defectivebydesign.org adl\u0131 site bilgisayar kullan\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131 DRM tehlikesine kar\u015f\u0131 bilin\u00e7lendirmek i\u00e7in bro\u015f\u00fcrler yay\u0131nl\u0131yor ve kampanyalar \u00f6rg\u00fctl\u00fcyor. DRM’nin a\u00e7\u0131l\u0131m\u0131, DRM’yi savunanlarca Say\u0131sal Haklar Y\u00f6netimi (Digital Rights Management) olarak yap\u0131l\u0131yor. defectivebydesign.org gibi DRM’ye kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kanlar ise DRM’nin a\u00e7\u0131l\u0131m\u0131n\u0131 Say\u0131sal K\u0131s\u0131tlamalar Y\u00f6netimi (Digital Restrictions Management) olarak yapmay\u0131 tercih ediyor.<\/p>\n
DRM tek bir teknolojik \u00fcr\u00fcn de\u011fil. Say\u0131sal i\u00e7eri\u011fin, sat\u0131\u015f sonras\u0131nda da kullan\u0131m\u0131n\u0131 k\u0131s\u0131tlamay\u0131 ya da kontrol etmeyi hedefleyen teknolojilerin genel ad\u0131. Bilim ve Gelecek’in daha \u00f6nceki say\u0131lar\u0131nda da DRM’ye ve kullan\u0131c\u0131 haklar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan i\u00e7erdi\u011fi tehlikelere yer vermi\u015ftik. \u00d6rne\u011fin, Amazon’un Kindle adl\u0131 elektronik kitap okuyucusu, kullan\u0131c\u0131lar\u0131n inisiyatifi d\u0131\u015f\u0131nda daha \u00f6nce sat\u0131n ald\u0131klar\u0131 elektronik kitaplara m\u00fcdahale edebiliyordu. Microsoft’un UEFI (G\u00fcvenli Ba\u015flatma) adl\u0131 teknolojisi de yine bir DRM’ydi. Stallman, Jobs’un \u00f6l\u00fcm\u00fcnden sonra kral \u00e7\u0131plak diyor ve Apple’\u0131n DRM yakla\u015f\u0131m\u0131n\u0131 ele\u015ftiriyordu. defectivebydesign.org’a g\u00f6re t\u00fcm bu \u00fcr\u00fcnler, i\u00e7erdikleri DRM teknolojisi nedeniyle hatal\u0131 tasar\u0131mlar.<\/p>\n
Bug\u00fcn, i\u00e7erik \u00fcreticilerinin \u0130nternet’ten indirilen m\u00fczi\u011fe uygulamak istedikleri DRM tabanl\u0131 koruma, kararl\u0131 bir m\u00fccadele sonucunda b\u00fcy\u00fck oranda p\u00fcsk\u00fcrt\u00fcld\u00fc. Fakat, elektronik kitaplarda bu tehlike hala devam ediyor. Bas\u0131l\u0131 kitaplar\u0131n, birka\u00e7 on y\u0131l sonra yerini tamamen elektronik kitaplara b\u0131rakabilece\u011fi ihtimali g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131rsak, elektronik kitaplar konusunda daha dikkatli olmal\u0131y\u0131z. 4 May\u0131s DRM ile M\u00fccadele G\u00fcn\u00fc nedeniyle bu yaz\u0131 DRM tehlikesine ayr\u0131ld\u0131.<\/p>\n
Uluslararas\u0131 tekeller, DRM kullanarak son derece sald\u0131rgan bir politika y\u00fcr\u00fct\u00fcyorlar. Bilgisayar kullan\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n DRM konusundaki bilgisizli\u011fi ve bundan kaynakl\u0131 umursamazl\u0131\u011f\u0131 tekellerin i\u015fini kolayla\u015ft\u0131rabiliyor. Sony\/BMG’nin 2005 y\u0131l\u0131nda piyasaya s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc DRM korumal\u0131 CD’lerinde oldu\u011fu gibi…<\/p>\n
