Facebook’a herhangi bir ele\u015ftiri getirdi\u011fimde \u00f6nce kar\u015f\u0131ma Arap Bahar\u0131 \u00e7\u0131kard\u0131; \u015fimdi de Gezi \u00e7\u0131k\u0131yor. Tepki \u00e7o\u011funlukla ayn\u0131 oluyor; sosyal a\u011flar\u0131n h\u00fck\u00fcmetlerin etki alan\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda \u00f6zerk bir ileti\u015fim alan\u0131 yaratt\u0131\u011f\u0131yla ba\u015flan\u0131p Wall Street’ten, Tahrir’den ve Taksim’den dem vuruluyor. Sosyal medyan\u0131n isyanlar\u0131n nedeni oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnene pek rastlam\u0131yorum. Ama genellikle d\u00fcnyan\u0131n d\u00f6rt bir yan\u0131ndaki toplumsal hareketlerle sosyal medya kullan\u0131m\u0131 aras\u0131nda bir ba\u011f kuruluyor ve Facebook’u ya da Twitter’\u0131 ele\u015ftirdi\u011finizde sosyal medya savunucular\u0131n\u0131n g\u00f6z\u00fcnde teknoloji kar\u015f\u0131t\u0131 bir makine k\u0131r\u0131c\u0131s\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcyorsunuz.<\/p>\n
<\/p>\n
Teknoloji kar\u015f\u0131t\u0131 de\u011filim. Tam tersine, \u0130nternet’le ilk kez tan\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m 1996 y\u0131l\u0131ndan beri \u0130nternet’in e\u015fit ve \u00f6zg\u00fcr bir toplum i\u00e7in ola\u011fan\u00fcst\u00fc bir potansiyele sahip oldu\u011funun fark\u0131nday\u0131m. Sorunum \u0130nternet ile de\u011fil, g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki sosyal medyan\u0131n sosyalli\u011finin s\u0131n\u0131rlar\u0131 ile.<\/p>\n
1996’da 40 milyon \u0130nternet kullan\u0131c\u0131s\u0131 varken bu say\u0131 2013 y\u0131l\u0131nda 2,5 milyar\u0131 a\u015ft\u0131. Kabloya (ve dolay\u0131s\u0131yla belirli bir yere) ba\u011fl\u0131 olan \u0130nternet, kablosuz a\u011flarla beraber \u00e7ok daha geni\u015f alanlara yay\u0131ld\u0131; insanlar sadece masa ba\u015f\u0131nda de\u011fil, hayat\u0131n her alan\u0131nda \u00e7evrimi\u00e7i olmaya ba\u015flad\u0131lar Bug\u00fcn, d\u00fcnyadaki enformasyonun %95’i say\u0131salla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f durumda. Say\u0131salla\u015ft\u0131r\u0131lan bu enformasyon \u0130nternet ya da di\u011fer di\u011fer a\u011flar \u00fczerinden sunuluyor (Hilbert ve Lopez’den aktaran Castells(2013)). 2007’den sonra sosyal medya siteleri, e-postay\u0131 geride b\u0131rakarak \u0130nternet’in ba\u015fat teknolojisi haline geldi. \u00dclkemizde de bir\u00e7ok insan i\u00e7in \u0130nternet’in ad\u0131 feys (facebook) oldu.<\/p>\n
Castells’e (2013) g\u00f6re ileti\u015fimde \u0130nternet ve kablosuz a\u011flarla tetiklenen bu b\u00fcy\u00fck de\u011fi\u015fim olumlu ve olumsuz senaryolar\u0131 da beraberinde getirdi. B\u00fcy\u00fck teknolojik de\u011fi\u015fimlerin, onu ya\u015fayanlarca hissedilebilmesine kar\u015f\u0131n etkilerinin tam olarak anla\u015f\u0131lamad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirten Castells (2013), teknolojik de\u011fi\u015fimler ve bunun sosyal bilimcilerce anla\u015f\u0131labilmesi aras\u0131nda bir aral\u0131k oldu\u011funu savunur. \u0130nternet’in yabanc\u0131la\u015fma, depresyon, insanlardan uzakla\u015fma risklerini art\u0131rd\u0131\u011f\u0131na dair haberlerin ger\u00e7e\u011fi yans\u0131tmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmektedir. Son bulgular da bu haberlerin tam tersi y\u00f6n\u00fcndedir: \u0130nsanlar sosyalle\u015ftik\u00e7e \u0130nternet kullan\u0131mlar\u0131 artmakta, \u0130nternet kullan\u0131mlar\u0131 art\u0131k\u00e7a sosyalle\u015fmektedirler.<\/p>\n
