{"id":121,"date":"2012-02-23T00:35:38","date_gmt":"2012-02-22T22:35:38","guid":{"rendered":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/?p=121"},"modified":"2013-07-26T01:39:43","modified_gmt":"2013-07-25T22:39:43","slug":"fikri-mulkiyet-haklari","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/?p=121","title":{"rendered":"Fikri M\u00fclkiyet Haklar\u0131?"},"content":{"rendered":"<p>\u00d6zg\u00fcr Yaz\u0131l\u0131m Hareketi, \u00f6zel m\u00fclk yaz\u0131l\u0131ma kar\u015f\u0131 yaln\u0131z teknik alanda de\u011fil, ideolojik alanda da m\u00fccadele ediyor. Bu m\u00fccadele kapsam\u0131nda, kullan\u0131c\u0131\/geli\u015ftirici haklar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan olumsuz \u00e7a\u011fr\u0131\u015f\u0131mlar i\u00e7eren baz\u0131 kelimelerin kullan\u0131lmamas\u0131 y\u00f6n\u00fcnde \u00f6nerilerde bulunuyor. \u00d6rne\u011fin, \u00f6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131mda kaynak koduna eri\u015fimi ifade etmek i\u00e7in a\u00e7\u0131k ve kapal\u0131 s\u00f6zc\u00fcklerinin kullan\u0131m\u0131n\u0131 do\u011fru bulmuyor. \u00c7\u00fcnk\u00fc, kaynak kodunu ihtiyaca g\u00f6re de\u011fi\u015ftirip yaz\u0131l\u0131m\u0131 geli\u015ftiremedik\u00e7e kaynak kodunun g\u00f6r\u00fcn\u00fcr ya da gizli olmas\u0131 bir anlam ifade etmiyor. Ya da son y\u0131llar\u0131n pop\u00fcler teknolojisi DRM&#8217;in a\u00e7\u0131l\u0131m\u0131n\u0131 Say\u0131sal Haklar Y\u00f6netimi (Digital Rights Management) olarak ifade etmek yerine bu teknolojiyi kullan\u0131c\u0131 haklar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan ele al\u0131yor ve a\u00e7\u0131l\u0131m\u0131n\u0131 Say\u0131sal K\u0131s\u0131tlamalar Y\u00f6netimi (Digital Restrictions Management) olarak yapmay\u0131 tercih ediyor. GNU sayfas\u0131nda bir listesine ula\u015fabilece\u011finiz (bkz. <span style=\"color: #000080;\"><span style=\"text-decoration: underline;\"><a href=\"http:\/\/www.gnu.org\/philosophy\/words-to-avoid.html\">http:\/\/www.gnu.org\/philosophy\/words-to-avoid.html<\/a><\/span><\/span>) bu kelimelerin \u00fcst\u00fcnk\u00f6r\u00fc kullan\u0131m\u0131 egemen ideolojiyi g\u00fc\u00e7lendiriyor. Bunun en tipik \u00f6rne\u011fi de, <i>fikri m\u00fclkiyet<\/i> kavram\u0131.<!--more--><\/p>\n<p>Fikri m\u00fclkiyet, son y\u0131llar\u0131n pop\u00fcler kavramlar\u0131ndan biri. Yay\u0131nc\u0131lar, avukatlar ya da m\u00fczik yap\u0131m \u015firketleri, telif hakk\u0131ndan (copyright) bahsetmek yerine bunu fikri m\u00fclkiyet olarak ifade etmeyi tercih ediyorlar. Telif hakk\u0131, patent, marka ve ticari s\u0131r gibi birbirinden farkl\u0131 kavramlar tek bir ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda eline al\u0131n\u0131yor. \u00d6zg\u00fcr Yaz\u0131l\u0131m Hareketi ilk olarak t\u00fcm bu kavramlar\u0131n, aralar\u0131ndaki farkl\u0131l\u0131klar\u0131 yok sayarak tek bir ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda de\u011ferlendirilmesini do\u011fru bulmuyor. Telif hakk\u0131nda konu\u015fuyorsak, telif hakk\u0131; patent hakk\u0131nda konu\u015fuyorsak patent demek en do\u011frusu. \u00c7\u00fcnk\u00fc bug\u00fcn fikri m\u00fclkiyet ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda yer alan telif hakk\u0131, patent, marka, ticari s\u0131r gibi kavramlar farkl\u0131 tarihsel s\u00fcre\u00e7lerin i\u00e7inde evrilmi\u015ftir, farkl\u0131 kurallar\u0131, i\u00e7erik ve kamu politikalar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131nda farkl\u0131 anlamlar\u0131 vard\u0131r.