Fikir H\u0131rs\u0131zlar\u0131[1]… Microsoft’un 2000 poundluk k\u0131sa film yar\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n ad\u0131.
\nFikir H\u0131rs\u0131zlar\u0131, sizin yarat\u0131m\u0131n\u0131z\u0131 veya bulu\u015funuzu \u00e7alan, bundan kar eden insanlar hakk\u0131nda. Microsoft soruyor:
\n“D\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn bir… Ba\u015fkas\u0131 sizin \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131za el koyuyor, onu kendi m\u00fclkiyetine ge\u00e7iriyor. Nas\u0131l hissederdiniz? Ne yapard\u0131n\u0131z?
\nBilmek istiyoruz!”<\/p>\n
<\/p>\n
Microsoft haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 yar\u0131\u015fma posterinde:
\n“Kafan\u0131z\u0131n i\u00e7indeki fikirlerin \u00e7al\u0131nmas\u0131 bilim-kurgu romanlar\u0131n\u0131 an\u0131msat\u0131yor. Ama bu ger\u00e7ekten oluyor. Hem de s\u00fcrekli oluyor” diyor.<\/p>\n
Bu s\u00f6zler bize Bill Gates’in 1976’da bilgisayar merakl\u0131lar\u0131na yazd\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131k mektubu an\u0131msat\u0131yor. Gates, BASIC’i kopyalay\u0131p \u00e7o\u011faltan bilgisayar merakl\u0131lar\u0131n\u0131 h\u0131rs\u0131zl\u0131kla su\u00e7luyor, yaz\u0131l\u0131m\u0131n da donan\u0131m gibi bir bedeli oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyordu. Yaz\u0131l\u0131m payla\u015f\u0131lamazd\u0131. Asl\u0131nda 70li y\u0131llar\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131 yaz\u0131l\u0131m d\u00fcnyas\u0131n\u0131n payla\u015f\u0131m k\u00fclt\u00fcr\u00fcnde bir sona i\u015faret ediyordu. Art\u0131k yaz\u0131l\u0131m da m\u00fclkiyet kanunlar\u0131 \u00e7er\u00e7evesinde de\u011ferlendirilecekti.<\/p>\n
\u00d6zg\u00fcr Yaz\u0131l\u0131m Hareketi’nin kurucusu Stallman ise Yaz\u0131l\u0131m Ni\u00e7in \u00d6zg\u00fcr Olmal\u0131[3] ba\u015fl\u0131kl\u0131 yaz\u0131s\u0131nda sahipli (proprietary) yaz\u0131l\u0131mlar\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 toplumsal bozulmaya dikkat \u00e7ekiyordu:
\n“Bir arkada\u015f\u0131n\u0131z sizden elinizde olan bir program\u0131 istedi\u011finde ona verirseniz, var olan yasalar kar\u015f\u0131s\u0131nda su\u00e7lu duruma d\u00fc\u015fersiniz.