Sony\/BMG, satt\u0131\u011f\u0131 CD’lerin kopyalanmas\u0131n\u0131 engellemek i\u00e7in, CD’yi \u00e7alan Windows i\u015fletim sistemli ki\u015fisel bilgisayarlara rootkit ad\u0131 verilen bir yaz\u0131l\u0131m kurar. Rootkit adl\u0131 bu yaz\u0131l\u0131m, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc taraflara kullan\u0131c\u0131n\u0131n bilgisayar\u0131na onun izni olmaks\u0131z\u0131n eri\u015fim ve kontrol hakk\u0131 verir. Sony\/BMG \u0131srarla, kurdu\u011fu yaz\u0131l\u0131m\u0131n zarars\u0131z oldu\u011funu iddia eder. Uzunca bir s\u00fcre geri ad\u0131m atmaz, ama ele\u015ftiriler art\u0131nca (asl\u0131nda sorunlar\u0131 pek de gidermeyen) bir yama yay\u0131nlar. Fakat, sorunlar\u0131n ve kamuoyu tepkisinin artmas\u0131yla, uzun s\u00fcre rootkit’i g\u00f6rmezden gelen Microsoft, Sony’nin DRM uygulamas\u0131n\u0131n sistem i\u00e7in risk i\u00e7erdi\u011fini duyurur. Symantec gibi g\u00fcvenlik yaz\u0131l\u0131mlar\u0131, kullan\u0131c\u0131y\u0131 uyarmaya ba\u015flar. En sonunda da Sony\/BMG hatas\u0131n\u0131 kabullenip m\u00fc\u015fterilerin zararlar\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131layaca\u011f\u0131n\u0131 duyurarak CD’lerini piyasadan geri \u00e7eker. Sony\/BMG kamuoyu tepkisiyle geri ad\u0131m atm\u0131\u015f olmas\u0131na ra\u011fmen her \u015fey yasald\u0131r. Kullan\u0131c\u0131lar, t\u0131klay\u0131p onaylad\u0131klar\u0131 s\u00f6zle\u015fmeyle bilgisayarlar\u0131nda Sony\/BMG’ye kendi haklar\u0131n\u0131 korumak ad\u0131na bir arka kap\u0131 a\u00e7abilme yetkisi vermi\u015flerdir zaten.<\/p>\n
Bu olayda da g\u00f6r\u00fclece\u011fi gibi,<\/p>\n
1. \u015eirketler, kullan\u0131c\u0131n\u0131n haklar\u0131 olabilece\u011fini dikkate almadan, \u00fcr\u00fcn \u00fczerindeki m\u00fclkiyet haklar\u0131n\u0131 g\u00fcvence alt\u0131na almak istiyorlar. \u015eirketin hak olarak g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc, kullan\u0131c\u0131 i\u00e7in k\u0131s\u0131tlama anlam\u0131 ta\u015f\u0131yor.<\/p>\n
2. Microsoft ve Symantec \u00f6rne\u011finde g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi uluslararas\u0131 tekeller, i\u015f ortaklar\u0131n\u0131n \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131, kullan\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n \u00e7\u0131karlar\u0131ndan \u00fcst\u00fcn tutuyorlar. Bilgisayar g\u00fcvenli\u011fi yaz\u0131l\u0131mlar\u0131n\u0131n, Sony istedi diye rootkit’i g\u00f6rmezden gelmesi kabul edilebilir bir durum de\u011fildir.<\/p>\n
3. DRM, kullan\u0131c\u0131lar\u0131n mahremiyeti a\u00e7\u0131s\u0131ndan bir tehdit i\u00e7eriyor.<\/p>\n
Uluslararas\u0131 tekeller, bili\u015fim devrimi \u00f6ncesindeki i\u015f modellerini korumak istiyorlar. Bili\u015fim teknolojilerinin kullan\u0131m\u0131ndan \u00f6nce, i\u00e7eri\u011fin kopyalanmas\u0131 ve da\u011f\u0131t\u0131m\u0131 son derece s\u0131n\u0131rl\u0131yd\u0131. \u015eimdi eski g\u00fcnlerin \u00f6zlemi ile satt\u0131klar\u0131 enformasyonun sonraki dola\u015f\u0131m\u0131n\u0131, DRM ile kontrol etmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar. Bir di\u011fer deyi\u015fle, enformasyonun \u00f6zg\u00fcr hareketi ve e\u015fit payla\u015f\u0131m\u0131 ile kar\u015f\u0131lad\u0131\u011f\u0131m\u0131z bili\u015fim devriminin kar\u015f\u0131s\u0131na bunu s\u0131n\u0131rlamak isteyen DRM kar\u015f\u0131 devrimi \u00e7\u0131k\u0131yor.<\/p>\n
