\u011fu zaman verimsiz g\u00f6r\u00fcnse de, yar\u0131 iletken end\u00fcstrisinde piyasa temelli mant\u0131klar\u0131n giderek yerini stratejik ve jeopolitik kayg\u0131lara b\u0131rakmas\u0131, konunun dijital egemenlik tart\u0131\u015fmalar\u0131nda daha s\u0131k g\u00fcndeme gelmesine yol a\u00e7t\u0131.<\/p>\n\n\n\n Yar\u0131 iletkenler bir\u00e7ok end\u00fcstri i\u00e7in kritik \u00f6neme sahip. \u00d6zellikle yabanc\u0131 kaynakl\u0131 mikro\u00e7iplere olan ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131k, h\u00fck\u00fcmetleri \u00e7e\u015fitli a\u00e7\u0131lardan daha k\u0131r\u0131lgan hale getiriyor. Bu ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131 azaltma \u00e7abalar\u0131 da giderek dijital egemenli\u011fe giden yollar\u0131n biri olarak de\u011ferlendiriliyor.<\/p>\n\n\n\n Dijital egemenli\u011fin \u00f6nemli bile\u015fenlerinden biri de siber g\u00fcvenliktir. Dijital altyap\u0131lar sabotaja kar\u015f\u0131 savunmas\u0131zd\u0131r ve hem ekonomik \u00e7\u0131kar g\u00fcden hem de siyasi motivasyon ta\u015f\u0131yan akt\u00f6rlerin hedefi haline gelebilir. Siber sald\u0131r\u0131lar \u00f6zellikle devlet kurumlar\u0131n\u0131 ve \u00e7o\u011fu zaman daha s\u0131n\u0131rl\u0131 g\u00fcvenlik kapasitesine sahip k\u00fc\u00e7\u00fck ve orta \u00f6l\u00e7ekli i\u015fletmeleri daha s\u0131k etkiler.<\/p>\n\n\n\n G\u00fcn\u00fcm\u00fczde en yayg\u0131n sald\u0131r\u0131 t\u00fcrlerinden biri fidye yaz\u0131l\u0131mlar\u0131d\u0131r. Fidye yaz\u0131l\u0131m\u0131 sald\u0131r\u0131s\u0131, dijital bir \u015fantaj bi\u00e7imi olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir. Sald\u0131rganlar, sistemlere s\u0131zmak ve verileri \u015fifrelemek i\u00e7in g\u00fcvenlik a\u00e7\u0131klar\u0131ndan yararlan\u0131r. Verilere yeniden eri\u015fmenin tek yolu \u00e7o\u011fu zaman fidye \u00f6denmesidir. Bu t\u00fcr sald\u0131r\u0131lar sa\u011fl\u0131k sistemleri veya tedarik zincirleri gibi kritik altyap\u0131lar\u0131 da hedef alabilir.<\/p>\n\n\n\n Siber sald\u0131r\u0131lar\u0131n yan\u0131nda dijital egemenlik tart\u0131\u015fmalar\u0131nda hibrit tehditler de \u00f6nemli bir yer tutar. Bu tehditler, demokratik s\u00fcre\u00e7leri zay\u0131flatabilen ve toplumsal gerilim yaratabilen kas\u0131tl\u0131 dezenformasyon ve propaganda faaliyetlerini kapsar. \u015eirketler k\u00e2r amac\u0131yla kullan\u0131c\u0131 davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 y\u00f6nlendirebildi\u011fi gibi, farkl\u0131 akt\u00f6rler de kamuoyunu etkilemek i\u00e7in dezenformasyon faaliyetleri y\u00fcr\u00fctebilir. Her iki durumda da dijital altyap\u0131lar, bireysel ya da kolektif davran\u0131\u015flar\u0131 etkilemek amac\u0131yla kullan\u0131labilmektedir.<\/p>\n\n\n\n K\u0131sacas\u0131 hem siber tehditler hem de hibrit tehditler dijital egemenlik tart\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n merkezinde yer almaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Son zamanlarda az say\u0131da firmaya ve belirli \u00fclkelere olan ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131n artmas\u0131yla birlikte, h\u00fck\u00fcmetler yapay zek\u00e2 altyap\u0131s\u0131n\u0131n, verilerinin ve modellerinin stratejik \u00f6nemini daha fazla fark etmeye ba\u015flad\u0131. Bu geli\u015fmeyle birlikte dijital egemenlik, veri egemenli\u011fi ve teknolojik egemenlik gibi terimlerin yan\u0131na yeni bir terim daha eklendi: yapay zek\u00e2 egemenli\u011fi.<\/p>\n\n\n\n Dijital egemenlikten yapay zek\u00e2 egemenli\u011fine do\u011fru ya\u015fanan bu kayma, \u00e7evrimi\u00e7i i\u00e7erik ve veri ak\u0131\u015flar\u0131n\u0131 y\u00f6netme oda\u011f\u0131ndan, yapay zek\u00e2 ekosisteminin farkl\u0131 katmanlar\u0131ndaki ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131klar\u0131 y\u00f6netmeye do\u011fru bir ge\u00e7i\u015fi de ifade ediyor. Nisan ay\u0131nda yay\u0131mlanan Yapay Zek\u00e2 \u0130ndeksi raporunda da yapay zek\u00e2 egemenli\u011finin \u00f6nemine dikkat \u00e7ekiliyor. Rapor yapay zek\u00e2 egemenli\u011fini, bir devletin, kendi yetki alan\u0131 i\u00e7inde ve baz\u0131 durumlarda standartlar, ticaret ve d\u00fczenlemeler yoluyla bu s\u0131n\u0131rlar\u0131n \u00f6tesinde, yapay zek\u00e2 sistemlerinin geli\u015ftirilmesi, kullan\u0131ma sunulmas\u0131 ve y\u00f6neti\u015fimi konusunda bilin\u00e7li bir \u015fekilde hareket etme ve ba\u011f\u0131ms\u0131z kararlar alma yetene\u011fi olarak tan\u0131ml\u0131yor (Stanford Institute for Human-Centered Artificial Intelligence [Stanford HAI], 2026).