<\/p>\n<p>\u00d6rne\u011fin, patentlerin kapsama alan\u0131 salt fikirdir. Bir fikrin patentlenebilir olmas\u0131 i\u00e7in,<\/p>\n<style type=\"text\/css\"><!--\n@page { margin: 2cm }\n\t\tP { margin-bottom: 0.21cm; direction: ltr; color: #000000; widows: 0; orphans: 0 }\n\t\tP.western { font-family: \"Liberation Serif\", \"Times New Roman\", serif; font-size: 12pt; so-language: tr-TR }\n\t\tP.cjk { font-family: \"DejaVu Sans\"; font-size: 12pt; so-language: zh-CN }\n\t\tP.ctl { font-family: \"DejaVu Sans\"; font-size: 12pt; so-language: hi-IN }\n\t\tA:link { so-language: zxx }\n--><\/style>\n<ul>\n<li>Yeni olmas\u0131 (Daha \u00f6nce kamu alan\u0131nda yer almam\u0131\u015f olmas\u0131 ya da \u00f6nceki herhangi bir patentin konusu olmamas\u0131)<\/li>\n<li>A\u00e7\u0131k olmamas\u0131 (Herhangi bir uygulay\u0131c\u0131n\u0131n ilk etapta fark edip do\u011fal olarak uygulad\u0131\u011f\u0131 bir i\u00e7erikte olmamas\u0131)<\/li>\n<li>Yararl\u0131 ve end\u00fcstriyel alan uygulanabilir olmas\u0131 gerekir.<\/li>\n<\/ul>\n<p>1995 y\u0131l\u0131nda imzalanan TRIPs anla\u015fmas\u0131na (Trade Related Aspects of Intellectual Properties &#8211; Fikri M\u00fclkiyet Haklar\u0131yla Ba\u011flant\u0131l\u0131 Ticaret Anla\u015fmas\u0131) g\u00f6re bu \u00fc\u00e7 ko\u015fulu yerine getiren herhangi bir fikir WTO (World Trade Organization \u2013 D\u00fcnya Ticaret \u00d6rg\u00fct\u00fc) \u00fcyesi \u00fclkelerde patentlenebilir. \u00dcye \u00fclkeler, patentlerin kaydedilmesi ve patent ihlallerine kar\u015f\u0131 uygulanacak i\u015flemler i\u00e7in gerekli mekanizmalar\u0131 yaratmakla y\u00fck\u00fcml\u00fcd\u00fcr. Buna g\u00f6re patentler, fikir sahibi ile devlet aras\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fen kurumsal bir anla\u015fmad\u0131r. Devlet, patent sahibine, patentin ge\u00e7erli oldu\u011fu yasal s\u00fcre boyunca, patente konu olan fikrinin ba\u015fkalar\u0131nca kullan\u0131lmas\u0131 durumunda maddi kazan\u00e7 elde edebilmesi i\u00e7in gerekli yasal mekanizmalar\u0131 sa\u011flar. Patent sahipleri de fikirlerinin devlet kay\u0131tlar\u0131nda yer almas\u0131n\u0131 ve isteyenlerin de bunlar\u0131 kendi ihtiya\u00e7lar\u0131 i\u00e7in kullanmas\u0131n\u0131 kabul eder (tabi maddi kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6deyerek). Patentler kimi zaman sanayi m\u00fclkiyet olarak da ifade edilirler ve daha \u00e7ok \u00fcretim s\u00fcrecinin iyile\u015ftirilmesinde ya da yeni teknik ara\u00e7lar\u0131n icad\u0131 noktas\u0131nda ortaya \u00e7\u0131karlar. Fakat ger\u00e7ek hayat, yukar\u0131daki \u00fc\u00e7 ko\u015fulda belirtildi\u011fi kadar basit de\u011fildir. Son y\u0131llarda, \u201cnelerin patentlenebilece\u011fi\u201d konusu