G\u00fcnlerdir iPhone’un yeni modeli konu\u015fuluyor. Gazeteler ve haber portallar\u0131 reklam kokan haberlerden ge\u00e7ilmiyor. \u0130nsanlar iPhone’un yeni modelini bir an \u00f6nce sat\u0131n alabilmek i\u00e7in t\u00fcrl\u00fc \u00e7\u0131lg\u0131nl\u0131klar yap\u0131yor. Cumhurba\u015fkan\u0131 Recep Tayyip Erdo\u011fan da bu durumu ele\u015ftiriyor [1]:<\/p>\n
\u0130nsanlar o marka telefonu alabilmek i\u00e7in gece dahi saatlerce kuyrukta bekliyorlar. Bu marka her y\u0131l model \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 halde, modeller aras\u0131nda \u00e7ok b\u00fcy\u00fck farkl\u0131l\u0131klar da yok ha, bunu da s\u00f6yleyeyim. Tan\u0131nm\u0131\u015fl\u0131k sayesinde bu uzun kuyruklar\u0131 olu\u015fturabiliyorlar. Burada bir \u00e7ok arkada\u015f\u0131m\u0131z da bunu biliyor. Asl\u0131nda sat\u0131lan telefon de\u011fil, sat\u0131lan o telefonun markas\u0131. ‘Bak yenisini ald\u0131m, bu.’<\/p><\/blockquote>\n
<\/p>\n
iPhone’un modelleri aras\u0131nda fark olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilmiyorum. Fakat Erdo\u011fan, sat\u0131lan\u0131n telefon de\u011fil marka oldu\u011funu s\u00f6ylerken haks\u0131z say\u0131lmaz. Ne yaz\u0131k ki Erdo\u011fan’\u0131n bu s\u00f6zleri, baz\u0131lar\u0131nca alaya al\u0131nd\u0131. Hatta Erdo\u011fan’\u0131n iPhone ele\u015ftirisinden sonra iPhone’a yak\u0131nl\u0131k duymaya ba\u015flam\u0131\u015f, ilk f\u0131rsatta iPhone almay\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnen muhalifler de olabilir.<\/p>\n
Viyana merkezli Uluslararas\u0131 Bas\u0131n Enstit\u00fcs\u00fc (IPI) ile New York merkezli Gazetecileri Koruma Komitesi’nin (CPJ) ortakla\u015fa olu\u015fturdu\u011fu bas\u0131n \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc heyeti ile yap\u0131lan toplant\u0131da ise Erdo\u011fan “Medyaya hakaret \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc asla verilmemeli. \u0130nternete olan kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131m her ge\u00e7en g\u00fcn daha da art\u0131yor” dedi [2]. Erdo\u011fan’\u0131n bu s\u00f6zlerinden sonra sosyal medya, do\u011fal olarak, \u00e7alkaland\u0131. Bunda \u00e7ok da k\u0131zacak bir \u015fey yoktu. Erdo\u011fan, iktidar sahibi olarak kayg\u0131lar\u0131n\u0131 son derece a\u00e7\u0131k bir dille ifade etmi\u015fti. Ge\u00e7ti\u011fimiz g\u00fcnlerde Facebook, Twitter, Google ve Microsoft’un da kat\u0131l\u0131m\u0131yla ger\u00e7ekle\u015fen AB (Avrupa Birli\u011fi) toplant\u0131s\u0131n\u0131n g\u00fcndemi de internetteki fanatiklere kar\u015f\u0131 m\u00fccadeleydi. Son zamanlarda, sosyal medyan\u0131n k\u00f6kten dinci \u00f6rg\u00fctler i\u00e7in taraftar bulma mekan\u0131 haline gelmesi AB’yi k\u00f6kten \u00f6rg\u00fctlenmelere kar\u015f\u0131 harekete ge\u00e7irmi\u015fti [3]. ABD’nin sosyal a\u011flardan bilgi talep etti\u011fi ve kullan\u0131c\u0131lar\u0131n bu konuda haberdar edilmedi\u011fi art\u0131k gizlenmiyor bile [4]. Dolay\u0131s\u0131yla, internetten rahats\u0131zl\u0131k sadece Erdo\u011fan’a \u00f6zg\u00fc bir durum de\u011fil. T\u00fcm iktidarlar interneti bir \u015fekilde (sans\u00fcrle ve\/veya g\u00f6zetimle) kontrol etmeye \u00e7abal\u0131yor. Bunu da teknolojik ve politik kapasiteleri do\u011frultusunda ger\u00e7ekle\u015ftirebiliyorlar.<\/p>\n
Ancak ben Erdo\u011fan’\u0131n yerinde olsayd\u0131m, internetten rahats\u0131zl\u0131\u011f\u0131m\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnerek, iPhone’u pek ele\u015ftirmezdim. \u00c7\u00fcnk\u00fc iPhone ve benzerleri tam da Erdo\u011fan’\u0131n (ve di\u011fer iktidar sahiplerinin) hayalindeki interneti olu\u015fturacak potansiyele sahipler. Bu onlar\u0131n meselesi…<\/p>\n
Bizim meselemize gelince…<\/p>\n
E\u011fer interneti soldan tart\u0131\u015facaksak iki bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131ndan, teknolojik belirlenimcilikten ve teknolojinin tarafs\u0131zl\u0131\u011f\u0131ndan, \u00f6zenle uzak durmam\u0131z gerekiyor. \u00c7\u00fcnk\u00fc her iki bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 da teknolojiyi dura\u011fan bir \u015fey (thing) olarak de\u011ferlendirmekte.<\/p>\n
