…k\u0131rm\u0131z\u0131 renk otomobil alan kad\u0131nlar genellikle \u00fcniversiteli kad\u0131nlard\u0131r. K\u0131rm\u0131z\u0131 renk otomobil alan kad\u0131nlar sert sigara kullan\u0131yorlar, i\u00e7ki kullan\u0131yorlar. Bu kad\u0131nlar evlenemiyorlar ya da evliliklerini s\u00fcrd\u00fcremiyorlar. Bu kad\u0131nlar kavgac\u0131 \u00e7ok kaza yap\u0131yorlar ve CHP’ye oy veriyorlar.<\/p><\/blockquote>\n
Dilipak’\u0131n bu analizinin hangi veriye dayand\u0131\u011f\u0131 veya nas\u0131l yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 hakk\u0131nda bilgim yok. Ama son derece ciddi, alaya al\u0131nmamas\u0131 gereken bir \u00f6rnek. Belki trafik polisi, \u201cBu k\u0131rm\u0131z\u0131 araban\u0131n s\u00fcr\u00fcc\u00fcs\u00fc kesin CHP’lidir.\u201d diye arabay\u0131 durdurmayacak ama kasko \u015firketleri bu analizden faydalanacaklar. Dilipak konu\u015fmas\u0131na komplo teorileriyle devam ediyor. Zaten b\u00fcy\u00fck veri s\u00f6z konusu olunca konu\u015fma ister istemez 1984’e gidiyor. Ancak 1984’\u00fcn ve g\u00f6zetimin de \u00f6tesinde bir durum var. \u015eimdi sosyal bilimlerde son derece s\u0131n\u0131rl\u0131 g\u00f6zlem ve veriyle elde etti\u011fimiz sonu\u00e7lar\u0131 ve kurdu\u011fumuz teorileri de yeniden d\u00fc\u015f\u00fcnmemiz gerekiyor.<\/p>\n
Ge\u00e7en say\u0131da, Pentland’\u0131n sosyal fizik \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131ndan bahsetmi\u015ftim. Pentland’\u0131n iyimserli\u011finin aksine b\u00fcy\u00fck veri \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n (\u00f6zellikle m\u00fclkiyet sorunu nedeniyle) \u015fu anki \u015fartlarda karamsar bir tablo \u00e7izdi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Temel sorun, sosyal fizikten elde edilen ya da edilebilecek bilginin yanl\u0131\u015f olmas\u0131ndan \u00e7ok ger\u00e7e\u011fe daha yak\u0131n olmas\u0131 ve bu bilgiye sadece ayr\u0131cal\u0131kl\u0131 bir kesimin eri\u015febilmesi. Sosyal fizi\u011fin ipu\u00e7lar\u0131n\u0131 verdi\u011fi gibi sosyal bilimler, art\u0131k bildi\u011fimiz sosyal bilimler olmayacak. \u00c7ok yak\u0131n bir zamanda, Taylor’un end\u00fcstri m\u00fchendisli\u011finin temelini olu\u015fturan bilimsel y\u00f6netim ilkelerinin benzerlerini sosyal bilimlerde, t\u0131pta, y\u00f6netim bilimlerinde g\u00f6rece\u011fiz.<\/p>\n
Pentland sosyal fizi\u011fi, enformasyon ve fikir ak\u0131\u015f\u0131 ile insanlar\u0131n davran\u0131\u015f\u0131 aras\u0131ndaki g\u00fcvenilir matematiksel ba\u011flant\u0131lar\u0131 ara\u015ft\u0131ran nicel bir sosyal bilim olarak tan\u0131mlar. Sosyal fizik, fikirlerin sosyal \u00f6\u011frenme mekanizmas\u0131 ile insandan insana nas\u0131l akt\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve bu fikir ak\u0131\u015f\u0131n\u0131n toplumsal normlar\u0131n olu\u015fumunda, \u00fcretkenlikte ve yarat\u0131c\u0131l\u0131kta nas\u0131l bir rol oynad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ara\u015ft\u0131r\u0131r. Geleneksel fizi\u011fin enerjinin harekete d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn\u00fc inceledi\u011fi gibi sosyal fizik de fikir ve enformasyon ak\u0131\u015f\u0131n\u0131n davran\u0131\u015fa d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn\u00fc inceler.<\/p>\n
Sosyal fizi\u011fin temelinde b\u00fcy\u00fck veri vard\u0131r. Sosyal fizik \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 ya\u015fam\u0131 s\u00fcrekli g\u00f6zlemlenebilen bir laboratuvar olarak g\u00f6r\u00fcr. Pentland, tanr\u0131 gibi her \u015feyi g\u00f6rebilen bir g\u00f6z\u00fcm\u00fcz\u00fcn olmas\u0131 durumunda toplumun nas\u0131l i\u015fledi\u011fini anlayabilece\u011fimizi ve b\u00f6ylece problemlerimizi \u00e7\u00f6zmek i\u00e7in gerekli olan ad\u0131mlar\u0131 atabilece\u011fimizi savunur. Pentland’\u0131n a\u015fa\u011f\u0131daki grafi\u011fi geleneksel sosyal bilim ara\u015ft\u0131rmalar\u0131yla sosyal fizik ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 aras\u0131ndaki fark\u0131 g\u00f6stermektedir. Bu grafi\u011fe g\u00f6re y ekseninde ki\u015filerden toplanan veri zenginli\u011fi ve x ekseninde de g\u00f6zlem s\u00fcresi bulunmaktad\u0131r. G\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki bir \u00e7ok sosyal bilim ara\u015ft\u0131rmas\u0131 s\u0131n\u0131rl\u0131 say\u0131da insan\u0131 s\u0131n\u0131rl\u0131 bir s\u00fcre i\u00e7inde g\u00f6zlemleyerek insan davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 ve toplumsal ili\u015fkileri yorumlamaktad\u0131r; 1 noktas\u0131 bu geleneksel sosyal bilim ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131 temsil etmektedir. 