{"id":328,"date":"2013-11-07T23:42:28","date_gmt":"2013-11-07T21:42:28","guid":{"rendered":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/?p=328"},"modified":"2014-04-08T00:13:52","modified_gmt":"2014-04-07T21:13:52","slug":"facebookta-olmak-ya-da-olmamak","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/?p=328","title":{"rendered":"Facebook’ta Olmak ya da Olmamak"},"content":{"rendered":"

Birka\u00e7 ay \u00f6ncesine kadar \u00e7o\u011funlukla magazin haberleriyle g\u00fcndeme gelen sosyal a\u011flar1, \u015fimdi \u00e7etin bir politik m\u00fccadelenin alan\u0131 haline gelmi\u015f durumda. \u0130ktidar, her yeri Taksim yapan sosyal a\u011flar\u0131n g\u00fcc\u00fcn\u00fcn fark\u0131nda ve haziran g\u00fcnlerinden beri sosyal a\u011flar\u0131 kontrol etmeye y\u00f6nelik \u00e7al\u0131\u015fmalar yap\u0131yor. Bu \u00e7al\u0131\u015fmalar, sosyal a\u011flarda hegemonya olu\u015fturma giri\u015fimlerinden eylemcilerin g\u00f6zetimine kadar geni\u015f bir yelpazede ger\u00e7ekle\u015fiyor.<\/p>\n

<\/p>\n

\u0130ktidar\u0131n ya\u015fad\u0131klar\u0131ndan bir \u015feyler \u00f6\u011frendi\u011fi g\u00f6r\u00fclmesine ra\u011fmen ayn\u0131s\u0131n\u0131 muhalefet i\u00e7in s\u00f6ylemek zor. Ge\u00e7ti\u011fimiz g\u00fcnlerde toplumsal muhalefete, \u00f6zellikle de K\u00fcrt muhalefetine, ait \u00e7e\u015fitli sosyal medya hesaplar\u0131n\u0131n kapat\u0131lmas\u0131 g\u00f6z ard\u0131 edilmemesi gereken bir uyar\u0131yd\u0131. Facebook y\u00f6netimi, BDP’nin kurumsal sayfas\u0131n\u0131, pornografik i\u00e7erik bar\u0131nd\u0131rd\u0131\u011f\u0131 gerek\u00e7esiyle kapatmakla kalmam\u0131\u015f BDP’ye ait 180 bin takip\u00e7ili di\u011fer Facebook sayfas\u0131 da Facebook kurallar\u0131n\u0131 ihlal etti\u011fi iddias\u0131yla kapat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. BDP, Facebook’a itiraz ederken \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc sayfas\u0131 da gerek\u00e7e g\u00f6sterilmeden kapat\u0131ld\u0131 (http:\/\/siyaset.milliyet.com.tr\/bdp-sayfalari-geri-istedi\/siyaset\/detay\/1766691\/default.htm<\/a>). BDP Genel Ba\u015fkan Yard\u0131mc\u0131s\u0131 Filiz Ko\u00e7ali, Facebook yetkilileriyle yapt\u0131klar\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fmede, kapat\u0131lan sayfalar\u0131n\u0131n yeniden a\u00e7\u0131lmas\u0131n\u0131 ve \u201cFacebook’un \u00f6nceki daha \u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u00e7\u00fc politikas\u0131na geri d\u00f6nmesi ve gelen \u015fikayetleri de\u011ferlendirirken iyi tan\u0131mlanm\u0131\u015f kriterlere g\u00f6re \u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u00e7\u00fc yorumlar yapmas\u0131n\u0131\u201d talep ettiklerini s\u00f6yledi (http:\/\/haber.gazetevatan.com\/facebooktan-bdpye-sok\/570738\/1\/gundem<\/a>).<\/p>\n

Alternatif Bili\u015fim Derne\u011fi’nin 4 Eyl\u00fcl 2013 tarihinde yapt\u0131\u011f\u0131 bas\u0131n a\u00e7\u0131klamas\u0131nda ise Facebook’un i\u00e7erik denetim politikalar\u0131n\u0131n ve politik gruplar\u0131n sayfalar\u0131na y\u00f6nelik yapt\u0131r\u0131mlar\u0131n ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc tehdit etti\u011fi belirtiliyordu. A\u00e7\u0131klamada, \u201ck\u00fcresel n\u00fcfusa sahip \u00e7evrimi\u00e7i bir sosyal a\u011f\u0131n nesnellikten uzak \u015fekilde denetime tabi tutulmas\u0131 kabul edilemez\u201d oldu\u011fu vurgulan\u0131rken kullan\u0131c\u0131lar \u0130nternet’e sahip \u00e7\u0131kmaya \u00e7a\u011fr\u0131l\u0131yor ve a\u00e7\u0131klama \u201cFacebook gibi ticari tekellerin hem \u0130nternet’i hem de kullan\u0131m pratiklerimizi daraltmas\u0131na izin vermeyelim.\u201d s\u00f6zleriyle son buluyordu (www.alternatifbilisim.org\/wiki\/Facebook’un_\u00f6nceli\u011fi_kullan\u0131c\u0131lar_olmal<\/a>\u0131).<\/p>\n