Teknolojik belirlenimcilik, teknolojinin tek y\u00f6nl\u00fc olarak (olumlu ya da olumsuz \u015fekilde) toplumu d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc savunur. Telefon bire bir (one to one), radyo ve televizyon birden \u00e7o\u011fa (one to many), internet de \u00e7oktan \u00e7o\u011fa (many to many) ileti\u015fime olanak verir. A\u00e7\u0131k\u00e7a ya da \u00fcst\u00fc kapal\u0131 olarak bilgisayar a\u011flar\u0131n\u0131n teknik alt yap\u0131s\u0131n\u0131n toplumsal ili\u015fkileri belirleyece\u011fi varsay\u0131l\u0131r. Fakat yeni toplumsal hareketlerin \u00f6rg\u00fctlenip ba\u015fkald\u0131rmas\u0131n\u0131, \u015firketlerin yeni i\u015f modelleriyle s\u00f6m\u00fcr\u00fcy\u00fc yo\u011funla\u015ft\u0131rmas\u0131n\u0131 ve h\u00fck\u00fcmetlerin vatanda\u015flar\u0131n\u0131 g\u00f6zetlemesini sa\u011flayan ayn\u0131 teknik altyap\u0131d\u0131r. Bu durumu dikkate almadan, b\u00fct\u00fcn\u00fcn belirli bir par\u00e7as\u0131na odaklan\u0131p iyimser ya da k\u00f6t\u00fcmser yorumlar yap\u0131labilir. \u0130\u015fgal Et! (Occupy!) hareketlerine bakarak sosyal medya y\u00fcceltilebilir; artan g\u00f6zetim uygulamalar\u0131 (dinlenen telefonlar, sokaklar\u0131 g\u00f6zetleyen kapal\u0131 devre kameralar, b\u00fcy\u00fck veri, derin paket inceleme vb) nedeniyle kara senaryolar yaz\u0131labilir.<\/p>\n
Baz\u0131lar\u0131na g\u00f6re ise teknoloji ne iyidir ne k\u00f6t\u00fcd\u00fcr; tarafs\u0131zd\u0131r. Herhangi bir teknoloji farkl\u0131 ama\u00e7lar i\u00e7in kullan\u0131labilir. K\u0131smen do\u011frudur; en az\u0131ndan kullan\u0131c\u0131n\u0131n iradesini dikkate almas\u0131yla teknolojik belirlenimcilikten daha ileri bir noktadad\u0131r. Kullan\u0131c\u0131lar\u0131n k\u00fclt\u00fcr\u00fc ve teknolojiyi nas\u0131l sahiplendikleri \u00f6nemlidir. \u00c7ocuklu\u011fundan beri bili\u015fim teknolojileri ile ha\u015f\u0131r ne\u015fir olan bir ku\u015fak ile k\u0131rk\u0131ndan sonra internetle tan\u0131\u015fan bir ku\u015fa\u011f\u0131n bili\u015fim teknolojilerini kullan\u0131m\u0131 farkl\u0131 olacakt\u0131r. Ayr\u0131ca kullan\u0131c\u0131lar\u0131n birbirini tan\u0131d\u0131\u011f\u0131 veya benzer k\u00fclt\u00fcrlerden geldi\u011fi homojen bir toplulu\u011fun bilgisayar a\u011f\u0131n\u0131 sahiplenmesi heterojen topluluklar\u0131n bilgisayar a\u011f\u0131n\u0131 sahiplenmesinden farkl\u0131d\u0131r. Yine kullan\u0131c\u0131dan yola \u00e7\u0131karak, g\u00f6zetimi ve internetin ticarile\u015fmesini h\u00fck\u00fcmetlerin ve \u015firketlerin k\u00f6t\u00fc kullan\u0131m\u0131yla, a\u011fdaki demokratik \u00f6rg\u00fctlenmeleri yeni toplumsal hareketlerin iyi kullan\u0131m\u0131yla a\u00e7\u0131klamak da m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Teknolojinin tarafs\u0131zl\u0131\u011f\u0131ndan yola \u00e7\u0131karak, \u201czaten bug\u00fcn k\u00f6t\u00fc i\u015flerde kullan\u0131lan b\u00fcy\u00fck veri de devrimden sonra toplum yarar\u0131na kullan\u0131lacakt\u0131r\u201d da denilebilir.<\/p>\n
Ama insan iradesi, yaln\u0131zca teknolojinin kullan\u0131m\u0131nda de\u011fil tasar\u0131m\u0131nda da yer al\u0131r. Teknoloji bir \u015fey (thing) de\u011fil, farkl\u0131 taraflar\u0131n iradesiyle \u015fekillenen s\u00fcre\u00e7tir. Varsay\u0131lan\u0131n aksine herhangi bir teknolojinin toplumsal kabul\u00fcn\u00fc sa\u011flayan yaln\u0131zca verimlilik de\u011fildir. Feenberg (2012) bisiklet \u00f6rne\u011fini verir. Bug\u00fcn bisikletlerdeki tekerleklerin e\u015fit boyutlarda olmas\u0131n\u0131 ola\u011fan kar\u015f\u0131l\u0131yoruz. Oysa ilk ba\u015fta \u00f6n tekerle\u011fi daha b\u00fcy\u00fck olan bisikletler de bir se\u00e7enekti. \u00d6n tekerle\u011fi b\u00fcy\u00fck olan bisikletler h\u0131zlar\u0131yla, iki tekerli\u011fi e\u015fit olanlar ise daha dengeli olmalar\u0131 ile \u00f6ne \u00e7\u0131k\u0131yorlard\u0131. \u0130nsanlar tercihlerini h\u0131zdan yana de\u011fil dengeden yana kulland\u0131lar ve b\u00fcy\u00fck tekerlekli bisikletler tarihin bir d\u00f6neminde donup kal\u0131rken sonraki bisikletler kazanan modeli takip etti.<\/p>\n