Castells (2013), toplumsal yap\u0131da, k\u00fclt\u00fcrde ve toplumsal davran\u0131\u015flarda \u00f6nemli de\u011fi\u015fimler ya\u015fand\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtir. A\u011fsal \u00f6rg\u00fctlenme bi\u00e7imleri yayg\u0131nla\u015fmakta, k\u00fclt\u00fcrel otonomluk geli\u015fmekte ve toplumsal davran\u0131\u015flarda bireyselle\u015fme a\u011f\u0131rl\u0131k kazanmaktad\u0131r. Belirli bir alana, i\u015f yerine ve aileye \u00f6zg\u00fc olan topluluklardan (community) bireysel \u00e7\u0131karlar, de\u011ferler ve projeler \u00e7er\u00e7evesinde bir araya gelen toplumsal ili\u015fkilere do\u011fru bir kay\u0131\u015f vard\u0131r. Ancak bireyselle\u015fme ne izolasyondur ne de topluluklar\u0131n sonudur. Sosyallik, benzer d\u00fc\u015f\u00fcnen bireylerin siber alandaki \u00e7evrim i\u00e7i etkile\u015fimleriyle yerel alandaki \u00e7evrim d\u0131\u015f\u0131 etkile\u015fimlerinin birle\u015fimiyle ortaya \u00e7\u0131kar. Castells’e (2013) g\u00f6re bireyselle\u015fme, \u00f6zneleri olu\u015fturan temel s\u00fcre\u00e7tir; a\u011f kurma bu \u00f6zneler aras\u0131 ileti\u015fimin \u00f6rg\u00fctsel bi\u00e7imidir; a\u011fsal bireycilik olarak kavramsalla\u015ft\u0131r\u0131lan ise yeni sosyalle\u015fme bi\u00e7imidir.<\/p>\n
Bireyselle\u015fme s\u00fcrecinin anahtar\u0131, otonom sosyal akt\u00f6rlerin, toplumsal kurumlarla etkile\u015fim halinde ama onlara teslim olmayarak s\u00fcrecin \u00f6znesi haline gelmesidir. Bu \u00f6zerk sosyal akt\u00f6rler, az\u0131nl\u0131k olmalar\u0131na ra\u011fmen hayat\u0131n her alan\u0131nda (i\u015fte giri\u015fimci, medyada aktif izleyici, \u0130nternet’te t\u00fcketirken \u00fcreten kullan\u0131c\u0131, piyasada bilgili proaktif t\u00fcketici, e-devlette kat\u0131l\u0131mc\u0131 vatanda\u015f, toplumsal hareketlerde a\u015fa\u011f\u0131dan yukar\u0131 siyaseti savunan aktivist vb. olarak) yeni bir k\u00fclt\u00fcr yaratarak topluma liderlik edebilmekte ve toplumu harekete ge\u00e7irebilmektedir (age).<\/p>\n
Castells (2013), otonom e\u011filimlerin belirgin oldu\u011fu k\u00fclt\u00fcrel yap\u0131larda a\u011f kullan\u0131m\u0131n\u0131n daha yo\u011fun oldu\u011funu, a\u011f\u0131n daha yo\u011fun kullan\u0131m\u0131n\u0131n ise otonom e\u011filimlerin g\u00fc\u00e7lenmesiyle sonu\u00e7land\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtir. Sanal d\u00fcnyadaki a\u011flarla g\u00fcndelik hayattaki a\u011flar birbirine yak\u0131nd\u0131r. \u0130nsanlar\u0131n sosyalli\u011fi artmaktad\u0131r; fakat bu sosyallik kal\u0131c\u0131 ba\u011flant\u0131lar ve web’deki sosyal a\u011flar ile harekete ge\u00e7en farkl\u0131 bir sosyalliktir.<\/p>\n
