http:\/\/www.bbc.co.uk\/turkce\/haberler\/2014\/02\/140211_abd_imha_cipleri<\/a>).<\/p>\n<\/p>\n
Ama bizim zaten y\u0131llard\u0131r kendi kendini imha eden elektronik cihazlar\u0131m\u0131z var. G\u00f6revimiz Tehlike’deki gibi dumanlar \u00e7\u0131km\u0131yor ama cihazlar\u0131m\u0131z bir s\u00fcre sonra ya kullan\u0131lamaz hale geliyor ya da kendimizi eskisini at\u0131p yenisini almak zorunda hissediyoruz. Bu yok olma s\u00fcreci E\u0130T’lerde (Enformasyon ve \u0130leti\u015fim Teknolojileri) \u00e7ok daha belirgin. \u0130\u015fin k\u00f6t\u00fc yan\u0131, cihazlar\u0131n bu s\u0131n\u0131rl\u0131 kullan\u0131m \u00f6mr\u00fc teknik yetersizlikten ya da maddi zorunluluklardan kaynaklanm\u0131yor. K\u0131sa \u00f6m\u00fcrl\u00fc, dayanaks\u0131z ve onar\u0131lamayan \u00fcr\u00fcnler \u015firketlerin i\u015f stratejileri bunu gerektirdi\u011fi i\u00e7in bu bi\u00e7imde \u00fcretiliyorlar.<\/p>\n
\u015eirketlerin, k\u0131sa s\u00fcrede modas\u0131 ge\u00e7ecek, eskiyecek ya da dayanaks\u0131z \u00fcr\u00fcnler geli\u015ftirme stratejisi planl\u0131 eskime (planned obsolescence<\/i>) yada a\u015famal\u0131 eskime (p<\/i>rogressive <\/i>obsolescence<\/i>)<\/i> olarak adland\u0131r\u0131lmaktad\u0131r ve g\u00fcn\u00fcm\u00fczde art\u0131k kimseyi yad\u0131rgatmayacak kadar yayg\u0131nd\u0131r. \u0130lk uygulamalar\u0131na \u0130kinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131’n\u0131n hemen \u00f6ncesinde rastlanmaktad\u0131r. \u00d6rne\u011fin, ta\u015f\u0131nabilir radyo \u00fcreticileri satt\u0131klar\u0131 radyolar\u0131n uzun \u00f6m\u00fcrl\u00fc olmas\u0131 durumunda piyasan\u0131n bir s\u00fcre sonra radyoya doyaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnerek piyasaya sunduklar\u0131 radyolar\u0131 d\u00fc\u015f\u00fck kalitede \u00fcretmeye ba\u015flam\u0131\u015flard\u0131r. General Electric’in giri\u015fimci m\u00fchendisleri de fener lambalar\u0131n\u0131n \u00f6mr\u00fcn\u00fc k\u0131saltarak sat\u0131\u015flar\u0131 art\u0131rmay\u0131 denemi\u015ftir. Bu yakla\u015f\u0131m k\u0131sa s\u00fcrede di\u011fer alanlara da s\u0131\u00e7ram\u0131\u015f ve 1934 y\u0131l\u0131nda Otomotiv M\u00fchendisleri Birli\u011fi’nin toplant\u0131s\u0131nda s\u00f6z alan konu\u015fmac\u0131lar, otomobillerin \u00f6m\u00fcrlerini teknik olarak k\u0131s\u0131tlamay\u0131 \u00f6nermi\u015flerdir. \u0130kinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 sonras\u0131nda bu strateji ile t\u00fcketim s\u00fcrekli canl\u0131 tutularak \u00fcretim oranlar\u0131 art\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bir yandan insanlara bir \u00fcr\u00fcn\u00fc sadece yeni oldu\u011fu i\u00e7in almas\u0131 y\u00f6n\u00fcnde reklamlar yap\u0131l\u0131rken di\u011fer yandan t\u00fcketiciye k\u0131sa \u00f6m\u00fcrl\u00fc \u00fcr\u00fcnler sunulmaktad\u0131r. Bu d\u00f6nemde, m\u00fchendisler kendi varl\u0131k nedenlerini sorgulamaya ba\u015flarlar. M\u00fchendislere sa\u011flam, h\u0131zl\u0131 ve ucuz \u00fcr\u00fcnler yapmaktan vazge\u00e7meleri \u00f6\u011f\u00fctlenmektedir. Bilgi ve yeteneklerini daha fazla t\u00fcketim ve dolay\u0131s\u0131yla kar getiren d\u00fc\u015f\u00fck kalitede \u00fcr\u00fcnler i\u00e7in kullanmalar\u0131 istenmektedir (Beder, 1998).<\/p>\n