Yap\u0131land\u0131rmac\u0131 (constructivist) yakla\u015f\u0131m bu durumu teknolojilerin yorumsal esnekli\u011fi ile a\u00e7\u0131klar. Yap\u0131land\u0131rmac\u0131lara g\u00f6re herhangi bir teknolojinin ne i\u00e7in kullan\u0131laca\u011f\u0131 a\u00e7\u0131k se\u00e7ik belli olana dek tasar\u0131m\u0131 standartla\u015ft\u0131r\u0131lamaz. \u0130lk a\u015famalarda farkl\u0131 tasar\u0131mlar yar\u0131\u015f\u0131r; ama bu yar\u0131\u015f\u0131n sonucunu belirleyen her zaman verimlilik olmaz. Yukar\u0131daki bisiklet \u00f6rne\u011finde belirtildi\u011fi tasar\u0131m\u0131n ard\u0131nda birbiriyle \u00e7eki\u015fen kayg\u0131lar olabilir. Bu tasar\u0131mlardan biri galip geldi\u011finde, teknolojinin tasar\u0131m\u0131 da o \u00e7izgide geli\u015fir ve geli\u015ftirilen teknoloji farkl\u0131 ko\u015fullar olu\u015fana kadar kararl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fcr. \u00d6rne\u011fin bug\u00fcn k\u00fc\u00e7\u00fck ya\u015flardan itibaren bir par\u00e7am\u0131z haline gelen telefonun ilk \u00e7\u0131k\u0131\u015f amac\u0131 devlet i\u015flerinde kullan\u0131md\u0131. Kad\u0131nlar telefonu ailelerinin sosyal ya\u015famlar\u0131n\u0131 d\u00fczenlemek i\u00e7in kullanmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131nda bu durum m\u00fchendislerin pek ho\u015funa gitmemi\u015fti. \u0130lgin\u00e7 olarak telefon 1920 y\u0131l\u0131na kadar, \u015firketlerin abonelerine canl\u0131 yay\u0131n ula\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131 bir yay\u0131n (broadcast) teknolojisi olarak kullan\u0131ld\u0131 (age). Fakat bildi\u011fimiz gibi telefon ki\u015filer aras\u0131 ileti\u015fimin arac\u0131 olarak kararl\u0131 hale geldi ve tasar\u0131mlar bu y\u00f6nde geli\u015fti. Ta ki bili\u015fim teknolojileriyle ak\u0131ll\u0131 hale gelip yeni bir karars\u0131zl\u0131\u011fa s\u00fcr\u00fcklenene dek.<\/p>\n
Radyo ve televizyonun ilk mucitlerinin kafas\u0131nda da bug\u00fcnk\u00fcnden farkl\u0131 ama\u00e7lar vard\u0131. Radyonun ilk g\u00fcnlerinde e\u011fitim ve kamu programc\u0131l\u0131\u011f\u0131 hakimdi. Televizyon ise daha \u00e7ok bir e\u011fitim ya da g\u00f6zetim arac\u0131 olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcyordu. Ancak daha sonra her ikisi de h\u0131zla e\u011flence sekt\u00f6r\u00fcn\u00fcn hakimiyetine girdi ve sonraki geli\u015fimleri de bu do\u011frultuda oldu. Di\u011fer kullan\u0131m alanlar\u0131 da varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ikincil olarak s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc. Ama as\u0131l belirleyici olan e\u011flence sekt\u00f6r\u00fcn\u00fcn gereksinimleriydi (age).<\/p>\n
Dolay\u0131s\u0131yla, teknolojik belirlenimcili\u011fin ya da teknolojinin tarafs\u0131zl\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn etkisinde olanlar teknolojinin olumsall\u0131\u011f\u0131n\u0131, \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131ndan kararl\u0131 hale gelene kadarki m\u00fccadeleyi g\u00f6zard\u0131 ederek interneti olmu\u015f bitmi\u015f bir \u015fey olarak tart\u0131\u015fmaktad\u0131r. Bunun sonucunda, tarihin belirli bir d\u00f6nemine ait olgular genelle\u015ftirilerek internetin toplum \u00fczerindeki olumlu ya da olumsuz etkilerinden bahsedilebilmektedir. Bunun do\u011fal sonucu olarak baz\u0131lar\u0131 internette artan metala\u015fmay\u0131 ve g\u00f6zetimi hissettik\u00e7e k\u00f6t\u00fcmserle\u015firken, baz\u0131lar\u0131 da Gezi’deki sosyal medya kullan\u0131m\u0131ndan yola \u00e7\u0131karak interneti feti\u015fle\u015ftirmektedir. Son y\u0131llarda, \u015firketlerin artan hakimiyeti ile internetin de radyo ve televizyonla ayn\u0131 kaderi payla\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnenler de vard\u0131r. \u015eirketlerin interneti kendi \u00e7\u0131karlar\u0131 do\u011frultusunda yeniden (!) tasarlamaya \u00e7abalad\u0131\u011f\u0131 do\u011frudur. Fakat internetin kararl\u0131 hale gelip tasar\u0131m\u0131nda sona gelindi\u011fini s\u00f6ylemek i\u00e7in hen\u00fcz erkendir (Feenberg ve Bakardjieva, 2004).<\/p>\n