<\/p>\n\n\n\n Gerek dijital egemenlik gerekse yapay zek\u00e2 egemenli\u011fi tart\u0131\u015fmalar\u0131nda \u00e7o\u011funlukla \u00fc\u00e7 akt\u00f6r \u00f6ne \u00e7\u0131k\u0131yor: ABD, \u00c7in ve AB. Bu \u00fc\u00e7\u00fc de k\u00fcresel pazardaki konumlar\u0131n\u0131 g\u00fc\u00e7lendirmeye ve yar\u0131 iletkenler ile bulut altyap\u0131s\u0131 gibi kritik girdilerdeki k\u0131r\u0131lganl\u0131klar\u0131n\u0131 azaltmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken, orta gelir grubu \u00fclkeler ve K\u00fcresel G\u00fcney bu s\u00fcper g\u00fc\u00e7ler aras\u0131nda hareket alan\u0131 bulmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n Bu akt\u00f6rlerin egemenlik odakl\u0131 politika gerek\u00e7eleri, birbiriyle \u00f6rt\u00fc\u015fen d\u00f6rt temel kayg\u0131 etraf\u0131nda \u015fekilleniyor (Tanner vd., 2026).<\/p>\n\n\n\n \u00dclkeler a\u00e7\u0131s\u0131ndan kritik dijital altyap\u0131lar \u00fczerindeki kontrol, ulusal g\u00fcvenlik i\u00e7in giderek daha \u00f6nemli hale geliyor. H\u00fck\u00fcmetler, sistemlerini yabanc\u0131 m\u00fcdahalelere, g\u00f6zetim faaliyetlerine veya k\u00f6t\u00fc niyetli etkilere kar\u015f\u0131 korumaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Belirli teknolojilerin ihracat\u0131na getirilen k\u0131s\u0131tlamalar ise temel teknolojilerden kopman\u0131n yaratabilece\u011fi riskleri g\u00f6r\u00fcn\u00fcr k\u0131larak \u00fclkeleri daha fazla stratejik \u00f6zerklik geli\u015ftirmeye y\u00f6nlendiriyor.<\/p>\n\n\n\n Bunun yan\u0131nda veri egemenli\u011fi de giderek daha fazla \u00f6nem kazan\u0131yor. \u00d6rne\u011fin, askeri veri analizi i\u00e7in yabanc\u0131 bir \u015firketin yapay zek\u00e2 bulut altyap\u0131s\u0131n\u0131n kullan\u0131lmas\u0131, istihbarat s\u0131z\u0131nt\u0131s\u0131 veya uzaktan m\u00fcdahale gibi risklere dair endi\u015feleri beraberinde getirebiliyor. Bu nedenle devletler, savunma ve kritik altyap\u0131 alanlar\u0131nda, potansiyel olarak d\u0131\u015fa ba\u011f\u0131ml\u0131 veya d\u0131\u015far\u0131dan kontrol edilebilecek sistemler yerine kendi yapay zek\u00e2 \u00e7\u00f6z\u00fcmlerini geli\u015ftirmeyi tercih ediyor.<\/p>\n\n\n\n Yapay zek\u00e2 ayn\u0131 zamanda elektrik \u015febekelerinin y\u00f6netimi veya acil durum m\u00fcdahaleleri gibi kritik alanlarda da kullan\u0131labiliyor. Ancak devletler, bu t\u00fcr hayati i\u015flevler i\u00e7in ba\u015fka \u00fclkelerin teknolojilerine ba\u011f\u0131ml\u0131 olma konusunda giderek daha temkinli davran\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n \u00dcretken yapay zek\u00e2, ekonomik b\u00fcy\u00fcmeyi tetikleyebilecek genel ama\u00e7l\u0131 bir teknoloji olarak kabul ediliyor. Bu nedenle devletler, bu alanda d\u00fcnyan\u0131n \u00f6nde gelen \u015firketlerinin b\u00fcy\u00fck b\u00f6l\u00fcm\u00fcne ev sahipli\u011fi yapan ABD’ye olan ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 azaltman\u0131n yollar\u0131n\u0131 ar\u0131yor. Son d\u00f6nemde ABD’nin ihracat kontrollerini geni\u015fletmesi, g\u00fcmr\u00fck vergilerini bir politika arac\u0131 olarak kullanmas\u0131 ve baz\u0131 m\u00fcttefik ve ticaret ortaklar\u0131na y\u00f6nelik bask\u0131c\u0131 tutumlar\u0131, yapay zek\u00e2 altyap\u0131s\u0131na duyulan g\u00fcven konusunda belirsizlikleri art\u0131rm\u0131\u015f durumda.<\/p>\n\n\n\n Buna paralel olarak \u00fclkeler, yabanc\u0131 yapay zek\u00e2 \u00fcr\u00fcnlerinin yaln\u0131zca t\u00fcketicisi konumuna d\u00fc\u015fmekten ve y\u00fcksek katma de\u011ferli sekt\u00f6rleri ba\u015fka \u00fclkelere kapt\u0131rmaktan da endi\u015fe ediyor. Bu nedenle ulusal yapay zek\u00e2 politikalar\u0131 \u00e7o\u011funlukla, bu teknolojinin yaratt\u0131\u011f\u0131 ekonomik de\u011ferden daha b\u00fcy\u00fck bir pay elde etmeyi hedefliyor. S\u00f6z konusu politikalar; yerel yetenekleri desteklemeyi, ulusal inovasyon ekosistemleri kurmay\u0131 ve sanayinin rekabet g\u00fcc\u00fcn\u00fc korumay\u0131 ama\u00e7l\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n Yapay zek\u00e2 sistemleri g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fte k\u00fcresel veri k\u00fcmeleriyle e\u011fitiliyor. Fakat bu veriler b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde Bat\u0131 kaynaklar\u0131na ve \u0130ngilizceye dayan\u0131yor. Bu durum, yerel dilleri, k\u00fclt\u00fcrleri ve hukuki ilkeleri yeterince yans\u0131tmayan bir “yapay zek\u00e2 tek-k\u00fclt\u00fcrc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc”n\u00fcn ortaya \u00e7\u0131kabilece\u011fine dair kayg\u0131lar\u0131 beraberinde getiriyor. Egemen yapay zek\u00e2 giri\u015fimleri ise bu riski azaltmak i\u00e7in ulusal veya b\u00f6lgesel de\u011ferlerle daha uyumlu modeller geli\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n \u00d6rne\u011fin Singapur’un SEA-LION projesi, mevcut modellerde g\u00f6r\u00fclen “Amerika’n\u0131n Bat\u0131 K\u0131y\u0131s\u0131 \u00f6nyarg\u0131s\u0131n\u0131” azaltmay\u0131 hedefliyor. Tayvan’\u0131n TAIDE giri\u015fimi ise hem yerel k\u00fclt\u00fcrel temsili g\u00fc\u00e7lendirmeyi hem de Tayvanl\u0131 politika yap\u0131c\u0131lar\u0131n farkl\u0131 de\u011fer setlerine dayand\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc \u00c7in kaynakl\u0131 modellere kar\u015f\u0131 bir denge olu\u015fturmay\u0131 ama\u00e7l\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n Bu t\u00fcr giri\u015fimlerin arkas\u0131nda veri korumas\u0131, kamu g\u00fcveninin g\u00fc\u00e7lendirilmesi ve dijital haklar\u0131n daha iyi korunmas\u0131 gibi farkl\u0131 motivasyonlar da bulunuyor.