SSCB (Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birli\u011fi) 1991 y\u0131l\u0131nda da\u011f\u0131ld\u0131. O zamanlar internet emekleme evresindeydi ve www (World Wide Web) hen\u00fcz icat edilmi\u015fti. Tarih \u00f6ncesi gibi g\u00f6r\u00fcnse de SSCB’deki giri\u015fimler mutlaka tart\u0131\u015f\u0131lmas\u0131 gereken bir konudur. SSCB’li bilim insanlar\u0131 ve m\u00fchendisler hedeflerine ula\u015famam\u0131\u015ft\u0131r ama idealleri bug\u00fcn bile olduk\u00e7a c\u00fcretkard\u0131r. Ancak idealleri ne kadar b\u00fcy\u00fck olursa olsun SSCB yenilmi\u015ftir.<\/p>\n
Asl\u0131nda Melih Pekdemir’in Anne bak, kral \u00e7\u0131plak! kitab\u0131nda yazd\u0131\u011f\u0131 gibi hepimiz yenildik:<\/p>\n
Sadece Gorba\u00e7ov ya da SBKP de\u011fil, sen ve ben yenilmedik mi? Kat\u0131lmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z bir sava\u015fta… Sen ve ben, istedi\u011fimiz kadar, vakti zaman\u0131nda revizyonizme kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131km\u0131\u015f, ya da Brejnevleri k\u0131yas\u0131ya ele\u015ftirerek kendimizi onlardan s\u00fcrekli ayr\u0131 tutmu\u015f olal\u0131m, fark ediyor mu? Senin ve benim sosyalist oldu\u011fumuzu bilen mahallemizdeki bakkal\u0131n, kom\u015fumuz i\u015f\u00e7inin g\u00f6z\u00fcnde, sen de ben de yenilmi\u015f say\u0131lm\u0131yor muyuz?<\/p><\/blockquote>\n
Bu yenilginin farkl\u0131 boyutlar\u0131yla ele al\u0131nmas\u0131 gerekiyor. \u00d6rne\u011fin, internetteki ortakla\u015fa \u00fcretim pratikleri s\u0131k tart\u0131\u015f\u0131lan konulardan biridir. Buna kar\u015f\u0131n \u0130nternet neden ABD’den \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r da SSCB’den \u00e7\u0131kamam\u0131\u015ft\u0131r?<\/p>\n
<\/p>\n
Ayr\u0131ca bili\u015fim teknolojilerinin yararlar\u0131n\u0131 tart\u0131\u015f\u0131rken s\u00f6z konusu teknolojilerin kapitalist toplumsal ili\u015fkiler i\u00e7inde \u00fcretildi\u011fini unutmamak gerekiyor. Baz\u0131 durumlarda kullan\u0131c\u0131lar, tasar\u0131m\u0131 hen\u00fcz tamamlanmam\u0131\u015f bir teknolojiyi tasar\u0131mc\u0131n\u0131n ilk niyetinden farkl\u0131 ama\u00e7larla kullanabilir ve teknolojinin sonraki tasar\u0131mlar\u0131na y\u00f6n verebilirler. Ancak bu m\u00fcdahale \u015fans\u0131 sadece belirli bir s\u00fcre i\u00e7in ge\u00e7erlidir ve s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r. \u00dcretim ara\u00e7lar\u0131na sahip olan s\u0131n\u0131f, teknolojinin tasar\u0131m\u0131n\u0131 da kendi \u00e7\u0131karlar\u0131na g\u00f6re y\u00f6nlendirmede daha avantajl\u0131d\u0131r. Bilim insanlar\u0131 ve m\u00fchendisler yarat\u0131c\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 \u00e7o\u011fu zaman daha fazla kar i\u00e7in kullanacakt\u0131r. Peki kapitalizme meydan okuyan SSCB’de teknolojinin geli\u015fimi nas\u0131l olmu\u015ftur? Bu yaz\u0131da, SSCB’de bili\u015fim teknolojilerinin k\u0131sa bir tarih\u00e7esini Slava Gerovitch’in kitap ve makalelerinden aktarmaya \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131m. B\u00f6yle kapsaml\u0131 bir konu i\u00e7in tek bir yazar\u0131n yeterli olaca\u011f\u0131n\u0131 sanm\u0131yorum, ama en az\u0131ndan bir ba\u015flang\u0131\u00e7 olabilir.<\/p>\n
II. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 sonras\u0131nda hem ABD’de hem de SSCB’de bilim ve teknoloji \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda, so\u011fuk sava\u015f ko\u015fullar\u0131 belirleyici oldu. 1968’de planlanan ARPANET’in (Geli\u015fmi\u015f Ara\u015ft\u0131rma Projeleri Dairesi A\u011f\u0131) Birle\u015fik Devletler Savunma Bakanl\u0131\u011f\u0131 b\u00fcnyesine ba\u011fl\u0131 ARPA (Geli\u015fmi\u015f Savunma Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 Projeleri Birimi) taraf\u0131ndan geli\u015ftirildi\u011fi ve internetin \u00f6nc\u00fcl\u00fc oldu\u011fu bilinir. Daha az bilinen ise benzer ama daha iddial\u0131 planlar\u0131n 1960’lar\u0131n ba\u015f\u0131nda SSCB’de de yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131d\u0131r. 1950’lerde ba\u015flayan sibernetik tart\u0131\u015fmalar\u0131 SSCB’de bilim ve teknolojinin geli\u015fiminin anla\u015f\u0131labilmesi i\u00e7in kritiktir.<\/p>\n
Sibernetik, Dil Derne\u011fi’nin (http:\/\/www.dildernegi.org.tr\/) T\u00fcrk\u00e7e s\u00f6zl\u00fc\u011f\u00fcnde \u201cCanl\u0131larda ve makinelerde kontrol, ileti\u015fim ve i\u015fleyi\u015fi inceleyen bilim\u201d olarak tan\u0131mlanmaktad\u0131r. Yunanca kybern\u00e9tes, “d\u00fcmenci” kelimesinden gelmektedir. Siberneti\u011fin inceleme konusu mekanik, fiziksel, d\u00fc\u015f\u00fcnsel ya da toplumsal sistemlerdir. ABD ve SSCB’deki sibernetik \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda farkl\u0131 disiplinlerin sibernetik ilkeler \u00e7er\u00e7evesinde kendi alanlar\u0131nda yeni paradigmalar ortaya att\u0131klar\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. Biyolojik sibernetik geneti\u011fin, fizyolojik sibernetik Pavlovcu olmayan etkinlik fizyolojisinin, sibernetik dilbilim ise yap\u0131sal dilbilimin \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131na kap\u0131 aralam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
Sovyet bilim insanlar\u0131na g\u00f6re sibernetik, \u00fc\u00e7 alan\u0131n bile\u015fiminden olu\u015fur: Enformasyon teorisi, insan d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc\u015f\u00fc gibi \u00f6z d\u00fczenlemeli mant\u0131ksal s\u00fcre\u00e7ler olarak bilgisayar teorisi, sinir sistemi de dahil olmak \u00fczere otomatik kontrol sistemleri. Buna g\u00f6re siberneti\u011fin ba\u015fl\u0131ca d\u00f6rt tan\u0131m\u0131 vard\u0131r:<\/p>\n