Teknolojinin geli\u015fim s\u00fcrecinde bilim insanlar\u0131n\u0131n, m\u00fchendislerin, tasar\u0131mc\u0131lar\u0131n, y\u00f6neticilerin, sermaye sahiplerinin ve kullan\u0131c\u0131lar\u0131n \u00e7\u0131kar ve g\u00f6r\u00fc\u015fleri \u00e7arp\u0131\u015f\u0131r. \u015eirketler internetin mimarisine en ba\u015ftan, ilk geli\u015ftirilme a\u015famas\u0131nda m\u00fcdahil olsalard\u0131, ku\u015fkusuz bug\u00fcn ba\u015fka bir internetimiz olacakt\u0131. Bug\u00fcnk\u00fc internet yerine kapitalizmin azami kar, rekabet, d\u0131\u015flay\u0131c\u0131l\u0131k vb normlar\u0131n\u0131 i\u00e7eren bir internetimiz de olabilirdi. Neyse ki internetin ilk tasar\u0131m\u0131n\u0131n arkas\u0131ndaki akt\u00f6rlerin temel kayg\u0131s\u0131 kal\u0131ml\u0131l\u0131kt\u0131 (survivability). Amerikan ordusu, merkeze yap\u0131lacak herhangi bir sald\u0131r\u0131n\u0131n t\u00fcm ileti\u015fim a\u011f\u0131n\u0131 kesmesini istemiyordu. Bu y\u00fczden, hiyerar\u015fik olmayan ve a\u011f\u0131n d\u00fc\u011f\u00fcmleri aras\u0131nda gereksiz (redundant) ba\u011flant\u0131lar da i\u00e7eren bir yap\u0131 hedeflendi. Bu tasar\u0131msal tercih internetin sonraki geli\u015fimine de y\u00f6n verecek, onu sa\u011flam ve de\u011fi\u015fen ihtiya\u00e7lara yan\u0131t verebilen esnek bir teknoloji yapacakt\u0131. \u015eirketlerin internete ilgisi ise \u00e7ok daha sonra oldu. \u00d6yle olmasayd\u0131, tasar\u0131mda, kal\u0131ml\u0131l\u0131k yerine kontrol daha \u00f6n planda olacak ve a\u011f\u0131n d\u00fc\u011f\u00fcmleri aras\u0131ndaki gereksiz ba\u011flant\u0131lardan tasarruf edebilmek i\u00e7in A ve B gibi iki d\u00fc\u011f\u00fcm aras\u0131nda tek bir yol yeterli olacakt\u0131.<\/p>\n
M\u00fchendislik perspektifinden ele al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda a\u011f\u0131n kullan\u0131m protokollerinin zarif ve verimli tasar\u0131mlara olanak verebilmesi i\u00e7in protokollerin olduk\u00e7a basit tutulmas\u0131 gerekiyordu. Ayr\u0131ca a\u011f\u0131n geli\u015fimi ve b\u00fcy\u00fcmesi i\u00e7in mimarisi a\u00e7\u0131k u\u00e7lu kurulmal\u0131yd\u0131. A\u011f\u0131n merkezi y\u00f6netimi toplumsal bir karard\u0131 ve ne mutlu ki m\u00fchendislerin a\u011f\u0131 ve kullan\u0131c\u0131lar\u0131 kontrol etmek gibi bir kayg\u0131s\u0131 yoktu (Feenberg, 2012).<\/p>\n
\u0130nternetin \u00f6nc\u00fcleri kendilerini bug\u00fcnk\u00fcnden farkl\u0131, hi\u00e7bir kural\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131 bir alanda bulmu\u015flard\u0131. \u0130nterneti beraberce in\u015fa ettiler. G\u00f6n\u00fcll\u00fcl\u00fck, i\u015fbirli\u011fi ve payla\u015f\u0131m bu in\u015fa s\u00fcrecinin temelini olu\u015fturdu. A\u011f\u0131n a\u00e7\u0131k u\u00e7lu mimarisi e-posta ve www (world wide web) gibi inovasyonlar\u0131n da \u00f6n\u00fcn\u00fc a\u00e7t\u0131. \u0130nternetin \u00f6nceli ARPANET’in hen\u00fcz birka\u00e7 \u00fcniversiteyi ba\u011flad\u0131\u011f\u0131 bir d\u00f6nemde ortaya \u00e7\u0131kan e-posta program\u0131 ilk ba\u015fta (kad\u0131nlar\u0131n telefon kullan\u0131m\u0131 \u00f6rne\u011finde oldu\u011fu gibi) gereksiz bir sosyallik olarak g\u00f6r\u00fcld\u00fc; ama k\u0131sa bir s\u00fcre sonra e-postan\u0131n topluluk in\u015fas\u0131ndaki rol\u00fc fark edildi ve e-posta deneylerine izin verildi. Daha sonra Tim Berners-Lee, www’yi icat etti. Kapitalizmin internete hen\u00fcz bula\u015fmad\u0131\u011f\u0131 g\u00fcnlerde icat edilen her iki teknoloji de enformasyonun payla\u015f\u0131m\u0131n\u0131 kolayla\u015ft\u0131rd\u0131 ve internet topluluklar\u0131n\u0131n olu\u015fumunun \u00f6n\u00fcn\u00fc a\u00e7t\u0131. Her iki teknoloji, internet teknolojisinin a\u00e7\u0131k mimarisinin \u00fczerinde y\u00fckselerek kendi yap\u0131lar\u0131nda da bu a\u00e7\u0131kl\u0131\u011f\u0131 devam ettirdiler. \u0130nternetin bu evresinde teknolojiyi belirleyen h\u00fck\u00fcmetler ve \u015firketler de\u011fil, a\u011fdaki bilim insanlar\u0131n\u0131n ve m\u00fchendislerin bulu\u015flar\u0131 oldu.<\/p>\n
Sonraki evrede, \u00fcniversitelerin ve ara\u015ft\u0131rma laboratuvarlar\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131ndan s\u0131radan insanlar\u0131n da internete m\u00fcdahalesini g\u00f6rd\u00fck. Kullan\u0131c\u0131lar, askeri ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n bilgi payla\u015f\u0131m\u0131 i\u00e7in geli\u015ftirilmi\u015f bir teknolojiye yeni i\u015flevler kazand\u0131rarak onun ileti\u015fim potansiyelini art\u0131rd\u0131lar. Kullan\u0131c\u0131lar teknolojiyi tasar\u0131mc\u0131lar\u0131ndan farkl\u0131 bir a\u00e7\u0131dan ele al\u0131p internet teknolojisinin a\u00e7\u0131k u\u00e7lulu\u011fundan faydalanarak onu yeniden yorumlad\u0131lar. Ancak teknolojinin yeniden yorumlanmas\u0131, teknoloji a\u00e7\u0131k u\u00e7lulu\u011funu korudu\u011fu s\u00fcrece ger\u00e7ekle\u015febilirdi. \u015eirketlerin internete en olumsuz etkisi de metala\u015fmay\u0131 interneti ve internet teknolojilerini s\u0131n\u0131rlayarak ger\u00e7ekle\u015ftirmeye giri\u015fmeleri oldu.<\/p>\n