Castells, iyimserdir. \u0130nternet’in insanlar\u0131 olumlu y\u00f6nde etkiledi\u011fini savunur. Ayr\u0131ca Castells, Michael Willmott’un \u0130ngiliz Bilgisayar Toplulu\u011fu i\u00e7in yapt\u0131\u011f\u0131 ve \u0130nternet kullan\u0131m\u0131 ile psikolojik g\u00f6stergeler aras\u0131ndaki ili\u015fkiyi ara\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 da aktar\u0131r. Bu ara\u015ft\u0131rmaya g\u00f6re, \u0130nternet’in insanlar\u0131n mutlulu\u011fu \u00fczerinde olumlu bir etkisi vard\u0131r.<\/p>\n
\u0130nternet’in, daha \u00e7ok da sosyal a\u011flara kat\u0131l\u0131m\u0131n insanlar\u0131 nas\u0131l etkiledi\u011fi \u00f6nemli bir \u00e7al\u0131\u015fma alan\u0131d\u0131r. \u0130lk \u00e7al\u0131\u015fmalarda, bilgisayar ba\u015f\u0131nda \u00e7ok zaman ge\u00e7irmenin y\u00fcz y\u00fcze ileti\u015fimi azaltaca\u011f\u0131, bunun da toplumsal ili\u015fkileri zay\u0131flataca\u011f\u0131 savunulmaktayd\u0131. Bu tez, bo\u015f zamanlar\u0131nda bilgisayar ba\u015f\u0131nda olan insanlar\u0131n bu zaman\u0131 y\u00fcz y\u00fcze etkinliklerden \u00e7ald\u0131\u011f\u0131na dayan\u0131yordu. Fakat oyun ve sosyal a\u011flardaki g\u00fcndelik etkile\u015fimler aras\u0131ndaki fark\u0131 g\u00f6zden ka\u00e7\u0131rmamak gerekir. Sosyal a\u011flar\u0131n, g\u00fcndelik hayattaki y\u00fcz y\u00fcze ili\u015fkileri destekledi\u011fi durumlar da vard\u0131r. \u00d6rne\u011fin, sosyal a\u011flardaki asenkron ileti\u015fim olana\u011f\u0131 insanlar\u0131n zamanlar\u0131n\u0131 daha iyi kullanabilmesini sa\u011flamaktad\u0131r. \u0130ki ki\u015finin sohbet edebilmesi ya da birbirinden haberdar olabilmesi i\u00e7in ayn\u0131 anda ileti\u015fime ge\u00e7mesine gerek yoktur. Bir \u00e7ok ara\u015ft\u0131rma Castells’i desteklemektedir: \u0130nternet, insanlar\u0131 sosyalli\u011fini art\u0131rmaktad\u0131r.<\/p>\n
Fakat artan sosyallik\/etkile\u015fim sosyal medyan\u0131n g\u00f6r\u00fcnen y\u00fcz\u00fcd\u00fcr, sosyal medyan\u0131n topluma etkisi karma\u015f\u0131k bir konudur. Sabatini ve Sarracino’nun (2014) \u0130talya’da (2010-2011 y\u0131llar\u0131nda), 24 bin hanede ve yakla\u015f\u0131k 50 bin ki\u015fiyle y\u00fcz y\u00fcze g\u00f6r\u00fc\u015ferek ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi \u00c7evrim i\u00e7i a\u011flar ve \u00f6znel iyi olu\u015f ba\u015fl\u0131kl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131, sosyal g\u00fcven olgusuna dikkat \u00e7ekerek, sosyal medya kullan\u0131m\u0131 ve \u00f6znel iyi olu\u015fi (subjective well-being ) aras\u0131nda olumsuz bir ili\u015fki oldu\u011funu iddia eder. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, \u00e7evrimi\u00e7i sosyal a\u011flar\u0131n fiziksel etkile\u015fimleri etkileyerek \u00f6znel iyi olu\u015fa olumlu bir katk\u0131da bulundu\u011funa itiraz etmemektedir. Fakat \u00e7evrimi\u00e7i sosyal a\u011flar\u0131n sosyal g\u00fcvende yaratt\u0131\u011f\u0131 erozyon, \u00f6znel iyi olu\u015fu olumsuz etkilemektedir. Toplam bir de\u011ferlendirme yapt\u0131klar\u0131nda \u00e7evrimi\u00e7i sosyal a\u011flar\u0131n insanlar\u0131n mutlulu\u011funa etkisinin olumsuz oldu\u011fu sonucuna ula\u015f\u0131rlar.<\/p>\n