Bir\u00e7ok m\u00fchendis bu durumdan rahats\u0131zl\u0131k duymaktad\u0131r… Ne yaz\u0131k ki piyasa kar\u015f\u0131s\u0131nda yenilirler. Kullan at, dayan\u0131ks\u0131z ve tamir edilemez \u00fcr\u00fcnler g\u00fcndelik hayat\u0131n bir par\u00e7as\u0131 haline gelir.<\/p>\n
\u015eimdi dural\u0131m ve d\u00fc\u015f\u00fcnelim… \u015eimdiye kadar ka\u00e7 ki\u015fisel bilgisayar ya da diz\u00fcst\u00fc bilgisayar\u0131m\u0131z oldu? Ka\u00e7 mp3 \u00e7alar ve tablet eskittik? Ya cep telefonlar\u0131m\u0131z, ak\u0131ll\u0131 telefonlar\u0131m\u0131z…<\/p>\n
Bilgisayar\u0131m\u0131z\u0131 ya da telefonumuzu neden yenisiyle de\u011fi\u015ftirdik?<\/p>\n
Yeni, en yeni, son moda telefonlar\u0131m\u0131z olsun istedik… Bug\u00fcn gazetelerin teknoloji sayfalar\u0131\/siteleri en son \u00e7\u0131kan ak\u0131ll\u0131 telefon modelleri hakk\u0131ndaki haber\/reklamlar\u0131 ile dolu. \u0130nsanlar yeni \u00e7\u0131kan ak\u0131ll\u0131 telefonlar\u0131 sat\u0131n alabilmek i\u00e7in t\u00fcrl\u00fc \u00e7\u0131lg\u0131nl\u0131klar yap\u0131yorlar.<\/p>\n
T\u00fcm bunlar\u0131 kapitalizmin t\u00fcketim \u00e7\u0131lg\u0131nl\u0131\u011f\u0131 ile a\u00e7\u0131klayabilirdik. Ama daha b\u00fcy\u00fck bir sorunumuz var: Eskiyen bilgisayarlar\u0131n, cep telefonlar\u0131n\u0131n, mp3 \u00e7alarlar\u0131n ak\u0131beti…<\/p>\n
2010 y\u0131l\u0131 verilerine g\u00f6re ABDliler’in e-at\u0131\u011f\u0131 (elektronik at\u0131k) 3 milyon tondan fazlad\u0131r. Bu at\u0131klar\u0131n %85’i \u00e7\u00f6pl\u00fcklerdedir. Iskartaya \u00e7\u0131kar\u0131lan bilgisayarlar\u0131n ve televizyonlar\u0131n ancak %18’i, cep telefonlar\u0131n\u0131n ise %10’u geri d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclebilmi\u015ftir. 230 milyon bilgisayar ve televizyon donan\u0131m\u0131 ve say\u0131s\u0131z cep telefonu ABD’de depolarda \u00e7\u00f6pe gidecekleri g\u00fcn\u00fc beklemektedir (Grossman, 2010).<\/p>\n
E-at\u0131klar\u0131n i\u00e7erdi\u011fi zehirli maddeler di\u011fer at\u0131k malzemelerle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda e-at\u0131klar \u00e7ok daha tehlikelidir. Hem geri d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm a\u015famalar\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fan i\u015f\u00e7ilerin hem de \u00e7evre sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 tehdit etmektedir. Ayr\u0131ca ABD (uluslararas\u0131 s\u00f6zle\u015fmeleri yok sayarak) at\u0131k malzemelerini geri d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclmesi i\u00e7in emek g\u00fcc\u00fcn\u00fcn ucuz oldu\u011fu \u00c7in’e, Hindistan’a ve Afrika \u00fclkelerine ihra\u00e7 etmektedir. Buralarda gerekli \u00f6nlemler al\u0131nmadan yap\u0131lan geri d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm s\u00fcre\u00e7lerinde e-at\u0131klardan yay\u0131lan zehirli maddeler topra\u011f\u0131 ve suyu zehirlemekte, hava kirlili\u011fine neden olmakta, i\u015f\u00e7ilerin, ailelerinin ve yerel topluluklar\u0131n sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 tehdit etmektedir (age).<\/p>\n