\n
- Matematiksel metotlarla, kontrol sistemlerine ve s\u00fcre\u00e7lerine \u00e7al\u0131\u015fan bir bilimdir.<\/li>\n
- Makinelerdeki, canl\u0131 organizmalardaki ve toplumdaki y\u00f6neti\u015fim ve kontrol s\u00fcre\u00e7leri \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fan bilimdir.<\/li>\n
- Enformasyonun, iletimi, i\u015flenmesi ve saklanmas\u0131na \u00e7al\u0131\u015fan bilimdir.<\/li>\n
- Fiili kontrol s\u00fcre\u00e7lerini tan\u0131mlayan algoritmalar\u0131n olu\u015fumunu, d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn\u00fc ve yap\u0131s\u0131n\u0131 inceleyen metotlara \u00e7al\u0131\u015fan bilimdir.<\/li>\n<\/ol>\n
Fakat Gerovitch’in belirtti\u011fi gibi siberneti\u011fi klasik bir bilimsel disiplin, bir m\u00fchendislik yakla\u015f\u0131m\u0131 ya da felsefi bir ak\u0131m olarak s\u0131n\u0131fland\u0131rmak eksik olacakt\u0131r. Sibernetik, her birine benzemektedir. Ama bu benzerli\u011fin de \u00f6tesinde farkl\u0131 disiplinlerdeki matematiksel modelleri, a\u00e7\u0131klay\u0131c\u0131 \u00e7er\u00e7eveleri ve metaforlar\u0131 bir araya getirerek yeni bir dil yaratm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
Bir\u00e7ok tarih\u00e7i siberneti\u011fin temellerinin ABD’li matematik\u00e7i Norbet Wiener’in II. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 s\u0131ras\u0131nda yapt\u0131\u011f\u0131 u\u00e7aksavar \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda at\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmektedir. Bundan kaynakl\u0131 olarak da siberneti\u011fin askeri kontrol ve ileti\u015fimle ilgili \u00f6r\u00fcnt\u00fcler i\u00e7erdi\u011fini iddia etmektedir. Bu tarih\u00e7ilere g\u00f6re so\u011fuk sava\u015ftaki kapal\u0131 d\u00fcnya s\u00f6ylemine uygun olarak sibernetikte de kontrol etme ve y\u00f6nlendirme i\u00e7in hesaplanabilir bir d\u00fcnya \u00f6n g\u00f6r\u00fclmektedir. Buna kar\u015f\u0131n teknoloji tarih\u00e7isi David A. Mindell, Wiener’in siberneti\u011fin temel ilkeleri \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fmaya u\u00e7ak savar projesi iptal edildikten sonra ba\u015flad\u0131\u011f\u0131na i\u015faret etmektedir. Mindel’e g\u00f6re siberneti\u011fin k\u00f6kenlerini sava\u015f \u00f6ncesinde servomekanizmalar \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fan, telefon a\u011f\u0131 ile sinir sistemi aras\u0131nda analoji kuran kontrol m\u00fchendisli\u011fi ve haberle\u015fme m\u00fchendisli\u011fi \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda aramak daha do\u011fru olacakt\u0131r. Wiener kendinden \u00f6nceki bu yakla\u015f\u0131mlar\u0131 geli\u015ftirmi\u015ftir. 1943 y\u0131l\u0131nda Wiener, Rosenblueth ve Bigelow yay\u0131mlad\u0131klar\u0131 makalede ama\u00e7l\u0131 insan davran\u0131\u015f\u0131ndaki geribildirim mekanizmas\u0131n\u0131n i\u015fleyi\u015finin “herhangi bir mekanizman\u0131n i\u015fleyi\u015fini hatay\u0131 alg\u0131layarak yan bir geri besleme d\u00fczene\u011finin yard\u0131m\u0131yla denetleyen ve hatay\u0131 gideren otomatik ayg\u0131t” (https:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/Servo_motor) olan servomekanizmalarla benzer oldu\u011funu \u00f6ne s\u00fcrerler. Farkl\u0131 disiplinlerden ald\u0131klar\u0131 kavramlar\u0131 (kontrol m\u00fchendisli\u011finden geri bildirim, psikolojiden ama\u00e7, felsefeden erekbilim, matematikten ekstrapolasyon) birle\u015ftirerek hem insanlar\u0131n eylemini hem de makinenin i\u015fleyi\u015fini a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Bir di\u011fer deyi\u015fle, insanlar\u0131n ve makinelerin benzer kavramlarla tan\u0131mlanabilece\u011fini savunurlar. Ayn\u0131 metotlarla, hem insanlar hem de makineler \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015f\u0131labilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmektedirler.<\/p>\n
\n
\n \n\n \n <\/colgroup>\n \n Makine<\/b><\/td>\n \u0130nsan<\/b><\/td>\n Toplum<\/b><\/td>\n<\/tr>\n \n Sinyal<\/td>\n \u0130leti\u015fim<\/td>\n \u00d6zg\u00fcr Bas\u0131n<\/td>\n<\/tr>\n \n Enformasyon<\/td>\n Anlam<\/td>\n \u0130fade \u00d6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc<\/td>\n<\/tr>\n \n Sistem<\/td>\n Fizyoloji<\/td>\n \u0130ktisat<\/td>\n<\/tr>\n \n \u00d6z d\u00fczenleme<\/td>\n Homoestaz<\/td>\n Demokrasi<\/td>\n<\/tr>\n \n D\u00fczenleme<\/td>\n D\u00fc\u015f\u00fcnme<\/td>\n Y\u00f6netim<\/td>\n<\/tr>\n \n Bilgisayar<\/td>\n Beyin<\/td>\n H\u00fck\u00fcmet<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n Wiener’in 1948 y\u0131l\u0131nda bas\u0131lan Sibernetik adl\u0131 kitab\u0131 b\u00fcy\u00fck ilgi g\u00f6r\u00fcr. Wiener, toplumsal, biyolojik ve teknolojik problemlere y\u00f6nelik sibernetik \u00e7\u00f6z\u00fcmler \u00f6nermekte ve bu problemlerin bilgisayar modellemesi, enformasyon i\u015fleme ve geri bildirim kontrolleriyle a\u015f\u0131labilece\u011fini savunmaktad\u0131r. Pop\u00fcler bas\u0131n, say\u0131sal bilgisayarlar\u0131 “elektronik beyinler” olarak selamlar. Scientific American dergisi siberneti\u011fi “Bir Makine Gibi G\u00f6r\u00fcnen \u0130nsan” ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 ile duyurur. Siyaset bilimciler “h\u00fck\u00fcmetin sinirlerinden” s\u00f6z etmeye ba\u015flar. M\u00fchendisler, gazeteciler ve iktisat\u00e7\u0131lar gelece\u011fin ak\u0131ll\u0131 robotlar\u0131n\u0131 m\u00fcjdelemektedir. Ortal\u0131kta “i\u015fletme siberneti\u011fi” satmaya \u00e7al\u0131\u015fan sat\u0131c\u0131lar dola\u015fmaya ba\u015flar. Molek\u00fcler biyologlar, geni “evet-hay\u0131r” karar\u0131 verebilen “en k\u00fc\u00e7\u00fck mesaj birimi” olarak kavramsalla\u015ft\u0131r\u0131rlar. Kal\u0131t\u0131m ve ya\u015fam anlat\u0131lar\u0131 programlanm\u0131\u015f ileti\u015fim sistemleri olarak yeniden yaz\u0131l\u0131r.<\/p>\n