G\u00fcven ili\u015fkisi, belirli kurallar\u0131n oldu\u011fu bir yerde, orada bulunanlar\u0131n bu kurallara uyaca\u011f\u0131 y\u00f6n\u00fcndeki beklentidir. Y\u00fcz y\u00fcze ili\u015fkilerde insanlar belirli normlara uyarlar. Y\u00fcz y\u00fcze konu\u015fmalar, daha kontroll\u00fcd\u00fcr ve kibard\u0131r. \u0130nsanlar\u0131n bir \u00e7evrimi\u00e7i sosyal a\u011fda da ger\u00e7ek hayatta kabul edilen normlara uyaca\u011f\u0131 varsay\u0131l\u0131r. Ancak sanal d\u00fcnyadaki konu\u015fmalar daha sald\u0131rgancad\u0131r ve nefret s\u00f6ylemi daha yayg\u0131nd\u0131r. Ki\u015fi, \u00e7evrimi\u00e7i d\u00fcnyada ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 bu olumsuzluklar\u0131n ger\u00e7ek d\u00fcnyada da devam edece\u011fine dair bir hisse kap\u0131lmakta ve bu nedenle, tan\u0131mad\u0131\u011f\u0131 ki\u015filere kar\u015f\u0131 endi\u015feyle yakla\u015fabilmektedir.<\/p>\n
G\u00fcven ili\u015fkisinin ikinci boyutu ise kendi dar d\u00fcnyas\u0131nda ya\u015fayan ki\u015finin herkesin kendi gibi d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcne dair yan\u0131lg\u0131s\u0131d\u0131r. \u0130nsanlar kendi d\u00fc\u015f\u00fcncelerinin, de\u011ferlerinin, inan\u00e7lar\u0131n\u0131n, tercihlerinin \u201cdo\u011fru\u201d oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmeye e\u011filimlidirler. Dar bir toplulukta ya\u015fayan bir ki\u015fi, toplumun genelinin kendi dar toplulu\u011fu ile ayn\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fleri payla\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnebilir. Sosyal a\u011flardaki farkl\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncelerle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131nda ise bu durum ki\u015fiyi di\u011fer insanlar\u0131n g\u00fcvenirli\u011fi konusundaki d\u00fc\u015f\u00fcncelerini yeniden g\u00f6zden ge\u00e7irmesine neden olabilir.<\/p>\n
Sabatini and Sarracino (2014) \u00e7evrimi\u00e7i a\u011flar\u0131n insan\u0131n \u00f6znel iyi olu\u015funa etkisini ara\u015ft\u0131rd\u0131klar\u0131 bu geni\u015f \u00f6l\u00e7ekli \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131yla, sosyal medyada olu\u015fan sosyal g\u00fcven erozyonunu da dikkate alarak \u0130nternet’in insan ya\u015fam\u0131na etkisi tart\u0131\u015fmalar\u0131na yeni bir boyut katm\u0131\u015flard\u0131r. \u0130nternet’in, \u00f6zellikle de sosyal medyan\u0131n insanlar \u00fczerindeki etkileri \u00fczerine net bir \u015fey s\u00f6ylemek zordur. \u00d6rne\u011fin, Sabatini and Sarracino (2014), Facebook kullan\u0131m\u0131n\u0131n, insanlar\u0131n k\u0131skan\u00e7l\u0131k duygular\u0131n\u0131 art\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunan ara\u015ft\u0131rmalara da dikkat \u00e7ekmektedir. Sosyal medyan\u0131n topluma etkisi \u00fczerine hala bilemedi\u011fimiz ya da tam olarak anlayamad\u0131\u011f\u0131m\u0131z bir \u00e7ok konu var. Sosyal medyada kurulan a\u011flar, kimi zaman bir empati a\u011f\u0131 haline gelerek toplumu harekete ge\u00e7irebilmekte kimi zaman da toplumu duyars\u0131zla\u015ft\u0131rabilmektedir. Vicdan k\u0131sa s\u00fcreli ve ge\u00e7ici olmakta, herhangi bir \u015feyi be\u011fenmek, retweet etmek vicdan\u0131 hafifletebilmekte ve vicdan\u0131n harekete ge\u00e7irici g\u00fcc\u00fcn\u00fc azaltabilmektedir. Ayr\u0131ca toplumsal etki, toplumdan topluma, ya\u015fa ya da kullan\u0131lan sosyal medyan\u0131n niteli\u011fine ve olanaklar\u0131na g\u00f6re farkl\u0131la\u015fabilmektedir.<\/p>\n