<\/p>\n\n\n\n Baz\u0131 \u00fclkeler, uluslararas\u0131 yapay zek\u00e2 y\u00f6neti\u015fim tart\u0131\u015fmalar\u0131nda s\u00f6z sahibi olabilmek amac\u0131yla ulusal stratejiler geli\u015ftiriyor ve yerli kapasitelerini g\u00fc\u00e7lendirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Bu \u00fclkeler, geli\u015fmi\u015f bir yapay zek\u00e2 end\u00fcstrisine sahip olman\u0131n uluslararas\u0131 platformlardaki temsil g\u00fc\u00e7lerini art\u0131raca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor.<\/p>\n\n\n\n Bu yakla\u015f\u0131m, \u00f6zellikle standartlar, de\u011ferlendirme normlar\u0131 ve hesaplama kaynaklar\u0131 ile modellere eri\u015fim ko\u015fullar\u0131 \u00fczerinde etki kurmak isteyen orta \u00f6l\u00e7ekli g\u00fc\u00e7ler aras\u0131nda \u00f6ne \u00e7\u0131k\u0131yor. Bu \u00fclkeler, yaln\u0131zca yapay zek\u00e2 t\u00fcketicisi olmakla yetinmeyip ayn\u0131 zamanda \u00fcretici olarak da daha fazla k\u00fcresel g\u00f6r\u00fcn\u00fcrl\u00fck kazanmay\u0131 hedefliyor.<\/p>\n\n\n\n Bu a\u00e7\u0131dan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, egemen yapay zek\u00e2 yaln\u0131zca eri\u015fim ya da dayan\u0131kl\u0131l\u0131k meselesi de\u011fil; ayn\u0131 zamanda standartlar\u0131n, pazarlar\u0131n ve normlar\u0131n \u015fekillendi\u011fi k\u00fcresel yapay zek\u00e2 ortam\u0131nda stratejik bir konum edinme meselesidir. Bu ortamda s\u00f6z sahibi olabilmek ise b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde sistemin kurucu akt\u00f6rleri aras\u0131nda yer almaktan ge\u00e7iyor.<\/p>\n\n\n\n Stanford HAI (2026), yapay zek\u00e2 egemenli\u011fini be\u015f ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda ele al\u0131yor: altyap\u0131, veri, model, uygulama ve yetenek egemenli\u011fi.<\/p>\n\n\n\n Altyap\u0131 egemenli\u011fi,<\/strong> yerli bilgi i\u015flem kapasitesine sahip olma ve buna ba\u011fl\u0131 olarak yabanc\u0131 sa\u011flay\u0131c\u0131lara ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131 azaltma yetene\u011fiyle ilgilidir. Ayn\u0131 zamanda uluslararas\u0131 yarg\u0131 yetkisine maruz kalmay\u0131 s\u0131n\u0131rlamak ve ihracat kontrolleri, jeopolitik gerilimler veya tedarik zinciri aksamalar\u0131 gibi durumlarda eri\u015fim s\u00fcreklili\u011fini sa\u011flamak da bu ba\u015fl\u0131k kapsam\u0131nda de\u011ferlendirilebilir. Devlet destekli s\u00fcper bilgisayar altyap\u0131lar\u0131n\u0131n \u00f6l\u00e7e\u011fi, geli\u015fmi\u015f \u00e7iplere ve bulut kapasitesine eri\u015fim ile bu kaynaklar\u0131n kullan\u0131m\u0131n\u0131 d\u00fczenleyen y\u00f6neti\u015fim mekanizmalar\u0131, altyap\u0131 egemenli\u011finin ba\u015fl\u0131ca g\u00f6stergeleri aras\u0131nda say\u0131l\u0131yor. Ayr\u0131ca raporda, d\u00fcnya genelinde devlet destekli hesaplama kapasitesindeki art\u0131\u015fa dikkat \u00e7ekiliyor.<\/p>\n\n\n\n Veri egemenli\u011fi<\/strong>, verilerin nas\u0131l topland\u0131\u011f\u0131, sakland\u0131\u011f\u0131, i\u015flendi\u011fi ve aktar\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00fczerinde kimlerin s\u00f6z sahibi oldu\u011funu ifade eder. Bu \u00e7er\u00e7evede veri yerelle\u015ftirme politikalar\u0131 (belirli veri t\u00fcrlerinin ulusal s\u0131n\u0131rlar i\u00e7inde tutulmas\u0131 veya s\u0131n\u0131r \u00f6tesi veri ak\u0131\u015flar\u0131n\u0131n s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lmas\u0131) yayg\u0131n bir strateji olarak \u00f6ne \u00e7\u0131k\u0131yor. Yapay zek\u00e2 sistemlerinin giderek daha geni\u015f ve \u00e7e\u015fitli veri k\u00fcmelerine ba\u011f\u0131ml\u0131 hale gelmesi, veri egemenli\u011fini bu tart\u0131\u015fman\u0131n merkezine ta\u015f\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n Model egemenli\u011fi<\/strong>, bir \u00fclkenin yapay zek\u00e2 modellerini geli\u015ftirme, uyarlama ve uygulama kapasitesiyle ilgilidir. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde ileri d\u00fczey model geli\u015ftirme faaliyetleri b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde ABD ve \u00c7in gibi s\u0131n\u0131rl\u0131 say\u0131da merkezde yo\u011funla\u015fm\u0131\u015f durumda. Bununla birlikte, a\u00e7\u0131k kaynakl\u0131 ara\u00e7lar\u0131n yayg\u0131nla\u015fmas\u0131 di\u011fer \u00fclkeler i\u00e7in giri\u015f engellerini azalt\u0131yor ve daha fazla akt\u00f6r\u00fcn kendi modellerini geli\u015ftirmesine olanak tan\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n Uygulama egemenli\u011fi<\/strong>, yapay zek\u00e2 sistemlerinin kamu ve \u00f6zel sekt\u00f6rde nas\u0131l kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00fczerindeki kapasite, yetki ve kontrol\u00fc ifade eder. Sa\u011fl\u0131k, finans ve savunma gibi alanlardaki sekt\u00f6rel d\u00fczenlemeler, yerel tedarik politikalar\u0131 ve yapay zek\u00e2n\u0131n giderek daha fazla entegre oldu\u011fu Dijital Kamu Altyap\u0131s\u0131 (DPI) bu kapsamda de\u011ferlendirilmektedir. Buradaki temel nokta, bir \u00fclkenin kurumlar\u0131n\u0131n ve vatanda\u015flar\u0131n\u0131n etkile\u015fimde bulundu\u011fu yapay zek\u00e2 sistemlerini ne \u00f6l\u00e7\u00fcde \u015fekillendirebildi\u011fidir.<\/p>\n\n\n\n Yetenek egemenli\u011fi <\/strong>ise yapay zek\u00e2 sistemlerini geli\u015ftirecek, i\u015fletecek ve y\u00f6netecek insan kayna\u011f\u0131n\u0131 yeti\u015ftirme ve elde tutma kapasitesiyle ilgilidir. Bu kavram, hem mevcut i\u015fg\u00fcc\u00fcn\u00fcn niteli\u011fini hem de \u00fclkelerin yapay zek\u00e2 alan\u0131ndaki yetenekleri \u00e7ekme, elde tutma ve kaybetme d\u00fczeyini kapsar.<\/p>\n\n\n\n Tanner vd. (2026) ise yapay zek\u00e2 y\u0131\u011f\u0131n\u0131n\u0131 11 katman \u00fczerinden ele al\u0131yor ve devletlerin yapay zek\u00e2 egemenli\u011fini bu katmanlar\u0131n her birindeki konumlar\u0131 \u00fczerinden tart\u0131\u015f\u0131yor. Stanford HAI (2026)’dan farkl\u0131 olarak, dijital altyap\u0131n\u0131n hayata ge\u00e7irilmesi i\u00e7in gerekli fiziksel girdilere ayr\u0131 bir a\u011f\u0131rl\u0131k veriyorlar. Di\u011fer katmanlar ise \u00f6nceki b\u00f6l\u00fcmde ele al\u0131nan egemenlik t\u00fcrlerini daha somut bir d\u00fczeyde tart\u0131\u015fma olana\u011f\u0131 sunuyor.<\/p>\n\n\n\n \u0130lk \u00fc\u00e7 katman fiziksel girdilerden olu\u015fuyor: kritik mineraller, enerji ve su.<\/p>\n\n\n\n Kritik minerallerin<\/strong> i\u015flenmesi ve rafine edilmesi b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde \u00c7in’de yo\u011funla\u015fm\u0131\u015f durumda. Bu durum, ihracat kontrollerine, fiyat dalgalanmalar\u0131na ve jeopolitik bask\u0131lara a\u00e7\u0131k bir yap\u0131 ortaya \u00e7\u0131kar\u0131yor. Bu alanda ya\u015fanabilecek aksakl\u0131klar, geli\u015fmi\u015f \u00e7ip \u00fcretimini ve donan\u0131m tedarikini do\u011frudan etkiliyor.<\/p>\n\n\n\n Yapay zek\u00e2 altyap\u0131s\u0131 ayn\u0131 zamanda b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7ekte g\u00fcvenilir ve d\u00fc\u015f\u00fck maliyetli enerjiye<\/strong> ihtiya\u00e7 duyuyor. \u0130zin s\u00fcre\u00e7lerindeki gecikmeler, \u015febeke kapasitesindeki s\u0131n\u0131rlamalar ve yerel direni\u015fler, mevcut merkezlerde geni\u015flemeyi zorla\u015ft\u0131r\u0131rken yeni geli\u015fen b\u00f6lgelerde farkl\u0131 t\u00fcrden jeopolitik ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131klar\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131na yol a\u00e7abiliyor.<\/p>\n\n\n\n Su<\/strong> da veri merkezlerinin konumlanmas\u0131, so\u011futma ihtiya\u00e7lar\u0131 ve geni\u015fleme kapasitesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan belirleyici bir unsur. Ancak enerji kullan\u0131m\u0131nda oldu\u011fu gibi su t\u00fcketimi de \u00e7evresel etkiler yarat\u0131yor. \u00d6zellikle su yo\u011fun so\u011futma sistemleri, veri merkezlerinin yer se\u00e7imini s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131rken, su k\u0131tl\u0131\u011f\u0131 ya\u015fayan b\u00f6lgelerde \u00e7evresel ve toplumsal tepkileri beraberinde getiriyor.<\/p>\n\n\n\n Di\u011fer \u00fc\u00e7 katman ise, dijital altyap\u0131 ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda ele al\u0131n\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n Hesaplama donan\u0131m\u0131 <\/strong>katman\u0131nda, geli\u015fmi\u015f litografi ba\u015fta olmak \u00fczere ileri \u00fcretim teknolojilerinde ve y\u00fcksek bant geni\u015flikli bellek \u00fcretiminde belirli firmalara ve \u00fclkelere duyulan ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131k yap\u0131sal darbo\u011fazlar yarat\u0131yor. Uzun teslim s\u00fcreleri ve ihracat kontrolleriyle birle\u015fen bu tablo, sistemik tedarik riskini derinle\u015ftiriyor.<\/p>\n\n\n\n Bulut ve veri merkezi<\/strong> katman\u0131nda ise tedarik\u00e7i ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131, fiyatland\u0131rma bask\u0131s\u0131 ve veri egemenli\u011fine ili\u015fkin hukuki belirsizlikler \u00f6ne \u00e7\u0131kan riskler aras\u0131nda. Bulut sa\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131na \u00f6zg\u00fc entegre geli\u015ftirme ortamlar\u0131, ba\u015fka bulut platformlar\u0131na ge\u00e7i\u015f maliyetlerini y\u00fckselterek mevcut ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131klar\u0131 peki\u015ftiriyor.