2 noktas\u0131nda ise Roger Barker [2] ve Herbert Wright taraf\u0131ndan, 1947 ile 1972 aras\u0131nda 2000’den az n\u00fcfuslu bir kasabada ger\u00e7ekle\u015ftirilen psikoloji ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 vard\u0131r. 3 noktas\u0131 da yine geni\u015f bir zaman diliminde yap\u0131lan kalp sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 ara\u015ft\u0131rmas\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir [3]. Her iki ara\u015ft\u0131rmadaki geni\u015f zaman dilimi seyrek rastlan\u0131lan bir durumdur. 4 noktas\u0131 ise son 10 y\u0131lda sosyal medya firmalar\u0131ndan ya da cep telefonu sahiplerinden elde edilen geni\u015f veri k\u00fcmeleri \u00fczerinde ger\u00e7ekle\u015ftirilen analizlerdir. Bu analizler, geni\u015f bir zaman diliminde fakat s\u0131n\u0131rl\u0131 de\u011fi\u015fkenler ile yap\u0131lmaktad\u0131r. 5, 6, 7, 8 ve 9 noktalar\u0131nda ise sosyal fizik ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 yer almaktad\u0131r. 5 noktas\u0131nda Pentland’\u0131n Hakikat Madencili\u011fi diye adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fma bulunmaktad\u0131r. Bu \u00e7al\u0131\u015fma 9 ay boyunca iki farkl\u0131 \u00fcniversitedeki y\u00fcksek lisans \u00f6\u011frencilerinden konum, ki\u015filer aras\u0131 yak\u0131nl\u0131k, telefon kullan\u0131m\u0131 gibi veriler toplanarak yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u00c7al\u0131\u015fma 330 bin saatlik insan etkile\u015fimi i\u00e7ermektedir. 6 noktas\u0131nda g\u00f6sterilen Sosyal Evrim \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 bir \u00fcniversite yurdunda ger\u00e7ekle\u015ftirilmi\u015f ve 9 ay boyunca \u00f6\u011frencilerden ak\u0131ll\u0131 cep telefonlar\u0131 ile konum, ki\u015filer aras\u0131 yak\u0131nl\u0131k, ileti\u015fim gibi verilerin yan\u0131 s\u0131ra politik g\u00f6r\u00fc\u015f ve sa\u011fl\u0131k ile ilgili veriler toplanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu \u00e7al\u0131\u015fma 500 bin saatlik niteliksel g\u00f6zlem i\u00e7erir. 7 noktas\u0131nda yer alan Arkada\u015flar ve Aile ba\u015fl\u0131kl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmada 1,5 milyon saatlik g\u00f6zlem yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu g\u00f6zlem, sosyal medya kullan\u0131m\u0131, al\u0131\u015fveri\u015f, telefon kullan\u0131m\u0131, konum, ki\u015filer aras\u0131 yak\u0131nl\u0131k, uyku gibi verilerden olu\u015fur. 8 noktas\u0131nda \u00f6zel haz\u0131rlanm\u0131\u015f cihazlarla bir i\u015f yerindeki beyaz yakal\u0131lar \u00fczerinde yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rma g\u00f6sterilmektedir. Bir ayl\u0131k s\u00fcrede \u00e7al\u0131\u015fanlardan her 16 milisaniyede bir konum, ki\u015filer aras\u0131 yak\u0131nl\u0131k ve v\u00fccut dili verileri toplanm\u0131\u015ft\u0131r. 9 noktas\u0131 da Fildi\u015fi Sahili’nin n\u00fcfusunun tamam\u0131n\u0131 kapsayan bir ara\u015ft\u0131rma ile ilgilidir. 10 ise hen\u00fcz ger\u00e7ekle\u015fmemi\u015f ama d\u00fcnyan\u0131n gitti\u011fi yeri g\u00f6stermektedir. D\u00fcnya, insan\u0131n her davran\u0131\u015f\u0131n\u0131n y\u0131llarca g\u00f6zlemlenebildi\u011fi canl\u0131 bir laboratuvara d\u00f6n\u00fc\u015fmektedir.<\/p>\n Pentland, lenslerdeki geli\u015fmenin teleskop ve mikroskop yap\u0131m\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcn\u00fc a\u00e7arak astronomiyi ve biyolojiyi ilerletmesi gibi say\u0131sal bilgi k\u0131r\u0131nt\u0131lar\u0131n\u0131n sosyal fizi\u011fin sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 lenslerle analizinin de sosyal bilimlerde yeni bir d\u00f6nem ba\u015flataca\u011f\u0131n\u0131 iddia eder. G\u00fcn\u00fcm\u00fcz sosyal bilimi, laboratuvar ara\u015ft\u0131rmalar\u0131na ve anketlere dayan\u0131r. Ger\u00e7eklik daha \u00e7ok ortalamalarla ve sterotiplerle anla\u015f\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131r. Fakat t\u00fcm bunlar hayat\u0131n karma\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klamakta yetersizdir.