Alternatif Bili\u015fim Derne\u011fi’nin kayg\u0131lar\u0131n\u0131 payla\u015fmama ra\u011fmen hem yap\u0131lan bas\u0131n a\u00e7\u0131klamas\u0131n\u0131n hem de Ko\u00e7ali’nin s\u00f6zlerinin, k\u00fcresel bir g\u00f6zetim ayg\u0131t\u0131 olan Facebook’u me\u015frula\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Yaz\u0131l\u0131m \u00d6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc Hukuk Merkezi’nden (Software Freedom Law Center) Eben Moglen’\u0131n s\u00f6yledi\u011fi gibi Facebook’un kurucusu Mark Zuckerberg, insanl\u0131\u011fa b\u00fcy\u00fck bir zarar vermektedir. \u0130nternet kullan\u0131c\u0131lar\u0131na web alan\u0131 sa\u011flanmakta, ellerine birka\u00e7 oyuncak verilmekte ve bunlar\u0131n kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 ki\u015fisel bilgileri ile \u00f6demeleri istenmektedir. Facebook’u \u201ciyi\u201d olmaya davet etmek yerine insanlar\u0131n bu a\u011fdan \u00f6zg\u00fcrle\u015fmesi i\u00e7in \u00e7aba g\u00f6stermek gerekirdi.<\/p>\n

\u0130kincisi, Facebook s\u0131radan bir web sitesi olsa bile sonu\u00e7ta bir \u015firkettir. Kararlar\u0131n\u0131 al\u0131rken insan haklar\u0131n\u0131 de\u011fil, ba\u015fka kriterleri g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulunduracakt\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla, Facebook ile masaya otururken ya da onu \u201ciyi\u201d olmaya \u00e7a\u011f\u0131r\u0131rken, onu buna zorlayacak g\u00fcc\u00fcn\u00fcz\u00fcn olmas\u0131 laz\u0131m. Boykot yapacak ya da kullan\u0131c\u0131lar\u0131 ba\u015fka bir sosyal a\u011fa ta\u015f\u0131yacak g\u00fc\u00e7ten yoksunsan\u0131z Facebook’u taleplerinizi dikkate almaya ikna edemezsiniz.<\/p>\n

\u00d6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131m ve \u00f6zel m\u00fclk yaz\u0131l\u0131m aras\u0131ndaki m\u00fccadele, Microsoft Windows ve GNU\/Linux i\u015fletim sistemlerinde cisimle\u015fir. Ba\u015fka \u00f6zel m\u00fclk ve \u00f6zg\u00fcr i\u015fletim sistemleri olmas\u0131na ra\u011fmen ikisi m\u00fccadelenin ba\u015fl\u0131ca akt\u00f6rleri olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Bug\u00fcn benzer bir m\u00fccadele merkeziyet\u00e7i a\u011flarla ademi-merkeziyet\u00e7i a\u011flar aras\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fmektedir. Facebook ve Twitter, merkeziyet\u00e7i a\u011flar\u0131n en ileri \u00f6rne\u011fiyken, Friendica, Diaspora ve pump.io \u00f6ne \u00e7\u0131kan ademi-merkeziyet\u00e7i a\u011flard\u0131r. Her iki m\u00fccadele de \u00f6z\u00fcnde ayn\u0131d\u0131r. Bili\u015fim teknolojilerinin kontrol\u00fc kimin elinde olacakt\u0131r: \u015eirketlerde mi kullan\u0131c\u0131larda m\u0131?<\/p>\n

Yaz\u0131n\u0131n ilk b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde, merkeziyet\u00e7i a\u011flar\u0131 Facebook \u00f6zelinde ele alaca\u011f\u0131m ve sans\u00fcr vakalar\u0131n\u0131n as\u0131l nedeninin Facebook’un iyi y\u00f6netilememesi de\u011fil, merkeziyet\u00e7i do\u011fas\u0131n\u0131n do\u011fal bir sonucu oldu\u011funu g\u00f6stermeye \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131m. Benzer sans\u00fcr vakalar\u0131na, hesaplar\u0131n hi\u00e7bir a\u00e7\u0131klama getirilmeden kapat\u0131lmas\u0131na Arap Bahar\u0131’nda da s\u0131k\u00e7a rastlan\u0131ld\u0131 (Cabello ve di\u011ferleri, 2013).<\/p>\n