Ba\u015fta Wiener olmak \u00fczere sibernetik\u00e7ilerin evrensel bilim aray\u0131\u015f\u0131n\u0131n her \u015feyin sibernetikle\u015fmesindeki rol\u00fc b\u00fcy\u00fckt\u00fcr. Ama bir\u00e7ok sibernetik\u00e7i gibi Wiener da baz\u0131 heveslilerin otomasyon ve sibernetik kelimelerini yerli yersiz kullanmas\u0131ndan rahats\u0131zd\u0131r. Enformasyon teorisinin babas\u0131 olarak bilinen Claude Shannon, sibernetik kapsam\u0131nda ele ald\u0131\u011f\u0131 enformasyon teorisi kavramlar\u0131n\u0131n yerli yersiz her problemi \u00e7\u00f6zer bi\u00e7imde kullan\u0131lmas\u0131ndan o kadar rahats\u0131z olur ki art\u0131k enformasyon teorisi hakk\u0131nda konu\u015fmak istemez.<\/p>\n
Fakat bu her \u015feyin sibernetikle\u015fmesi bilim insanlar\u0131na ve m\u00fchendislere farkl\u0131 bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 sunmu\u015ftur ve farkl\u0131 alanlarda ger\u00e7ekten kayda de\u011fer yenilikler ya\u015fanmaktad\u0131r. \u0130nsan zihninin bilgisayar, bilgisayar\u0131n da insan zihni olarak ele al\u0131nmas\u0131 her iki alandaki ara\u015ft\u0131rmalar i\u00e7in de faydal\u0131 olur. Wiener makinelerin \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 insanla\u015ft\u0131r\u0131rken, siberneti\u011fin bir di\u011fer \u00f6nemli ismi Von Neuman ba\u015fka bir a\u00e7\u0131dan d\u00fc\u015f\u00fcnerek insan akl\u0131n\u0131 rasyonel bir \u00e7er\u00e7eveye oturtmaya \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r. Von Neuman’\u0131n sakl\u0131 program (stored program) mimarisini olu\u015ftururken n\u00f6rofizik alan\u0131ndaki \u00e7al\u0131\u015fmalardan faydalanacakt\u0131r.<\/p>\n
Bug\u00fcn oldu\u011fu gibi o zaman da temel soru(n)lardan biri bu teknolojik geli\u015fmelerin insanl\u0131\u011fa ne getirece\u011fidir. Ku\u015fkusuz bilgisayarlar askeri ama\u00e7lar i\u00e7in geli\u015ftirilmektedir. Von Neuman gibi bir\u00e7ok bilim insan\u0131n\u0131n bu duruma bir itiraz\u0131 yoktur. Ama Wiener, Hiro\u015fima’ya at\u0131lan atom bombas\u0131ndan sonra askeri projelerden \u00e7ekilmi\u015f ve teknolojiye daha ele\u015ftirel yakla\u015fmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Ona g\u00f6re sibernetik, toplum i\u00e7in hem olumlu hem de olumsuz olabilecek bir potansiyele sahiptir. Otomatik fabrikalar ve insans\u0131z montaj hatlar\u0131 ikinci sanayi devriminin habercisidir. Bu durum toplum i\u00e7in bolluk anlam\u0131na gelebilece\u011fi gibi \u015fimdiye kadar g\u00f6r\u00fclmemi\u015f bir toplumsal y\u0131k\u0131ma da neden olabilecektir. Kapitalizmin “g\u00f6r\u00fcnmez el”ine inanmamakta, ABD kapitalizmini k\u0131yas\u0131ya ele\u015ftirmektedir. 1950’de yay\u0131mlanan kitab\u0131nda (The Human Use of Human Beings: Cybernetics and Society) siberneti\u011fi ve toplumu tart\u0131\u015fmakta ABD ve SSBC’de ileti\u015fim ara\u00e7lar\u0131 \u00fczerindeki s\u0131k\u0131 kontrol\u00fc ele\u015ftirmektedir. Wiener, siberneti\u011fi liberal siyasetin temeli yapmaya \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r.<\/p>\n
Peki SSCB’de durum nedir? ABD ve SSCB aras\u0131nda teknoloji alan\u0131nda k\u0131zg\u0131n bir rekabet oldu\u011fundan ABD’deki sibernetik ak\u0131m\u0131n SSCB’de de etkili olmas\u0131, hatta sava\u015f kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131ndan dolay\u0131 sosyalist d\u00fcnyada Wiener’a kar\u015f\u0131 bir sempatinin do\u011fmas\u0131 beklenir…<\/p>\n
SSCB’deki \u0130lk Sibernetik\u00e7iler<\/h2>\n
So\u011fuk sava\u015f ko\u015fullar\u0131 ABD’de de oldu\u011fu gibi Sovyet biliminin geli\u015fiminde de belirleyici olmu\u015ftur. Hiro\u015fima sonras\u0131nda n\u00fckleer silahlar\u0131n politik \u00f6nemini fark eden Stalin, ABD’nin n\u00fckleer silah g\u00fcc\u00fcne eri\u015febilmek i\u00e7in seferberlik ilan eder. N\u00fckleer silah \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 radar ve roket bilimi alan\u0131nda yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalar izler. Hedef, en k\u0131sa s\u00fcrede ABD’yi yakalamakt\u0131r. Ara\u015ft\u0131rmalar i\u00e7in neredeyse s\u0131n\u0131rs\u0131z fonlar sunulur. Bu s\u00fcre\u00e7te, Sovyet biliminde \u00f6nemli at\u0131l\u0131mlar ger\u00e7ekle\u015fir. Bat\u0131’da siberneti\u011fin zeminini olu\u015fturan bilgi birikimi SSCB’de de mevcuttur. So\u011fuk sava\u015f \u00f6ncesinde Bat\u0131l\u0131 ve SSCB matematik\u00e7iler birbirlerinin \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 yak\u0131ndan takip etmektedirler. 1940’larda ve 1950’lerin ba\u015flar\u0131nda SSCB kontrol m\u00fchendisli\u011finde ba\u015far\u0131l\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar y\u00fcr\u00fct\u00fclmektedir. Aleksandr Andronov’\u0131n y\u00f6netiminde iki ayr\u0131 \u00e7al\u0131\u015fma grubu Moskova’daki Otomasyon ve Uzaktan Kontrol Enstit\u00fcs\u00fc’nde ve Gorki \u00dcniversitesinde otomatik kontrol teorisi \u00fczerine verimli \u00e7al\u0131\u015fmalar yapmaktad\u0131r. So\u011fuk sava\u015f d\u00f6neminde farkl\u0131 kampta yer alan bilim insanlar\u0131 aras\u0131nda ili\u015fkiler zay\u0131flamas\u0131na kar\u015f\u0131n ABD’ye yeti\u015fip onu bilim ve teknoloji alan\u0131nda geride b\u0131rakmaya kararl\u0131 Sovyet bilimcilerin ve m\u00fchendislerin ABD’deki geli\u015fmelerden haberdar olmamas\u0131 gibi bir durum s\u00f6z konusu de\u011fildir.<\/p>\n