\nAma yasalardan \u00e7ekinip, arkada\u015f\u0131n\u0131za ihtiyac\u0131 olan yaz\u0131l\u0131m\u0131 vermezseniz de arkada\u015fl\u0131k ili\u015fkileriniz zarar g\u00f6r\u00fcr.”<\/p>\n
Temel sorun \u015furdad\u0131r: Sahipli yaz\u0131l\u0131mlarda, lisans i\u00e7in belirli bir miktar \u00f6deseniz de, hi\u00e7bir zaman o yaz\u0131l\u0131ma ger\u00e7ekten sahip olamazs\u0131n\u0131z. \u00d6dedi\u011finiz lisans paras\u0131 sadece “s\u0131n\u0131rl\u0131” kullan\u0131m hakk\u0131 i\u00e7indir. Dolay\u0131s\u0131yla varolan copyright yasalar\u0131 \u00e7er\u00e7evesinde yaz\u0131l\u0131m\u0131 arkada\u015flar\u0131n\u0131zla payla\u015fma gibi bir hakk\u0131n\u0131z yoktur. \u00d6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131mda ise yaz\u0131l\u0131m herkesindir. Arkada\u015flar\u0131n\u0131zla diledi\u011finiz gibi payla\u015f\u0131rs\u0131n\u0131z.<\/p>\n
\u00d6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131m ve sahipli yaz\u0131l\u0131m, m\u00fclkiyet ili\u015fkileri \u00e7er\u00e7evesinde de\u011ferlendirildi\u011finde kolayca g\u00f6r\u00fcl\u00fcr ki “h\u0131rs\u0131zl\u0131k” kavram\u0131 \u00f6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131m\u0131n do\u011fas\u0131na ayk\u0131r\u0131d\u0131r ama sahipli yaz\u0131l\u0131ma i\u00e7seldir. Hatta \u015funu rahat\u00e7a diyebiliriz:
\n“H\u0131rs\u0131zl\u0131k” kavram\u0131, sahipli yaz\u0131l\u0131mla ortaya \u00e7\u0131kt\u0131.<\/p>\n
Bu ba\u011flamda, bug\u00fcn, var olan Fikri M\u00fclkiyet Haklar\u0131’na g\u00f6re yaz\u0131l\u0131m\u0131n kopyalanmas\u0131 h\u0131rs\u0131zl\u0131kt\u0131r. Gates, 1976’de bilgisayar merakl\u0131lar\u0131n\u0131 uyar\u0131rken de bugun “D\u00fc\u015f\u00fcnce H\u0131rs\u0131zlar\u0131” yar\u0131\u015fmas\u0131 yap\u0131l\u0131rken de hakl\u0131d\u0131r. “\u0130yi arkada\u015f”lar, yasalar\u0131 hi\u00e7e sayarak Microsoft’un \u00e7itleri \u00fczerinden atlamakta, bah\u00e7edeki a\u011fa\u00e7lardan toplad\u0131klar\u0131 elmalar\u0131 arkada\u015flar\u0131yla payla\u015fmaktad\u0131rlar. Bir di\u011fer deyi\u015fle Microsoft’a ait olan yaz\u0131l\u0131m, “iyi arkada\u015f”, “k\u00f6t\u00fc vatanda\u015f”larca \u00e7al\u0131nmaktad\u0131r. Buradan,
\n“mal sahibi,
\nm\u00fclk sahibi,
\nhani bunun ilk sahibi?”
\ndeyip, yeni bir tart\u0131\u015fmaya girilebilir. Sonra da Microsoft’un \u00e7itlerinden atlay\u0131p elmalar\u0131 \u00e7almak mubah m\u0131d\u0131r, deyip tart\u0131\u015fma etiksel bir boyuta da \u00e7ekilebilir. Ama uyaral\u0131m, Microsoft isterse bal gibi de yakalar “iyi arkada\u015flar\u0131”, sonra da onlara “k\u00f6t\u00fc” \u015feyler yapar. \u00d6rne\u011fin \u00c7in’in D\u00fcnya Ticaret \u00d6rg\u00fct\u00fc’ne girmesinin \u00f6nko\u015fullar\u0131ndan biri, yaz\u0131l\u0131m \u00fcr\u00fcnlerine ait lisans \u00fccretlerinin \u00f6denmesiydi. B\u00f6yle bir zorunluluk\/yapt\u0131r\u0131m T\u00fcrkiye’nin ba\u015f\u0131na da gelebilir.<\/p>\n