\u0130kinci b\u00f6l\u00fcmde ise Facebook ve merkeziyet\u00e7i sosyal a\u011flara y\u00f6neltilen ele\u015ftirilerden yola \u00e7\u0131karak ademi merkeziyet\u00e7i sosyal a\u011flar\u0131 tan\u0131taca\u011f\u0131m. Ademi-merkeziyet\u00e7i a\u011flar\u0131 daha iyi kavrayabilmek i\u00e7in Diaspora* (https:\/\/diasporafoundation.org\/<\/a>) ve Friendica (http:\/\/friendica.com<\/a>) a\u011flar\u0131nda iki \u00f6rnek hesap yarataca\u011f\u0131z.<\/p>\n

Diaspora* ve Friendica, GNU\/Linux ve LibreOffice’e (ya da Open Office) benzer bir strateji uyguluyor. Bir\u00e7ok GNU\/Linux kullan\u0131c\u0131s\u0131, GNU\/Linux’la bilgisayarlar\u0131ndaki Windows’un yan\u0131na GNU\/Linux da\u011f\u0131t\u0131mlar\u0131n\u0131 kurarak ya da CD’den \u00e7al\u0131\u015fan GNU\/Linux da\u011f\u0131t\u0131mlar\u0131n\u0131 deneyerek tan\u0131\u015ft\u0131. LibreOffice , a\u00e7\u0131k standartlara uygun dosyalar d\u0131\u015f\u0131nda Microsoft’un doc, xls, ppt uzant\u0131l\u0131 dosyalar\u0131n\u0131 da a\u00e7ma ve dosyalar\u0131 bu uzant\u0131larla kaydetme \u00f6zelli\u011fine sahip olmasayd\u0131 bug\u00fcn bu kadar yayg\u0131n olamazd\u0131. Diaspora* ve Friendica da mesajlar\u0131n\u0131z\u0131 ayn\u0131 anda Facebook’a ve Twitter’a y\u00f6nlendirerek ge\u00e7i\u015f s\u00fcrecini kolayla\u015ft\u0131r\u0131yor.<\/p>\n

Facebook’a Hay\u0131r!<\/h2>\n

Sosyal a\u011flar \u00e7a\u011f\u0131, 1997 y\u0131l\u0131nda alt\u0131 ad\u0131m teorisinden esinlenerek kurulan SixDegrees.com ile ba\u015flad\u0131. Fakat yayg\u0131nla\u015famayarak 2000 y\u0131l\u0131nda kapand\u0131. 2002 y\u0131l\u0131nda kurulan Friendster k\u0131sa bir s\u00fcre i\u00e7inde pop\u00fclerle\u015fti ve sadece birka\u00e7 ay i\u00e7inde 3 milyon kullan\u0131c\u0131ya eri\u015fti. Friendster’in ba\u015far\u0131s\u0131ndan sonra arka arkaya yeni sosyal a\u011flar \u00e7\u0131kt\u0131: Myspace, LinkedIn, Orkut, Twitter, Facebook, Google+, Youtube, Yahoo! 360. Bug\u00fcn \u00f6zellikle Twitter ve Facebook kullan\u0131c\u0131 say\u0131lar\u0131n\u0131n fazlal\u0131\u011f\u0131yla dikkat \u00e7ekiyor. \u00d6rne\u011fin 2012’nin ekim ay\u0131nda aktif Facebook kullan\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n say\u0131s\u0131 1 milyar civar\u0131ndayd\u0131. 2012 eyl\u00fcl\u00fcnde g\u00fcnl\u00fck ortalama aktif kullan\u0131c\u0131 say\u0131 ise 584 milyon oldu (Moreira, 2012).<\/p>\n

http:\/\/prism-break.org\/<\/a> sitesinde h\u00fck\u00fcmetlerin g\u00f6zetimini kolayla\u015ft\u0131ran ve buna olanak sa\u011flayan teknolojiler hakk\u0131nda bilgi veriliyor. Bilgisayar kullan\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n g\u00f6zetime kar\u015f\u0131 kullanabilece\u011fi teknolojiler \u00f6neriliyor. \u00d6nerilen teknolojilerin b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn kullan\u0131m\u0131 olduk\u00e7a kolay. Sitede, \u015firketlerin kontrol\u00fcndeki merkeziyet\u00e7i a\u011flar tehlikeli teknolojiler aras\u0131nda g\u00f6steriliyor. Yaln\u0131z Facebook de\u011fil, di\u011fer sosyal a\u011flar (Google+, LinkedIn, Twitter) da kullan\u0131c\u0131lar ve insanl\u0131k i\u00e7in b\u00fcy\u00fck riskler ta\u015f\u0131yor. Fakat Facebook, \u00fclkemizdeki yayg\u0131nl\u0131\u011f\u0131, dokunulmazl\u0131\u011f\u0131 ve sahip oldu\u011fu verinin b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc nedeniyle bir \u00f6nceli\u011fi hakkediyor. Ancak burada Facebook’a y\u00f6neltilen ele\u015ftirilerin \u00e7o\u011fu muhalif medyam\u0131z\u0131n g\u00f6zdesi Twitter i\u00e7in de ge\u00e7erli. \u00c7\u00fcnk\u00fc yukar\u0131da da belirtti\u011fim gibi sorunun kayna\u011f\u0131 y\u00f6netimsel de\u011fil, s\u00f6z konusu sosyal a\u011flar\u0131n merkeziyet\u00e7ili\u011fi.<\/p>\n