tart\u0131\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Amazon&#8217;un bir-klik ad\u0131n\u0131 verdi\u011fi al\u0131\u015f veri\u015f s\u00fcrecini patentlemek istemesi ya da bioteknolojik bulu\u015flar\u0131n patentlenmesi gibi giri\u015fimler neyin patentlenip neyin patentlenemeyece\u011fi tart\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 farkl\u0131 bir boyuta ta\u015f\u0131m\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n<p>Patentler, s\u00fcrekli de\u011fil, yasayla tan\u0131mlanm\u0131\u015f bir s\u00fcre i\u00e7inde ge\u00e7erlidir. En \u00f6nemlisi de, herhangi bir mucit fikrini patentledikten sonra ba\u015fka biri o fikri, patent sahibinden izinsiz kullanamaz. Patente konu olan fikri, ba\u011f\u0131ms\u0131z \u015fekilde yeniden ke\u015ffetmi\u015f olsan\u0131z bile yasalar, fikrini \u00f6nce patentleyenden yana i\u015fler.<\/p>\n<p>Telif haklar\u0131 ise herhangi bir fikrin sunu\u015f bi\u00e7imiyle ilgilidir ve \u201cedebi ve sanatsal \u00e7al\u0131\u015fmalar\u201d telif haklar\u0131 kapsam\u0131nda de\u011ferlendirilir. Yaz\u0131l\u0131mlar da telif hakk\u0131 kapsam\u0131nda yer almaktad\u0131r. Ayn\u0131 fikrin birbirinden ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak ifade edilmesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan bir engel yoktur. Bu ba\u011flamda, patentlere g\u00f6re daha dar kapsaml\u0131d\u0131r diyebiliriz. Fakat, s\u00fcresi patentlere g\u00f6re daha fazlad\u0131r. Baz\u0131 \u00fclkelerde, yazar\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcnden sonra 50 y\u0131l, baz\u0131lar\u0131nda ise 70 y\u0131l telif hakk\u0131 devam etmektedir. Son y\u0131llarda, patentlerde oldu\u011fu gibi telif haklar\u0131n\u0131n da s\u00fcresini ve kapsam\u0131n\u0131 geni\u015fletmek y\u00f6n\u00fcnde d\u00fczenlemeler yap\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n<p>Telif hakk\u0131nda temel tart\u0131\u015fma konusu, eser sahibinin, eserinin kopyalar\u0131 \u00fczerindeki hakk\u0131d\u0131r. Buna y\u00f6nelik d\u00fczenlemelerle, eser hak sahibi eserinin izinsiz kopyalanmas\u0131na, i\u00e7eri\u011finin de\u011fi\u015ftirilmesine, belirli bir k\u0131sm\u0131ndan fazlas\u0131n\u0131n al\u0131nt\u0131lanmas\u0131na vs. itiraz edebilir. Fakat, dikkat etmek gerekir: Telif hakk\u0131n\u0131 ya da eser hak sahiplerini konu\u015furken akl\u0131m\u0131za ilk gelen yazarlard\u0131r, \u015fairlerdir, bestecilerdir, ses sanat\u00e7\u0131lar\u0131d\u0131r, yaz\u0131l\u0131mc\u0131lard\u0131r&#8230; \u00c7o\u011fu insan telif hakk\u0131nda bunlar\u0131 tart\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 zanneder. Pastadan en b\u00fcy\u00fck dilimi alan ise yine hak sahibi olarak tan\u0131mlanan yap\u0131mc\u0131 \u015firketleridir. Microsoft&#8217;ta \u00e7al\u0131\u015fan bir yaz\u0131l\u0131mc\u0131n\u0131n telif hakk\u0131 yoktur. Hak sahibi, Microsoft&#8217;tur.