<\/p>\n Sosyal fizik ara\u015ft\u0131rmalar\u0131, ya\u015fam\u0131n tamam\u0131n\u0131 bir laboratuvar olarak g\u00f6r\u00fcp onu kendi ola\u011fan ak\u0131\u015f\u0131 i\u00e7inde g\u00f6zlemlemeyi tercih eder. \u0130nsanlar\u0131n davran\u0131\u015f\u0131n\u0131 anlamak i\u00e7in \u00e7e\u015fitli kaynaklardan elde etti\u011fi verileri toplar ve onlar\u0131 ili\u015fkilendirerek b\u00fct\u00fcnsel analizini yapar. Pentland’\u0131n analizlerinde faydaland\u0131\u011f\u0131 ba\u015fl\u0131ca kaynaklar \u015funlard\u0131r:<\/p>\n Say\u0131sal alg\u0131lama platformlar\u0131 bu kaynaklar\u0131n merkezinde yer al\u0131r. Pentland ve \u00f6\u011frencileri, kendi \u00fcr\u00fcnleri olan iki teknolojiden (sosyometrik kimlik kart\u0131 ve ak\u0131ll\u0131 telefonlar i\u00e7in geli\u015ftirilen funf adl\u0131 yaz\u0131l\u0131m) faydalanarak insanlar\u0131n hareketlerini, davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 ve birbirleriyle olan etkile\u015fimlerini ger\u00e7ek zamanl\u0131 takip ederler.<\/p>\n Sosyometrik kimlik kartlar\u0131 (bkz. Resim-2), daha \u00e7ok i\u015f yeri ara\u015ft\u0131rmalar\u0131nda tercih edilmektedir. Taylor’un bilimsel ilkelerinde oldu\u011fu gibi sadece \u00fcretim s\u00fcrecinin kendisiyle ilgilenilmez. Y\u00fcz y\u00fcze ileti\u015fim ve telefon konu\u015fmalar\u0131 da takip edilmesi gereken etkile\u015fimlerdir. \u00c7al\u0131\u015fanlar\u0131n boyunlar\u0131na ast\u0131klar\u0131 sosyometrik kimlik kart\u0131ndaki al\u0131c\u0131larla, konum, v\u00fccut dili ve \u00e7al\u0131\u015fan\u0131n yak\u0131n\u0131nda kimlerin oldu\u011fu, bu ki\u015filerle konu\u015fup konu\u015fmad\u0131\u011f\u0131 kaydedilip takip edilmektedir. Buna kar\u015f\u0131n, konu\u015fmalar\u0131n\u0131n i\u00e7eri\u011fi ya da g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleri \u00f6zel hayat ihlali olaca\u011f\u0131 gerek\u00e7esiyle kaydedilmemektedir. Bu cihaz yard\u0131m\u0131yla, ki\u015fisel enerji d\u00fczeyi, v\u00fccut dilindeki empati ya da d\u0131\u015fa d\u00f6n\u00fckl\u00fck miktar\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fclebilmektedir (bkz. www.sociometricsolutions.com<\/a> ):<\/p>\n <\/p>\n Ak\u0131ll\u0131 telefonlarda kullan\u0131lan funf uygulamas\u0131 (http:\/\/www.funf.org\/) ise daha geni\u015f alana yay\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalarda kullan\u0131lmaktad\u0131r. Funf ile telefon kullan\u0131c\u0131lar\u0131ndan \u00e7ok \u00e7e\u015fitli veriler toplanabilmektedir: konum, h\u0131z, arama ve sms loglar\u0131, cep telefonunda kurulu ve \u00e7al\u0131\u015fan yaz\u0131l\u0131mlar, webdeki gezintiler, pil ve ekran durumu, telefonda kay\u0131tl\u0131 ki\u015filer, telefonun hareketleri.<\/p>\n Pentland’\u0131n canl\u0131 laboratuvar ara\u015ft\u0131rmalar\u0131ndan elde etti\u011fi sonu\u00e7lar ilk ba\u015fta bir hayal k\u0131r\u0131kl\u0131\u011f\u0131 yarat\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc biz zaten \u00fcz\u00fcm\u00fcn \u00fcz\u00fcme baka baka karard\u0131\u011f\u0131n\u0131 ya da bir insan\u0131n arkada\u015flar\u0131na bakarak onun kim oldu\u011fu hakk\u0131nda yorumlar yapabilece\u011fimizi biliriz. Bunun i\u00e7in sosyometrik kimlik kartlar\u0131na da ak\u0131ll\u0131 cep telefonlar\u0131na da gerek yoktur. Bilgisayar icat edilmeden \u00e7ok daha \u00f6nce atalar\u0131m\u0131z kendi deneyimleriyle bunu \u00f6\u011frenmi\u015flerdir. Ancak anlamak Pentland i\u00e7in sadece birinci ad\u0131md\u0131r. As\u0131l hedefi \u00fcz\u00fcm\u00fcn karar\u0131\u015f\u0131n\u0131 y\u00f6netebilmek ve arkada\u015flar\u0131na bakarak bir bireyin, grubun ya da genel olarak toplumun sonraki davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 tahmin edebilmektir. B\u00f6ylece sava\u015flar\u0131n ve finansal krizlerin \u00f6nlenebilece\u011fini, kaynaklar\u0131n daha verimli kullanabilece\u011fini, salg\u0131n hastal\u0131klar\u0131n yay\u0131lmas\u0131n\u0131n engellenebilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmektedir.<\/p>\n Sosyal fizi\u011fin \u00e7al\u0131\u015fma konusu fikirlerin ak\u0131\u015f\u0131d\u0131r ve yukar\u0131daki iki teknolojinin ana amac\u0131 da bu ak\u0131\u015f\u0131 izleyebilmektir. Fikirlerin ak\u0131\u015f\u0131 iki boyutta incelenir. Birinci boyut, ili\u015fkilenmedir (engagement). \u0130li\u015fkilenme, bir akran (peer) grubu i\u00e7inde davran\u0131\u015fsal normlar\u0131n geli\u015fimi ve bu normlar\u0131n sosyal bask\u0131yla uygulanmas\u0131 sonucunda olu\u015fan sosyal \u00f6\u011frenmedir. Sosyal \u00f6\u011frenme hem ba\u015fkalar\u0131n\u0131n davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 g\u00f6zlemleyerek veya hikayelerini dinleyerek yeni stratejiler \u00f6\u011frenmeyi hem de tecr\u00fcbe ve g\u00f6zlemle yeni d\u00fc\u015f\u00fcnceler elde etmeyi i\u00e7erir. \u0130kinci boyut ise ke\u015fiftir (exploration). Ke\u015fif, farkl\u0131 sosyal a\u011flar in\u015fa ederek ya da ara\u015ft\u0131rarak yeni ve potansiyel olarak de\u011ferli fikirler aray\u0131p bulma s\u00fcrecidir.<\/p>\n Fikirler, vir\u00fcs gibi yay\u0131l\u0131r. Hasta biriyle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131zda hastal\u0131\u011fa yakalanma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 ortaya \u00e7\u0131kar. Vir\u00fcse sahip ne kadar fazla insanla temas edilirse bu olas\u0131l\u0131k o kadar artar. Vir\u00fcs\u00fcn v\u00fccudumuzda etkili olabilmesi ise ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k sistemimize ba\u011fl\u0131d\u0131r. Fikirler ve bunlar\u0131n ki\u015filer \u00fczerindeki etkisi de b\u00f6yledir. E\u011fer \u00e7evremizde herhangi bir fikri ta\u015f\u0131yan \u00e7ok ki\u015fi varsa bu fikirlere maruz kalma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131m\u0131z daha fazlad\u0131r. Fikrin etkisi ki\u015finin o fikre kar\u015f\u0131 duyarl\u0131l\u0131\u011f\u0131 ile de ilgilidir. Bu duyarl\u0131l\u0131k, rol modelle hedef ki\u015fi aras\u0131ndaki g\u00fcven ili\u015fkisi ve yeni fikrin ki\u015finin daha \u00f6nceki davran\u0131\u015flar\u0131 ile tutarl\u0131l\u0131\u011f\u0131 gibi etkenlere ba\u011fl\u0131d\u0131r. \u0130nsanlar ne yapacaklar\u0131n\u0131 bilemedikleri zamanlarda daha \u00e7ok ba\u015fkalar\u0131na bakarak ne yapacaklar\u0131na karar vermeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar.<\/p>\n Yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalarda obezite, sigara kullan\u0131m\u0131 gibi sa\u011fl\u0131kla ilgili al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131n sosyal \u00e7evreyle yak\u0131ndan ili\u015fkili oldu\u011fu g\u00f6zlenmi\u015ftir. Resim-1’de 3 noktas\u0131nda belirtilen ara\u015ft\u0131rma da obezitenin ve mutlulu\u011fun insanlar aras\u0131ndaki sosyal etkile\u015fimle ilgili oldu\u011funu g\u00f6stermektedir. Fakat bu ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n temel zaaf\u0131, s\u0131n\u0131rl\u0131 bir \u00e7evrede ve eksik bilgiyle ger\u00e7ekle\u015fiyor olmalar\u0131d\u0131r. \u00c7o\u011fu zaman veriler geriye d\u00f6n\u00fckt\u00fcr. Ki\u015finin ge\u00e7mi\u015fine dair anlat\u0131lar\u0131 haf\u0131zas\u0131yla s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r ve bunun sonucunda ara\u015ft\u0131rma kapsam\u0131nda toplanan veride kesintiler vard\u0131r. Bu ba\u011flamda, Pentland ve \u00f6\u011frencileri taraf\u0131ndan bir \u00f6\u011frenci yurdunda bir y\u0131l s\u00fcreyle yap\u0131lan Sosyal Evrim \u00c7al\u0131\u015fmas\u0131, geleneksel sosyal bilimlerdeki ara\u015ft\u0131rmalarla sosyal fizik ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 aras\u0131ndaki fark\u0131 ortaya koymas\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemlidir. \u0130nsanlar\u0131n birbirlerine etkisinin ve bireylerin yeni fikirlere a\u00e7\u0131kl\u0131\u011f\u0131n\u0131n fikirlerin yay\u0131lmas\u0131n\u0131 \u00f6ng\u00f6rebilmede kritik parametreler oldu\u011funu sosyal fizik olmadan da g\u00f6rebiliriz. Peki bu iki parametreyle oynamak a\u011f\u0131 nas\u0131l etkileyecektir? \u0130nsanlar aras\u0131ndaki sosyal etkile\u015fimi \u00e7ok say\u0131da de\u011fi\u015fken \u00fczerinden inceleyen ve bunu g\u00f6rselle\u015ftiren sosyal fizik olmadan b\u00f6yle bir deneye giri\u015fmek zordur.