Tabi herkes \u00e7itlerin \u00fcst\u00fcnden atlam\u0131yor T\u00fcrkiye’de. \u00dccretini \u00f6deyerek kap\u0131dan ge\u00e7enler de var. \u00d6zellikle kamuda sahipli yaz\u0131l\u0131mlara akan dolarlar\u0131n haddi hesab\u0131 yok. Ama korsan ya da yasal yaz\u0131l\u0131m kullananlar\u0131n fark\u0131nda olmad\u0131\u011f\u0131 bir durum var. Simdi Microsoft’un fikrini \u00e7alm\u0131\u015f gibi olaca\u011f\u0131z ama Microsoft Office, sahipli yaz\u0131l\u0131mlar\u0131n \u00e7o\u011fu gibi h\u0131rs\u0131zl\u0131k yap\u0131yor, fikirlerinizi \u00e7al\u0131yor:
\n“Kafan\u0131z\u0131n i\u00e7indeki fikirlerin \u00e7al\u0131nmas\u0131 bilim-kurgu romanlar\u0131n\u0131 an\u0131msat\u0131yor. Ama bu ger\u00e7ekten oluyor. Hem de s\u00fcrekli oluyor”<\/p>\n
Bu h\u0131rs\u0131zl\u0131kta, tabi ki h\u0131rs\u0131z\u0131n da su\u00e7u var. Ama su\u00e7un b\u00fcy\u00fc\u011f\u00fc evsahibinin. Bu yaz\u0131da \u00f6ncelikle evsahibinin fikirlerini nas\u0131l \u00e7ald\u0131rd\u0131\u011f\u0131 anlat\u0131lacak. Konunun daha kolay anla\u015f\u0131lmas\u0131 i\u00e7in de Microsoft Word \u00f6rnek al\u0131nacak. \u00d6n\u00fcm\u00fczdeki hafta ise Microsoft Office yerine kullanabilece\u011finiz Open Office anlat\u0131lacak.<\/p>\n
Ge\u00e7ti\u011fimiz g\u00fcnlerde sendika.org’da taray\u0131c\u0131 sava\u015flar\u0131na (bkz. Internet, Web Taray\u0131c\u0131lar ve Firefox) yer verildi. \u00d6zg\u00fcr Yaz\u0131l\u0131m ve Sahipli yaz\u0131l\u0131m asl\u0131nda iki ayr\u0131 k\u00fclt\u00fcrd\u00fcr. Bu iki ayr\u0131 k\u00fclt\u00fcr aras\u0131ndaki \u00e7at\u0131\u015fma farkl\u0131 ba\u011flamlarda farkl\u0131 bi\u00e7imler al\u0131r. Format sava\u015flar\u0131 ise daha \u00e7ok iki taraf aras\u0131nda bir so\u011fuk sava\u015f\u0131 and\u0131r\u0131r. Bir yandan sahipli yaz\u0131l\u0131mlar, sahipli\/kapal\u0131 formatlar\u0131yla enformasyonu \u00fcretenlerin elinden yava\u015f yava\u015f \u00e7alarlar; di\u011fer yandan da \u00d6zg\u00fcr Yaz\u0131l\u0131m\/A\u00e7\u0131k Kaynak Kod (\u00d6Y\/AKK) d\u00fcnyas\u0131 enformasyonu ger\u00e7ek sahiplerine tekrar iade eder.<\/p>\n
Sahipli yaz\u0131l\u0131m size ait enformasyonu nas\u0131l \u00e7alar? \u00d6Y\/AKK bunu size nas\u0131l iade eder? Enformasyonunuzu hi\u00e7 \u00e7ald\u0131rmasan\u0131z daha iyi olmaz m\u0131?<\/p>\n
\u00d6nce enformasyondan neyi kastte\u011fimizden ba\u015flayarak h\u0131rs\u0131zl\u0131\u011f\u0131 ad\u0131m ad\u0131m anlatal\u0131m.<\/p>\n
Bu yaz\u0131da, enformasyon, yarat\u0131c\u0131 her t\u00fcrl\u00fc \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 temsilen kullan\u0131l\u0131yor: yazd\u0131\u011f\u0131n\u0131z herhangi bir makale, roman, g\u00fcnl\u00fck; h\u00fck\u00fcmet raporlar\u0131; proje \u00e7izimleri; kamerayla \u00e7ekti\u011finiz g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler; \u00e7izdi\u011finiz haritalar.<\/p>\n