Peki a\u011f\u0131n merkeziyet\u00e7ili\u011fi ne anlama geliyor?<\/p>\n

Facebook’ta bir hesap olu\u015fturdu\u011funuzda kendinize Facebook sunucular\u0131nda bir yer a\u00e7ars\u0131n\u0131z. Facebook’taki t\u00fcm payla\u015f\u0131mlar\u0131n\u0131z ve arkada\u015fl\u0131klar\u0131n\u0131z yine sizin i\u00e7in ayr\u0131lan bu b\u00f6l\u00fcmde saklan\u0131r. Ba\u015fka bir kullan\u0131c\u0131n\u0131n profil bilgilerine eri\u015fmek istedi\u011finizde bu talebinizi Facebook sunucular\u0131na iletirsiniz. Ayr\u0131ca Facebook a\u011f\u0131ndaki eylemleriniz ve kullanabilece\u011finiz uygulamalar, Facebook taraf\u0131ndan belirlenen kurallara uymak zorundad\u0131r. Merkeziyet\u00e7i sosyal a\u011flar a\u015fa\u011f\u0131daki gibidir:<\/p>\n

\"Resim<\/a>
Resim 1: Merkeziyet\u00e7i Sosyal A\u011f (Kaynak: Diaspora*)<\/figcaption><\/figure>\n

Bu ba\u011flamda, merkeziyet\u00e7i bir a\u011f olan Facebook’a y\u00f6neltilen ele\u015ftirileri iki ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda toplayabiliriz. Birincisi, PRISM skandal\u0131yla tekrar g\u00fcndeme geldi\u011fi gibi Facebook, \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerimizi geli\u015ftiren de\u011fil, tam tersine g\u00f6zetim pratikleriyle onu tehdit eden bir \u015firkettir. \u0130kincisi, Facebook’ta t\u00fcm g\u00fc\u00e7 \u015firketin elindedir, kullan\u0131c\u0131lar kendi verilerine bir sahip de\u011fildir. Sans\u00fcrler sonras\u0131nda g\u00f6r\u00fcld\u00fc ki Facebook’u iyi olmaya \u00e7a\u011f\u0131rmaktan ba\u015fka bir \u015fey gelmiyor elimizden. A\u011fa ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131m\u0131z artt\u0131k\u00e7a, kendi gelece\u011fimizi belirleme g\u00fcc\u00fcm\u00fcz\u00fc kaybediyoruz.<\/p>\n

David Simonds’un Economist’teki (2008) karikat\u00fcr\u00fc sosyal a\u011flar\u0131n \u00f6zg\u00fcrle\u015ftiren de\u011fil, \u00f6zg\u00fcrl\u00fckleri s\u0131n\u0131rland\u0131ran yap\u0131s\u0131n\u0131, u\u00e7suz bucaks\u0131z \u0130nternet’in i\u00e7inde \u00f6r\u00fclen duvarlar\u0131 g\u00f6zler \u00f6n\u00fcne seriyor:<\/p>\n

\"Resim<\/a>
Resim 2: Duvarl\u0131 Bah\u00e7eler (Kaynak: David Simondi, Econmist 19 May\u0131s 2008)<\/figcaption><\/figure>\n

O y\u00fcksek duvarlar\u0131n arkas\u0131nda Facebook’un (ya da Twitter’\u0131n!) iradesini kabul etmi\u015fken \u00f6zg\u00fcrl\u00fckten nas\u0131l bahsedilebilir ki? \u0130nternet’e, insanlar\u0131 sosyalle\u015ftirdi\u011fi, birle\u015ftirdi\u011fi ve yeni \u00f6rg\u00fctl\u00fcl\u00fckler yaratt\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in b\u00fcy\u00fck umutlar ba\u011flam\u0131\u015fken merkeziyet\u00e7i sosyal a\u011flar tam tersini yap\u0131yor. Bir hapishane h\u00fccresinde bir ki\u015fi de olsa, bir milyar ki\u015fi de olsa h\u00fccre yine h\u00fccredir.<\/p>\n