DRM kar\u015f\u0131 devrimi kar\u015f\u0131m\u0131za iki bi\u00e7im alt\u0131nda \u00e7\u0131k\u0131yor: Yumu\u015fak ve kat\u0131 DRM. Yumu\u015fak ve kat\u0131 DRM bi\u00e7imleri, DRM’nin iki ayr\u0131 kutbunu temsil etmesine ra\u011fmen birbirlerini d\u0131\u015flam\u0131yor. \u00c7o\u011fu DRM uygulamas\u0131, bu iki tip DRM’nin bir sentezini i\u00e7eriyor.<\/p>\n
Yumu\u015fak DRM’nin telif haklar\u0131na yakla\u015f\u0131m\u0131 bili\u015fim devrimi \u00f6ncesine benziyor. Kullan\u0131c\u0131n\u0131n hareketlerini engellemek yerine herhangi bir telif hakk\u0131 ihlalini tespit etmek ad\u0131na onu izliyor. Fakat, t\u00fcketici hareketlerinin \u015firketlerce izlenmesi g\u00f6zetim ve mahremiyet sorununu g\u00fcndeme getiriyor. Ayr\u0131ca, \u00e7o\u011fu zaman okumadan t\u0131klanarak kabul edilen lisanslarla yumu\u015fak DRM kendi hukuksal zeminini de olu\u015fturuyor. Ancak, i\u00e7erik sat\u0131c\u0131lar\u0131 ve kamu aras\u0131ndaki hukuksal ili\u015fkiyi, teknik ara\u00e7larla ortadan kald\u0131rmad\u0131\u011f\u0131ndan kat\u0131 DRM’ye g\u00f6re daha olumlu de\u011ferlendirilebiliyor.<\/p>\n
Bu ba\u011flamda, i\u00e7erik \u015firketlerinin ideolojik hegemonyas\u0131 alt\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fen telif hakk\u0131 tart\u0131\u015fmalar\u0131ndaki iki yan\u0131lsaman\u0131n alt\u0131n\u0131 \u00e7izmek gerekiyor. Birincisi, telif hakk\u0131 tart\u0131\u015fmas\u0131, sanat\u00e7\u0131lar\u0131n kendi eserleri \u00fczerindeki haklar\u0131 \u00fczerinden yap\u0131l\u0131yor ve \u00e7o\u011funlukla telif hakk\u0131n\u0131n sanat\u00e7\u0131n\u0131n yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 artt\u0131rd\u0131\u011f\u0131 iddia ediliyor. M\u00fczik piyasas\u0131na bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, piyasan\u0131n %75-80’inin d\u00f6rt b\u00fcy\u00fck \u015firketin (Sony Universal Music Group, Warner Music Group, Bertelsman Music Group, EMI) kontrol\u00fcnde oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcyoruz. Telif haklar\u0131n\u0131n k\u00fcresel d\u00fczeydeki \u015fekillenmesinde bu d\u00f6rt b\u00fcy\u00fck \u015firketin lobi faaliyeti belirleyici oluyor. \u00dcstelik, \u0130nternet’ten indirilen korsan m\u00fczik belki \u015firketlerin gelirlerini azalt\u0131yor. Ama sanat\u00e7\u0131lar\u0131n gelirlerinin b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131n\u0131n canl\u0131 performanslar\u0131ndan geldi\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcrse, korsan m\u00fczi\u011fin, sanat\u00e7\u0131lar\u0131n tan\u0131n\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve bunun sonucunda konser gelirlerini artt\u0131rd\u0131\u011f\u0131 da s\u00f6ylenebilir. .<\/p>\n