Dolay\u0131s\u0131yla planl\u0131 eskime, \u201cb\u0131rak\u0131n\u0131z sats\u0131nlar, b\u0131rak\u0131n\u0131z als\u0131nlar\u201d diye ge\u00e7i\u015ftirilebilecek bir olgu de\u011fildir; \u00e7evreye verdi\u011fi zarar dikkate al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda sadece aldat\u0131lan t\u00fcketicileri de\u011fil t\u00fcm insanl\u0131\u011f\u0131 ilgilendirdi\u011fi g\u00f6r\u00fclmektedir.<\/p>\n
Ancak, ne yaz\u0131k ki, e-at\u0131klar yeterince tart\u0131\u015f\u0131lan bir sorun de\u011fildir. S\u0131k s\u0131k E\u0130T’nin d\u00fcnyay\u0131 nas\u0131l de\u011fi\u015ftirdi\u011finden s\u00f6z edilmektedir. Buna kar\u015f\u0131n E\u0130T’nin yery\u00fcz\u00fcne etkileri g\u00f6z ard\u0131 edilmektedir. \u00d6rne\u011fin, ironik bir \u015fekilde, bili\u015fim yaz\u0131n\u0131n\u0131n \u00f6nemli isimlerinden Manuel Castells, Enformasyon \u00c7a\u011f\u0131:Ekonomi, Toplum ve K\u00fclt\u00fcr – Kimli\u011fin G\u00fcc\u00fc<\/i> adl\u0131 kitab\u0131nda \u00e7evreci hareketin E\u0130T kullan\u0131m\u0131n\u0131 anlatmaktad\u0131r ama E\u0130T’nin \u00e7evreyi nas\u0131l kirletti\u011fini atlamaktad\u0131r. Maxwell ve Miller (2012), benzer bir \u00e7ok \u00e7al\u0131\u015fmada sosyal bilimcilerin E\u0130T’nin kullan\u0131m\u0131na odakland\u0131\u011f\u0131n\u0131, \u00f6ncesini ve sonras\u0131n\u0131 ise tart\u0131\u015fmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtmektedir. Bir\u00e7ok \u00e7al\u0131\u015fmada uzun uzun maddi olmayan emek \u00fczerinde durulmas\u0131na kar\u015f\u0131n E\u0130T’nin \u00fcretiminin ve etkilerinin son derece maddi oldu\u011fu unutulmaktad\u0131r. Bu nedenle E\u0130T’yi sadece kullan\u0131m a\u00e7\u0131s\u0131ndan de\u011fil, \u00fcretim ve kullan\u0131m sonras\u0131 safhalar\u0131n\u0131 da i\u00e7erecek \u015fekilde de\u011ferlendirmek gerekmektedir.<\/p>\n
Bu ba\u011flamda, ilk sorgulanmas\u0131 gerekenler E\u0130T’nin kimler taraf\u0131ndan, kim i\u00e7in, nerede, hangi \u015fartlar alt\u0131nda ve nas\u0131l \u00fcretildi\u011fidir. \u00dcretim insan eme\u011finin yan\u0131nda do\u011faya da gereksinim duymaktad\u0131r. \u00dcretim i\u00e7in gerekenler a\u00e7\u0131s\u0131ndan E\u0130T, \u00f6nceki ileti\u015fim teknolojileriyle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda daha \u00e7evreci g\u00f6r\u00fcnmektedir. Fakat ihtiya\u00e7 duyulan enerji miktar\u0131 dikkate al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda kar\u015f\u0131m\u0131zda pek de parlak bir tablo yoktur. Postane, telefon ve telgraf i\u00e7in