Tabi sosyal medya ve topluma etkisi hakk\u0131nda yeni \u015feyler \u00f6\u011frenirken eski bildiklerimizi de unutmamak gerekiyor. Sosyal medyan\u0131n sosyali, sosyalizmin sosyali de\u011fildir. Bili\u015fim teknolojileri, toplumsal ili\u015fkileri de\u011fi\u015ftirmektedir; ama hala kapitalist \u00fcretim ili\u015fkilerinin egemen oldu\u011fu bir toplumda ya\u015f\u0131yoruz. Sosyal medyan\u0131n sosyalli\u011fini bunu g\u00f6z ard\u0131 etmeden tart\u0131\u015fabilmek gerekir. Facebook, Twitter, Wikipedia, Youtube vb web siteleri sa\u011flad\u0131klar\u0131 payla\u015f\u0131m, i\u015fbirli\u011fi ve kat\u0131l\u0131m ortam\u0131 nedeniyle sosyal medya olarak adland\u0131r\u0131lmaktad\u0131r. Sandoval (2014), g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki tart\u0131\u015fman\u0131n sadece \u00fcretici g\u00fc\u00e7lerin d\u00fczeyi ile s\u0131n\u0131rl\u0131 kald\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve medyada artan etkile\u015fim nedeniyle medyan\u0131n sosyal olarak adland\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtir. Buna kar\u015f\u0131n, medyada da\u011f\u0131t\u0131m\u0131, \u00fcretimi ve t\u00fcketimi \u015fekillendiren \u00fcretim ili\u015fkileri g\u00f6zard\u0131 edilir. Sandoval (2014), yukar\u0131da aktard\u0131\u011f\u0131m \u00e7al\u0131\u015fmalardan farkl\u0131 olarak sosyal medyan\u0131n sosyalli\u011fini \u00fcretim ili\u015fkilerini dikkate alarak daha geni\u015f bir perspektiften de\u011ferlendirir. Medyadaki m\u00fclkiyet ili\u015fkilerine, \u00f6zel ve ortak m\u00fclkiyete, dikkat \u00e7eker. \u00d6zel m\u00fclkiyette \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131n\u0131n m\u00fclkiyeti m\u00fclk sahibinin elindedir. Kararlar, siyasi ve ekonomik elit taraf\u0131ndan, \u00f6zel \u00e7\u0131karlar, kar\u0131n azamile\u015ftirilmesi ve rekabet do\u011frultusunda al\u0131n\u0131r. Ortak m\u00fclkiyet ise \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131n\u0131n ortak m\u00fclkiyeti ve \u00fcretimin kolektif \u00f6rg\u00fctlenmesi \u00fczerine kuruludur. Kararlar demokratik kat\u0131l\u0131m ile toplumun genelinin \u00e7\u0131karlar\u0131 g\u00f6zetilerek al\u0131n\u0131r.<\/p>\n
Sandoval (2014) g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn g\u00f6zde \u015firketlerinin pratiklerini \u00fcretim ili\u015fkileri \u00e7er\u00e7evesinde sorgular.<\/p>\n
2011’de Forbes, Apple’\u0131n d\u00fcnyan\u0131n en b\u00fcy\u00fck donan\u0131m \u015firketi ve d\u00fcnyan\u0131n en karl\u0131 ikinci \u015firketi oldu\u011funu yazar. 2000-2012 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda Apple’\u0131n kar\u0131 %39.2 artarak 41,7 milyar dolara ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. \u201cEski bildiklerimizi\u201d hat\u0131rlad\u0131\u011f\u0131m\u0131zda tahmin edebilece\u011fimiz gibi Apple’\u0131n bu ba\u015far\u0131s\u0131n\u0131n arkas\u0131nda tedarik zincirinde yer alan i\u015f\u00e7ilerin yo\u011fun s\u00f6m\u00fcr\u00fcs\u00fc vard\u0131r. Bir iK\u00f6lenin iPhone alabilmesi i\u00e7in en az\u0131ndan iki veya \u00fc\u00e7 ay \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 gerekmektedir. Yaln\u0131z Apple’\u0131n de\u011fil bir\u00e7ok donan\u0131m \u015firketinin \u00fcr\u00fcnlerinin (bilgisayarlar, mp3 \u00e7alarlar, ak\u0131ll\u0131 telefonlar, oyun konsollar\u0131) son derece k\u00f6t\u00fc ko\u015fullarda \u00e7al\u0131\u015fan i\u015f\u00e7ilerce \u00fcretildi\u011fi NGO’lar\u0131n (h\u00fck\u00fcmet d\u0131\u015f\u0131 kurulu\u015flar\u0131n – Non-governmental organization) y\u0131llard\u0131r vurgulad\u0131\u011f\u0131 bir konudur. Ancak 2010 y\u0131l\u0131nda Apple’\u0131n yan\u0131 s\u0131ra , Hewlett-Packard, Nokia ve Sony Ericsson i\u00e7in de \u00fcretim yapan FoxConn \u015firketinde \u00e7al\u0131\u015fan 17 i\u015f\u00e7inin intihar\u0131 medyan\u0131n dikkatini i\u015f\u00e7ilerin a\u011f\u0131r \u00e7al\u0131\u015fma ko\u015fullar\u0131na \u00e7evirmesine neden olur. Yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalarda i\u015f\u00e7ilerin,<\/p>\n
tespit edilir.<\/p>\n
Apple 2013 y\u0131l\u0131nda yapt\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131klamada i\u015f\u00e7ilerin \u00e7al\u0131\u015fma ko\u015fullar\u0131n\u0131n d\u00fczeltilece\u011fini, \u00e7ocuk eme\u011finin ve a\u015f\u0131r\u0131 \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ilece\u011fini, i\u015f g\u00fcvenli\u011fi i\u00e7in gerekli d\u00fczenlemelerin yap\u0131laca\u011f\u0131n\u0131 duyurur. Fakat Sandoval’un (2014) belirtti\u011fi gibi y\u00fcksek kar oranlar\u0131 i\u00e7in i\u015f\u00e7ilerin sefaletine gereksinim duyan Apple, kendisini d\u00fcnyan\u0131n en karl\u0131 ikinci \u015firketi yapan ve i\u015f\u00e7ileri ya\u015famlar\u0131n\u0131 devam ettirebilmeleri i\u00e7in fazla mesaiye zorlayan d\u00fc\u015f\u00fck \u00fccretler konusuna de\u011finmemeyi tercih eder.<\/p>\n
Arama motoru piyasas\u0131n\u0131n %84,77’sini kontrol eden Google, 2001-2010 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda kar\u0131n\u0131 %103 art\u0131rarak 8,5 milyon dolara ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Google’\u0131n hizmetlerinin \u00fccretsiz olarak kullan\u0131lmas\u0131na ve kullan\u0131c\u0131lara herhangi bir meta sat\u0131lmamas\u0131na kar\u015f\u0131n i\u015f modeli kullan\u0131c\u0131 verilerinin reklam \u015firketlerine bir meta olarak sat\u0131\u015f\u0131na dayan\u0131r.<\/p>\n
Google, k\u00f6t\u00fc olmadan da para kazan\u0131labilece\u011fini savunur. Kullan\u0131c\u0131 verilerini \u015firketlere satarak \u00fcr\u00fcnlerle kullan\u0131c\u0131lar\u0131 bir araya getirmekte, b\u00f6ylece hem \u015firketlere hem de kullan\u0131c\u0131lara iyilik yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia etmektedir. Ancak Google, kullan\u0131c\u0131lar\u0131n mahremiyetini ihlal etmekle ele\u015ftirilmektedir. Ayr\u0131ca kullan\u0131c\u0131n\u0131n kendi hakk\u0131nda toplanan verilerin nerede tutuldu\u011funu ve ne t\u00fcr analizlerde kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 takip etme \u015fans\u0131 yoktur. Karar verici sadece Google’d\u0131r.<\/p>\n
Sandoval (2014), sundu\u011fu etkile\u015fim, i\u015fbirli\u011fi ve payla\u015f\u0131m olanaklar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan de\u011ferlendirildi\u011finde Google servislerinin sosyalli\u011finden bahsedilse bile Google’\u0131n i\u015f modelinin \u00f6zg\u00fcrce payla\u015f\u0131lan ve sosyal olarak kontrol edilen bir \u0130nternet altyap\u0131s\u0131yla \u00e7eli\u015fti\u011fini belirtir. Kontrol edilemeyen b\u00fcy\u00fck veri kullan\u0131c\u0131lar ve toplum i\u00e7in bir tehdittir.<\/p>\n