\u0130kincisi, telif hakk\u0131n\u0131 sadece i\u00e7eri\u011fin sahibinin hakk\u0131na indirgeyerek tarihsel bir hata yap\u0131yoruz. Bu hatadan sonucunda, \u015firketlerin DRM kullan\u0131m\u0131 kolayca me\u015frula\u015ft\u0131r\u0131labiliyor. Telif hakk\u0131n\u0131, i\u00e7erik sahibinin \u00f6zel \u00e7\u0131karlar\u0131 ile ondan faydalanmak isteyen halk aras\u0131nda yap\u0131lm\u0131\u015f toplumsal bir s\u00f6zle\u015fme olarak de\u011ferlendirmek gerekiyor. Telif hakk\u0131 s\u0131n\u0131rs\u0131z de\u011fil, i\u00e7erik \u00fcreticisinin \u00f6l\u00fcm\u00fcnden 50 ya da 70 y\u0131l sonras\u0131yla s\u0131n\u0131rl\u0131. Ayr\u0131ca, adil kullan\u0131m hakk\u0131 da telif haklar\u0131n\u0131n ayr\u0131lmaz bir par\u00e7as\u0131. Mahkemeler, adil kullan\u0131m hakk\u0131n\u0131 de\u011ferlendirirken a\u015fa\u011f\u0131daki d\u00f6rt fakt\u00f6r\u00fc g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulunduruyorlar:<\/p>\n
Bu nedenle, herhangi bir eserin k\u0131smen kopyalanmas\u0131nda, akademik ya da ele\u015ftiri ama\u00e7l\u0131 kullan\u0131m\u0131nda telif haklar\u0131na ayk\u0131r\u0131 bir durum bulunmuyor. Adil kullan\u0131m hakk\u0131 olmadan, toplumsal bilgi birikimi geni\u015fleyemeyece\u011finden, telif haklar\u0131n\u0131, \u00f6zel ve kamu \u00e7\u0131karlar\u0131 aras\u0131nda, dinamik bir toplumsal ili\u015fki olarak de\u011ferlendirmek gerekiyor. Bu toplumsal ili\u015fkinin, gri, belirsiz alanlar\u0131 da var. \u00d6rne\u011fin, CD’ler zaman i\u00e7inde y\u0131pranabilen teknolojiler. Ayn\u0131 CD’ye birka\u00e7 y\u0131l sonra tekrar \u00fccret \u00f6demek istemeyen bir kullan\u0131c\u0131, CD’nin bir kopyas\u0131n\u0131 alabilir ya da CD i\u00e7eri\u011fini bilgisayar\u0131na aktarabilir. Ya da \u00f6zellikle \u00fcniversite kamp\u00fcslerinde k\u00fct\u00fcphanedeki kitaplar\u0131n fotokopisini \u00e7ektirmek belki telif hakk\u0131 yasas\u0131n\u0131n ihlalidir, ama \u00fcniversite i\u00e7in gerekliliktir.<\/p>\n
Bu ba\u011flamda, yumu\u015fak DRM, telif haklar\u0131 konusunda, a\u015fa\u011f\u0131da tart\u0131\u015faca\u011f\u0131m\u0131z kat\u0131 DRM’ye g\u00f6re daha kabul edilebilir bir yakla\u015f\u0131m sergiliyor. Kullan\u0131c\u0131y\u0131 en ba\u015ftan k\u0131s\u0131tlamayarak, gri alan\u0131 koruma ya da geni\u015fletme giri\u015fimlerini engellemiyor.<\/p>\n
Kat\u0131 DRM ise herhangi bir telif hakk\u0131 ihlalini teknolojik kullanarak, hen\u00fcz ortaya \u00e7\u0131kmadan engelleme iddias\u0131nda. Elbette, DRM korumas\u0131 teknik olarak a\u015f\u0131labilir. Fakat, i\u00e7erik end\u00fcstrisin bask\u0131s\u0131yla, herhangi bir DRM korumas\u0131n\u0131 etkisiz hale getirmek yasaklanm\u0131\u015f durumda. \u00d6rne\u011fin, ABD’de bir konferansa kat\u0131lan Sklyarov adl\u0131 Rus yaz\u0131l\u0131mc\u0131, Adobe eBook’un DRM korumas\u0131n\u0131 a\u015fan bir yaz\u0131l\u0131m geli\u015ftirdi\u011fi i\u00e7in g\u00f6zalt\u0131na al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