<\/p>\n<p>Burada \u015funu belirtmekte fayda var: Telif hakk\u0131, copyright&#8217;\u0131n T\u00fcrk\u00e7e kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 olarak kullan\u0131lmaktad\u0131r. Copyright kelimesinin tam kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 ise kopyalama hakk\u0131d\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla, telif hakk\u0131 akla ilk etapta eser sahiplerinin haklar\u0131n\u0131 getirirken kopyalama hakk\u0131 dedi\u011fimizde soruna eserleri kullananlar\u0131n a\u00e7\u0131s\u0131ndan bakm\u0131\u015f oluruz.<\/p>\n<p>Fikri m\u00fclkiyet haklar\u0131 alt\u0131nda yer alan bir di\u011fer kavram da markalard\u0131r. Markalar, bir \u015firketin\/kurulu\u015fun bir \u00fcr\u00fcn\u00fcn\u00fc di\u011ferlerinden ay\u0131rt etmesini sa\u011flar: semboller, grafikler, logolar ve hatta Coca Cola \u015fi\u015fesinde oldu\u011fu gibi paketleme de bir \u015firketin markas\u0131n\u0131 temsil ediyor olabilir. G\u00fcnl\u00fck hayatta rahat\u00e7a g\u00f6zlemleyebilece\u011fimiz gibi markalar\u0131n a\u00e7\u0131k se\u00e7ik bir hedefi vard\u0131r: \u015eirket, daha \u00f6nceki \u00fcr\u00fcnleri ve sunduklar\u0131 hizmetler ile t\u00fcketiciler kar\u015f\u0131s\u0131nda kendilerini farkl\u0131 bir yerde konumland\u0131r\u0131rlar. \u00d6rne\u011fin, \u00fczerinde A firmas\u0131n\u0131n logosu olan bir \u00fcr\u00fcn\u00fc, sadece onun di\u011fer \u00fcr\u00fcnleri hakk\u0131nda olumlu d\u00fc\u015f\u00fcnceye sahip oldu\u011fumuz i\u00e7in sat\u0131n al\u0131r\u0131z.<\/p>\n<p>Bunun d\u0131\u015f\u0131nda, ticari s\u0131rlar da fikri m\u00fclkiyet ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda yer al\u0131r. \u00d6r: Coca Cola ya da Kentucky Fried Chicken form\u00fclleri.<\/p>\n<p>Bu nedenle, bize tek bir ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda sunulan fikri m\u00fclkiyeti soyut olarak de\u011fil, somut olarak tart\u0131\u015fmam\u0131z gerekir. Yukar\u0131da \u00f6zetlemeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z gibi, as\u0131l tart\u0131\u015f\u0131lmas\u0131 gereken anlam\u0131 mu\u011flak fikri m\u00fclkiyet de\u011fil, tarihsel ve toplumsal ba\u011flam\u0131 i\u00e7indeki patentlerdir, telif haklar\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>Ancak, fikri m\u00fclkiyet kavram\u0131ndaki as\u0131l tehlike i\u00e7erdi\u011fi kapal\u0131 anlamd\u0131r. Fikri m\u00fclkiyet, dolayl\u0131 olarak fikirlerin de fiziksel nesneler gibi m\u00fclkiyet ili\u015fkileri kapsam\u0131nda de\u011ferlendirilebilece\u011fini s\u00f6yler. Oysa enformasyon, maddi nesnelerin aksine kopyalanabilir ve sonsuz kere payla\u015f\u0131labilir.<\/p>\n<p>Hardin \u201cOrtakla\u015fan\u0131n Trajedisi\u201d adl\u0131 makalesinde bireysel \u00e7\u0131karlar ve ortaklasa kullan\u0131lan mallar aras\u0131ndaki kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131 tart\u0131\u015f\u0131r. Sorunun temelinde, bireylerin kamusal mallar\u0131n kullan\u0131m\u0131 s\u0131ras\u0131nda eylemlerinin sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 b\u00fct\u00fcnsel olarak de\u011ferlendir(e)memesi yatmaktad\u0131r. Hardin, t\u00fcm \u00e7obanlar\u0131n kullan\u0131m\u0131na a\u00e7\u0131k olan otlak \u00f6rne\u011fini verir. Bir \u00e7oban, rasyonel biri olarak, s\u00fcr\u00fcs\u00fcne bir hayvan daha eklemek ister. Ancak otla\u011fa bir hayvan daha eklemenin iki