Bir G\u00f6zetim Ayg\u0131t\u0131 Olarak Facebook<\/p>\n

Facebook’ta ve di\u011fer sosyal a\u011flardaki her ad\u0131m\u0131n\u0131z kaydedilir. Daha sonra sosyal a\u011fdan \u00e7\u0131ksan\u0131z bile a\u011fdaki hareketleriniz bu a\u011flar\u0131n veritabanlar\u0131nda belirsiz bir zamana kadar saklanmaya devam eder. Facebook kurulu\u015fundan beri mahremiyeti ihlal etti\u011fi gerek\u00e7esiyle ele\u015ftirilmekte, bu ele\u015ftiriler do\u011frultusunda da mahremiyet politikas\u0131nda s\u00fcrekli de\u011fi\u015fikliklere gitmektedir.<\/p>\n

Fakat Facebook’u mahremiyet kavram\u0131 \u00e7er\u00e7evesinde tart\u0131\u015fmak yan\u0131lt\u0131c\u0131 olabiliyor. Mahremiyet, tart\u0131\u015fmal\u0131 bir kavram ve genel ge\u00e7er bir tan\u0131m\u0131 yok. \u00d6rne\u011fin, mahremiyeti \u00f6zel ve kamusal ikili\u011fi \u00e7er\u00e7evesinde tart\u0131\u015fmak olduk\u00e7a yayg\u0131n. \u00d6zel, ki\u015fisel, ailevi ve arkada\u015fl\u0131klar alan\u0131na i\u015faret ediyor. Kamusal alan ise ki\u015fisel ili\u015fkilerimizin ve evimizin \u00f6tesinde. Bu ikilikten yola \u00e7\u0131karak, mahremiyetin \u00f6zel alanla ilgili oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnebiliriz.<\/p>\n

Ancak mahremiyetin tarihsel geli\u015fim s\u00fcrecine bir bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda yan\u0131ld\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 g\u00f6r\u00fcr\u00fcz. Bug\u00fcn mahremiyete \u00f6zelden \u00e7ok kamusal alanda ihtiya\u00e7 duyuyoruz. Mahremiyet, \u0130nternet \u00f6ncesi anlam\u0131nda g\u00fcndelik hayatta varsay\u0131lan duruma i\u015faret ediyor; mahremiyeti ihlal etmek i\u00e7in ek bir \u00e7aba gerekiyor. Bir insan\u0131n evine izinsiz girmek ya da gizlice telefonlar\u0131n\u0131 dinlemek gibi. \u0130nternet sonras\u0131 d\u00f6nemde ise a\u011fdaki toplumsal ili\u015fkiler daha a\u00e7\u0131k bir \u015fekilde ger\u00e7ekle\u015fiyor ve insanlar\u0131n mahremiyetlerini korumak i\u00e7in \u00e7abalamas\u0131 gerekiyor. Ayr\u0131ca bug\u00fcn a\u011flarda olmak ya da olmamak bir tercih de\u011fil; hayat bizi a\u011flara s\u00fcr\u00fckl\u00fcyor. Dolay\u0131s\u0131yla, mahremiyetten s\u00f6z ederken, en az\u0131ndan 20 y\u0131l \u00f6nceki mahremiyetten s\u00f6z etmedi\u011fimizin bilincinde olmal\u0131y\u0131z.<\/p>\n

Bunun yan\u0131nda, mahremiyeti gizlilikle de kar\u0131\u015ft\u0131rmamak gerekiyor. Google CEO’su Eric Schmidt, hi\u00e7 kimsenin bilmesini istemedi\u011finiz \u015feyleriniz varsa \u00f6ncelikle o \u015feyleri yapmay\u0131n diyor. \u0130nternet’te g\u00f6zetimden bahsedildi\u011finde de benzer bir tepkiyle kar\u015f\u0131la\u015f\u0131yoruz: \u201cHer \u015feyim ortada, saklayacak bir \u015feyim yok!\u201d Oysa sorun, yap\u0131lan yasad\u0131\u015f\u0131 i\u015flerin saklanmas\u0131 de\u011fil, Scmidt’in \u00e7ok iyi bildi\u011fi gibi as\u0131l sorun s\u0131radan, tek ba\u015f\u0131na bir anlam\u0131 olmayan masumane bilgi k\u00fcmelerinin birle\u015ftirilmesinden elde edilen kritik bilgiler. Facebook’un kurucusu Zuckerberg, mahremiyete dair toplumsal normlar\u0131n de\u011fi\u015fti\u011fini, a\u00e7\u0131k bir topluma do\u011fru evrildi\u011fimizi iddia ediyor. Ger\u00e7ekten de insanlar sosyal a\u011flarda ki\u015fisel bilgilerini sa\u00e7\u0131p duruyorlar. Ancak Zuckerberg yan\u0131l\u0131yor. \u0130nsanlar\u0131n sosyal a\u011flarda en \u00f6zel \u015feylerini payla\u015ft\u0131klar\u0131 do\u011fru. Ama ayn\u0131 zamanda mahremiyet konusundaki kayg\u0131lar\u0131 da devam ediyor. Bilgileri dahilinde, ak\u015fam perdeleri \u00e7eker gibi, sosyal a\u011flardaki gizlilik ayarlar\u0131n\u0131 yapmaya, ki\u015fisel bilgilerine izinsiz eri\u015fmeye \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131 engellemeye devam ediyorlar. Facebook’un mahremiyet ayarlar\u0131nda yapt\u0131\u011f\u0131 de\u011fi\u015fiklikler hala b\u00fcy\u00fck tepkiler \u00e7ekiyor. Facebook’un evrimi de Zuckerberg’i do\u011frulam\u0131yor: Facebook’un mahremiyet ayarlar\u0131 2010 y\u0131l\u0131na kadar ki\u015fisel verinin daha a\u00e7\u0131k sunumuna y\u00f6nelik geli\u015firken, tepkilerin artmas\u0131 \u00fczerine bu tarihten sonra ters y\u00f6nde bir geli\u015fim g\u00f6sterdi. Yap\u0131lan d\u00fczenlemeler, kullan\u0131c\u0131lara daha fazla mahremiyet se\u00e7ene\u011fi sunma y\u00f6n\u00fcnde oldu (Cabello ve di\u011ferleri, 2013).<\/p>\n