gerekli eme\u011fi ve materyalleri tahayy\u00fcl etmek d\u00fcnyan\u0131n d\u00f6rt bir yan\u0131ndaki sunucular\u0131 ve veri ambarlar\u0131n\u0131 tahayy\u00fcl etmekten daha kolayd\u0131r. \u00d6rne\u011fin Google’\u0131n yar\u0131m milyon civar\u0131nda sunucusu oldu\u011fu tahmin edilmektedir. H\u00fck\u00fcmetlerin kendi veri ambarlar\u0131 vard\u0131r. G\u00f6rmesek de \u0130nternet, elektrik t\u00fcketimi hi\u00e7 de az\u0131msanmayacak oranlarda olan sunucular \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015fan devasa bir bilgisayard\u0131r. Evlerde kullan\u0131lan cihazlar\u0131n elektrik t\u00fcketimi de az\u0131msanmayacak boyutlardad\u0131r ve giderek artmaktad\u0131r (age).<\/p>\n
\u015eirketin \u00f6ng\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc \u00f6mr\u00fc tamamlayan cihazlar\u0131n olu\u015fturdu\u011fu e-at\u0131klar ise daha b\u00fcy\u00fck bir sorundur. ABD’de her y\u0131l 3 milyon ton elektronik cihaz \u00e7\u00f6pe at\u0131lmakta ve bunlar\u0131n sadece 430000 tonu geri d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm s\u00fcrecine sokulmaktad\u0131r. Geri d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn ilk a\u015famas\u0131nda cihaz\u0131n \u00e7al\u0131\u015f\u0131p \u00e7al\u0131\u015fmad\u0131\u011f\u0131na, \u00e7al\u0131\u015fm\u0131yorsa tamirinin m\u00fcmk\u00fcn olup olmad\u0131\u011f\u0131na bak\u0131lmaktad\u0131r. \u00c7al\u0131\u015fan ya da tamir edilen cihazlar ABD pazar\u0131nda ya da uluslararas\u0131 pazarda tekrar sat\u0131\u015fa \u00e7\u0131kar\u0131lmaktad\u0131r. Cihaz yeniden kullan\u0131lamayacak durumdaysa \u00e7al\u0131\u015fan par\u00e7alar\u0131 \u00e7\u0131kar\u0131larak ABD’de ya da uluslararas\u0131 pazarda sat\u0131lmaktad\u0131r. Par\u00e7alar da kullan\u0131lamaz durumda ise bilgisayar par\u00e7alar\u0131n\u0131n i\u00e7erdi\u011fi metallerin, plasti\u011fin ve CRT’de (Cathode Ray Tube – ekran) oldu\u011fu gibi cam\u0131n geri kazan\u0131m\u0131na \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Ayr\u0131\u015ft\u0131rma s\u00fcrecinde, bak\u0131r, demir ve kur\u015fun gibi madenlerin yan\u0131 s\u0131ra alt\u0131n gibi de\u011ferli madenler de ayr\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmaktad\u0131r (Grossman, 2010). Ba\u015far\u0131l\u0131 bir geri d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm politikas\u0131n\u0131n maddi getirisi de y\u00fcksek olacakt\u0131r. EPA’ya (Environmental Protection Agency) g\u00f6re bir milyon diz\u00fcst\u00fc bilgisayar\u0131n geri d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcnden elde edilecek enerji tasarrufuyla ABD’de 3657 hanenin y\u0131ll\u0131k elektrik ihtiyac\u0131 kar\u015f\u0131lanabilir. Bir ton devre kart\u0131ndaki alt\u0131n ABD’deki bir ton maden cevherinden elde edilebilecek alt\u0131n\u0131n 40-800 kat\u0131d\u0131r (http:\/\/www.epa.gov\/osw\/conserve\/materials\/ecycling\/faq.htm#howmuch).<\/p>\n