sonucu olacakt\u0131r. Birinci olarak, bu eylemden kazan\u00e7 sa\u011flayan yegane ki\u015fi, ekleme i\u015flemini yapan \u00e7oband\u0131r. \u0130kinci sonu\u00e7 ise, her eklenen yeni hayvanla, otla\u011f\u0131n azalaca\u011f\u0131d\u0131r. Fakat bu durum da zarar, t\u00fcm \u00e7obanlarca payla\u015f\u0131lacakt\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla, rasyonel \u00e7oban\u0131m\u0131z, k\u0131sa bir kar\/zarar muhasebesinden sonra s\u00fcr\u00fcs\u00fcne bir hayvan daha ekleyecek ve onu di\u011fer rasyonel \u00e7obanlar takip edecektir. Sonu\u00e7 olarak, otlak giderek t\u00fckenecek, otlak ve otla\u011f\u0131 kullananlar i\u00e7in bir trajedi ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olacakt\u0131r. Hardin makalesinde trajedinin sonland\u0131r\u0131lmas\u0131 i\u00e7in bir tak\u0131m \u00f6neriler sunar. Gerek trajedinin kendisi gerekse de \u00f6nerilen \u00e7\u00f6z\u00fcmler tart\u0131\u015fmal\u0131 olsa da Hardin&#8217;in temel \u00f6nc\u00fcl\u00fcn\u00fcn, kaynaklar\u0131n k\u0131tl\u0131\u011f\u0131 oldu\u011fu g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Maddi d\u00fcnyadaki m\u00fclkiyet tart\u0131\u015fmalar\u0131 da bu \u00e7er\u00e7evede ger\u00e7ekle\u015fir; \u00f6zel m\u00fclkiyet toplumsal bir zorunluluk olarak me\u015frula\u015ft\u0131r\u0131l\u0131r.<\/p>\n<p>Maddi bir nesnenin kullan\u0131m\u0131 ile enformasyonun kullan\u0131m\u0131 tamamen farkl\u0131d\u0131r. S\u00f6z konusu, toprak, bir ev, k\u00fcrek, kalem ya da herhangi bir \u00fcretim arac\u0131 ise kaynaklar\u0131n k\u0131tl\u0131\u011f\u0131ndan (en az\u0131ndan teorik olarak) bahsedebiliriz ve bu alandaki m\u00fclkiyet ili\u015fkileri farkl\u0131 bir tart\u0131\u015fman\u0131n konusudur. Fikir \u00fcr\u00fcnlerinde ise ger\u00e7ekte bir k\u0131tl\u0131k yoktur; fikri m\u00fclkiyet s\u00f6yleminin \u00fczerine d\u00fc\u015fen bu k\u0131tl\u0131\u011f\u0131 yaratmakt\u0131r. Bunu da, yarat\u0131c\u0131 insan eme\u011finin k\u0131tl\u0131\u011f\u0131 \u00fczerinden kurgular. Fikri m\u00fclkiyet kendisini, eser\/patent sahibinin \u00e7\u0131karlar\u0131 ile toplumun \u00e7\u0131karlar\u0131 aras\u0131nda bir denge sa\u011flay\u0131c\u0131 olarak g\u00f6r\u00fcr. K\u0131saca \u015f\u00f6yle der, toplumun telif haklar\u0131yla korunan eserlerden ya da patentlerle korunan fikirlerden faydalanma hakk\u0131 vard\u0131r. Fakat, telif haklar\u0131 ve patentler gibi ki\u015fiyi te\u015fvik edici d\u00fczenlemeler olmazsa, ki\u015fi yeni bir \u015fey yaratmak i\u00e7in istekli olmayacakt\u0131r. Bir di\u011fer deyi\u015fle, fikri m\u00fclkiyet k\u0131t olan kaynaklar\u0131n (insan\u0131n yarat\u0131c\u0131 etkinli\u011fi) devaml\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 sa\u011flar. Fikri m\u00fclkiyet olmadan, insanlar yeni bulu\u015flar yapmayacak, \u015fairler \u015fiir yazmayacak, m\u00fczisyenler beste yapmayacakt\u0131r&#8230; Burada dolayl\u0131 olarak, telif haklar\u0131n\u0131n ve patentlerin toplum aleyhine bir uygulama oldu\u011fu kabul edilir ancak bunun k\u0131t olan sanat\u00e7\u0131 ve bilim insan\u0131 eme\u011fini te\u015fvik i\u00e7in katlan\u0131lmas\u0131 gereken bir bedel oldu\u011fu vurgulan\u0131r.