D\u00fcnyan\u0131n en b\u00fcy\u00fck yaz\u0131l\u0131m \u015firketi olan Microsoft’un 2012’deki net kar\u0131 neredeyse 17 milyar dolard\u0131r. Microsoft’un tekelle\u015fmeye y\u00f6nelik att\u0131\u011f\u0131 ad\u0131mlar Avrupa Birli\u011fi’nin Microsoft’u haks\u0131z rekabet ile su\u00e7lamas\u0131na neden olmu\u015ftur. \u0130\u015f modeli, yaz\u0131l\u0131m\u0131n \u00f6zel m\u00fclkiyetine dayanan Microsoft son y\u0131llarda yaz\u0131l\u0131m patentleri konusunda yo\u011fun bir lobi faaliyeti y\u00fcr\u00fctmektedir. ABD Patent Ofisine kay\u0131tl\u0131 22501 patenti vard\u0131r; ba\u015fvurusu yap\u0131lan 26398 patent talebi ise beklemededir.<\/p>\n
Patentler, toplumsal bilginin \u00f6zelle\u015ftirilmesidir. Bill Gates’in 1991’de savundu\u011fu gibi patentler teknolojinin geli\u015fimine kar\u015f\u0131d\u0131r. Microsoft, bilgiyi patentlerle tekeline alarak toplumun \u00e7\u0131karlar\u0131na ayk\u0131r\u0131 hareket eder.<\/p>\n
IDC’nin (Uluslararas\u0131 Veri Kurulu\u015fu – International Data Corporation) verilerine g\u00f6re HP yaz\u0131c\u0131 piyasas\u0131n\u0131n %41’ini elinde bulundurmaktad\u0131r. D\u00fcnyan\u0131n ikinci b\u00fcy\u00fck donan\u0131m firmas\u0131 olan HP’nin 2011’deki kar\u0131 5,9 milyar dolard\u0131r. Bilgisayar \u00fcr\u00fcnleri insan sa\u011fl\u0131\u011f\u0131na zararl\u0131 zehirli maddeler i\u00e7erirler. HP de<\/p>\n
nedeniyle ele\u015ftirilmektedir.<\/p>\n
Elektronik at\u0131klar ciddi bir problemdir. Geli\u015fmekte olan bir\u00e7ok \u00fclke gereken \u00f6nlemleri almad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in art\u0131k kullan\u0131l(a)mayan elektronik cihazlar insan sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve \u00e7evreyi tehdit etmektedir. Elektronik at\u0131klar\u0131n geri d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn\u00fcn ger\u00e7ekle\u015ftirilmesi gerekir. Bu, elektronik at\u0131klar\u0131n \u00e7evreye zarar\u0131n\u0131 \u00f6nlenmek i\u00e7in gereklidir. Ama daha \u00f6nemlisi elektronik at\u0131klar\u0131n olu\u015fumunu azaltmak i\u00e7in gerekli ad\u0131mlar\u0131 atabilmektir.<\/p>\n
Fakat donan\u0131m sekt\u00f6r\u00fc, uzun \u00f6m\u00fcrl\u00fc dayanakl\u0131 \u00fcr\u00fcnler yerine sat\u0131\u015flar\u0131n\u0131 art\u0131rmak amac\u0131yla k\u0131sa \u00f6m\u00fcrl\u00fc ve de\u011fi\u015ftirilebilir par\u00e7alardan olu\u015fmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in tamiri zor \u00fcr\u00fcnleri piyasaya s\u00fcrmektedir. \u00d6zellikle son y\u0131llarda kullan\u0131c\u0131lar bilgisayar\u0131n\u0131 tamir et(tir)mektense yenisini almaya (ve eskisini atmaya!) y\u00f6nlendirilmektedir. D\u00fcnyan\u0131n en b\u00fcy\u00fck donan\u0131m \u015firketlerinden biri olan HP’nin hedefi de daha \u00e7ok kard\u0131r. Sat\u0131lan yaz\u0131c\u0131lar g\u00f6rece ucuzdur. Fakat bo\u015falan kartu\u015flar\u0131n probleminde ya\u015fanan sorun nedeniyle insanlar eski yaz\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131 at\u0131p, tekrar \u201cucuz\u201d yaz\u0131c\u0131 almaktad\u0131r.<\/p>\n