<\/p>\n Sosyal Evrim \u00c7al\u0131\u015fmas\u0131’na kat\u0131lan \u00f6\u011frencilere, hem yak\u0131n arkada\u015flar\u0131yla hem de tan\u0131d\u0131klar\u0131yla olan sosyal etkile\u015fimlerini izleyebilmek i\u00e7in ak\u0131ll\u0131 cep telefonlar\u0131 verilir. Ara\u015ft\u0131rmada 500 bin saatlik veri toplan\u0131r; bunun yan\u0131nda \u00f6\u011frencilerle d\u00fczenli olarak y\u00fcz y\u00fcze g\u00f6r\u00fc\u015fmeler ve anketler yap\u0131l\u0131r, \u00f6\u011frencilerin kilolar\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fcr, telefon aramalar\u0131na (kimlerle g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcld\u00fc) ve mesajlar\u0131na y\u00f6nelik kay\u0131tlar incelenir. Y\u00fczlerce gigabyte veri toplanarak al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131n nas\u0131l ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 sorgulan\u0131r. Ara\u015ft\u0131rma sonucunda, kilo alan bireylerin kilo alan akranlar\u0131yla daha s\u0131k kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131, kilo verenlerle pek fazla rastla\u015fmad\u0131\u011f\u0131, yak\u0131n arkada\u015flarda g\u00f6r\u00fclen kilo de\u011fi\u015fimin ise belirgin bir fark yaratmad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6zlenir. Etkinin do\u011frudan ya da dolayl\u0131 olmas\u0131 b\u00fcy\u00fck bir fark yaratmam\u0131\u015ft\u0131r. Hatta ba\u015fkalar\u0131n\u0131n davran\u0131\u015f\u0131n\u0131 g\u00f6zlemek ya da kulak misafiri olmak gibi dolayl\u0131 etkile\u015fimler davran\u0131\u015f \u00fczerinde daha etkili de olabilmi\u015ftir. Ayr\u0131ca etkile\u015fimlerin uzun s\u00fcreli ve ayr\u0131nt\u0131l\u0131 olarak izlenmesi do\u011frudan ve h\u0131zl\u0131 sonu\u00e7lar\u0131 olmayan etkile\u015fimlerin de davran\u0131\u015flar \u00fczerinde yaratt\u0131\u011f\u0131 de\u011fi\u015fimin g\u00f6zlenebilmesine olanak vermi\u015ftir. \u00d6\u011frenciler aras\u0131ndaki ili\u015fkileri say\u0131salla\u015ft\u0131rarak (kim kiminle ne kadar s\u00fcre beraberdi, kimlerle ka\u00e7 dakika g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcld\u00fc, ki\u015filer aras\u0131ndaki mesajla\u015fma say\u0131s\u0131, ki\u015filer aras\u0131ndaki fiziksel yak\u0131nl\u0131klar, yak\u0131nl\u0131klar\u0131n s\u00fcresi vb.) nicel ve zamanla senkronize tahminlerde bulunulabilece\u011fini s\u00f6yleyen Pentland sonraki ad\u0131m\u0131 atar ve ili\u015fkiler a\u011f\u0131nda yap\u0131lacak d\u00fczenlemelerle insan davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131n da de\u011fi\u015ftirilebilece\u011fini savunur.<\/p>\n Pentland’\u0131n bir sonraki sorusu ise se\u00e7menlerin kararlar\u0131n\u0131n nas\u0131l olu\u015ftu\u011fudur. Se\u00e7menlerin kararlar\u0131nda i\u00e7inde bulunduklar\u0131 ve maruz kald\u0131klar\u0131 fikir ak\u0131\u015f\u0131 ne kadar etkili olmaktad\u0131r? Yine da\u011f\u0131t\u0131lan ak\u0131ll\u0131 telefonlar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla insanlar\u0131n nerede, kimlerle, ne kadar s\u00fcre bulundu\u011fu ve kimlerle g\u00f6r\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc ara\u015ft\u0131r\u0131l\u0131r; politik g\u00f6r\u00fc\u015flerini sorgulayan anketler yap\u0131l\u0131r. Ayn\u0131 fikirlere daha \u00e7ok maruz kalma sonucunda ki\u015filerin d\u00fc\u015f\u00fcncelerinde daha a\u015f\u0131r\u0131 noktalara savruldu\u011fu, bu savrulman\u0131n birinci s\u0131n\u0131flarda daha kuvvetli olmakla beraber \u00fcst s\u0131n\u0131flarda da belirgin oldu\u011fu, 2008 ABD Ba\u015fkanl\u0131k Se\u00e7imleri’nde siyasetin g\u00fcndemi daha \u00e7ok i\u015fgal etmesiyle beraber \u00f6\u011frencilerin daha \u00e7ok kendi g\u00f6r\u00fc\u015flerine yak\u0131n insanlar\u0131n bulundu\u011fu mekanlar\u0131 tercih etmeye y\u00f6neldi\u011fi g\u00f6zlenmi\u015ftir. Pentland bu durumu Nobelli psikolog Daniel Kahneman’\u0131n s\u00f6zleriyle a\u00e7\u0131klar:Hangi fikir ak\u0131nt\u0131s\u0131nda y\u00fczece\u011fimiz ki\u015fisel tercihimizdir; ama tercihimizi yapt\u0131ktan sonra bilin\u00e7alt\u0131m\u0131z, davran\u0131\u015flar\u0131m\u0131z\u0131 ve d\u00fc\u015f\u00fcncelerimizi i\u00e7inde y\u00fczmeyi tercih etti\u011fimiz bu fikirlere g\u00f6re bi\u00e7imlendirilir.<\/p>\n Pentland ve arkada\u015flar\u0131n\u0131n bir di\u011fer ara\u015ft\u0131rma konusu ise merak\u0131n ve ilgi alanlar\u0131n\u0131n ki\u015fisel tercihlerden mi yoksa etraf\u0131m\u0131z\u0131 saran insanlardan m\u0131 kaynakland\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Arkada\u015flar ve Aile adl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda gen\u00e7 ailelerden olu\u015fan bir toplulukta ak\u0131ll\u0131 telefon uygulamalar\u0131n\u0131n benimsenmesini ara\u015ft\u0131r\u0131rlar. Bunun i\u00e7in kat\u0131l\u0131mc\u0131lara, kimin kiminle mesajla\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 ya da g\u00f6r\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc, sosyal a\u011flardaki faaliyetlerini, kimlerle y\u00fcz