Andronov 1949’da Gorki’deki bir arkada\u015f\u0131na Wiener’in kitab\u0131n\u0131 \u00e7ok merak etti\u011fini ama hen\u00fcz ona eri\u015femedi\u011fini s\u00f6ylemektedir. Daha sonra kitab\u0131n bir kopyas\u0131n\u0131 elde eder, kitab\u0131 meslekta\u015flar\u0131yla payla\u015f\u0131r ve tart\u0131\u015f\u0131rlar. Sibernetik hakk\u0131ndaki d\u00fc\u015f\u00fcnceler ve yorumlar h\u0131zla yay\u0131l\u0131r. Sibernetik hakk\u0131nda \u00e7ok u\u00e7 d\u00fc\u015f\u00fcnceler vard\u0131r. Bir kesim siberneti\u011fi co\u015fkuyla kar\u015f\u0131larken, ba\u015fka bir kesim siberneti\u011fi sert bir dille ele\u015ftirmektedir. Bilim d\u00fcnyas\u0131nda siberneti\u011fin disiplinler aras\u0131 yakla\u015f\u0131m\u0131 Sovyet Bilimi’ndeki yerle\u015fik yap\u0131lar\u0131 sarsacak niteliktedir. II. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131’nda Wiener ile \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f ve en az onun kadar bir matematik dehas\u0131 olan Andrey Kolmogorov, biyolojiyle matemati\u011fi bir araya getirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Trofim Lysenko taraftarlar\u0131yla genetikte istatistiksel metotlar\u0131n kullan\u0131m\u0131 hakk\u0131nda girdi\u011fi polemik sonucunda ideolojik lince u\u011frar. \u0130deolojik tart\u0131\u015fmalardan ka\u00e7\u0131nmak i\u00e7in bundan sonra matemati\u011fi sadece fiziksel problemler i\u00e7in uygulayacak, fen ve sosyal bilimlerden \u00f6zenle ka\u00e7\u0131nacakt\u0131r. \u00d6\u011frencilerine de ayn\u0131s\u0131n\u0131 tavsiye etmektedir.<\/p>\n
Sibernetik, yerle\u015fik okullar\u0131 sarsacak bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 sunmaktad\u0131r. 1950 y\u0131l\u0131n\u0131n may\u0131s ay\u0131nda siberneti\u011fe kar\u015f\u0131 \u00f6rg\u00fctl\u00fc bir kampanya y\u00fcr\u00fct\u00fcl\u00fcr. Literaturnaia gazeta’da Wiener’in bilim insanl\u0131\u011f\u0131 sorgulan\u0131r ve ABD’de bilgisayar mitinin aldat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 hakk\u0131nda yaz\u0131l\u0131r. 1951’de Felsefe Enstit\u00fcs\u00fc’nce bas\u0131lan bir kitapta sibernetik\u00e7iler anlamsal idealistler olarak adland\u0131r\u0131l\u0131r. 1954’de \u00e7\u0131kan ba\u015fka bir ele\u015ftiride ise sibernetik, modern mekanik\u00e7ili\u011fin bir bi\u00e7imi olarak tan\u0131mlan\u0131r. Bu ele\u015ftirilerin b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131, bilim insanlar\u0131ndan de\u011fil, bilimsel altyap\u0131s\u0131 olmayan resmi ideolojinin \u201cfilozoflar\u0131ndan\u201d gelmektedir. \u00d6rne\u011fin, Literaturnaia gazeta’n\u0131n bilim edit\u00f6r\u00fc Boris Agapov, Wiener’i okumadan onu ele\u015ftirebilmektedir. Agapov, Bat\u0131’n\u0131n askerlerin yerine d\u00fc\u015f\u00fcnen makineleri sava\u015f alan\u0131na s\u00fcrmekle g\u00fcl\u00fcn\u00e7 duruma d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc belirtmektedir. Agapov’a g\u00f6re kapitalistler, i\u015f\u00e7iler yerine itaatkar makineleri koymak istemektedir. Daha sonra Time dergisinin kapa\u011f\u0131ndan yola \u00e7\u0131karak siberneti\u011fin militaristli\u011fini ispatlamaktad\u0131r. Agapov’un bu yaz\u0131lar\u0131 resmi kurumlar\u0131n da siberneti\u011fe kar\u015f\u0131 olumsuz yakla\u015fmas\u0131na neden olur; Moskova’daki Lenin Devlet K\u00fct\u00fcphanesi Wiener’in siberneti\u011fini dola\u015f\u0131mdan kald\u0131r\u0131r.<\/p>\n
Sibernetik sahte bir bilim olarak adland\u0131r\u0131l\u0131r. So\u011fuk sava\u015f r\u00fczgarlar\u0131nda bu d\u00fc\u015f\u00fcnce dalga dalga gazetelere ve dergilere yay\u0131l\u0131r, buralarda yeniden \u00fcretilir. Sovyet felsefecileri, devletin so\u011fuk sava\u015f ideolojisi gere\u011fi yabanc\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnce ak\u0131mlar\u0131na sava\u015f a\u00e7m\u0131\u015flard\u0131r ve ideoloji cephesi, burjuvazinin yeni adlarla piyasa s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc felsefi ak\u0131mlar\u0131 ele\u015ftirip yok etmeyi g\u00f6rev edinmi\u015ftir. Sibernetik de bu burjuva ak\u0131mlardan biri olarak g\u00f6r\u00fclmektedir. Bu nedenle, sibernetik kimi zaman idealizmle kimi zaman da mekanizmle su\u00e7lanacakt\u0131r. Bazen i\u015fe yaramaz sahte bir bir bilim olarak tan\u0131mlanacak, bazen de siberneti\u011fin i\u015fe yaramazl\u0131\u011f\u0131 unutulup Bat\u0131’n\u0131n askeri \u00e7\u0131karlar\u0131na hizmet etti\u011fi savunulacakt\u0131r. Ama\u00e7 tutarl\u0131 olmak de\u011fil, sadece Marksizme ayk\u0131r\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncelere sald\u0131r\u0131p yok etmektir. Neyin Marksizme ayk\u0131r\u0131 oldu\u011fu, buna nas\u0131l ve kimlerin karar verdi\u011fi ise ise daha trajikomik bir konudur.<\/p>\n
Ele\u015ftiriler daha \u00e7ok matematik ve m\u00fchendislik bilgisi zay\u0131f filozoflardan ve psikologlardan gelmektedir. Ele\u015ftiriler, ele\u015ftirilen konular\u0131 ana kaynaklar\u0131ndan okumadan ve ikincil kaynaklardan, \u00e7o\u011funlukla da pop\u00fcler Bat\u0131 medyas\u0131ndan beslenerek yap\u0131lmaktad\u0131r. \u00d6rne\u011fin Wiener’in, \u201cEnformasyon, enformasyondur, madde veya enerji de\u011fildir.\u201d s\u00f6z\u00fc \u201cEnformasyonun madde veya bilin\u00e7le hi\u00e7bir ilgisi yoktur\u201d haline getirilerek idealizme sava\u015f a\u00e7\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n