Diyelim ki, bir kamu kurulu\u015funda \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorsunuz. \u0130\u00e7inde bir s\u00fcr\u00fc tablo olan geni\u015f kapsaml\u0131 bir rapor haz\u0131rlayacaks\u0131n\u0131z. Sonra da bu raporu di\u011fer kamu kurulu\u015flar\u0131 ve isteyen vatanda\u015flarla payla\u015fasaks\u0131n\u0131z.<\/p>\n
Raporun i\u00e7inde daha \u00f6nce yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131z ara\u015ft\u0131malar, istatistikler var. Ku\u015fkusuz bunun i\u00e7in bir-iki ay k\u00fct\u00fcphanelerde \u00e7al\u0131\u015ft\u0131n\u0131z. Biz buna\u00a0enformasyon<\/strong> diyelim. Hen\u00fcz say\u0131sal ortamda ifade etmediniz, sizin \u00e7al\u0131\u015fman\u0131z\u0131n do\u011frudan \u00fcr\u00fcn\u00fc.<\/p>\n Elinizde Microsoft Office’in son da\u011f\u0131t\u0131m\u0131, Office 2003 var. Y\u00fcksek lisans \u00fccretini (!) \u00f6dedi\u011finiz MS Word program\u0131n\u0131zla raporunuzu yazmaya ba\u015flad\u0131n\u0131z. Raporunuzu yazman\u0131z saatlerinizi ald\u0131. .doc uzant\u0131l\u0131 olarak kaydettiniz. Enformasyon’un say\u0131sal ortamda ifade edili\u015f \u015fekline de\u00a0“enformasyonun formatlanmas\u0131” <\/strong>diyelim. \u00d6zetle, yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131z ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 MS Word ile yazd\u0131n\u0131z ve bu programa ait formatta, .doc uzant\u0131s\u0131yla kaydettiniz. Bir sonraki sabah, raporu ilgili kamu kurulu\u015flar\u0131na ve daha \u00f6nce talep etmi\u015f vatanda\u015flara e-posta yoluyla ileteceksiniz. Ancak i\u015fler yeti\u015fmedi, evdeki bilgisayar\u0131n\u0131zda raporda birka\u00e7 d\u00fczeltme yapmak istiyorsunuz. Eve gittiniz, eski bir MS Office s\u00fcr\u00fcm\u00fcyle raporu a\u00e7maya kalkt\u0131n\u0131z, do\u011fru a\u00e7\u0131lmad\u0131. Eski s\u00fcr\u00fcm, yeni s\u00fcr\u00fcmdeki baz\u0131 \u00f6zellikleri desteklemedi\u011finden raporun baz\u0131 yerlerinin bozulmu\u015f oldu\u011funu g\u00f6rd\u00fcn\u00fcz.<\/p>\n Daha sonra ilgli kamu kurulu\u015flar\u0131na yollad\u0131n\u0131z. e-postalar gelmeye ba\u015flad\u0131: Rapor hi\u00e7 a\u00e7\u0131lm\u0131yor! Art\u0131k g\u00f6nderdi\u011finiz e-postalarda \u015f\u00f6yle yazmaya ba\u015flad\u0131n\u0131z: Bu rapor ancak \u015fu versiyondan sonraki MS Office’de d\u00fczg\u00fcn a\u00e7\u0131lmaktad\u0131r… Aradan bir ay ge\u00e7ti. Bir \u00f6\u011frenci, sizin raporunuza ihtiya\u00e7 duydu. MS Word’e para verecek kadar zengin de\u011fil, korsan yaz\u0131l\u0131m kullanmay\u0131 da do\u011fru bulmuyor; Open Office kullan\u0131yor. Siz \u00f6\u011frenciye yard\u0131mc\u0131 olmak istiyorsunuz, ama elinizden bir\u015fey gelmiyor.