<\/p>\n\n\n\n A\u011f<\/strong> katman\u0131nda denizalt\u0131 kablolar\u0131n\u0131n fiziksel k\u0131r\u0131lganl\u0131\u011f\u0131 (\u00f6rne\u011fin, 2024’teki K\u0131z\u0131ldeniz kesintileri), a\u011f ekipman\u0131 pazar\u0131ndaki tedarik\u00e7i yo\u011funla\u015fmas\u0131 ve telekom\u00fcnikasyon altyap\u0131s\u0131 \u00fczerindeki jeopolitik rekabet belirleyici etkenler olarak \u00f6ne \u00e7\u0131k\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n Dijital altyap\u0131n\u0131n \u00fczerinde yapay zek\u00e2 modellerinin ve yeteneklerinin yer ald\u0131\u011f\u0131 katmanlar bulunmaktad\u0131r: yaz\u0131l\u0131m \u00e7er\u00e7eveleri ve teknik standartlar, veri varl\u0131\u011f\u0131, modeller ve e\u011fitim kapasitesi.<\/p>\n\n\n\n Yaz\u0131l\u0131m \u00e7er\u00e7evelerindeki<\/strong> ekosistem h\u00e2kimiyeti yol (path) ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131 yaratabiliyor. Donan\u0131m ile yaz\u0131l\u0131m aras\u0131ndaki s\u0131k\u0131 entegrasyon ge\u00e7i\u015f maliyetlerini art\u0131r\u0131rken, b\u00fcy\u00fck teknoloji \u015firketleri standart belirleme s\u00fcre\u00e7lerini de \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde y\u00f6nlendirebiliyor.<\/p>\n\n\n\n Veri varl\u0131\u011f\u0131<\/strong> katman\u0131nda b\u00fcy\u00fck platformlar\u0131n \u00f6zel veri kontrol\u00fc ve e\u011fitim verilerinin yeniden kullan\u0131m\u0131na ili\u015fkin hukuki belirsizlikler belirleyici risk alanlar\u0131 olu\u015fturuyor. Veri yerelle\u015ftirme gereklilikleri veri eri\u015fimini par\u00e7al\u0131 hale getirirken, \u00f6l\u00e7ek avantajlar\u0131 dijital olarak aktif geni\u015f n\u00fcfuslara sahip \u00fclkeleri g\u00f6rece g\u00fc\u00e7l\u00fc bir konuma ta\u015f\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n Model geli\u015ftirme ve e\u011fitim kapasitesi <\/strong>az say\u0131da \u015firket ve \u00fclkede yo\u011funla\u015fm\u0131\u015f durumda. Y\u00fcksek hesaplama maliyetleri ve veri eri\u015fimindeki asimetri bu yo\u011funla\u015fmay\u0131 peki\u015ftirirken, ba\u011f\u0131ms\u0131z model denetimi ve g\u00fcvenlik de\u011ferlendirmesine y\u00f6nelik altyap\u0131lar hen\u00fcz yeterince geli\u015fmi\u015f de\u011fil.<\/p>\n\n\n\n Son iki katman, yapay zek\u00e2 y\u0131\u011f\u0131n\u0131n\u0131n di\u011fer t\u00fcm katmanlar\u0131na n\u00fcfuz eden bir nitelik ta\u015f\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n Bunlardan ilki yetenek ve ara\u015ft\u0131rma <\/strong>katman\u0131. \u0130leri ara\u015ft\u0131rma ve m\u00fchendislik yetenekleri az say\u0131da \u015firket ve kurumda yo\u011funla\u015fm\u0131\u015f. \u00dccret seviyeleri ve hesaplama kaynaklar\u0131na eri\u015fimdeki farkl\u0131l\u0131klar, bu alanda yetenek yo\u011funla\u015fmas\u0131n\u0131 daha da art\u0131r\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n Di\u011fer katman ise d\u00fczenleyici (reg\u00fclasyon) \u00e7er\u00e7eveleridir<\/strong>. Devletlerin reg\u00fclasyona yakla\u015f\u0131mlar\u0131 aras\u0131nda belirgin farkl\u0131l\u0131klar bulunuyor. ABD’nin yakla\u015f\u0131m\u0131 daha \u00e7ok sekt\u00f6rel d\u00fczenlemeler ve g\u00f6n\u00fcll\u00fc \u00e7er\u00e7eveler \u00fczerine kuruluyken, AB risk temelli bir d\u00fczenleme anlay\u0131\u015f\u0131na sahip. \u00c7in ise daha \u00e7ok algoritmalar\u0131n ve i\u00e7eriklerin do\u011frudan d\u00fczenlenmesine odaklan\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n Bu farkl\u0131 yakla\u015f\u0131mlar, k\u00fcresel \u00f6l\u00e7ekte d\u00fczenleyici karma\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131 art\u0131r\u0131yor ve par\u00e7al\u0131 bir yap\u0131 ortaya \u00e7\u0131kar\u0131yor. Reg\u00fclasyonlara uyum y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fckleri b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7ekli \u015firketlere avantaj yaratabiliyor. Ayr\u0131ca ilk ortaya \u00e7\u0131kan d\u00fczenleyici modeller zamanla fiili standartlara d\u00f6n\u00fc\u015febiliyor.<\/p>\n\n\n\n Devletlerin yapay zek\u00e2 egemenli\u011fi politikalar\u0131, \u00f6nceki b\u00f6l\u00fcmde ele al\u0131nan 11 katmandaki kapasitelerine ve bu katmanlarda kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya olduklar\u0131 risklere g\u00f6re farkl\u0131la\u015fmaktad\u0131r. Bu ba\u011flamda Tanner vd. (2026), devletleri d\u00f6rt gruba ay\u0131r\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n Birinci grup, ABD, AB ve \u00c7in’in yer ald\u0131\u011f\u0131 “yapay zek\u00e2 liderleri”. Bu grup, yapay zek\u00e2ya en y\u00fcksek yat\u0131r\u0131m\u0131 yapan \u00fclkelerden olu\u015fuyor ve tamamen entegre olmasa da en geli\u015fmi\u015f yapay zek\u00e2 sistemlerine sahipler.