Asl\u0131nda ideolojik cephede bunlar ya\u015fan\u0131rken askeri cephede durum farkl\u0131d\u0131r. Arka planda Sovyet m\u00fchendisler siberneti\u011fin ve bilgisayarlar\u0131n \u00f6neminin fark\u0131ndad\u0131rlar. \u00dc\u00e7 alana \u00f6zel bir \u00f6nem verilmektedir: n\u00fckleer silahlar, roketler ve roket savarlar. SSCB’de de ilk bilgisayarlar da ABD’de oldu\u011fu gibi askeri alanlarda ihtiya\u00e7 duyulan hesaplamalar\u0131 yapabilmek i\u00e7in geli\u015ftirilmi\u015ftir.<\/p>\n
1950 y\u0131l\u0131nda, Moskova’daki Hassas Mekanik ve Bilgisayar Teknolojisi Enstit\u00fcs\u00fc y\u00f6neticisi Mikhail Lavrentev, bilgisayar alan\u0131nda ABD’nin 10-15 y\u0131l gerisinde olduklar\u0131n\u0131, be\u015f y\u0131l i\u00e7inde bu a\u00e7\u0131\u011f\u0131 kapatarak Stalin’i hayal k\u0131r\u0131kl\u0131\u011f\u0131na u\u011fratmayacaklar\u0131n\u0131 s\u00f6ylemektedir. Siberneti\u011fin ayk\u0131r\u0131 s\u00f6ylemlerinden ar\u0131nd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f bir teknoloji s\u00f6ylemiyle ABD’de \u00e7\u0131kan yay\u0131nlar h\u0131zla incelenmekte ve iki y\u0131l ge\u00e7meden Rus\u00e7a’ya \u00e7evrilmektedir. Gerekli durumlarda kitaplar\u0131n \u00f6ns\u00f6z\u00fcne yazar\u0131n ideolojik y\u00f6nelimlerini ele\u015ftiren \u00f6ns\u00f6zler ekleyerek kitab\u0131n sorunsuz bir \u015fekilde sans\u00fcrden ge\u00e7mesi sa\u011flanmaktad\u0131r. Herhangi bir ideolojik ele\u015ftiriye maruz kalmamak i\u00e7in \u00e7eviride kullan\u0131lan dil \u00f6zenle se\u00e7ilmektedir.<\/p>\n
Teknik kitaplar\u0131n aksine felsefi ya da sosyolojik spek\u00fclasyonlar i\u00e7eren kitaplar ise bas\u0131lmamaktad\u0131r. Bu nedenle, sadece az say\u0131da kontrol m\u00fchendisi Wiener’in Sibernetik kitab\u0131na eri\u015febilmi\u015f ve ondan esinlenebilmi\u015ftir. Kitap, Moskova’daki Enerji Enstit\u00fcs\u00fc’ndeki Isaak Bruk Elektrikli Sistemler Laboratuvar\u0131’ndaki m\u00fchendisleri etkilemi\u015ftir. Bu m\u00fchendislerden biri de Sovyet bilgisayarlar\u0131 M-1 ve M-2’nin yap\u0131m\u0131nda aktif rol alm\u0131\u015f Mikhail Kartsev’dir. Kartsev, bilgisayarlar\u0131n sadece askeri ama\u00e7larla kullan\u0131lmas\u0131n\u0131 yeterli g\u00f6rmemektedir. 1954 y\u0131l\u0131nda enstit\u00fcdeki bir tart\u0131\u015fmada bilgisayarlar\u0131n askeri alanlar d\u0131\u015f\u0131nda kullan\u0131m\u0131yla ilgilendi\u011fini ifade etmi\u015ftir. Kartsev’in \u00e7al\u0131\u015fma arkada\u015f\u0131 ve ayn\u0131 zamanda M-1’in yap\u0131m\u0131n\u0131 y\u00f6neten Nikolai Matiukhin \u00f6zellikle ekonomi alan\u0131nda bilgisayarlar\u0131n \u00f6nemli i\u015fler yapabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmektedir. Matiukhin, ABD’deki bilgisayar kullan\u0131m\u0131n\u0131 \u00f6rnek g\u00f6stererek SSCB’deki gibi planl\u0131 bir ekonomide bilgisayarlar\u0131n \u00e7ok daha ba\u015far\u0131l\u0131 olaca\u011f\u0131 savunmaktad\u0131r. Ne yaz\u0131k ki her ikisi de kariyerlerine askeri projelerde devam etmek zorunda kalacaklard\u0131r.<\/p>\n
So\u011fuk sava\u015f, \u00fclke kaynaklar\u0131n\u0131n askeri projelere y\u00f6nlendirilmesine neden olmaktad\u0131r. Bilgisayarlar a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak askeri projeler i\u00e7in kullan\u0131lmakta, di\u011fer alanlardaki ara\u015ft\u0131rmalar i\u00e7in bilgisayarlardan faydalan\u0131lmas\u0131 \u00e7ok s\u0131n\u0131rl\u0131 olmaktad\u0131r. Fakat projelerin yaln\u0131z d\u00fc\u015fmanlardan de\u011fil, halktan da gizli y\u00fcr\u00fct\u00fclmesi ve bas\u0131nda yer alan haberler bilgisayarlar\u0131n sivil alanlara ta\u015f\u0131nmas\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7mekte, teknoloji kullan\u0131c\u0131lar\u0131n fikirlerinden ve katk\u0131lar\u0131ndan beslenememektedir. Bilgisayarlar\u0131 kendi \u00e7\u0131karlar\u0131na g\u00f6re geli\u015ftirmek isteyecek bir \u00f6zel sekt\u00f6r olmad\u0131\u011f\u0131 gibi bilgisayarlar\u0131 toplum yarar\u0131na geli\u015ftirmek isteyen ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar i\u00e7in de hareket alan\u0131 yoktur. Bunun sonucunda inovasyon askeri ara\u015ft\u0131rmalar ve ABD’den al\u0131nanlarla s\u0131n\u0131rl\u0131 olacakt\u0131r.<\/p>\n
Bilgisayarlar Yard\u0131ma \u00c7a\u011fr\u0131l\u0131yor<\/h2>\n
Stalin’in \u00f6l\u00fcm\u00fcnden sonra yorgun bir SSCB vard\u0131r. Tar\u0131mdaki zorla kolektifle\u015ftirme, h\u0131zl\u0131 sanayile\u015fme ve sava\u015f\u0131n y\u0131k\u0131c\u0131 etkileri nedeniyle sanayide orans\u0131zl\u0131klar, k\u0131tl\u0131k ve keyfi fiyatland\u0131rma ya\u015fanmaktad\u0131r. Merkezi planlama, her ekonomik birime \u00fcretim kotas\u0131 atamakta ve \u00fcr\u00fcnleri s\u00fcrekli de\u011fi\u015fen ulusal plana g\u00f6re da\u011f\u0131tmakta zorlanmaktad\u0131r. Yukar\u0131dan a\u015fa\u011f\u0131 al\u0131nan kararlar sonucunda insanlar inisiyatif almak istememekte ve yenilik\u00e7i hamleler yap\u0131lamamaktad\u0131r. Bu sorunlar\u0131 a\u015fmak i\u00e7in at\u0131lan ad\u0131mlar ise b\u00fcrokrasiyi art\u0131rmaktan ba\u015fka bir i\u015fe yaramamaktad\u0131r.<\/p>\n