De\u011ferli madenlerin ayr\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00e7o\u011funlukla ABD’de yap\u0131lmaktad\u0131r. Fakat \u00e7evre i\u00e7in zararl\u0131 at\u0131klar yukar\u0131da belirtildi\u011fi gibi emek g\u00fcc\u00fcn\u00fcn ucuz oldu\u011fu \u00fclkelere g\u00f6nderilmektedir. Ayr\u0131\u015ft\u0131rma s\u00fcreci gerekli \u00f6nlemler al\u0131nmadan ger\u00e7ekle\u015fmekte ve i\u015f\u00e7iler zehirli maddelerle do\u011frudan temas etmektedir. Maruz kal\u0131nan kimyasallar ve toz nedeniyle i\u015f\u00e7ilerde solunum, sindirim ve deri hastal\u0131klar\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. Ayr\u0131\u015ft\u0131rma s\u00fcreci \u00e7evreye ve o \u00e7evrede ya\u015fayan halka da b\u00fcy\u00fck zarar vermektedir. \u00d6rne\u011fin, \u00c7in’in Guangdong b\u00f6lgesinde bulunan Guiyu kasabas\u0131nda zehirli maddeler nedeniyle suyun tamamen i\u00e7ilemez oldu\u011fu tespit edilmi\u015ftir. \u00c7ocuklarda kur\u015fun zehirlenmesine ve i\u00e7 salg\u0131 bezlerinde zararl\u0131 kimyasallara rastlanm\u0131\u015ft\u0131r (age).<\/p>\n
\u00d6n\u00fcm\u00fczde masum masum duran monit\u00f6re, bilgisayara, LCD ekrana sonras\u0131nda ne oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmeyiz. D\u00fc\u015f\u00fcnmemiz de istenmez. Bizden istenen sadece yenisini almam\u0131zd\u0131r. \u00c7\u00f6pe at\u0131lan elektronik cihazlar, geri d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm ve ayr\u0131\u015ft\u0131rma s\u00fcrecinde, bilmedi\u011fimiz (ama er ya da ge\u00e7 bize ula\u015facak) yerlerde zehir sa\u00e7maktad\u0131r.<\/p>\n
CRT’ler kur\u015fun, kadmiyum ve baryum i\u00e7ermektedir. Bu maddelerin ayr\u0131\u015ft\u0131r\u0131labilmesi i\u00e7in par\u00e7alanmas\u0131 gerekmektedir. Par\u00e7alanma sonras\u0131 \u00e7\u0131kan tozlar, sinir ve dola\u015f\u0131m sistemini etkilemekte ve \u00e7ocuklar\u0131n bili\u015fsel geli\u015fimine zarar vermektedir. Ayr\u0131ca kur\u015fun, baryum ve di\u011fer a\u011f\u0131r madenler yeralt\u0131 sular\u0131na s\u0131zmakta ve zehirli fosfor \u00e7\u0131kmaktad\u0131r.<\/p>\n
LCD’ler (Liquid Crystal Displays) de tehlikelidir. LCD sadece TV’lerde de\u011fil, mp3 \u00e7alarlarda ve cep telefonlar\u0131nda da bulunmaktad\u0131r. LCD at\u0131klarda yer alan c\u0131va, beyni etkilemekte, sinir ve \u00fcreme sistemlerine, akci\u011ferlere, b\u00f6breklere ve di\u011fer organlara zarar vermekte ve fet\u00fcs\u00fcn geli\u015fimini olumsuz etkilemektedir.<\/p>\n
Bak\u0131r, bilgisayar art\u0131klar\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra neredeyse her elektronik cihazda kullan\u0131lan devre kartlar\u0131nda da bulunmaktad\u0131r. Bak\u0131r\u0131n eritilmesi s\u0131ras\u0131nda olu\u015fan at\u0131k, asit ya\u011fmurlar\u0131na neden olmakta, \u00e7evreye s\u00fclf\u00fcr dioksit, nitrojen oksit, kur\u015fun, arsenik, c\u0131va ve kadmiyum yaymaktad\u0131r.<\/p>\n