Kat\u0131 DRM ile Telif hakk\u0131 kanunun i\u00e7erdi\u011fi s\u0131n\u0131rl\u0131 s\u00fcre ge\u00e7erli olma olgusu ve adil kullan\u0131m hakk\u0131 tamamen ortadan kalk\u0131yor. Telif hakk\u0131, i\u00e7erik sat\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n haklar\u0131na indirgeniyor. Daha da \u00f6nemlisi , telif hakl\u0131 i\u00e7eri\u011fi kullan\u0131rken, telif haklar\u0131n\u0131n gri alanlar\u0131ndan faydalanan kullan\u0131c\u0131lar\u0131n bu \u015fans\u0131 ortadan kalk\u0131yor. Bu nedenle, kat\u0131 DRM’nin i\u00e7erik sat\u0131c\u0131lar\u0131n telif haklar\u0131n\u0131 korudu\u011funu de\u011fil, son derece geni\u015fletti\u011fini s\u00f6ylemek daha do\u011fru.<\/p>\n
Buna kar\u015f\u0131l\u0131k baz\u0131 DRM \u00fcreticileri, adil kullan\u0131ma son derece teknik olarak yakla\u015f\u0131p, \u201cbize adil kullan\u0131m\u0131 tam olarak a\u00e7\u0131klay\u0131n, biz de onu \u00fcr\u00fcnlerimize i\u015f kural\u0131 olarak ekleyelim.\u201d \u00f6nerisini getiriyorlar. Ancak bu \u00e7\u00f6z\u00fcm, adil kullan\u0131m\u0131n i\u00e7erdi\u011fi gri alanlardan dolay\u0131 olanakl\u0131 de\u011fil. \u00d6rne\u011fin, adil kullan\u0131mda g\u00f6zetilen kullan\u0131m\u0131n, \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n potansiyel piyasas\u0131na etkisini form\u00fcle etmek zordur. \u0130nternet’ten indirilen m\u00fczik eserlerine dayanan istatistikler yay\u0131nlan\u0131r ve m\u00fczik end\u00fcstrisinin zararlar\u0131ndan bahsedilir. \u0130ndirilen m\u00fczi\u011fin, \u0130nternet’in yoklu\u011funda CD’sinin al\u0131naca\u011f\u0131 varsay\u0131l\u0131r. Oysa \u0130nternet kullan\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n sadece \u0130nternet’te yer ald\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in \u00f6ylesine indirdi\u011fi, normalde hi\u00e7bir zaman sat\u0131n almak i\u00e7in para harcamayaca\u011f\u0131 m\u00fczik eserleri vard\u0131r.<\/p>\n
Adil kullan\u0131m\u0131n tam olarak form\u00fcle edilememesini, onun bir kusuru olarak de\u011fil, karakteri olarak g\u00f6rmek gerekir. Her \u015feyden \u00f6nce, adil kullan\u0131m tarihseldir ve s\u00fcre\u00e7 i\u00e7inde kapsam\u0131 de\u011fi\u015febilir. 1976 y\u0131l\u0131nda, Walt Disney ve Universal City Studios ile Sony aras\u0131nda ya\u015fanan dava buna g\u00fczel bir \u00f6rnek. Davan\u0131n konusu, Sony taraf\u0131ndan geli\u015ftirilen Betamax VCR adl\u0131 video kaydetme arac\u0131d\u0131r. Bug\u00fcn bize gayet ola\u011fan gelen televizyondaki programlar\u0131, daha sonra izlemek i\u00e7in kaydetmek, Walt Disney taraf\u0131ndan korsanl\u0131k olarak nitelenir. Adil kullan\u0131m ilkelerine tamamen teknik olarak bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, var olan i\u00e7eri\u011fin k\u0131smen de\u011fil de tamamen kopyalanm\u0131\u015f olmas\u0131, adil kullan\u0131m a\u00e7\u0131s\u0131ndan pek uygun g\u00f6r\u00fclmemektedir. Fakat mahkeme adil kullan\u0131m\u0131n kapsam\u0131n\u0131 geni\u015fleterek, Betamax VCR’yi korsanl\u0131k arac\u0131 olarak de\u011ferlendirmez. Hatta i\u015fin ilginci, 1976 y\u0131l\u0131nda Sony’den, kopyalanamaz i\u015fareti bulunan televizyon programlar\u0131n\u0131n kopyalanmas\u0131n\u0131n engellemesi i\u00e7in cihazlar\u0131na bir sensor koymas\u0131 istenir. E\u011fer Sony o zamanlar bu ilkel DRM y\u00f6ntemini uygulam\u0131\u015f olsayd\u0131, bug\u00fcn bizim i\u00e7in gayet ola\u011fan gelen ve adil kulan\u0131m kapsam\u0131nda olan kay\u0131t i\u015flemleri olmayacakt\u0131… Bir televizyon program\u0131n\u0131, daha sonra izlemek i\u00e7in kaydetmek adil kullan\u0131m literat\u00fcr\u00fcne zaman kayd\u0131rma (time shifting) ad\u0131 alt\u0131nda girer.<\/p>\n