\u015eu an \u015firketlerin yo\u011fun bask\u0131lar\u0131na ra\u011fmen \u015firketlerin bir zaferinden s\u00f6z edemeyiz. M\u00fccadele devam ediyor, \u015firketlerin interneti ticarile\u015ftirmeye y\u00f6nelik hamlelerine internetin (ve tarihin) \u00f6znesi insan\u0131n yarat\u0131c\u0131 hamlelerine \u015fahit oluyoruz. \u0130nternetin gelece\u011fini \u00fc\u00e7 farkl\u0131 modelin m\u00fccadelesi belirleyecek (Feenberg, 2012).<\/p>\n
Birinci model, enformasyon modelidir ve internette enformasyonun da\u011f\u0131t\u0131m\u0131n\u0131 hedefler. \u0130nternetin ilk g\u00fcnlerinden beri varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcren bir modeldir. Ku\u015fkusuz daha sonra da varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 devam ettirecektir. Ama ki\u015filer aras\u0131 ileti\u015fim, enformasyon de\u011fi\u015fiminden daha \u00e7ekici gelmektedir.<\/p>\n
\u0130kinci model, t\u00fcketim modeli olarak adland\u0131r\u0131l\u0131r. \u0130nterneti k\u00fcresel bir al\u0131\u015fveri\u015f merkezine \u00e7evirmeyi hedefler. Kullan\u0131c\u0131lar aras\u0131 ileti\u015fime asgari d\u00fczeyde gereksinim duyulur. Ayr\u0131ca e\u011flence end\u00fcstrisi ve servis sa\u011flay\u0131c\u0131lar, interneti de televizyonla\u015ft\u0131rmak i\u00e7in hem yasal hem de teknik alanda yo\u011fun bir faaliyet g\u00f6stermektedir.<\/p>\n
\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc model ise topluluk modelidir. \u0130nternetin en ba\u015f\u0131ndan beri amac\u0131 ileti\u015fimdir. E-postalar, tart\u0131\u015fma listeleri, forumlar, bilgisayar konferanslar\u0131 ki\u015filer aras\u0131 ileti\u015fimin ilk \u00f6rnekleridir. Ancak bu uygulamalar internetin ilk g\u00fcnlerinde, internetin ilk kullan\u0131c\u0131lar\u0131 (ayn\u0131 zaman geli\u015ftiricileri) aras\u0131nda bir topluluk bilinci olu\u015fturabilmesine kar\u015f\u0131n internet heterojenle\u015ftik\u00e7e (bilim insanlar\u0131 ve bilgisayar merakl\u0131lar\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda insanlar internete kat\u0131ld\u0131k\u00e7a) yetersiz kald\u0131. Ama 2000li y\u0131llarda \u00e7\u0131kan, \u00f6nceki ileti\u015fim uygulamalar\u0131ndaki e\u011filimleri ileriye ta\u015f\u0131yan sosyal medya ve web 2.0 uygulamalar\u0131, hem toplumun daha geni\u015f kesimlerini topluluklara katt\u0131 hem de topluluk \u00fcyeleri aras\u0131ndaki etkile\u015fimi art\u0131rd\u0131. Bu yeni topluluklar\u0131n temelinde kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131l\u0131k yat\u0131yordu; insanlar \u00f6nceki topluluk deneyimlerinde tart\u0131\u015fma listelerini ya da forumlar\u0131 sadece izlemekle yetinebiliyorlar ve kendilerini gizleyebiliyorlard\u0131. Sosyal medya ise insanlar\u0131 okuman\u0131n yan\u0131nda, yazmaya ve a\u011fa kendinden bir \u015fey katmaya y\u00f6neltti. A\u011fda ortakla\u015fa \u00fcretimlerde bulunmak ya da belirli bir ama\u00e7 do\u011frultusunda harekete ge\u00e7mek i\u00e7in bir araya gelen kullan\u0131c\u0131lar kendilerine \u00f6zerk ileti\u015fim alanlar\u0131 yaratt\u0131lar. B\u00f6ylece internetin ileti\u015fimi g\u00fc\u00e7lendirecek ve \u00e7e\u015fitlendirecek bi\u00e7imde geli\u015fmesini de sa\u011flad\u0131lar.<\/p>\n
Ancak internetin bu y\u00f6nde geli\u015fimini devam ettirebilmesi i\u00e7in baz\u0131 ko\u015fullar\u0131n devam\u0131 gereklidir. \u0130nternet protokolleri tarafs\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 devam ettirmelidir. Bir di\u011fer deyi\u015fle, internet servis sa\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131 ve h\u00fck\u00fcmetler internet \u00fczerindeki ileti\u015fimin e\u015fitli\u011fine zarar vermemeli; a\u011f, kar getirmeyen ya da \u00e7o\u011funlu\u011fun g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne ayk\u0131r\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015flerin iletimine kar\u015f\u0131 tarafs\u0131z olmal\u0131d\u0131r. Ayr\u0131ca teknik olarak da yenilik\u00e7i tasar\u0131mlara a\u00e7\u0131k olmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n