Stalin’den sonra SBKP Genel Sekreterli\u011fi’ne Kru\u015fcev gelir. Kru\u015f\u00e7ev, 1956 y\u0131l\u0131nda yap\u0131lan SBKP’nin 20. Kongresi’nde Stalin’i ve Stalin d\u00f6nemini sert bir dille ele\u015ftirir. Ekonomi y\u00f6netimini daha az merkeziyet\u00e7i hale getirmek i\u00e7in k\u00f6kl\u00fc reformlar yapmak ister. Bu do\u011frultuda b\u00f6lgesel ekonomik konseyler kurar. Konseyler, her biri \u00f6zel bir tar\u0131m ya da sanayi kolundan sorumlu olan merkezi bakanl\u0131klar\u0131n yerini alacak ve kendi b\u00f6lgelerindeki t\u00fcm \u00fcretimi organize edeceklerdir. Fakat b\u00f6lgeler aras\u0131ndaki koordinasyonsuzluk nedeniyle tedarik zincirlerinde sorunlar ya\u015fan\u0131r. B\u00f6lgeler aras\u0131ndaki koordinasyonu sa\u011flayacak \u00fcst konseyler kurulur. Her bir Sovyet cumhuriyeti, bu konseylerden olu\u015fan daha \u00fcst bir konsey kurar ve ard\u0131ndan bu konseyler de merkezi bir konsey alt\u0131nda birle\u015ftirilir. Daha sonra da farkl\u0131 sanayi kollar\u0131 aras\u0131ndaki koordinasyonu sa\u011flamak i\u00e7in devlet komiteleri olu\u015fturulur. 1963 y\u0131l\u0131nda var\u0131lan nokta eskisinden daha merkezi bir yap\u0131 ve artan b\u00fcrokrasidir. \u00dcstelik 1959-1963 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda \u00fcretim \u00e7\u0131kt\u0131s\u0131 kararl\u0131 bir \u015fekilde azalm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
Stalin, hi\u00e7bir zaman sibernetik aleyhinde konu\u015fmam\u0131\u015f ve bilgisayar alan\u0131ndaki ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 desteklemi\u015f olsa da Stalin d\u00f6neminde devletin resmi filozoflar\u0131 siberneti\u011fin \u00f6n\u00fcn\u00fc t\u0131kam\u0131\u015flard\u0131r. Kru\u015fcev d\u00f6neminde sibernetik\u00e7iler rahat bir ortama kavu\u015furlar. Ekonomide farkl\u0131 deneylere giri\u015fildi\u011fi bu d\u00f6nemde baz\u0131 ekonomistler, matematik\u00e7iler ve bilgisayar uzmanlar\u0131 ekonomi y\u00f6netiminin bilgisayarlar yard\u0131m\u0131yla yap\u0131l\u0131p yap\u0131lamayaca\u011f\u0131 tart\u0131\u015f\u0131lmaya ba\u015flar. Stalin d\u00f6neminde matematiksel yakla\u015f\u0131mlar\u0131n ekonomide kullan\u0131lmas\u0131na ku\u015fkuyla yakla\u015f\u0131lm\u0131\u015f ve ideolojik olarak ele\u015ftirilmi\u015ftir. \u015eimdi ise matematiksel ekonomik modellerden s\u00f6z edilmekte ve bilgisayarlar bir kurtar\u0131c\u0131 olarak g\u00f6r\u00fclmektedir. Bilgisayarlar\u0131n hesaplar\u0131 h\u0131zl\u0131 ve do\u011fru yapabilmesi karar s\u00fcre\u00e7lerini h\u0131zland\u0131raca\u011f\u0131 ve b\u00fcrokrasiyi azaltaca\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir.<\/p>\n
Sibernetik hesaplama demektir ve \u201cher zaman do\u011fruyu s\u00f6yleyen\u201d bilgisayarlarda cisimle\u015fmektedir. Fen bilimleri ve sosyal bilimler matematiksel metotlarlar ve bilgisayar modelleri ile tan\u0131\u015fmaktad\u0131r. Askeri alandaki \u00e7al\u0131\u015fmalar nihayet kendine farkl\u0131 bir alan bulabilmi\u015ftir. Ekonomideki bilgisayarla\u015fman\u0131n ard\u0131nda da daha \u00f6nce askeri projelerde \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f m\u00fchendisler vard\u0131. Bu nedenler, ekonomiye getirdikleri yakla\u015f\u0131mlar da askeriyedeki komuta kontrol sistemlerini \u00e7a\u011fr\u0131\u015ft\u0131rmaktad\u0131r. Ekonomi alan\u0131ndaki hedef enformasyon ak\u0131\u015flar\u0131n\u0131n y\u00f6netimi ile Sovyet ekonomisini tamamen kontrol edilebilen ve optimum i\u015fleyen bir sistem haline getirmektir.<\/p>\n
1959 y\u0131l\u0131nda, ARPANET’in bile olmad\u0131\u011f\u0131 bir zamanda, Savunma Bakanl\u0131\u011f\u0131 m\u00fchendislerinden Anatolii Kitov (ayn\u0131 zamanda SSCB’de sibernetik hakk\u0131nda yaz\u0131lan ilk makalenin ortak yazarlar\u0131ndand\u0131r) dijital bilgisayarlar hakk\u0131nda yazd\u0131\u011f\u0131 kitab\u0131 (SSCB’de bu konuda yaz\u0131lan ilk kitapt\u0131r) Kru\u015fcev’e g\u00f6nderir. Kitab\u0131n yan\u0131nda bir de mektup vard\u0131r. Kitov mektubunda bilgisayarlarla otomatikle\u015ftirilmi\u015f sistemlerin y\u00f6netimsel faydalar\u0131ndan s\u00f6z etmektedir. Fabrikalara ve devlet kurumlar\u0131na bilgisayar kurmay\u0131 daha sonra da bu bilgisayarlar\u0131 birbirine ba\u011flayarak ulusal bir a\u011f in\u015fa etmeyi \u00f6nermektedir. Ekonomi y\u00f6netiminin bilgisayarla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 ile sosyalizm, kapitalizme kar\u015f\u0131 nihai bir zafer elde edecektir.<\/p>\n
Merkez Komite, Kitov’un \u00f6nerisini k\u0131smen kabul eder. Ekonomik analiz, istatistik ve planlama alanlar\u0131nda bilgisayarla\u015fma ve buna y\u00f6nelik bilgisayarlar\u0131n geli\u015ftirilmesi desteklenir. Ancak Kitov’un en radikal fikri, \u201culusal bir a\u011f kurulmas\u0131 ve t\u00fcm ekonominin otomatikle\u015ftirilmi\u015f y\u00f6netimi\u201d ge\u00e7i\u015ftirilir. Bu k\u0131smi ba\u015far\u0131, sibernetik\u00e7ileri y\u00fcreklendirir. 1959 y\u0131l\u0131n\u0131n kas\u0131m ay\u0131nda Kitov, Sovyet m\u00fchendisli\u011finin \u00f6nemli isimlerinden Aksel Berg ve \u00fcnl\u00fc bir matematik\u00e7i olan Alexey Lyapunov ile ortak yazd\u0131klar\u0131 makalede yine bilgisayar a\u011flar\u0131n\u0131 ve a\u011f \u00fczerinden enstit\u00fclere ve kurulu\u015flara bilgisayar hizmeti verecek devlet taraf\u0131ndan y\u00f6netilen i\u015flem merkezlerini g\u00fcndeme getirirler. Bulut bili\u015fim anlat\u0131lar\u0131nda bulut bili\u015fimin k\u00f6kenleri anlat\u0131l\u0131rken \u00fcnl\u00fc bilgisayar bilimcisi John McCarthy’nin 1961’de \u201cbir hizmet olarak bili\u015fim\u201d hakk\u0131nda yazd\u0131klar\u0131na yer verilir. Oysa Sovyet bilimciler ve m\u00fchendisler bunu daha \u00f6nce \u00f6ng\u00f6rebilmi\u015ftir. 1960 y\u0131l\u0131n\u0131n eyl\u00fcl ay\u0131nda Parti’nin yay\u0131n organ\u0131 Komunist’e yazd\u0131klar\u0131 yaz\u0131da ayn\u0131 \u00f6neriyi tekrarlarlar. Bilgisayarlar\u0131n ekonomi y\u00f6netimini verimli ve daha \u00fcretken k\u0131laca\u011f\u0131n\u0131, ulusal ekonominin y\u00fckseli\u015fi i\u00e7in sa\u011flam bir zemin yarataca\u011f\u0131n\u0131 savunurlar.<\/p>\n