Burada as\u0131l problem, kullan\u0131c\u0131lar\u0131n payla\u015f\u0131mlar\u0131n\u0131n ak\u0131\u015f\u0131n\u0131 kontrol ettiklerine dair bir yan\u0131lg\u0131 i\u00e7inde olmalar\u0131. Sosyal a\u011flarda sa\u00e7t\u0131klar\u0131 o masum bilgilerin birikerek ve bir biriyle ili\u015fkilenerek nas\u0131l kendilerine ve insanl\u0131\u011fa kar\u015f\u0131 bir g\u00fc\u00e7 haline geldi\u011finin yeterince fark\u0131nda de\u011filler. Veri madencili\u011fi, sosyal a\u011f analizi, b\u00fcy\u00fck veri gibi \u00e7al\u0131\u015fma alanlar\u0131n\u0131n basitle\u015ftirilerek toplumun geneline anlat\u0131lmas\u0131, g\u00f6zetim konusundaki fark\u0131ndal\u0131\u011f\u0131 artt\u0131rabilir.<\/p>\n

marketwatch.com sitesi, TV programlar\u0131n\u0131n ratinglerinden politikac\u0131lar\u0131n pop\u00fclaritesine kadar bir \u00e7ok bilginin Twitter’dan elde edilebilece\u011fini iddia ediyor. Hatta, yap\u0131mc\u0131lar\u0131n programlar\u0131na yap\u0131lan yorumlar\u0131 silme \u015fans\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131ndan ger\u00e7ek e\u011filimlerin tespitinde Facebook’tan daha ba\u015far\u0131l\u0131 oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyor (http:\/\/www.marketwatch.com\/story\/tv-ratings-arent-only-thing-twitter-can-measure-2013-10-10<\/a>). A\u011f kullan\u0131c\u0131lar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda do\u011fru olabilir. Ama kendinizi Facebook’un sahiplerinin yerine koyun: Kullan\u0131c\u0131lar yap\u0131lan yorumlar\u0131 ne kadar silerse silsin. Siz ger\u00e7ekte hi\u00e7bir \u015feyi sunucular\u0131n\u0131zdan silmeyece\u011finizden toplumun genel profilini ve toplumsal e\u011filimleri tahmin edebileceksiniz. Sadece Google’daki aramalar bile d\u00fcnyadaki salg\u0131nlar\u0131n nas\u0131l yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 hakk\u0131nda bilgiler verirken (Ginsberg ve di\u011ferleri, 2008) acaba Facebook’tan neler \u00f6\u011frenebiliriz?<\/p>\n

Baz\u0131lar\u0131 \u00e7evresine bakacak, Gezi’nin T\u00fcrkler’in K\u00fcrtler’in y\u0131llard\u0131r ya\u015fad\u0131klar\u0131n\u0131 anlayabilmesinin \u00f6n\u00fcn\u00fc a\u00e7t\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia edecek. Baz\u0131lar\u0131 evlerinde zorla tutulan bir kesim oldu\u011funu iddia edecek. Baz\u0131lar\u0131 da demokrasi paketini halk\u0131n b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011funun memnuniyetle kar\u015f\u0131lad\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia edecek, di\u011fer bir kesim de bu iddiaya kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kacak. Baz\u0131lar\u0131 da \u00f6\u011frenci and\u0131n\u0131n kald\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131n \u00f6nemi (ya da \u00f6nemsizli\u011fi) \u00fczerine nutuklar atacak.<\/p>\n