<\/p>\n\n\n\n \u0130kinci grup, Hindistan, Japonya ve Birle\u015fik Krall\u0131k gibi “e\u015fg\u00fcd\u00fcml\u00fc y\u0131\u011f\u0131n olu\u015fturucular”dan olu\u015fuyor. Bu \u00fclkeler, yapay zek\u00e2 y\u0131\u011f\u0131n\u0131n\u0131n farkl\u0131 kritik katmanlar\u0131nda (\u00f6rne\u011fin tedarik zincirlerinde belirli konumlar, g\u00fc\u00e7l\u00fc yerel yetenek havuzlar\u0131, y\u00fcksek yat\u0131r\u0131m kapasitesi veya stratejik \u00f6nceliklendirme yoluyla) g\u00f6rece g\u00fc\u00e7l\u00fcler. Ancak birinci gruptan farkl\u0131 olarak, y\u0131\u011f\u0131n\u0131n tamam\u0131nda ayn\u0131 d\u00fczeyde kapasiteye sahip de\u011filler.<\/p>\n\n\n\n \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc grup, “stratejik katman uzmanlar\u0131”. Kanada, Almanya, Singapur ve G\u00fcney Kore gibi \u00fclkeler bu gruba \u00f6rnek verilebilir. Bu \u00fclkeler yapay zek\u00e2 y\u0131\u011f\u0131n\u0131n\u0131n belirli katmanlar\u0131nda g\u00fc\u00e7l\u00fc olsalar da kritik girdiler olan mineraller, \u00e7ipler, veri, yetenek ve i\u015flem g\u00fcc\u00fc a\u00e7\u0131s\u0131ndan b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde d\u0131\u015fa ba\u011f\u0131ml\u0131lar.<\/p>\n\n\n\n D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc grup ise yapay zek\u00e2 kullan\u0131m\u0131na yeni ba\u015flayan ve k\u00fcresel de\u011fer zincirine katk\u0131s\u0131 s\u0131n\u0131rl\u0131 g\u00f6r\u00fclen \u00fclkeler. Ancak artan n\u00fcfuslar\u0131 ve yapay zek\u00e2n\u0131n yayg\u0131nla\u015fmas\u0131yla birlikte, bu \u00fclkelerin gelecekte daha \u00f6nemli bir rol \u00fcstlenme potansiyeli bulunuyor.<\/p>\n\n\n\n Dolay\u0131s\u0131yla yapay zek\u00e2 egemenli\u011fi tart\u0131\u015f\u0131l\u0131rken, \u00f6ncelikle mevcut durumun do\u011fru bi\u00e7imde de\u011ferlendirilmesi gerekiyor. Ancak bundan da \u00f6nemlisi, bu de\u011ferlendirmenin egemenlik politikalar\u0131n\u0131n yaln\u0131zca ABD ve \u00c7in’e g\u00f6re de\u011fil, AB gibi di\u011fer k\u00fcresel akt\u00f6rlere g\u00f6re de farkl\u0131la\u015fmas\u0131 gerekti\u011fini dikkate almas\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Tanner vd. (2026), yapay zek\u00e2 egemenli\u011fi tart\u0131\u015fmalar\u0131nda iki temel stratejiye i\u015faret ediyor. Bunlardan ilki, Hindistan’\u0131n Dijital Kamu Altyap\u0131s\u0131 (DKA) yakla\u015f\u0131m\u0131d\u0131r. \u0130kinci se\u00e7enek ise \u00fclkelerin i\u015f birli\u011fine giderek ABD ve \u00c7in merkezli yapay zek\u00e2 sistemlerine alternatif \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc bir yol geli\u015ftirmesidir.<\/p>\n\n\n\n Hindistan’\u0131n DKA modelinin geli\u015ftirilmesi \u00e7e\u015fitli tart\u0131\u015fma ve ele\u015ftirilere yol a\u00e7m\u0131\u015f olsa da, bir milyardan fazla ki\u015fiyi kapsamas\u0131yla dikkat \u00e7ekiyor. Bu y\u00f6n\u00fcyle model, \u00f6zellikle Brezilya, Singapur, Birle\u015fik Arap Emirlikleri, Nijerya, Kenya ve AB gibi akt\u00f6rler i\u00e7in kendi dijital altyap\u0131lar\u0131n\u0131 kurarken ilham veren bir \u00f6rnek haline gelmi\u015f durumda.<\/p>\n\n\n\n Uygulamada Hindistan’\u0131n DKA stratejisi, b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde ABD merkezli bulut altyap\u0131s\u0131 \u00fczerine in\u015fa ediliyor. AWS, Google Cloud ve Microsoft Azure gibi sa\u011flay\u0131c\u0131lar bu yap\u0131n\u0131n ana omurgas\u0131n\u0131 olu\u015ftururken, yerli ESDS daha s\u0131n\u0131rl\u0131 bir rol oynuyor.<\/p>\n\n\n\n Donan\u0131m taraf\u0131nda ise Hindistan, Nvidia GPU’lar\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra Google’\u0131n TPU \u00e7ipleri ile Cerebras ve SambaNova gibi \u00f6zel yapay zek\u00e2 h\u0131zland\u0131r\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131 da kullanmay\u0131 de\u011ferlendiriyor. Model katman\u0131nda ise \u00c7inli DeepSeek’in a\u00e7\u0131k kaynak \u00e7\u00f6z\u00fcmleri g\u00fcndemde.<\/p>\n\n\n\n Genel tabloya bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda Hindistan h\u00e2l\u00e2 b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde ABD’ye ba\u011f\u0131ml\u0131. Ancak farkl\u0131 tedarik\u00e7ilere y\u00f6nelerek riski da\u011f\u0131tmaya \u00e7al\u0131\u015fan bir strateji izliyor.