<\/p>\n<p>Bundan dolay\u0131, telif haklar\u0131n\u0131 ya da patentleri ele\u015ftirdi\u011fimizde \u015fu tepkilerle kar\u015f\u0131la\u015f\u0131r\u0131z:<\/p>\n<ul>\n<li>Yazarlar a\u00e7 m\u0131 kals\u0131n?<\/li>\n<li>Telif haklar\u0131 olmadan m\u00fczisyenler hayatlar\u0131n\u0131 nas\u0131l devam ettirecekler?<\/li>\n<li>Patentler ve onlar\u0131n getirdi\u011fi ayr\u0131cal\u0131klar olmadan insanlar neden \u00f6m\u00fcrlerini ara\u015ft\u0131rma laboratuvarlar\u0131nda t\u00fcketsinler ki?<\/li>\n<\/ul>\n<p>Boldrin ve Levine k\u0131sa bir s\u00fcre \u00f6nce yay\u0131mlanan \u201cEntelekt\u00fcel Tekele Kar\u015f\u0131\u201d adl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda bu sorulara tarihten \u00f6rneklerle yan\u0131t verirler. Boldrine ve Levine, telif haklar\u0131n\u0131n ve patentlerin tarihsel bir zorunluluk olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Telif haklar\u0131 ve patentler olmadan da sanat\u00e7\u0131lar ve bilim insanlar\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131ndan gelir sa\u011flayabilmektedirler. Tarihte patentlerin innovasyonu ve telif haklar\u0131n\u0131n da yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 artt\u0131rd\u0131\u011f\u0131na dair elimizde net kan\u0131tlar yoktur. Tam tersine patentlerin \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 engelleri, telif haklar\u0131n\u0131n toplum \u00fczerindeki olumsuz etkilerini biliyoruz. A\u015fa\u011f\u0131da Boldrine ve Levine&#8217;in kitab\u0131nda patentlerin ve telif haklar\u0131n\u0131n kendilerine bi\u00e7ilen rol\u00fc (k\u0131t kaynaklar\u0131 korumak\/artt\u0131rmak) lay\u0131k\u0131yla yerine getirip getirmedi\u011fine dair \u00e7ok say\u0131da tart\u0131\u015fma var. Bunlar en bilineni ise James Watt ve buhar makinesi hakk\u0131nda olan\u0131:<\/p>\n<p>Bir\u00e7ok insan i\u00e7in James Watt, sanayi devriminin kahraman\u0131d\u0131r. Watt, Newcomen buhar makinesini geli\u015ftirerek onu sanayide kullan\u0131labilir hale getirmi\u015ftir. 1769 y\u0131l\u0131nda, uzun u\u011fra\u015flar\u0131n\u0131n sonucunda buhar makinesi i\u00e7in patent alm\u0131\u015f ve bu patentini 1800 y\u0131l\u0131na kadar uzatmay\u0131 ba\u015farm\u0131\u015ft\u0131r. Tabi bunda zengin sanayici orta\u011f\u0131 Matthew Boulton&#8217;un pay\u0131 b\u00fcy\u00fckt\u00fcr.<\/p>\n<p>Watt bulu\u015funu patentlerle g\u00fcvenceye ald\u0131ktan sonra enerjisinin b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131n\u0131 rakiplerini saf d\u0131\u015f\u0131 etmek i\u00e7in sarf etmi\u015ftir. 1782&#8217;de buhar makinesini ald\u0131\u011f\u0131 ek patentle g\u00fc\u00e7lendirmi\u015f ve 1790&#8217;da Hornblower daha \u00fcst\u00fcn bir buhar makinesi yapt\u0131\u011f\u0131nda a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 davalarla rakibini geri ad\u0131m att\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Asl\u0131nda san\u0131lan\u0131n aksine buhar makinesi ancak Watt&#8217;\u0131n patentlerinin s\u00fcresi dolduktan sonra sanayi devriminin \u00f6n\u00fcn\u00fc