Ne kadar anket yaparsan\u0131z yap\u0131n… Ki\u015fisel profiliniz, payla\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131z, be\u011fendi\u011finiz yaz\u0131lar, kendi yazd\u0131klar\u0131n\u0131z, yorumlar\u0131n\u0131z, mesajla\u015fmalar\u0131n\u0131z, arkada\u015f a\u011f\u0131n\u0131z, bu a\u011fdaki arkada\u015flar\u0131n\u0131zla olan ili\u015fkinizin derecesi (\u00f6rne\u011fin \u00e7ok s\u0131k yaz\u0131\u015fman\u0131z, ortak zevkleriniz, ortak arkada\u015flar\u0131n\u0131z vs.), t\u0131klamalar\u0131n\u0131z, Facebook’a hangi ip adresinden ba\u011fland\u0131\u011f\u0131n\u0131z… Facebook b\u00fct\u00fcn\u00fcn ili\u015fkili bilgisine sahip olarak hepimizden \u00e7ok \u015fey bilecektir. Belirli bir olay\u0131n, belirli bir toplumsal kesim \u00fczerindeki etkisini \u00e7ok daha ayr\u0131nt\u0131l\u0131 g\u00f6rebilecek, gelecekte olabileceklere dair tahminlerde bulunabileceklerdir. PRISM skandal\u0131nda da tart\u0131\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi bu devasa g\u00f6zetim makinesi, yaln\u0131zca ABD H\u00fck\u00fcmeti’ne hesap vermektedir. Bu nedenle, Facebook’u \u00f6zg\u00fcrl\u00fck kelimesiyle bir arada kullan\u0131rken bir kez daha d\u00fc\u015f\u00fcnmek gerekir.<\/p>\n

\u0130nternet tekellerinin bu korkutucu g\u00fcc\u00fcn\u00fc s\u0131n\u0131rland\u0131rmaya y\u00f6nelik yasal giri\u015fimler de vard\u0131r. Bu yasal giri\u015fimler, tekellere k\u0131smen \u00e7e\u015fitli s\u0131n\u0131rland\u0131rmalar getirmektedir. Fakat sosyal a\u011f tekelleri \u00e7o\u011fu zaman kendilerini yerel hukukunun \u00fczerinde, ondan muaf olarak g\u00f6rmektedirler. \u00dcstelik yasal giri\u015fimler, enformasyon tekelleri \u00fczerinde s\u00fcrekli bir denetim kuramad\u0131\u011f\u0131ndan ve yapt\u0131klar\u0131 analizleri denetleyemedi\u011finden yetersiz kalmaktad\u0131r. Ancak en \u00f6nemlisi, toplumda g\u00f6zetim konusunda bir duyarl\u0131l\u0131k olu\u015fmad\u0131\u011f\u0131, \u201cben yasad\u0131\u015f\u0131 bir \u015fey yapm\u0131yorum, bu y\u00fczden g\u00f6zetimden endi\u015fe etmiyorum\u201d a\u015f\u0131lmad\u0131ktan sonra hukuksal m\u00fccadelenin ba\u015far\u0131ya ula\u015fabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcyorum.<\/p>\n

A\u011f Ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131<\/h2>\n

Bir\u00e7ok bilgisayar kullan\u0131c\u0131s\u0131 \u00f6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131m\u0131 GNU\/Linux ile \u00f6zde\u015fle\u015ftiriyor. Oysa \u00f6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131m, herhangi bir \u00fcr\u00fcn\u00fcn \u00f6tesinde \u00fcretim arac\u0131 olan bilginin toplumsal m\u00fclkiyetini savunan bir felsefe. Kullan\u0131c\u0131lar, \u00f6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131mlar\u0131 herhangi bir \u015firketin izin verdi\u011fi \u00f6l\u00e7\u00fcde de\u011fil, kendi ihtiya\u00e7lar\u0131 do\u011frultusunda kullan\u0131yorlar. FSF (\u00d6zg\u00fcr Yaz\u0131l\u0131m Vakf\u0131), merkezi sosyal a\u011flar\u0131 ele\u015ftirirken yine ayn\u0131 hedeften yola \u00e7\u0131k\u0131yor: Kullan\u0131c\u0131lar\u0131n herhangi bir \u015firkete ba\u011f\u0131ml\u0131 olmamas\u0131 ve kendi bilgilerinin ger\u00e7ek sahibi olmas\u0131.<\/p>\n