Kitov durmaz; daha sonra da ulusal a\u011f\u0131n maliyetini d\u00fc\u015f\u00fcrmek amac\u0131yla askeri ve ekonomik uygulamalar i\u00e7in iki farkl\u0131 a\u011f yerine tek bir a\u011f kurmay\u0131 \u00f6nerir. \u00c7o\u011fu durumda askeri gereksinimler a\u011f\u0131n tamam\u0131n\u0131 kullanamayaca\u011f\u0131 i\u00e7in a\u011f ekonomik uygulamalar i\u00e7in de kullan\u0131labilecektir. A\u011f gizli, yerin alt\u0131nda ve bombalara kar\u015f\u0131 korunakl\u0131 olacakt\u0131r. Kitov bu \u00f6neriyi yapt\u0131\u011f\u0131 zaman en b\u00fcy\u00fck destek\u00e7isi olan Berg h\u00fck\u00fcmetten ayr\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r, \u00f6nerisini destekleyecek \u00fcst d\u00fczey y\u00f6neticiler yoktur ve \u00f6nerisi reddedilir. Kitov \u0131srarlar\u0131 ve \u00fcstlerine kar\u015f\u0131 itaatsizli\u011fi nedeniyle Parti’den, ordudan at\u0131l\u0131r ve bilgisayar merkezindeki g\u00f6revinden uzakla\u015ft\u0131r\u0131l\u0131r. Kitov’a g\u00f6re \u00f6nerileri iktidardakilerin gereksizli\u011fini ortaya \u00e7\u0131karaca\u011f\u0131 i\u00e7in kabul edilmemi\u015ftir. Gerovitch’e g\u00f6re as\u0131l neden b\u00fcy\u00fck ihtimalle askeri yetkililerin ulusal ekonomi konusunda herhangi bir risk almaktan ka\u00e7\u0131nmalar\u0131 ve ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131k durumunda su\u00e7lanmak istememeleridir.<\/p>\n
Buna ra\u011fmen, SBKP’nin 1961’deki 22. Kongresi’nde al\u0131nan kararlar gere\u011fi sibernetik alan\u0131ndaki \u00e7al\u0131\u015fmalar devam etmektedir. Siberneti\u011fin kom\u00fcnizmin maddi ve teknik temelini olu\u015fturaca\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir. Pop\u00fcler Sovyet bas\u0131n\u0131 bilgisayarlar\u0131 \u201ckom\u00fcnizmin makineleri\u201d olarak adland\u0131rmaktad\u0131r. \u0130\u015fin ilginci ABD panik halindedir. CIA haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 raporda siberneti\u011fin ba\u015far\u0131l\u0131 olmas\u0131 durumunda d\u00fcnya piyasalar\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra Bat\u0131 toplumunun da moralman \u00e7\u00f6kece\u011fini belirtmektedir.<\/p>\n
1962 y\u0131l\u0131nda bir ba\u015fka m\u00fchendis Aleksandr Kharkevic, t\u00fcm telefon, telgraf, televizyon ve radyo sinyallerini ortak bir a\u011f \u00fczerinden dijitalle\u015ftirmeyi \u00f6nerir. Merkezi bir enformasyon deposu olacak, kullan\u0131c\u0131lar a\u011fa ba\u011fl\u0131 cihazlarla sorgulamalar yapabilecektir. Parti y\u00f6neticileri ger\u00e7ekten de bilgisayarlarla ekonomi y\u00f6netiminindeki sorunlar\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fclebilece\u011fine inanmaktad\u0131r. Kiev Sibernetik Enstit\u00fcs\u00fc’nden Viktor Glushkov, gerekli ara\u015ft\u0131rmay\u0131 yapmak \u00fczere g\u00f6revlendirilir. Glushkov, Kitov’un ulusal a\u011f fikrine yabanc\u0131 de\u011fildir. 1963 y\u0131l\u0131nda y\u00fczden fazla kurulu\u015fu ziyaret eder ve inceler. Haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 tasla\u011fa g\u00f6re b\u00fcy\u00fck \u015fehirlere 100-200 b\u00fcy\u00fck bilgisayar merkezi kurulacak ve bunlar b\u00f6lgesel d\u00fc\u011f\u00fcmleri olu\u015fturacakt\u0131r. Daha k\u00fc\u00e7\u00fck \u00e7apl\u0131 20 bin bilgisayar merkezi de devlet kurulu\u015flar\u0131na ve b\u00fcy\u00fck i\u015fletmelere kurulacakt\u0131r. A\u011f, da\u011f\u0131t\u0131k bir veri bankas\u0131 olacak ve bir yetkilendirme sistemiyle a\u011fa eri\u015fen terminaller bu veri bankas\u0131ndan faydalanabilecektir. Glushkov, emek, \u00fcretim ve da\u011f\u0131t\u0131m s\u00fcre\u00e7lerinin a\u011f \u00fczerinden izlenebilece\u011fini ve hatta paran\u0131n ortadan kalkabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmektedir. B\u00f6ylece kom\u00fcnist ideallere bir ad\u0131m daha yakla\u015f\u0131lacakt\u0131r.<\/p>\n
\u00d6nceki sibernetik\u00e7ilerden farkl\u0131 olarak Glushkov sadece matematik\u00e7ilerle ve bilgisayar bilimcilerle de\u011fil, ekonomistlerle de beraber \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r. Bilimler Akademisi’nin Matematiksel Ekonomi Enstit\u00fcs\u00fc’n\u00fcn ba\u015f\u0131nda bulunan Nikolai Fedorenko ile yazd\u0131klar\u0131 makalede \u00fc\u00e7 k\u0131s\u0131mdan olu\u015fan bir plan \u00f6nerirler: Temel enformasyonu toplamak amac\u0131yla on binlerce yerel bilgisayardan olu\u015fan bir a\u011f\u0131n olu\u015fturulmas\u0131, b\u00fcy\u00fck \u015fehirlerde 30-50 aras\u0131 orta d\u00fczey bilgisayar merkezinin kurulmas\u0131; h\u00fck\u00fcmetin t\u00fcm a\u011f\u0131 kontrol etti\u011fi ve h\u00fck\u00fcmete hizmet veren bir bilgisayar merkezinin kurulmas\u0131. A\u00e7\u0131k\u00e7as\u0131 Glushkov teknik bir i\u015f yapmamakta, t\u00fcm b\u00fcrokrasiyi yeniden \u00f6rg\u00fctlemek istemektedir.<\/p>\n
Glushkov’a kar\u015f\u0131 iki kesimin itiraz\u0131 vard\u0131r. Tahmin edilebilece\u011fi gibi, verimsizlikleri a\u00e7\u0131k se\u00e7ik ortaya \u00e7\u0131kaca\u011f\u0131, enformasyon \u00fczerindeki iktidarlar\u0131n\u0131 ve kontrollerini azaltaca\u011f\u0131 ve en \u00f6nemlisi de kendilerini gereksiz k\u0131laca\u011f\u0131 i\u00e7in b\u00fcrokratlar Glushkov’un plan\u0131na s\u0131cak bakmamaktad\u0131r. Liberaller ise ekonomik problemlerin planlaman\u0131n ve y\u00f6netimin ademi merkezile\u015ftirilmesiyle \u00e7\u00f6z\u00fclebilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmekte, Glushkov’u ekonomi y\u00f6netimini daha merkezi hale getirdi\u011fi i\u00e7in ele\u015ftirmektedirler.<\/p>\n