Asl\u0131nda bizim sevdi\u011fimiz internet de bu internettir. D\u00fcnyan\u0131n d\u00f6rt bir yan\u0131ndaki \u0130\u015fgal Et! eylemlerinde, Wikipedia’da (ve VikiSosyalizm’de \u2013 http:\/\/www.wikisosyalizm.org<\/a>), ba\u011f\u0131ms\u0131z haber sitelerinde ger\u00e7ekle\u015fen topluluk modelinin internetteki etkinli\u011finin bir sonucudur.<\/p>\n
\u0130nternette geli\u015fen topluluk modeli, kapitalizmin rekabete, kar h\u0131rs\u0131na, d\u0131\u015flay\u0131c\u0131l\u0131\u011fa ve e\u015fitsizli\u011fe dayanan normlar\u0131 ile \u00e7eli\u015fmekte ve internetin gelece\u011fi i\u00e7in kapitalizmin dokusuna \u00e7ok daha uygun olan t\u00fcketim modeli ile \u00e7at\u0131\u015fmaktad\u0131r.<\/p>\n
Kamusal ve \u00f6zel \u00e7\u0131karlar\u0131n \u00e7at\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 bu m\u00fccadele internet gibi \u00e7ok katmanl\u0131d\u0131r. Birinci katmanda www, yani i\u00e7erik, yer almaktad\u0131r. \u00d6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131m ile \u00f6zel m\u00fclk yaz\u0131l\u0131m internetin gelece\u011fine dair iki vizyonu temsil etmektedir. \u00d6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131m, kullan\u0131c\u0131n\u0131n teknolojiyi yarat\u0131c\u0131 sahiplenmesine olanak vermekte, onun yarat\u0131c\u0131 potansiyelini geli\u015ftirmektedir. Son zamanlarda bir\u00e7ok \u015firket, \u00fcr\u00fcnlerini \u00f6zellikle kapal\u0131, sadece belirli bir ama\u00e7 do\u011frultusunda kullan\u0131lmak \u00fczere geli\u015ftirmekte, kullan\u0131c\u0131n\u0131n teknolojiyi yeniden yorumlamas\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7mektedir. Dolay\u0131s\u0131yla, \u00f6zel m\u00fclk yaz\u0131l\u0131ma kar\u015f\u0131 \u00f6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131m\u0131 savunmak (ve kullanmak!) internetin gelecekte ne olaca\u011f\u0131na dair politik bir m\u00fcdahaledir.<\/p>\n
\u0130kinci \u00e7at\u0131\u015fma alan\u0131 ise daha alt katmanlarda, a\u011f tarafs\u0131zl\u0131\u011f\u0131 alan\u0131ndad\u0131r. \u015eirketler, filmlerin ve televizyon programlar\u0131n\u0131n a\u011fda \u00f6nceliklendirilmesi i\u00e7in ABD’de yo\u011fun bir kulis faaliyeti y\u00fcr\u00fctmektedir. E\u011fer e\u011flence \u015firketlerinin ve internet servis sa\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n giri\u015fimleri ba\u015far\u0131l\u0131 olur ve a\u011f trafi\u011fi ticari faaliyetleri \u00f6nceliklendirmeye ba\u015flarsa, internet t\u00fcketim modeline y\u00f6nelecektir.<\/p>\n
K\u0131sacas\u0131, internette \u00e7etin bir m\u00fccadele s\u00f6z konusudur. Ancak hangi model ba\u015far\u0131l\u0131 olursa olsun, di\u011fer modeller de ortadan kalkmayacak ama internetin sonraki geli\u015fiminde ikincil olacakt\u0131r. Tabi bu m\u00fccadeleyi sadece izlemek gibi bir l\u00fcks\u00fcm\u00fcz yok. Solun internetle (ya da daha genel olarak bili\u015fim teknolojileri ile) olan ili\u015fkisini de 11. Tez’den ba\u015flayarak tart\u0131\u015fmak gerek:<\/p>\n
Filozoflar d\u00fcnyay\u0131 yaln\u0131zca \u00e7e\u015fitli bi\u00e7imlerde yorumlam\u0131\u015flard\u0131r; oysa sorun onu de\u011fi\u015ftirmektir.<\/p><\/blockquote>\n
Sorun internetin d\u00fcn ve bug\u00fcn ne oldu\u011fu de\u011fil, onun yar\u0131n ne olabilece\u011fidir. Belki herkes yaz\u0131l\u0131m geli\u015ftiremez ama \u00f6rg\u00fctlenerek teknolojinin tasar\u0131m\u0131na etkide bulunabilir. G\u00fcndem yaratarak, halk\u0131 teknolojinin geli\u015fimine dair tart\u0131\u015fmalara katarak, bu tart\u0131\u015fmalar\u0131 davalara ve boykotlara ta\u015f\u0131yarak, yeni hukuksal d\u00fczenlemelere zorlayarak h\u00fck\u00fcmetler ve \u015firketler, kamu yarar\u0131n\u0131 g\u00f6zeten tasar\u0131mlar yapmaya zorlanabilir.<\/p>\n