Ya da m\u00fczik CD’lerinden mp3 yapma DRM ile engelleniyor olsayd\u0131, ses dosyalar\u0131n\u0131n boyutunun k\u00fc\u00e7\u00fclt\u00fclebilmesi sonucu kullan\u0131labilen bir \u00e7ok uygulama da olmayacakt\u0131. Mp3 alan kayd\u0131rma (space shifting) olarak adland\u0131r\u0131l\u0131r.<\/p>\n
Bu nedenle, telif hakl\u0131 \u00fcr\u00fcnlerin kullan\u0131m\u0131n\u0131n serbest b\u0131rak\u0131l\u0131p, s\u00fcrecin hak sahibinin itiraz\u0131na ve mahkemenin karar\u0131na b\u0131rak\u0131lmas\u0131 \u00e7ok daha adil bir durum yaratmakta. E\u011fer telif hakk\u0131 savunucular\u0131, ger\u00e7ekten yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 te\u015fvik etmeyi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorlarsa, ge\u00e7mi\u015f \u00e7al\u0131\u015fmalardan faydalanmadan yeniliklerin \u00e7\u0131kmas\u0131n\u0131n \u00e7ok zor oldu\u011funu ve DRM’nin bunu engelledi\u011fini g\u00f6rmeleri gerekir.<\/p>\n
\u00d6zetle DRM ile,<\/p>\n
DRM’ye Kar\u015f\u0131 Ne Yapmal\u0131?<\/strong><\/p>\n \u00d6nce, DRM \u00fcreticilerine ve bunu satt\u0131klar\u0131 \u00fcr\u00fcnde uygulamaya hevesli uluslararas\u0131 \u015firketlere te\u015fekk\u00fcr etmek gerekiyor. Belki de tarihte ilk kez, fikir \u00fcr\u00fcnleri alan\u0131nda, \u00f6zel m\u00fclkiyet ile toplumsal \u00e7\u0131karlar aras\u0131ndaki \u00e7eli\u015fki bu kadar berrak.<\/p>\n DRM’ye kar\u015f\u0131 m\u00fccadelede yap\u0131labilecek en b\u00fcy\u00fck hata, DRM’yi daha ba\u015far\u0131l\u0131 ve duyarl\u0131 d\u00fczenlemelerle a\u015f\u0131labilecek bir sorun olarak de\u011ferlendirmek. DRM’nin daha \u00e7ok sosyal, politik ve ekonomik bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131 i\u00e7eren bir zeminde tart\u0131\u015f\u0131lmas\u0131 gerekiyor.<\/p>\n defectivebydesign.org sitesi, bilgisayar kullan\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131 DRM ve haklar\u0131 konusunda bilgilendirerek, DRMli \u00fcr\u00fcnlere kar\u015f\u0131 boykotlar \u00f6rg\u00fctleyerek \u00f6nemli ve etkili bir \u00e7al\u0131\u015fma y\u00fcr\u00fct\u00fcyor. Ancak t\u00fcm bu \u00e7al\u0131\u015fmalar yeterli de\u011fil. James Boyle, 1997 y\u0131l\u0131nda yazd\u0131\u011f\u0131, \u201cA Politics of Intellectual Property: Environmentalism For the Net?\u201d adl\u0131 makalesinde, \u00e7evreci hareket ile fikri m\u00fclkiyet kar\u015f\u0131t\u0131 hareketi kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131yor. Boyle yaz\u0131s\u0131nda, 1950 y\u0131l\u0131ndaki \u00e7evreci hareket ile 1990lardaki fikri m\u00fclkiyet kar\u015f\u0131t\u0131 m\u00fccadele aras\u0131ndaki benzerliklere dikkat \u00e7ekiyor.