Sandoval’\u0131n (2013) belirtti\u011fi gibi HP pekala kaliteden \u00f6d\u00fcn vermeksizin doldurulabilir kartu\u015flar \u00fcretebilir. Ama bu kapitalist \u00fcretim ili\u015fkileri i\u00e7inde, kar pe\u015finde ko\u015fan bir \u015firket i\u00e7in uygun olan k\u0131sa \u00f6m\u00fcrl\u00fc yaz\u0131c\u0131lar\u0131n s\u0131k sat\u0131\u015f\u0131d\u0131r.<\/p>\n
***<\/p>\n
\u00d6zetle Sandoval (2013), yukar\u0131daki \u015firketlerin \u00f6zel m\u00fclkiyetin pek de sosyal olmayan mant\u0131\u011f\u0131 \u00fczerine kuruldu\u011funu; insanl\u0131\u011f\u0131n ortak de\u011ferlerini metala\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131, \u00e7evreye zarar verdi\u011fini; anti-demokratik karar alma mekanizmalar\u0131yla karlar\u0131n\u0131 azamile\u015ftirmek do\u011frultusunda hareket ettiklerini s\u00f6yler. Bu \u015firketler, sosyal medyan\u0131n \u00fczerinde y\u00fckseldi\u011fi teknolojik altyap\u0131n\u0131n sosyalli\u011finin s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 g\u00f6sterir. Ama ne HP do\u011faya zarar veren tek donan\u0131m firmas\u0131d\u0131r, ne de Apple insanl\u0131k d\u0131\u015f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fma ko\u015fullar\u0131na sahip olan tek \u015firkettir. \u0130\u015f modeli \u00f6zel m\u00fclk yaz\u0131l\u0131m \u00fczerine kurulu di\u011fer \u015firketlerin Microsoft’tan bir fark\u0131 yoktur. Kullan\u0131c\u0131lar\u0131n metala\u015fmas\u0131 yaln\u0131z Google’da de\u011fil ba\u015fta Facebook ve Twitter olmak \u00fczere di\u011fer sosyal a\u011flarda da ge\u00e7erlidir. Bu \u015firketler, g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki \u00fcretim ili\u015fkilerinin mant\u0131\u011f\u0131 \u00e7er\u00e7evesinde var olan her \u015feyi metala\u015ft\u0131r\u0131p kar\u0131 azamile\u015ftirme g\u00fcd\u00fcs\u00fcyle hareket etmektedir. Bu nedenle sosyal olarak nitelendirilen medya, etkile\u015fime ve i\u015fbirli\u011fine olanak vermesine kar\u015f\u0131n, egemen \u00fcretim ili\u015fkileri dikkate al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, m\u00fclkiyetinin az say\u0131da ki\u015finin elinde toplanmas\u0131, \u00f6zel olarak kontrol edilmesi, toplumsal olarak d\u0131\u015flay\u0131c\u0131 de\u011ferler \u00fczerine kurulu olmas\u0131 nedeniyle toplumun \u00e7\u0131karlar\u0131 ile \u00e7eli\u015fir, insana ve do\u011faya kar\u015f\u0131d\u0131r..<\/p>\n
Ger\u00e7ek sosyal medya ancak ortak m\u00fclkiyete dayanan \u00fcretim ili\u015fkileri ile m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. MS Windows’tan Facebook’a at\u0131la bir mesaj, GNU\/Linux i\u015fletim sisteminden Diaspora* (https:\/\/joindiaspora.com\/)<\/a> sosyal a\u011f\u0131na at\u0131lan mesaj kadar sosyal olamaz.<\/p>\n Art\u0131k Facebook’u, Twitter’\u0131, ak\u0131ll\u0131 telefonlar\u0131 vs sadece bir m\u00fccadele arac\u0131 g\u00f6rmenin \u00f6tesinde bili\u015fim teknolojilerini, emek s\u00f6m\u00fcr\u00fcs\u00fcn\u00fc ve \u00e7evre kirlili\u011fini g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurarak, teknolojiyi bir m\u00fccadele alan\u0131 olarak g\u00f6rebilmemiz gerekiyor.<\/p>\n