Mikroi\u015flemcilerin \u00fcretiminde y\u00fczlerce kimyasal kullan\u0131lmaktad\u0131r ve at\u0131klar\u0131 solunum, sindirim, \u00fcreme, bo\u015falt\u0131m ve endokrin sistemini olumsuz etkilemektedir. Ayr\u0131ca \u00e7iplerdeki de\u011ferli madenlerin ayr\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 nitrik ve hidroklorik asit kullan\u0131larak nehir kenarlar\u0131nda yap\u0131lmaktad\u0131r. Ayr\u0131\u015ft\u0131rma i\u015fleminde hidrokarbonlar, a\u011f\u0131r metaller ve bromlu maddeler nehre ve k\u0131y\u0131lara bo\u015falt\u0131lmaktad\u0131r. Asitlenme sonucunda nehirde bulunan bal\u0131klar ve bitki \u00f6rt\u00fcs\u00fc \u00f6lmektedir.<\/p>\n
Bilgisayar kablolar\u0131ndaki bak\u0131r ise a\u00e7\u0131k yanma ile ayr\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmaktad\u0131r. Yanma sonucunda hidrokarbon k\u00fclleri topra\u011fa, havaya ve suya kar\u0131\u015fmaktad\u0131r. Bilgisayarlar\u0131n plastik par\u00e7alar\u0131ndan olu\u015fan e-at\u0131klar ise ba\u015fta kanser olmak \u00fczere \u00e7e\u015fitli hastal\u0131klara neden olmaktad\u0131r.<\/p>\n
\u00d6zetle, sosyal medya tart\u0131\u015fmalar\u0131nda s\u0131k\u00e7a rastlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u00fcretketici (prosumer \u2013 \u00fcreten t\u00fcketici) kavram\u0131 E\u0130T’nin maddi temelleri dikkate al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda ge\u00e7erli de\u011fildir. E\u0130T kullan\u0131c\u0131lar\u0131 enformasyonu t\u00fcketirken \u00fcretmektedir. Ama E\u0130T’nin \u00fcretimi de kullan\u0131m\u0131 da do\u011fay\u0131 \u00fcretmeden t\u00fcketmektedir. \u015eirketlerin planlad\u0131\u011f\u0131 \u00f6m\u00fcr sona erdi\u011finde de \u00e7evreye zehirli maddeler sa\u00e7\u0131lmaktad\u0131r. Baz\u0131lar\u0131 bilgisayarlardan ve cep telefonlar\u0131ndan ka\u00e7arak do\u011faya s\u0131\u011f\u0131nmay\u0131 \u00f6nerebilir. Ancak bu teknolojiler bu kadar hayat\u0131m\u0131z\u0131n bir par\u00e7as\u0131 haline gelmi\u015fken pek uygulanabilir bir \u00e7\u00f6z\u00fcm de\u011fildir. Maxwell ve Miller’in (2012) belirtti\u011fi gibi bireysel, t\u00fcketici odakl\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fcmler de etkili olmayacakt\u0131r. \u015eirketler e-at\u0131k sorununu bireysel \u00f6nlemlerle ge\u00e7i\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015fmakta ve halkla ili\u015fkiler kampanyalar\u0131yla devlet d\u00fczenlemelerinden ka\u00e7\u0131nmaktad\u0131rlar. T\u00fcketici duyarl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n etkisi bir \u00fcr\u00fcn\u00fc kullanmay\u0131 se\u00e7ip se\u00e7memekle s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r. Ancak e-at\u0131\u011f\u0131n, \u015firketlerin yaratt\u0131\u011f\u0131 ve her ge\u00e7en g\u00fcn b\u00fcy\u00fcyen bir sorun oldu\u011fu unutulmamal\u0131d\u0131r. Grossman’\u0131n (2010) e-at\u0131\u011fa kar\u015f\u0131 \u00f6nerilerinde belirtti\u011fi gibi ancak yukar\u0131dan a\u015fa\u011f\u0131ya politikalarla a\u015f\u0131labilir:<\/p>\n