\u0130nterneti \u00f6zel m\u00fclk yaz\u0131l\u0131m\u0131n kollar\u0131na atan, internetin a\u00e7\u0131kl\u0131k ilkesini \u00e7i\u011fneyen ve g\u00f6zetimi art\u0131ran her giri\u015fim sorgulanmal\u0131d\u0131r. \u00d6rne\u011fin, torba torba yasalar \u00e7\u0131karken ki\u015fisel verilerin korunmas\u0131 hakk\u0131ndaki yasal d\u00fczenlemenin ak\u0131beti sorgulanabilir, toplumun daha geni\u015f kesimlerine sorgulat\u0131labilir. Pardus projesine ne olmu\u015ftur? Ankara \u00dcniversitesi’nin Microsoft’la yapt\u0131\u011f\u0131 anla\u015fman\u0131n sonu\u00e7lar\u0131 ne olacakt\u0131r? [5]<\/p>\n
T\u00fcm bu konular ve sorunlar internetin gelece\u011fi konusunda ilgisiz sorularm\u0131\u015f gibi g\u00f6r\u00fcnebilir…<\/p>\n
\u0130nternet k\u0131smen ya da tamamen sans\u00fcrlenebilir ve topluluklar\u0131n ileti\u015fimleri k\u0131s\u0131tlanabilir. Fakat bu giri\u015fimlerin etkili olup olmayaca\u011f\u0131 internet kullan\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n yarat\u0131c\u0131 etkinliklerine ve dolay\u0131s\u0131yla bili\u015fim teknolojilerinin buna ne kadar imkan verdi\u011fine ba\u011fl\u0131d\u0131r. Ge\u00e7ti\u011fimiz ay Hong Kong’daki g\u00f6sterilerde kullan\u0131lan mesh a\u011flar bu duruma g\u00fczel bir \u00f6rnektir [6].<\/p>\n
\u0130nternet, tasar\u0131m\u0131na i\u00e7sel kal\u0131ml\u0131l\u0131k kayg\u0131s\u0131na ra\u011fmen do\u011fal afetlere ya da h\u00fck\u00fcmetlerin sans\u00fcr\u00fcne kar\u015f\u0131 yeterince dayan\u0131kl\u0131 de\u011fildir. \u00c7\u00fcnk\u00fc kullan\u0131c\u0131lar internete girmek i\u00e7in merkezi d\u00fc\u011f\u00fcmlere gereksinim duyarlar. X adl\u0131 internet servis sa\u011flay\u0131c\u0131ya ba\u011flanmadan internete \u00e7\u0131kamazs\u0131n\u0131z; kom\u015funuzla bile internet \u00fczerinden haberle\u015femezsiniz. Mesh a\u011flarda ise ileti\u015fim merkezsiz bir a\u011f ile kurulur. Cihazlar kendilerini bant geni\u015fli\u011finin uygunlu\u011funa ve yak\u0131nl\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re ayarlayarak birbirleriyle haberle\u015febilir. A\u011fdaki cihazlar aras\u0131ndaki ileti\u015fim dinamik bir rota \u00fczerinde ger\u00e7ekle\u015fir. Dolay\u0131s\u0131yla, a\u011fdaki t\u00fcm cihazlar\u0131 ortadan kald\u0131rmad\u0131k\u00e7a bir mesh a\u011f\u0131 kapatmak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Bu nedenle mesh a\u011flardan olu\u015fan internet do\u011fal ya da politik felaketlere kar\u015f\u0131 normal internetten daha sa\u011flamd\u0131r.<\/p>\n
Mesh a\u011flar, felaket senaryolar\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda \u00f6zellikle fakir ve yetersiz hizmet alan b\u00f6lgeler i\u00e7in de uygulanabilir. Maddi g\u00fcc\u00fc yetersiz olanlar i\u00e7in \u00fccretsiz bir ileti\u015fim a\u011f\u0131 sa\u011flayabilir. Mesh a\u011flar, ayn\u0131 zamanda internetin ilk g\u00fcnlerindeki saf haline d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr. Mesh a\u011f\u0131, internetten g\u00f6r\u00fclemeyece\u011fi i\u00e7in ileti\u015fimi g\u00f6zetlemek i\u00e7in do\u011frudan a\u011fa dahil olunmas\u0131 gerekir. Ayr\u0131ca merkezi bir otorite olmad\u0131\u011f\u0131ndan ki\u015filerin kimliklerini tespit son derece zordur (De Filippi, 2014).<\/p>\n
M\u0131s\u0131r’da, \u0130ran’da ve son olarak Hong Kong’da sans\u00fcre kar\u015f\u0131 topluluk i\u00e7i ileti\u015fimi devam ettirebilmek i\u00e7in mesh a\u011flar kullan\u0131ld\u0131. Fakat De Filippi mesh a\u011flar\u0131n \u00f6neminin yaln\u0131zca do\u011fal felaketlerle ve sans\u00fcrle s\u0131n\u0131rl\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmektedir. Grup i\u00e7i ileti\u015fim i\u00e7in merkezi noktalara ihtiya\u00e7 duymamas\u0131n\u0131n yan\u0131nda merkezi bir otorite de yoktur. Topluluk taraf\u0131ndan \u00f6rg\u00fctlenip toplulu\u011fun ihtiya\u00e7lar\u0131 do\u011frultusunda \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Mesh a\u011flarla, birbirinden ba\u011f\u0131ms\u0131z, \u00e7ok say\u0131da internetimiz olabilir [7].<\/p>\n
Tabi teknik olarak hen\u00fcz internet kadar g\u00fc\u00e7l\u00fc ve yeterli de\u011fildir. Ama mesh a\u011flar\u0131n yayg\u0131nla\u015fmas\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcnde tahmin edebilece\u011finiz gibi iki b\u00fcy\u00fck engel vard\u0131r: h\u00fck\u00fcmetler ve \u015firketler. H\u00fck\u00fcmetler kontrol edemeyecekleri, \u015firketler (internet servis sa\u011flay\u0131c\u0131lar ve telefon operat\u00f6rleri) de abonelik \u00fczerine kurulu i\u015f modelleri ge\u00e7ersizle\u015fece\u011fi i\u00e7in mesh a\u011flara s\u0131cak bakmamaktad\u0131r.<\/p>\n