a\u00e7abilmi\u015ftir. O vakte kadar, buhar makinesine yap\u0131lan iyile\u015ftirmeler Watt&#8217;\u0131n patentlerine tak\u0131lm\u0131\u015f, bu nedenle mucitler Watt&#8217;\u0131n patentlerinin s\u00fcresinin dolmas\u0131n\u0131 beklemek zorunda kalm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130ronik olarak Watt da kendi buhar makinesine iyile\u015ftirmeler yapmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131nda ba\u015fkalar\u0131na ait patentlerce engellenmi\u015ftir. Ancak 1810&#8217;dan sonra buhar makinesi ciddi bir s\u0131\u00e7rama yapabilmi\u015ftir. Patent sistemi, teknolojinin geni\u015f kesimlerce kullan\u0131m\u0131n\u0131 yava\u015flatm\u0131\u015f, teknolojik geli\u015fmeyi sekteye u\u011fratm\u0131\u015f ve rekabeti engellemi\u015ftir.<\/p>\n<p>Telif haklar\u0131 konusunda da durum pek farkl\u0131 de\u011fildir. 18. y\u00fczy\u0131l sonuna kadar m\u00fczik d\u00fcnyas\u0131nda telif haklar\u0131ndan s\u00f6z edemeyiz ve bug\u00fcn dinledi\u011fimiz klasik m\u00fczik eserlerinin \u00f6nemli bir k\u0131sm\u0131 telif hakk\u0131 gibi motive edici bir ortam olmadan bestelenmi\u015ftir. Hi\u00e7 kimse, bilim insanlar\u0131 ya da sanat\u00e7\u0131lar emeklerinin hakk\u0131n\u0131 almas\u0131n dememektedir. S\u00f6ylenmek istenen sadece patentlerin ve telif haklar\u0131n\u0131n iddia edildi\u011fi gibi innovasyonu ve yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 artt\u0131rmad\u0131\u011f\u0131, sadece toplum aleyhine i\u015fleyen tekeller yaratt\u0131\u011f\u0131d\u0131r. \u0130nsanlar\u0131n yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 alabilmesi i\u00e7in patentler ve telif haklar\u0131 bir zorunluluk de\u011fil, sadece bir se\u00e7enektir. \u00dcstelik bug\u00fcn TRIPS anla\u015fmas\u0131yla k\u00fcresel d\u00fczeyde uygulanmak istenen bu se\u00e7enek, demokratik kat\u0131l\u0131mla de\u011fil uluslararas\u0131 tekellerin dayatmas\u0131yla olu\u015fmu\u015ftur.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00d6zg\u00fcr Yaz\u0131l\u0131m Hareketi, \u00f6zel m\u00fclk yaz\u0131l\u0131ma kar\u015f\u0131 yaln\u0131z teknik alanda de\u011fil, ideolojik alanda da m\u00fccadele ediyor. Bu m\u00fccadele kapsam\u0131nda, kullan\u0131c\u0131\/geli\u015ftirici haklar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan olumsuz \u00e7a\u011fr\u0131\u015f\u0131mlar i\u00e7eren<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[13,3,21,20],"tags":[],"class_list":["post-121","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-fikri-mulkiyet","category-ozgur_yazilim","category-patent","category-telif"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/121","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=121"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/121\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":176,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/121\/revisions\/176"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=121"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=121"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=121"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}