y\u00fcze g\u00f6r\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ve nerelerde zaman ge\u00e7irdi\u011fini, indirdi\u011fi uygulamalar\u0131 kaydeden ak\u0131ll\u0131 telefonlar verilir. Ak\u0131ll\u0131 telefonlardan elde edilen 1,5 milyon saatlik bilginin yan\u0131 s\u0131ra ki\u015filer aras\u0131 davran\u0131\u015f \u00f6r\u00fcnt\u00fcleri toplan\u0131r ve ki\u015filerin e\u011filimlerini, d\u00fc\u015f\u00fcncelerini, ki\u015filiklerini vb. \u00f6zelliklerini inceleyen y\u00fczlerce anket yap\u0131l\u0131r. Uygulamalar\u0131n indirilmesinden yola \u00e7\u0131k\u0131larak, bunun ki\u015fisel tercihle mi reklamlarla m\u0131 yoksa \u00e7evre etkisiyle mi ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi sorusu ara\u015ft\u0131r\u0131l\u0131r. Standart sosyolojik yakla\u015f\u0131mla ya\u015f, cinsiyet, din, meslek gibi ortak \u00f6zellikler ile bir uygulamay\u0131 indirme e\u011filimi aras\u0131ndaki ili\u015fki sorguland\u0131\u011f\u0131nda tahminlerde %12’lik bir ba\u015far\u0131 elde edilir. \u0130nsanlar\u0131n t\u00fcm etkile\u015fimleri (y\u00fcz y\u00fcze g\u00f6r\u00fc\u015fmeler, telefon kay\u0131tlar\u0131, tesad\u00fcfi kar\u015f\u0131la\u015fmalar, sosyal medya) dikkate al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda ba\u015far\u0131 oran\u0131n\u0131n d\u00f6rt kat daha artt\u0131\u011f\u0131 g\u00f6zlenir.<\/p>\n Pentland’\u0131n sosyal fizi\u011finde Kahneman’\u0131n h\u0131zl\u0131 ve yava\u015f d\u00fc\u015f\u00fcnme ayr\u0131m\u0131 \u00f6nemli bir yer tutar. H\u0131zl\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnme daha \u00e7ok sezgilerle ve al\u0131\u015fkanl\u0131klarla ger\u00e7ekle\u015fir. \u00c7o\u011funlukla bilin\u00e7siz ve otomatik ger\u00e7ekle\u015firken yava\u015f d\u00fc\u015f\u00fcnce bilin\u00e7li ve muhakemeye dayan\u0131r. Kahneman’\u0131n bu ayr\u0131m\u0131, \u00f6zg\u00fcr irade ve toplumsal etkiler aras\u0131ndaki tart\u0131\u015fmaya da farkl\u0131 bir boyut getirir. Kahneman’a g\u00f6re toplumsal etkiler h\u0131zl\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmeye dayal\u0131 hareketlerimizde belirleyiciyken \u00f6zg\u00fcr irade kendini yava\u015f d\u00fc\u015f\u00fcnmede g\u00f6sterir. H\u0131zl\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnme g\u00fcndelik hayat\u0131m\u0131zdaki eylemlerin \u00e7o\u011funu belirlemesine ra\u011fmen kritik kararlar\u0131m\u0131z\u0131 yava\u015f d\u00fc\u015f\u00fcnmeyle olu\u015ftururuz. Pentland’\u0131n sosyal fizi\u011finin temelini de al\u0131\u015fkanl\u0131klarla belirlenen h\u0131zl\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnme olu\u015fturur. Al\u0131\u015fkanl\u0131klar, kendi deneyimlerimiz sonucunda ve ba\u015fkalar\u0131n\u0131 g\u00f6zlemleyerek olu\u015fur. Sosyal a\u011flarda belirli fikirlere maruz kalmak; bu maruz kalman\u0131n miktar\u0131, s\u00fcresi ve s\u00fcreklili\u011fi yeni al\u0131\u015fkanl\u0131klar edinmede ve var olan al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131n de\u011fi\u015fiminde belirleyicidir.<\/p>\n Pentland’\u0131n sosyal fizi\u011fi de h\u0131zl\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnme ve dolay\u0131s\u0131yla a\u011flardaki fikir ak\u0131\u015f\u0131n\u0131n davran\u0131\u015flar\u0131 bi\u00e7imlendirmedeki rol\u00fc \u00fczerinedir. Ama yukar\u0131da da belirtti\u011fim gibi Pentland’\u0131n amac\u0131 yaln\u0131zca anlamak de\u011fil, a\u011f ili\u015fkilerine m\u00fcdahale de edebilmektir. B\u00f6ylece a\u011f ili\u015fkileri verimlilik ve inovasyon i\u00e7in yeniden yap\u0131land\u0131r\u0131labilecektir.<\/p>\n Pentland’\u0131n bir \u00e7a\u011fr\u0131 merkezindeki ara\u015ft\u0131rmas\u0131nda oldu\u011fu gibi a\u011f ili\u015fkilerindeki ufak bir de\u011fi\u015fim bile verimlili\u011fi art\u0131rabilmektedir. \u00c7a\u011fr\u0131 merkezlerinde verimlili\u011fin en \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fc sorunlara ne kadar h\u0131zl\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fcm bulunabildi\u011fidir. Pentland’\u0131n \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 \u00e7a\u011fr\u0131 merkezinde insanlar gruplara ayr\u0131lm\u0131\u015f olup her seferinde gruplardan sadece birer ki\u015fi mola vermektedir. Y\u00f6netim, ayn\u0131 grup i\u00e7inde \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n birbirlerinden \u00f6\u011frenebilecekleri \u015feylerin s\u0131n\u0131rl\u0131 oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmektedir. Pentland ve arkada\u015flar\u0131, sosyometrik kimlik kartlar\u0131yla yapt\u0131klar\u0131 ara\u015ft\u0131rma sonucunda gruptaki herkesin ayn\u0131 anda mola vermesinin ve grup i\u00e7i etkile\u015fimin artmas\u0131n\u0131n daha verimli olabilece\u011fini hesaplad\u0131lar. Ger\u00e7ekten de molalar ayn\u0131 zamanda verildi\u011finde sorunlar\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fcm h\u0131z\u0131nda kayda de\u011fer bir art\u0131\u015f oldu. \u015eirketin t\u00fcm \u00e7a\u011fr\u0131 merkezi birimleri buna g\u00f6re yeniden \u00f6rg\u00fctlendi\u011finde y\u0131ll\u0131k 15 milyon dolar kar elde edilebilecekti.<\/p>\n Pentland’\u0131n \u015firketlerde sosyometrik kimlik kartlar\u0131yla yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalarda baz\u0131 sorunlar da su y\u00fcz\u00fcne \u00e7\u0131kt\u0131. Bu kimlik kartlar\u0131 kullan\u0131larak insanlar\u0131n \u015firket i\u00e7indeki konu\u015fmalar\u0131ndan, v\u00fccut dillerinden, e-postalar\u0131ndan \u015firket i\u00e7indeki fikir ak\u0131\u015f\u0131 ile ne kadar ili\u015fkilendi\u011fi tespit edildi. Verimli gruplarla verimsiz gruplar kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131. Kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rma sonucunda \u00fcyeleri aras\u0131nda fikir ak\u0131\u015f\u0131n\u0131n yo\u011fun oldu\u011fu \u00e7al\u0131\u015fma gruplar\u0131n\u0131n \u015firketlerde daha ba\u015far\u0131l\u0131 oldu\u011fu g\u00f6zlendi. Ba\u015fka bir i\u015f yerinde ise \u015firketin farkl\u0131 birimlerinde i\u00e7 etkile\u015fimin yo\u011funlu\u011funa kar\u015f\u0131n baz\u0131 birimler aras\u0131ndaki fikir al\u0131\u015fveri\u015finin (fikir ke\u015fif s\u00fcrecinin) zay\u0131fl\u0131\u011f\u0131 tespit edildi. Ayr\u0131ca d\u0131\u015far\u0131dan i\u00e7eriye d\u00fc\u015f\u00fcnce ak\u0131\u015f\u0131n\u0131n fazla oldu\u011fu gruplar\u0131n \u015firketlerde daha inovatif oldu\u011fu g\u00f6zlendi.<\/p>\n Sosyal fizik, daha kesin hesaplamalar\u0131 ve \u00e7ok farkl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fma alanlar\u0131na uygulanabilir olu\u015fuyla Taylor’un bilimsel ilkelerini a\u015facakt\u0131r. Sosyal fizi\u011fin c\u00fcreti bununla da s\u0131n\u0131rl\u0131 kalmamaktad\u0131r. Pentland, kaynak ve eri\u015fim hakk\u0131 \u00fczerine kurulu olan \u015fehir politikalar\u0131n\u0131n yerini kendini d\u00fczenleyen ve vatanda\u015flar\u0131n ihtiya\u00e7lar\u0131na g\u00f6re \u015fekillenen \u015fehir sistemlerinin alaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmektedir.<\/p>\n G\u00fcn\u00fcm\u00fczde \u015fehir verisinin en \u00f6nemli kayna\u011f\u0131 cep telefonlar\u0131d\u0131r. Geli\u015fen teknolojiyle ve cihazlar\u0131n daha \u00e7ok al\u0131c\u0131yla donanmas\u0131yla beraber hem veri miktar\u0131 hem de \u00e7e\u015fitlili\u011fi h\u0131zla artmakta, insan davran\u0131\u015f\u0131n\u0131 modelleme teknikleri giderek daha detayl\u0131 ve hatas\u0131z hale gelmektedir. \u015eimdiye kadar h\u00fck\u00fcmet servisleri ve bir\u00e7ok ticari faaliyet pahal\u0131 ve s\u0131n\u0131rl\u0131 olan demografik veriye dayan\u0131rken \u015fimdi \u00f6zellikle cep telefonlar\u0131ndan elde edilen say\u0131sal bilgi k\u0131r\u0131nt\u0131lar\u0131yla insanlar\u0131n nerede \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131, yemek yedi\u011fi, nerelere seyahat etti\u011fi, i\u015fe giderken hangi rotay\u0131 izledi\u011fi anl\u0131k olarak takip edilebilmektedir. \u0130nsanlar, davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131n ki\u015fisel tercihleri ile ilgili oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler. Ancak sosyal fizik ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 belirli davran\u0131\u015f \u00f6r\u00fcnt\u00fcleri i\u00e7inde olan, benzer i\u015f yerlerinde \u00e7al\u0131\u015f\u0131p ayn\u0131 yerlere seyahat eden, hafta sonlar\u0131n\u0131 benzer etkinliklerle ge\u00e7iren gruplar oldu\u011funu g\u00f6sterir. Bu gruplar i\u00e7inde etkile\u015fim y\u00fcksek oldu\u011fundan sosyal \u00f6\u011frenme de buna paralel olarak ger\u00e7ekle\u015fmektedir. \u0130nsanlar fark\u0131na vars\u0131n ya da varmas\u0131n belirli bir fikir havuzunun i\u00e7inde y\u00fczmekte ve buna ba\u011fl\u0131 normlar\u0131 i\u00e7selle\u015ftirmektedir.