<\/p>\n\n\n\n Hindistan son y\u0131llarda k\u00fcresel yapay zek\u00e2 y\u00f6neti\u015fiminde g\u00f6r\u00fcn\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc belirgin bi\u00e7imde art\u0131rarak diplomatik bir ba\u015far\u0131 da elde etti. 2019’dan bu yana G7’ye davetli g\u00f6zlemci olarak kat\u0131l\u0131m\u0131, Yapay Zek\u00e2 K\u00fcresel Ortakl\u0131\u011f\u0131 (GPAI) ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00fcstlenmesi ve bakanlar toplant\u0131s\u0131na ev sahipli\u011fi yapmas\u0131 bu s\u00fcrecin \u00f6nemli ad\u0131mlar\u0131 aras\u0131nda yer al\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n G20 ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 d\u00f6neminde DKA modelini uluslararas\u0131 g\u00fcndeme ta\u015f\u0131mas\u0131 da bu etkiyi g\u00fc\u00e7lendirdi. Daha yak\u0131n d\u00f6nemde ise Yapay Zek\u00e2 Eylem Zirvesi’ne (https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/AI_Impact_Summit_2026<\/a>) ev sahipli\u011fi yapan ilk geli\u015fmekte olan \u00fclke olarak, hem k\u00fcresel tart\u0131\u015fmay\u0131 y\u00f6nlendirme hem de DKA yakla\u015f\u0131m\u0131n\u0131 daha geni\u015f \u00f6l\u00e7ekte te\u015fvik etme rol\u00fcn\u00fc ileri bir seviyeye ta\u015f\u0131d\u0131.<\/p>\n\n\n\n Bir di\u011fer se\u00e7enek ise, her bir orta\u011f\u0131n yapay zek\u00e2 y\u0131\u011f\u0131n\u0131n\u0131n farkl\u0131 katmanlar\u0131na katk\u0131da bulundu\u011fu k\u00fcresel bir DKA’n\u0131n i\u015f birli\u011fi i\u00e7inde geli\u015ftirilmesidir. Bu stratejide baz\u0131 unsurlar h\u00e2l\u00e2 belirli \u00f6l\u00e7\u00fcde ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131k i\u00e7erse de, ABD ve \u00c7in merkezli yap\u0131lardan farkl\u0131 olarak kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011fa dayal\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc bir yapay zek\u00e2 y\u0131\u011f\u0131n\u0131 olu\u015fturulmas\u0131 hedeflenir.<\/p>\n\n\n\n Bu altyap\u0131 tek bir \u00fclke taraf\u0131ndan de\u011fil, \u00fclkelerden olu\u015fan bir konsorsiyum taraf\u0131ndan geli\u015ftirilece\u011fi i\u00e7in klasik anlamda “egemen” bir yap\u0131dan ziyade, kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131n ortakla\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ve b\u00f6ylece tek ba\u015f\u0131na elde edilemeyecek daha y\u00fcksek bir kolektif kapasiteye ula\u015fmay\u0131 ama\u00e7layan bir yakla\u015f\u0131m olarak de\u011ferlendirilebilir.<\/p>\n\n\n\n \u00dclkeler, yapay zek\u00e2 y\u0131\u011f\u0131n\u0131n\u0131n farkl\u0131 katmanlar\u0131nda derinle\u015fmi\u015f uzmanl\u0131klara sahiptir: Kanada ve Avustralya kritik minerallerde, Brezilya yenilenebilir enerjide, Afrika veri k\u00fcrasyonu ve veri i\u015fleme alanlar\u0131nda, Birle\u015fik Krall\u0131k \u00e7ip tasar\u0131m\u0131nda, Hollanda \u00e7ip \u00fcretim ekipmanlar\u0131nda, Tayvan \u00e7ip \u00fcretiminde, Japonya ve G\u00fcney Kore y\u00fcksek bant geni\u015flikli bellek teknolojilerinde, Fransa ve \u0130talya ise hesaplama altyap\u0131s\u0131nda \u00f6ne \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Bunun yan\u0131nda her \u00fclke sa\u011fl\u0131k, madencilik, tar\u0131m, ula\u015f\u0131m ve imalat gibi alanlarda kendine \u00f6zg\u00fc b\u00fcy\u00fck veri havuzlar\u0131na sahiptir.<\/p>\n\n\n\n G\u00f6reli kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmal\u0131 avantajlara dayanarak ve stratejik ittifaklar kurarak, bu \u00fclkeler kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131 bir k\u0131r\u0131lganl\u0131k yerine bir i\u015f birli\u011fi arac\u0131 haline getirebilir. B\u00f6ylece hem yenilik ve rekabet te\u015fvik edilir hem de her \u00fclke kendi g\u00fc\u00e7l\u00fc oldu\u011fu alan \u00fczerinden egemenlik kapasitesini art\u0131rabilir.<\/p>\n\n\n\n Ayr\u0131ca bu t\u00fcr bir i\u015f birli\u011fi, yaln\u0131zca teknoloji payla\u015f\u0131m\u0131n\u0131 de\u011fil; ayn\u0131 zamanda gerekli finansal yat\u0131r\u0131mlar\u0131n, toplam talebin ve yapay zek\u00e2 modelleri i\u00e7in haz\u0131r bir pazar\u0131n da bir araya gelmesini m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lar.<\/p>\n\n\n\n Tanner vd. (2026), her iki stratejinin de hem g\u00fc\u00e7l\u00fc hem de zay\u0131f y\u00f6nleri oldu\u011funu vurguluyor. DKA yakla\u015f\u0131m\u0131, bulut bili\u015fim gibi temel hizmetleri sunan yabanc\u0131 sa\u011flay\u0131c\u0131lar \u00fczerinden yerelle\u015ftirilmi\u015f yapay zek\u00e2 uygulamalar\u0131n\u0131n h\u0131zl\u0131 bi\u00e7imde geli\u015ftirilip devreye al\u0131nmas\u0131na olanak tan\u0131yan bir s\u00fcreklilik sa\u011flar. Zaman i\u00e7inde, yerli akt\u00f6rler de dahil olmak \u00fczere tedarik\u00e7ilerin \u00e7e\u015fitlendirilmesiyle ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131klar\u0131n azalt\u0131lmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olabilir. Bununla birlikte bu yakla\u015f\u0131m\u0131n temel riski, s\u00fcrekli yenilik yapan ve \u00f6l\u00e7eklenen yabanc\u0131 sa\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131 daha da g\u00fc\u00e7lendirerek yerli alternatiflerin geli\u015fimini zorla\u015ft\u0131rmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc yapay zek\u00e2 