Ama en son Hong Kong’daki g\u00f6sterilerde oldu\u011fu gibi kullan\u0131c\u0131lar zor durumda kald\u0131klar\u0131na mesh a\u011flar\u0131na y\u00f6neliyorlar. Hong Kong’daki g\u00f6stericiler, kendi aralar\u0131ndaki ileti\u015fimi hem iPhone’da hem de Android’de \u00e7al\u0131\u015fan FireChat uygulamas\u0131 ile sa\u011flad\u0131lar. Fakat mesh a\u011flar deyince ilk akla gelen proje olan Serval Projesi [8] (http:\/\/www.servalproject.org\/), iPhone yerine neden Android telefonlar\u0131 \u00f6ncelikli olarak g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc a\u00e7\u0131klarken iPhone’lar i\u00e7in yaz\u0131l\u0131m geli\u015ftirirken ya\u015fanan k\u0131s\u0131tl\u0131l\u0131klara dikkat \u00e7ekmektedir [9]:<\/p>\n
\n
- iOS’daki uygulama geli\u015ftirme lisanslar\u0131 k\u0131s\u0131tlay\u0131c\u0131d\u0131r.<\/li>\n
- Uygulama da\u011f\u0131tma se\u00e7enekleri k\u0131s\u0131tl\u0131d\u0131r.<\/li>\n
- Apple kendi i\u015f modelini ya da i\u015f ortaklar\u0131n rahats\u0131z eden giri\u015fimlere kar\u015f\u0131 d\u00fc\u015fmanca davranmaktad\u0131r.<\/li>\n<\/ul>\n
Bu nedenle, hem iPhone’u hem de \u0130nternet’i ayn\u0131 anda ele\u015ftiremezsiniz. Nitekim iPhone’da FireChat kullanmak da di\u011fer internet uygulamalar\u0131 gibi merkezi bir otoritenin (Apple’\u0131n) onay\u0131na ba\u011fl\u0131d\u0131r. Acaba Amerikan \u00e7\u0131karlar\u0131na ayk\u0131r\u0131 bir g\u00f6steride de iPhone kullan\u0131labilecek midir? Mesh a\u011flar\u0131n\u0131n sundu\u011fu ileti\u015fim \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc Apple’\u0131n inisiyatifindedir.<\/p>\n
Tam tersini de, \u00f6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131m ile \u00f6zel m\u00fclk yaz\u0131l\u0131m aras\u0131ndaki \u00e7at\u0131\u015fmada sessiz kal\u0131p, internette sans\u00fcre ve ticarile\u015fmeye hay\u0131r diyemezsiniz. \u00c7\u00fcnk\u00fc internetin gelece\u011fini \u00f6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131m ve \u00f6zel m\u00fclk yaz\u0131l\u0131m aras\u0131ndaki bu irili ufakl\u0131 \u00e7at\u0131\u015fmalar belirleyecek: Biz interneti bir ileti\u015fim alan\u0131 olarak g\u00f6r\u00fcp geli\u015ftirmek isteyece\u011fiz, firmalarda bizim bu giri\u015fimlerimizi engelleyip onu b\u00fcy\u00fck bir al\u0131\u015fveri\u015f merkezine \u00e7evirmeye \u00e7al\u0131\u015facaklar.<\/p>\n
\u0130nternet i\u00e7in hen\u00fcz son s\u00f6z s\u00f6ylenmedi… M\u00fccadeleye devam!<\/p>\n
<\/p>\n
Kaynaklar<\/h3>\n
De Filippi, P. (2014). It\u2019s Time to Take Mesh Networks Seriously (And Not Just for the Reasons You Think). Wired, February.<\/span><\/p>\n
Feenberg, A., Bakardjieva, M. (2004). Consumers or citizens? The online community debate<\/i>. na.<\/span><\/p>\n
Feenberg, A. (2012). Introduction. In (Re) Inventing The Internet (s. 3-17).<\/i> SensePublishers.<\/span><\/p>\n
Notlar:<\/h3>\n
[1]<\/b> http:\/\/www.yenisafak.com.tr\/teknoloji\/erdogandan-iphone-6-elestirisi-688641<\/a>, son eri\u015fim 18\/10\/2014<\/p>\n
[2]<\/b> http:\/\/www.hurriyet.com.tr\/dunya\/27323343.asp<\/a>, son eri\u015fim 18\/10\/2014<\/p>\n
[3] <\/b>http:\/\/www.bbc.com\/news\/technology-29505103<\/a>, son eri\u015fim 18\/10\/2014<\/p>\n
[4] <\/b>http:\/\/www.ntvmsnbc.com\/id\/25542836\/<\/a>, son eri\u015fim 18\/10\/2014<\/p>\n
[5]<\/b> http:\/\/btdunyasi.net\/70-bin-ogrenci-microsoft-office-365i-bedava-kullanacak\/<\/a>, son eri\u015fim 18\/10\/2014<\/p>\n
[6]<\/b>http:\/\/www.npr.org\/blogs\/alltechconsidered\/2014\/09\/29\/352476454\/how-hong-kong-protesters-are-connecting-without-cell-or-wi-fi-networks<\/a>, son eri\u015fim 18\/10\/2014<\/p>\n
[7]<\/b>http:\/\/www.wired.com\/2014\/01\/its-time-to-take-mesh-networks-seriously-and-not-just-for-the-reasons-you-think\/<\/a>, son eri\u015fim 18\/10\/2014<\/p>\n
[8]<\/b>http:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Serval_project<\/a>, <\/b>son eri\u015fim 18\/10\/2014<\/p>\n