<\/p>\n Pentland’a g\u00f6re sosyal fizik \u015fehir trafi\u011fini d\u00fczenlemek i\u00e7in kullan\u0131labilir. GPS verilerinden trafik t\u0131kan\u0131kl\u0131klar\u0131 a\u015f\u0131labilir ya da kazalar \u00f6nlenebilir. \u00d6rne\u011fin bulundu\u011fu g\u00fczergahta normalden h\u0131zl\u0131 ilerleyen s\u00fcr\u00fcc\u00fcler daha dikkatli s\u00fcrmeleri konusunda uyar\u0131labilirler.<\/p>\n Sosyal fizik salg\u0131nlar\u0131n yay\u0131lmas\u0131n\u0131 da engelleyebilir. Salg\u0131nlar konusunda \u015f\u00f6yle bir varsay\u0131m vard\u0131r: \u0130nsanlar\u0131n hareketleri ve davran\u0131\u015flar\u0131 hastal\u0131k boyunca da de\u011fi\u015fmez. Oysa sa\u011fl\u0131k verileri bunun tam tersini g\u00f6sterir. Google’\u0131n grip tespitinden \u00e7ok daha geli\u015fmi\u015f ve ger\u00e7e\u011fe yak\u0131n analizlerle grip salg\u0131nlar\u0131 iki yoldan kontrol alt\u0131na al\u0131nabilir. Birincisi, insanlar\u0131n davran\u0131\u015f \u00f6r\u00fcnt\u00fclerindeki de\u011fi\u015fiklikleri izleyerek ve ikincisi salg\u0131n\u0131n yay\u0131l\u0131\u015f\u0131n\u0131 haritaland\u0131r\u0131p insanlar\u0131 gerekli \u00f6nlemleri almas\u0131 ve salg\u0131n b\u00f6lgelerinden uzakla\u015fmalar\u0131 konusunda uyararak. Grip gibi basit hastal\u0131klar yan\u0131nda davran\u0131\u015flardaki ve ses tonundaki de\u011fi\u015fimlerden ruh sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 ile ilgili sorunlar\u0131 da ak\u0131ll\u0131 cep telefonlar\u0131 ile \u00f6nceden tahmin etmek m\u00fcmk\u00fcn olacak ve insanlara buna g\u00f6re uyar\u0131lar getirilebilecektir.<\/p>\n Fakat ya\u015fad\u0131klar\u0131m\u0131zdan \u00f6\u011frendi\u011fimiz \u015feyler, Pentland’dan aktarmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m gelecek tasavvurunun bizim i\u00e7in pek de hay\u0131rl\u0131 olamayaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yler. Asl\u0131nda Pentland ate\u015fle oynad\u0131\u011f\u0131n\u0131n ve b\u00fcy\u00fck verideki m\u00fclkiyet sorunun gayet fark\u0131ndad\u0131r. Ama bunun toplum yarar\u0131na a\u015f\u0131labilece\u011fi y\u00f6n\u00fcnde bir iyimserli\u011fi de vard\u0131r. Kendi \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda, kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n ara\u015ft\u0131rman\u0131n ama\u00e7lar\u0131 konusunda bilgilendirildi\u011fini ve ki\u015finin mahremiyetini ihlal edecek durumlara kar\u015f\u0131 gerekli teknolojik \u00f6nlemlerin al\u0131nd\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yler. B\u00fcy\u00fck veriyi, m\u00fclkiyet ili\u015fkileri \u00e7er\u00e7evesinde tart\u0131\u015fmak gerekti\u011fini g\u00f6z ard\u0131 etmez. \u015eirketlere verilen ki\u015fisel verinin, al\u0131nacak hizmetin kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda \u00f6denen bir \u00fccret oldu\u011funu, insanlar\u0131n,<\/p>\n haklar\u0131na sahip olmalar\u0131 gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr.<\/p>\n Ayr\u0131ca insan\u0131n bir i\u00e7 d\u00fcnyas\u0131n\u0131n oldu\u011funu, her \u015feyin say\u0131salla\u015ft\u0131r\u0131lamayaca\u011f\u0131n\u0131 ve t\u00fcm hareketlerinin \u00f6ng\u00f6r\u00fclemeyece\u011fini kabul eder. Fakat Pentland’\u0131n sosyal fizi\u011fi geleneksel sosyal bilim ara\u015ft\u0131rmalar\u0131yla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda \u00e7ok daha zengin bir veri havuzundan faydalan\u0131r ve ger\u00e7e\u011fe daha yak\u0131n tahminlerde bulunabilir.<\/p>\n Sosyal fizik daha geni\u015f kesimlerce anla\u015f\u0131labilir ve uygulanabilir hale geldi\u011finde sosyal bilimler art\u0131k bildi\u011fimiz sosyal bilimler olamayacak…<\/p>\n [1]<\/strong> http:\/\/www.radikal.com.tr\/turkiye\/abdurrahman_dilipaktan_kirmizi_arabali_kadin_analizi-1194157<\/a>, son eri\u015fim 19\/06\/2014 Pentland, A. (2014), Social Physics: How Good Ideas Spread\u2014The Lessons from a New Science<\/em>, The Penguin Press<\/p>\n![\"Sosyal](\"http:\/\/yarimada.gen.tr\/wp-content\/uploads\/2014\/09\/SosyalFizikCalismalari.png\")
<\/a>\n
<\/a>\n
Notlar:<\/h3>\n
\n[2]<\/strong> http:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Roger_Barker<\/a>, son eri\u015fim 19\/06\/2014
\n[3]<\/strong> http:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Framingham_Heart_Study<\/a>, son eri\u015fim 19\/06\/2014<\/p>\nKaynaklar<\/h3>\n