Glushkov’un plan\u0131n\u0131n en b\u00fcy\u00fck sorunu ise plan\u0131n ancak t\u00fcm\u00fcyle uygulamaya konuldu\u011fu ve \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 taktirde fayda sa\u011flayacak olmas\u0131d\u0131r. Plan daha ilk ad\u0131mlar\u0131nda t\u00f6kezlemeye ba\u015flar. Enformasyon toplamakla g\u00f6revli Merkezi \u0130statistiksel Y\u00f6netim Kurumu, kendisinin i\u015fini elinden almay\u0131 hedefleyen bilgisayar merkezlerine s\u0131cak yakla\u015fmaz. Devlet Planlama Komitesi’nin ise planlamay\u0131 otomatize ederek kendini devre d\u0131\u015f\u0131 b\u0131rakan bir sistemi benimsemesi zordur. Glushkov’un plan\u0131na m\u00fcdahaleler olur. Kurumlar aras\u0131 \u00e7\u0131kar \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131 ya\u015fan\u0131r. Bunun sonucunda 1966-1970 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda herhangi bir koordinasyondan ve a\u011f ba\u011flant\u0131s\u0131ndan yoksun birbirinden kopuk 414 sistem ortaya \u00e7\u0131kar.<\/p>\n
1960’lar\u0131n sonunda SSCB’nin ARPANET projesini \u00f6\u011frenmesiyle tekrar bir hareketlenme olur ve Glushkov daha iddial\u0131 bir projeyle teklifi yapar: OGAS (National Automatized System of Administration of Economy). OGAS, yine ekonominin y\u00f6netiminini otomatikle\u015ftirilmesini hedeflemektedir. Daha iddial\u0131 bir proje olmas\u0131na kar\u015f\u0131n Glushkov bu sefer daha temkinlidir. OGAS’\u0131n ekonomiyi de\u011fil, enformasyon ak\u0131\u015f\u0131n\u0131 kontrol edece\u011fini savunur. OGAS a\u011fdaki enformasyon i\u015flemeyi kontrol edecek ve yap\u0131lacak i\u015fleri farkl\u0131 bilgisayar merkezlerine da\u011f\u0131tacakt\u0131r. Glushkov OGAS’\u0131 evrensel enformasyon bankas\u0131 olarak kurgulamaktad\u0131r.<\/p>\n
Buna ilk itiraz liberal entelekt\u00fcellerden gelir, Glushkov devasa bir g\u00f6zetim sistemi kurmakla su\u00e7lan\u0131r. Baz\u0131lar\u0131 bunun teknolojik bir \u00fctopya oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmektedir. Y\u00f6netim uzmanlar\u0131 ise gerekli y\u00f6netimsel reformlar yap\u0131lmadan bilgisayarlar\u0131n i\u015fe yaramayaca\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcndedir. Glushkov ise OGAS’\u0131 yukar\u0131dan a\u015fa\u011f\u0131 bir reform arac\u0131 olarak g\u00f6rmektedir. SKBP’nin 1971’de 24. Kongresi’nde OGAS \u00f6nerisi kabul edilmesine kar\u015f\u0131n bu karar daha sonra geri al\u0131n\u0131r. Sovyet liderleri, OGAS’\u0131n politik iddialar\u0131n\u0131 fark etmi\u015ftir ve g\u00fc\u00e7 dengelerini sarsaca\u011f\u0131n\u0131 anlam\u0131\u015ft\u0131r. OGAS d\u00fc\u015f\u00fcncesi ka\u011f\u0131t \u00fczerinde varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 korur ama y\u00f6netimin bundan sonra tekil enformasyon y\u00f6netim a\u011flar\u0131 kurmaya y\u00f6nelecektir. 1971-1975 y\u0131llar\u0131nda her bakanl\u0131k kendi bilgisayar sistemini kuracak, ama bu sistemler yaz\u0131l\u0131m ve donan\u0131m uyumsuzluklar\u0131 nedeniyle di\u011fer sistemlerle birlikte \u00e7al\u0131\u015famayacakt\u0131r. Bakanl\u0131klar\u0131n birbirlerini rakip olarak g\u00f6rmeleri ve iktidar alanlar\u0131na di\u011fer bakanl\u0131klar\u0131 yakla\u015ft\u0131rmak istememeleri ulusal bir a\u011f\u0131n olu\u015fumunu engeller.<\/p>\n
Sonu\u00e7ta SSCB’nin hi\u00e7bir zaman ulusal bir a\u011f\u0131 olamaz.<\/p>\n
***<\/p>\n
Ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011f\u0131n farkl\u0131 nedenleri var. En ba\u015fta zaman\u0131n teknolojisinin hen\u00fcz yetersiz olmas\u0131 g\u00f6sterilebilir. Bat\u0131l\u0131 analistler, g\u00fcvenilir olmayan \u00e7evre birimlerinin ve modemlerin, d\u00fc\u015f\u00fck kalitedeki telefon hatlar\u0131n\u0131n ve zay\u0131f yaz\u0131l\u0131m sanayinin belirleyici etkenler oldu\u011funu belirtmektedir. Gerovitch ise \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda politik etkenlere vurgu yapmaktad\u0131r. \u0130nternetin ara\u015ft\u0131rma laboratuvarlar\u0131n\u0131 ve \u00fcniversiteleri birbirine ba\u011flamak gibi daha m\u00fctevazi bir hedefinin olmas\u0131 ABD h\u00fck\u00fcmetinin internet \u00fczerindeki g\u00f6zetimini de gev\u015fetmi\u015ftir. Bilgisayarlar ile toplumu ve ekonomiyi yukar\u0131dan a\u015fa\u011f\u0131 yeniden \u00f6rg\u00fctlemek, bunu hem devlet eliyle hem de devleti yeniden yap\u0131land\u0131rmak i\u00e7in yapmak ister istemez teknolojinin politik kayg\u0131lar ve g\u00fc\u00e7 sava\u015flar\u0131 i\u00e7inde bo\u011fulmas\u0131na neden olacakt\u0131r.<\/p>\n
Bunun d\u0131\u015f\u0131nda, bence biraz zamana ihtiya\u00e7 vard\u0131… Hem teknolojik olarak hem de toplumun yeni bir teknolojiye hemen ayak uydurmas\u0131 zordur. 2000’li y\u0131llar\u0131n ba\u015f\u0131nda \u015firket kendi b\u00fcnyelerinde kurduklar\u0131 m\u00fc\u015fteri ili\u015fkileri y\u00f6netimi ya da kurumsal kaynak planlama yaz\u0131l\u0131mlar\u0131nda bile say\u0131s\u0131z ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011fa u\u011frad\u0131. Sosyal medya kullan\u0131m\u0131 \u00e7ok yayg\u0131n ama e-Devlet uygulamalar\u0131 hala yayg\u0131nla\u015famad\u0131 ve kurumlar\u0131n a\u011flarla birbirine ba\u011flanmas\u0131, birlikte \u00e7al\u0131\u015fabilirli\u011fin \u00f6nemsenmeye ba\u015flamas\u0131 hen\u00fcz yeni yeni ger\u00e7ekle\u015fiyor. Tart\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z ise 50 y\u0131l \u00f6ncesinde, devasa bir alana yay\u0131lm\u0131\u015f bir \u00fclke…<\/p>\n
Her \u015feye ra\u011fmen, Ekim Devrimi’nin 98. y\u0131l\u0131nda teknolojiyi insanl\u0131k yarar\u0131na kullanmak isteyen ABD’li Wiener’i, ba\u015fta Kolmogorov, Berg, Kitov, Glushkov olmak \u00fczere Sovyet bilim insanlar\u0131n\u0131 ve m\u00fchendislerini sayg\u0131yla an\u0131yorum…<\/p>\n
Kaynaklar<\/b><\/p>\n