<\/p>\n \u00dcretenin, \u00fcretti\u011fi\/yaratt\u0131\u011f\u0131 \u015feye sahip olmas\u0131 en do\u011fal durumdur. Ama yukar\u0131daki \u00f6rne\u011fe bir g\u00f6zatal\u0131m: Soru: Haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131n\u0131z raporun hala size ait oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor musunuz? Kimseyle payla\u015famad\u0131\u011f\u0131n\u0131z gibi kendiniz evde do\u011fru d\u00fczg\u00fcn a\u00e7amad\u0131n\u0131z bile. Maa\u015f\u0131n\u0131 devletten alan bir kamu \u00e7al\u0131\u015fan\u0131yd\u0131n\u0131z. Ama devlete vergi verip, Microsoft’a lisans parasi \u00f6demeyen vatanda\u015flar sizin \u00e7al\u0131\u015fam\u0131n\u0131zdan faydalanamad\u0131.<\/p>\n “D\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn bir… Ba\u015fkas\u0131 sizin \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131za el koyuyor, onu kendi m\u00fclkiyetine ge\u00e7iriyor.” En az\u0131ndan sizin kendi \u00fcretiminize ortak oluyor. Hatta bu ortakl\u0131k i\u00e7in, yani enformasyonunu Microsoft’a kapt\u0131rmak i\u00e7in bir de \u00fcst\u00fcne para verdiniz. Yine Microsoft’un s\u00f6zlerini \u00e7alal\u0131m: “Ne hissediyorsunuz?”<\/p>\n Asl\u0131nda Microsoft Office’in ya da di\u011fer sahipli yaz\u0131l\u0131mlar\u0131n klasik bir stratejisi ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131yay\u0131z. Kendi \u00fcr\u00fcnlerinle bili\u015fim d\u00fcnyas\u0131ndaki standartlar\u0131 belirle, kullan\u0131c\u0131lar\u0131 kendi \u00fcr\u00fcnlerinde koydu\u011fun standartlara uymaya zorla. B\u00f6ylece X kamu kurumu MS Office kullan\u0131yorsa, Y kurumu da onu kullanmak zorunda kalabilir. Vatanda\u015f da \u015fimdilik korsan yaz\u0131l\u0131m kullans\u0131n, daha sonra lisans \u00fccretleri toplan\u0131r.<\/p>\n Bu stratejinin temel \u00f6geleri de a\u015fa\u011f\u0131daki gibidir[5]: \u00d6Y\/AKK’nin bu stratejiye tepkisi ise kaynak kodunda oldu\u011fu gibi format\u0131n da \u00d6zg\u00fcr ve A\u00e7\u0131k olmas\u0131 olmu\u015ftur. Bunun i\u00e7in yukar\u0131daki strateji tersine \u00e7evrilir: Bu ba\u011flamda, OAS\u0130S’in [6], formatlar\u0131n standartla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131na dair \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 \u00f6nemlidir. \u00dcretenin, \u00fcretti\u011fine sahip olabilmesi i\u00e7in enformasyonun saklama format\u0131n\u0131n bir firman\u0131n m\u00fclkiyetinde olmamas\u0131 gerekir. Tam da bu nedenle, Avrupa Birli\u011fi, belgelerini (yeniden) ele ge\u00e7irme hareketi ba\u015flatm\u0131\u015ft\u0131r[7].<\/p>\n “Belgeler \u00fcretenin olsun” hareketi T\u00fcrkiye’de genel bir bili\u015fim politikas\u0131 haline gelir mi, bilinmez. Ama o vakte kadar bizim de “h\u0131rs\u0131z” ya da “h\u0131rs\u0131zlara” kar\u015f\u0131 yapabileceklerimiz vard\u0131r.<\/p>\n Gelecek hafta, bu yapabileceklerimize yer verece\u011fiz.<\/p>\n
\n1- Raporu siz haz\u0131rlam\u0131\u015ft\u0131n\u0131z. Ama evdeki bilgisayar\u0131n\u0131zda d\u00fczg\u00fcn a\u00e7amad\u0131n\u0131z.
\n2- Di\u011fer kurulu\u015flarla \u00e7al\u0131\u015fman\u0131z\u0131 payla\u015fmak istemi\u015ftiniz, olmad\u0131.