Kullan\u0131c\u0131lar, ki\u015fisel bilgilerini verip \u015firketlerin (Facebook, Twitter, Google+ vs) sosyal a\u011flar\u0131n\u0131 kullanmaya hak kazan\u0131yorlar. \u00d6nceki b\u00f6l\u00fcmde tart\u0131\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi bu ki\u015fisel bilgiler, zamanla ki\u015fiye ve insanl\u0131\u011fa kar\u015f\u0131 bir g\u00fc\u00e7 haline geliyor. \u00d6rne\u011fin BDP, Facebook’u terk edecek ve ba\u015fka bir a\u011fa ge\u00e7ecek g\u00fcc\u00fc kendinde bulam\u0131yor. Dosya formatlar\u0131nda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z sorunlara (birlikte \u00e7al\u0131\u015fabilirlik) benzer bir sorunla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kal\u0131yoruz. Belirli bir \u00fcr\u00fcn\u00fcn kullan\u0131c\u0131lar\u0131ndan olu\u015fan a\u011flar (\u00f6rne\u011fin Microsoft Word kullan\u0131c\u0131lar\u0131), ileti\u015fimin devam\u0131 i\u00e7in yeni kullan\u0131c\u0131lar\u0131 da a\u011fa dahil olmaya zorlayabiliyor. 100 ki\u015fi Microsoft Word kullan\u0131yorsa ve belgelerini doc uzant\u0131l\u0131 kaydediyorsa, 101. kullan\u0131c\u0131 \u201cben belgelerimi sadece odt uzant\u0131l\u0131 kaydederim, doc uzant\u0131l\u0131 belgeleri okumam.\u201d diyemiyor. A\u011f, kullan\u0131c\u0131 say\u0131s\u0131 ne kadar fazlaysa o kadar g\u00fc\u00e7l\u00fc hale geliyor. Bunun sonucunda, siyasi partilerden \u015firketlere kadar en geni\u015f kitleyle ileti\u015fime gereksinim duyan herkes (ne yaz\u0131k ki!) pop\u00fcler a\u011flarda var olmaya zorlan\u0131yor. Fakat bu varolu\u015fun, \u0130nternet’in do\u011fas\u0131na ayk\u0131r\u0131 bir \u015fekilde ger\u00e7ekle\u015fti\u011fine dikkat etmek gerekiyor. \u0130nternet, ademi-merkeziyet\u00e7i yap\u0131s\u0131 ve bu yap\u0131dan kaynakl\u0131 olarak iktidarlar\u0131n tam kontrol\u00fcne izin vermemesi nedeniyle \u00f6zg\u00fcrle\u015ftirici bir potansiyele sahiptir. Facebook, Twitter, Google+, LinkedIn vb sosyal a\u011flar ise merkezi yap\u0131lar\u0131 nedeniyle iktidarlar\u0131n kontrol\u00fcne (g\u00f6zetimine ve sans\u00fcr\u00fcne) olanak sa\u011fl\u0131yorlar.<\/p>\n

Ayr\u0131ca merkezi sosyal a\u011flar, birlikte \u00e7al\u0131\u015fabilirlik ilkelerinden uzak, kendi veri formatlar\u0131yla \u0130nternet’te birbirinden kopuk, y\u00fcksek duvarlarla \u00f6r\u00fcl\u00fc bah\u00e7eler meydana getirmektedir. \u0130nternet’te birlikte \u00e7al\u0131\u015fabilirli\u011fin \u00f6nemini daha iyi anlayabilmek i\u00e7in birlikte \u00e7al\u0131\u015fabilirli\u011fin en g\u00fczel \u00f6rne\u011fi e-posta’ya bakal\u0131m. Herhangi bir gmail hesab\u0131ndan herhangi bir org.tr uzant\u0131l\u0131 adrese e-posta g\u00f6nderebiliyorsunuz. \u00c7\u00fcnk\u00fc e-posta protokol\u00fc, herhangi bir \u015firketin kontrol\u00fcnde de\u011fil. Kendi e-posta sunucunuzu kurman\u0131z\u0131n ve di\u011ferleriyle haberle\u015fmenizin \u00f6n\u00fcnde hi\u00e7bir engel yok. E\u011fer e-posta, merkeziyet\u00e7i bir yap\u0131da olsayd\u0131 gmail, mynet, yahoo, .msn, org.tr, .com.tr vb uzant\u0131l\u0131 e-posta hesaplar\u0131 sadece kendi aralar\u0131nda haberle\u015fip duracakt\u0131 ve gmail’den yahoo’ya e-posta g\u00f6nderemeyecektik. Merkeziyet\u00e7i a\u011flar, birlikte \u00e7al\u0131\u015fabilirlik esaslar\u0131na uymu\u015f olsayd\u0131, Facebook bir tekel olmayacak, Facebook’taki verilerimizi al\u0131p Xbook sunucusuna ta\u015f\u0131yabilecektik.<\/p>\n

Bu nedenle Tim Berners Lee, web’in merkeziyet\u00e7i sosyal a\u011flar\u0131n \u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc duvarlar\u0131n tehdidi ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyor. Bu duvarlar, web’i geni\u015fletmiyor, kullan\u0131c\u0131lar\u0131 \u015firketlerin duvarlar\u0131 arkas\u0131na hapsediyor (Berners-Lee ve di\u011ferleri, 2009).<\/p>\n

\u00d6zetle, ba\u015fta Facebook olmak \u00fczere merkeziyet\u00e7i a\u011flar \u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u00e7\u00fc de\u011fildir. \u00c7\u00fcnk\u00fc,<\/p>\n