\n- En b\u00fcy\u00fck sorun, e-at\u0131klar\u0131n di\u011fer at\u0131klar gibi alg\u0131lan\u0131p sorumlulu\u011fun belediyelere ve t\u00fcketicilere y\u0131k\u0131lmas\u0131d\u0131r. \u015eirketler, bu sorumlulu\u011fu almaya, en az\u0131ndan payla\u015fmaya zorlanmal\u0131d\u0131r. At\u0131klar\u0131n toplanmas\u0131nda, geri d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcnde ve zarars\u0131z hale getirilmesinde \u015firketler sorumluluk almal\u0131d\u0131r.<\/li>\n
- Basel S\u00f6zle\u015fmesi (http:\/\/www.mfa.gov.tr\/tehlikeli-atiklarin-sinir-asiri-tasinmasi-ve-bertaraf-edilmesinin-kontrolune-iliskin-basel-sozlesmesi.tr.mfa), tehlikeli at\u0131klar\u0131n sanayile\u015fmi\u015f \u00fclkelerden geli\u015fmekte olan \u00fclkelere ihrac\u0131n\u0131 yasaklamaktad\u0131r. Buna kar\u015f\u0131n d\u00fcnyan\u0131n en b\u00fcy\u00fck e-at\u0131k \u00fcreticisi ABD s\u00f6zle\u015fmeye uymamaktad\u0131r. Bu s\u00f6zle\u015fmeye, ba\u015fta ABD olmak \u00fczere t\u00fcm e-at\u0131k \u00fcreticisi \u00fclkelerin uymas\u0131 sa\u011flanmal\u0131d\u0131r.<\/li>\n
- Kimya ve m\u00fchendislik alan\u0131ndaki ara\u015ft\u0131rmalarda iki temel hedefin desteklenmesi gerekmektedir. Birincisi, zararl\u0131 kimyasallar\u0131n ve maddelerin en aza indirildi\u011fi \u00e7evreye sayg\u0131l\u0131 \u00fcr\u00fcnlerin tasarlanmas\u0131d\u0131r. \u0130kincisi ise \u00fcr\u00fcnlerin, \u00fcr\u00fcn\u00fcn ya\u015fam\u0131 sonland\u0131\u011f\u0131nda i\u00e7erdi\u011fi maddelerin yeniden kullan\u0131labilirli\u011fini kolayla\u015ft\u0131racak bi\u00e7imde tasarlanmas\u0131d\u0131r..<\/li>\n
- Elektronik cihazlar\u0131n \u00e7\u00f6p depolar\u0131nda ya da \u00e7\u00f6p f\u0131r\u0131nlar\u0131nda biriktirilmesi yasaklanmal\u0131d\u0131r.<\/li>\n
- \u00dcretimde, maddelerin ayr\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131nda ve geri d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmde g\u00f6rev alan i\u015f\u00e7iler, temas halinde olduklar\u0131 maddeler hakk\u0131nda bilgilendirilmelidir. \u00c7al\u0131\u015fma ko\u015fullar\u0131 ve i\u015f\u00e7ilerin sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 takip edilmelidir.<\/li>\n<\/ul>\n
Grossman’\u0131n \u00f6nerilerine yaz\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131nda da belirtti\u011fim planl\u0131 eskime konusunu da eklemek istiyorum. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde cihazlar\u0131n \u00f6nemli bir k\u0131sm\u0131 ar\u0131zaland\u0131\u011f\u0131 ve tamiri ya imkans\u0131z ya da pahal\u0131 oldu\u011fu i\u00e7in at\u0131l\u0131p yenisi al\u0131nmaktad\u0131r. Sanayinin geli\u015fiminde \u00f6nemli bir yer tutan \u201cde\u011fi\u015ftirilebilir par\u00e7ac\u0131klar\u201d kavram\u0131 daha fazla k\u00e2<\/span>ra feda edilmi\u015ftir. D\u00fcnyada e-at\u0131k konusunda bir bilin\u00e7 olu\u015fmakta, \u015firketler \u00e7evre dostu olmak ya da \u00f6yle g\u00f6r\u00fcnmek i\u00e7in \u00fczerlerinde bir kamuoyu bask\u0131s\u0131 hissetmektedir. Ancak teknolojin geli\u015fimi pek bu y\u00f6nde de\u011fildir. Ge\u00e7mi\u015fte, bilgisayarlar g\u00fcncel yaz\u0131l\u0131mlar i\u00e7in yetersiz kald\u0131\u011f\u0131nda ya da ar\u0131zaland\u0131\u011f\u0131nda t\u00fcm bilgisayardansa baz\u0131 par\u00e7alar\u0131 de\u011fi\u015ftiriliyordu. \u015eimdi ise kullan\u0131c\u0131n\u0131n b\u00f6yle bir \u015fans\u0131 bulunmamaktad\u0131r.<\/p>\nSorun yukar\u0131dan a\u015fa\u011f\u0131ya politikayla, d\u00fczenlemelerle \u00e7\u00f6z\u00fclebilir derken yanl\u0131\u015f anla\u015f\u0131lmak istemem. Tabii ki sorun sadece bilim insanlar\u0131n\u0131n ya da yasa koyucular\u0131n sorunu de\u011fildir. Fakat insanlar kendilerini sadece t\u00fcketici olarak g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcnde tepkileri boykot ya da buycoot (boykotun tersi, \u015firketin politikalar\u0131n\u0131 destekledi\u011fini belirtmek amac\u0131yla al\u0131m yapmak) \u00e7er\u00e7evesinde olmaktad\u0131r. \u015eirketler de bu tepkileri bertaraf etmekten de \u00f6te k\u00e2<\/span>ra \u00e7evirmekte son derece ustad\u0131rlar. Bu nedenle, bir t\u00fcketici de\u011fil, bir vatanda\u015f olarak devletleri e-at\u0131klar ve \u00e7evre konusunda gerekli d\u00fczenlemeleri yapmaya, \u015firketleri sorumluluk almaya zorlamak gerekmektedir.<\/p>\n\u015eirketler sorumluluk ald\u0131klar\u0131nda belki de kendi kendine bozulan de\u011fil, daha dayan\u0131kl\u0131 \u00fcr\u00fcnler yapmak zorunda kalacakt\u0131r.<\/p>\n
Kaynaklar<\/h2>\n
Beder, S. (1998). Is Planned Obsolescence Socially Responsible?. University of Wollongong-New South Wales, Australia.<\/i><\/p>\n
Grossman, E. (2010). Tackling high-tech trash: the e-waste explosion & what we can do about it.<\/i> Demos.<\/p>\n
Maxwell, R., & Miller, T. (2012). Greening the media<\/i>. Oxford University Press.<\/p>\n
<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
G\u00f6revimiz Tehlike’de \u201cbu disk be\u015f saniye i\u00e7inde kendi kendini yok edecektir.\u201d mesaj\u0131ndan sonra Jim arkas\u0131n\u0131 d\u00f6n\u00fcp giderken bilgisayardan dumanlar y\u00fckselmeye ba\u015flar. Art\u0131k kimse diskin i\u00e7eri\u011fine<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[82],"tags":[97,98],"class_list":["post-395","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-cevre","tag-e-atik","tag-planli-eskime"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/395","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=395"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/395\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":396,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/395\/revisions\/396"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=395"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=395"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=395"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}