<\/p>\n 1950li y\u0131llarda \u00e7evre sorunlar\u0131yla ilgilenen farkl\u0131 gruplar vard\u0131: do\u011fal hayat\u0131 destekleyenler, avc\u0131lar, ku\u015f g\u00f6zlemcileri vs. 1990l\u0131 y\u0131llarda ise fikri m\u00fclkiyet alan\u0131nda yaz\u0131l\u0131m m\u00fchendislerinin, k\u00fct\u00fcphanecilerin, bioteknoloji uzmanlar\u0131n\u0131n m\u00fccadeleleri vard\u0131. 1950lerde \u00e7evreciler, yanan nehirler ve petrole bulanan g\u00f6ller \u00fczerine zaman zaman hararetli, fakat k\u0131sa s\u00fcren tart\u0131\u015fmalar y\u00fcr\u00fct\u00fcyorlard\u0131. Benzer bir durumu 1990larda, Microsoft’un tekelci hamlelerine ve insan geninin patentlenmesi giri\u015fimlerinde ya\u015fad\u0131k. 1950lerin \u00e7evreci hareketinin iki b\u00fcy\u00fck sorunu vard\u0131: Sorunlar\u0131 analiz etmek i\u00e7in gerekli bir teorik \u00e7er\u00e7evenin olmay\u0131\u015f\u0131 ve farkl\u0131 gruplar\u0131 etraf\u0131nda kenetleyecek bir ortak \u00e7\u0131kar anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n geli\u015ftirilememi\u015f olmas\u0131. \u00c7evreci hareket, bu sorunu ekolojiyi ve refah ekonomisini birle\u015ftirerek a\u015fmay\u0131 ba\u015fard\u0131. \u015eirketlerin, \u00e7evreye verdi\u011fi zararlar\u0131n sonucuna dikkat \u00e7ekilerek pop\u00fcler bir hareket olu\u015fturuldu ve h\u00fckumetlere piyasan\u0131n \u00e7evreye verdi\u011fi zararlar\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7mesi i\u00e7in bask\u0131 yap\u0131ld\u0131. Yanan nehirlerin, petrole bulanan g\u00f6llerin ya da erozyona u\u011frayan topraklar\u0131n \u00f6tesinde, genel bir \u00e7evre alg\u0131s\u0131 ve duyarl\u0131l\u0131\u011f\u0131 yarat\u0131ld\u0131.<\/p>\n Boyle, fikri m\u00fclkiyet ba\u011flam\u0131nda, bilginin kamu mal\u0131 oldu\u011fu olgusundan yola \u00e7\u0131k\u0131larak olu\u015fturulabilecek bir teorik \u00e7er\u00e7eve \u00f6neriyor.<\/p>\n \u015eu anda, telif haklar\u0131ndaki k\u0131s\u0131tlamalara duyarl\u0131l\u0131k konusunda, 1990lardakinden \u00e7ok daha ileri bir noktada olmam\u0131za ra\u011fmen, bilginin kamusall\u0131\u011f\u0131na olan vurgumuz yeterince g\u00fc\u00e7l\u00fc de\u011fil. Yarat\u0131m s\u00fcrecini bireyselle\u015ftiren ve bu bireyselli\u011fe dayanarak telif haklar\u0131ndaki \u00f6zel \u00e7\u0131karlar\u0131 me\u015frula\u015ft\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015fanlara kar\u015f\u0131, bilginin kamusall\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve kamu yarar\u0131n\u0131 \u00f6ne \u00e7\u0131karmam\u0131z gerekiyor. Bu do\u011frultuda \u00f6ncelikle yap\u0131lmas\u0131 gereken, telif haklar\u0131n\u0131 kararl\u0131 ve s\u00fcrekli bir \u015fekilde kamuoyu g\u00fcndemine getirmek; telif haklar\u0131n\u0131 bilginin kamusall\u0131\u011f\u0131, kamu yarar\u0131, ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc, ve bilgiye e\u015fit eri\u015fim hakk\u0131 ba\u011flam\u0131nda tart\u0131\u015fmak ve tart\u0131\u015ft\u0131rmak.<\/p>\n Yararlan\u0131lan Kaynaklar:<\/b><\/p>\n May, Cristopher. Digital Rights Management: The Problem of Expanding Ownership Rights<\/i> (Oxford: Chandos Publishing, 2007)<\/p>\n