y\u0131\u011f\u0131n\u0131 stratejisi ise, her kat\u0131l\u0131mc\u0131n\u0131n kendi kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmal\u0131 \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcne odakland\u0131\u011f\u0131 ve kolektif koordinasyona dayal\u0131 bir egemenlik modeline i\u015faret eder. Bu yakla\u015f\u0131m, diplomatik ve teknolojik ittifaklar \u00fczerinden maliyetleri d\u00fc\u015f\u00fcrmeyi ve ABD ile \u00c7in merkezli yapay zek\u00e2 y\u0131\u011f\u0131nlar\u0131na bir alternatif olu\u015fturmay\u0131 hedefler. Bu durum inovasyon ve rekabeti te\u015fvik edebilirken, \u00f6zellikle y\u00fcksek jeopolitik gerilim ortam\u0131nda bu t\u00fcr ittifaklar\u0131n kurulmas\u0131 ve s\u00fcrd\u00fcr\u00fclmesinin siyasi ve lojistik a\u00e7\u0131dan zorlay\u0131c\u0131 olabilece\u011fi de a\u00e7\u0131kt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Tanner vd.’nin (2026) \u00f6nerisi ise bu iki yakla\u015f\u0131m\u0131n birlikte ele al\u0131nmas\u0131d\u0131r. \u00dclkeler, ba\u015flang\u0131\u00e7ta yapay zek\u00e2n\u0131n kullan\u0131m\u0131nda belirli bir \u00f6zerklik sa\u011flayan DKA ve uygulama odakl\u0131 bir yakla\u015f\u0131m benimseyebilir. Zamanla ise, kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmal\u0131 olarak g\u00fc\u00e7l\u00fc olduklar\u0131 y\u0131\u011f\u0131n katmanlar\u0131nda ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131klar\u0131 azaltarak, daha y\u00fcksek d\u00fczeyde \u00f6zerklik sa\u011flayabilecek ortak bir \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc y\u0131\u011f\u0131na katk\u0131da bulunabilirler.<\/p>\n\n\n\n Ama \u00f6ncelikle, yapay zek\u00e2 egemenli\u011fi gibi bir hedefi olan politika yap\u0131c\u0131lar\u0131n Tanner vd.\u2019nin (2026) tart\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 11 katman\u0131 tek tek analiz ederek buna g\u00f6re bir strateji geli\u015ftirmesi gerekiyor. Her bir katman i\u00e7in a\u015fa\u011f\u0131daki d\u00f6rt sorunun yan\u0131tlanmas\u0131 b\u00fcy\u00fck \u00f6nem ta\u015f\u0131yor:<\/p>\n\n\n\n 1. <\/strong>Sistem kritikli\u011fi:<\/strong> Bu katman bozuldu\u011funda veya k\u0131s\u0131tland\u0131\u011f\u0131nda, yapay zek\u00e2 y\u0131\u011f\u0131n\u0131n\u0131n geri kalan\u0131 i\u00e7in ba\u011flay\u0131c\u0131 bir darbo\u011faz olu\u015fturur mu?<\/p>\n\n\n\n 2. <\/strong>K\u0131sa vadeli politika uygulanabilirli\u011fi:<\/strong> Bir h\u00fck\u00fcmet, ger\u00e7ek\u00e7i bir politika zaman ufku i\u00e7inde (\u00f6rne\u011fin 3\u20135 y\u0131l) bu katmandaki stratejik konumunu anlaml\u0131 bi\u00e7imde iyile\u015ftirebilir mi?<\/p>\n\n\n\n 3. <\/strong>Piyasa yap\u0131s\u0131 ve ikame edilebilirlik:<\/strong> Bu katman ger\u00e7ek anlamda alternatif tedarik\u00e7iler veya mimariler sunuyor mu, yoksa tek bir firma ya da belirli bir yarg\u0131 alan\u0131n\u0131n h\u00e2kimiyetiyle mi karakterize ediliyor?<\/p>\n\n\n\n 4. <\/strong>Ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131k alt\u0131nda risk y\u00f6netimi:<\/strong> Ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131n ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz oldu\u011fu durumlarda, y\u00f6netim mekanizmalar\u0131, \u00e7e\u015fitlendirme stratejileri veya teknik ve mimari tasar\u0131m tercihleri yoluyla riskler azalt\u0131labilir mi?<\/p>\n\n\n\n G\u00f6rnemann, E. (2024). Digital Sovereignty. Weizenbaum Institute.<\/p>\n\n\n\n Stanford Institute for Human-Centered AI. (2026). Artificial Intelligence Index Report 2026. Stanford University. https:\/\/hai.stanford.edu\/ai-index\/2026-ai-index-report<\/a><\/p>\n\n\n\n1990’lardan G\u00fcn\u00fcm\u00fcze Dijital Egemenlik<\/h2>\n\n\n\n
1. Siber Uzay Egemenli\u011fi<\/h3>\n\n\n\n
2. iPhone ve \u00d6zel M\u00fclkiyetli Duvarlarla \u00c7evrili Bah\u00e7eler<\/h3>\n\n\n\n
3. Platformlar\u0131n G\u00fcc\u00fc<\/h3>\n\n\n\n
4. Toplu G\u00f6zetim ve Siber Casusluk<\/h3>\n\n\n\n
5. Tecrit ve \u0130zolasyon<\/h3>\n\n\n\n
6. Jeoekonomik Ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131klar<\/h3>\n\n\n\n
7. Siber Sald\u0131r\u0131lar ve Hibrit Tehditler<\/h3>\n\n\n\n
Yapay Zek\u00e2 Egemenli\u011fi<\/h2>\n\n\n\n
Ulusal G\u00fcvenlik Ve Dayan\u0131kl\u0131l\u0131k<\/h3>\n\n\n\n
Ekonomik Rekabet G\u00fcc\u00fc Ve Sanayi Politikas\u0131<\/h3>\n\n\n\n
K\u00fclt\u00fcrel, Dilsel Ve \u200b\u200bNormatif De\u011ferler<\/h3>\n\n\n\n
Uluslararas\u0131 Y\u00f6neti\u015fim Tart\u0131\u015fmalar\u0131<\/h3>\n\n\n\n
Yapay zek\u00e2 Egemenli\u011finin Bile\u015fenleri<\/h2>\n\n\n\n
Yapay Zek\u00e2 Y\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve Katmanlar\u0131<\/h2>\n\n\n\n
Ne Yapmal\u0131?<\/h2>\n\n\n\n
Hindistan<\/h3>\n\n\n\n
\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc Yol<\/h3>\n\n\n\n
Kaynaklar<\/h2>\n\n\n\n