\n3- Lisanslara \u00f6deyecek paras\u0131 olmayan \u00f6\u011frenciye, \u00e7ok istemenize ra\u011fmen yard\u0131mc\u0131 olamad\u0131n\u0131z.<\/p>\n
\n1- Dosya format\u0131 kapal\u0131 ve olabildi\u011fince karma\u015f\u0131k yap\u0131l\u0131r. Format\u0131n yap\u0131s\u0131 belgelendirmez, yani kamuya a\u00e7\u0131k hale getirilmez. Tersine m\u00fchendisli\u011fin \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ebilmek i\u00e7in s\u00fcrekli format\u0131n yap\u0131s\u0131 de\u011fi\u015ftirilir. B\u00f6ylece ba\u015fka programlar dosya format\u0131n\u0131n yap\u0131s\u0131n\u0131 tam \u00e7\u00f6z\u00fcmleyemez ve kendi programlar\u0131 i\u00e7in okunur k\u0131lamaz. (\u00d6rne\u011fin normal \u015fartlar alt\u0131nda Open Office, MS dok\u00fcmanlar\u0131n\u0131 a\u00e7abilir. Ama i\u015fin i\u00e7ine MS’in ek \u00f6zellikleri girdi\u011finde sorunlar ya\u015fanabilmektedir. Art\u0131 MS s\u00fcrekli bi\u00e7im de\u011fi\u015ftirerek takip edil(e)mez hale gelmeye \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r.)
\n2- Formatta patent hakk\u0131 iddia edilir. Bu durumda format\u0131n yap\u0131s\u0131 bilinse bile firmaya ba\u011f\u0131ml\u0131 kal\u0131n\u0131r. (Bunun en g\u00fczel \u00f6rne\u011fi gif format\u0131 \u00fczerinde talep edilen patent hakk\u0131d\u0131r.)
\n3- Ticari d\u00fcnyada sahipli formatlar moda\/yayg\u0131n hale getirilir.
\n(Bilin\u00e7li ya da bilin\u00e7siz, Sahipli WMA format\u0131 yayg\u0131nla\u015ft\u0131r\u0131l\u0131r, OGG gibi \u00f6zg\u00fcr ses formatlar\u0131 ise kullan\u0131lmaz)
\n4- Kamu sekt\u00f6r\u00fc y\u00f6neticileri karar verirken, kamu yarar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmeden sekt\u00f6rde faaliyet g\u00f6steren firmalar\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015flerine dayanarak bir standart olu\u015fturur. Herhangi bir firman\u0131n format\u0131 yayg\u0131n kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, firmalar\u0131n kamu sekt\u00f6r\u00fc y\u00f6neticilerine yapt\u0131\u011f\u0131 kulislerin de etkisiyle, kamu bir firmat\u0131n\u0131n \u00fcr\u00fcn\u00fcn\u00fc resmi ya da fiili olarak standart kabul eder.<\/p>\n
\n1- Formatlar standartla\u015ft\u0131r\u0131l\u0131r. Herkesin ula\u015fabilece\u011fi\/anlayabilece\u011fi hale getirilir. Uygulama yaz\u0131l\u0131m\u0131 ile enformasyon format\u0131 birbirinden ba\u011f\u0131ms\u0131z hale getirilir. Sahipli yaz\u0131l\u0131mlar\u0131n formatlar\u0131, y\u00fczde y\u00fcz olmasa da \u00d6Y\/AKK ile de okunur hale getirilir. B\u00f6ylece sahipli yaz\u0131l\u0131m kurbanlar\u0131na ge\u00e7i\u015f s\u00fcreci i\u00e7in yard\u0131m eli uzat\u0131l\u0131r.
\n2- Patentli formatlardan ka\u00e7\u0131n\u0131l\u0131r. \u00d6rne\u011fin, gif gibi formatlar kullan\u0131lmaz; onun yerine \u00d6Y\/AKK d\u00fcnyas\u0131n\u0131n png gibi formatlar\u0131 kullan\u0131l\u0131r.<\/p>\n