{"id":430,"date":"2016-02-27T00:16:52","date_gmt":"2016-02-26T22:16:52","guid":{"rendered":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/?p=430"},"modified":"2016-02-27T00:18:30","modified_gmt":"2016-02-26T22:18:30","slug":"kesin-bilgi-mi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/?p=430","title":{"rendered":"Kesin Bilgi Mi?"},"content":{"rendered":"

Hat\u0131rlanaca\u011f\u0131 \u00fczere 6 \u015eubat 2014 y\u0131l\u0131nda kabul edilen 6518 say\u0131l\u0131 torba kanunla (https:\/\/www.tbmm.gov.tr\/kanunlar\/k6518.html<\/a>) 5651 say\u0131l\u0131 \u0130nternet Ortam\u0131nda Yap\u0131lan Yay\u0131nlar\u0131n D\u00fczenlenmesi ve Bu Yay\u0131nlar Yoluyla \u0130\u015flenen Su\u00e7larla M\u00fccadele Edilmesi Hakk\u0131nda Kanununun<\/em> baz\u0131 maddeleri yeniden d\u00fczenlenmi\u015f ve geni\u015fletilmi\u015fti. CHP de 1,5 y\u0131l \u00f6nce bu d\u00fczenlemelerin iptali i\u00e7in Anayasa Mahkemesi’ne ba\u015fvurmu\u015ftu. Mahkeme karar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klad\u0131. 6518’in baz\u0131 h\u00fck\u00fcmlerini iptal ederken baz\u0131lar\u0131n\u0131n iptal istemini reddetti. \u0130ptal istemi reddedilenler aras\u0131nda T\u0130B’e (Telekom\u00fcnikasyon \u0130leti\u015fim Ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131) hakim karar\u0131 olmaks\u0131z\u0131n eri\u015fim engelleme yetkisi veren d\u00fczenleme de vard\u0131. T\u0130B \u00f6n\u00fcm\u00fczdeki g\u00fcnlerde de mahkeme karar\u0131 olmaks\u0131z\u0131n site engellemeye devam edebilecek!<\/p>\n

<\/p>\n

T\u0130B’in bu yetkisinin sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 \u00f6zellikle 1 Kas\u0131m se\u00e7imleri \u00f6ncesinde a\u00e7\u0131k se\u00e7ik g\u00f6rd\u00fck. Muhalif siteler tekrar tekrar sans\u00fcrlendiler. \u00d6rne\u011fin 14 y\u0131ld\u0131r yay\u0131n\u0131na devam eden sendika.org sitesine eri\u015fim 25 Temmuz 2015 tarihinde engellendi. Site, ad\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirerek (sendika1.org, sendika2.org vs) okuyucusuyla bulu\u015fmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. Fakat bir s\u00fcre sonra ve \u00e7o\u011funlukla bir sonraki toplumsal krizde tekrar engellendi; bu yaz\u0131 yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 s\u0131rada dokuzuncu kez engellenmi\u015fti ve sendika8.org ad\u0131yla yay\u0131n\u0131na devam ediyordu. Yeni d\u00fczenleme iptal edilmedi\u011fi s\u00fcrece bu t\u00fcr engellemelerle s\u0131k s\u0131k kar\u015f\u0131la\u015f\u0131laca\u011f\u0131z ve bu sans\u00fcr uygulamalar\u0131 \u00f6zellikle ana ak\u0131m medyan\u0131nkinden farkl\u0131 seslere en \u00e7ok ihtiya\u00e7 duydu\u011fumuz anlarda olacak.<\/p>\n

\u0130nternet muhalefete iktidar\u0131n tam olarak kontrol edemedi\u011fi \u00f6zerk alanlar sa\u011fl\u0131yor. Engellenen muhalif sitelerde iktidar\u0131 rahats\u0131z edebilecek makaleler olabilir. Ama ayn\u0131 makaleler bas\u0131l\u0131 bir yay\u0131nda yer alsa (ne kadar rahats\u0131z edici olursa olsun) bu kadar kat\u0131 bir sans\u00fcrle kar\u015f\u0131la\u015fmazd\u0131. As\u0131l sorunun, bu sitelerin ana ak\u0131m medyan\u0131n vermedi\u011fi veya veremedi\u011fi haberleri, yurtta\u015f habercili\u011finin de (citizen journalism) yard\u0131m\u0131yla, s\u0131ca\u011f\u0131 s\u0131ca\u011f\u0131na okuyucuya iletebilmesi oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Yurtta\u015f gazetecili\u011finde halk, “haber ve bilgiyi toplama, kaydetme, analiz etme ve yayma s\u00fcre\u00e7lerinde” (http:\/\/dagmedya.net\/2012\/12\/30\/yurttas-gazeteciligi-nedir-ceviren-deniz-cakmak\/<\/a>) aktif rol oynuyor. \u201cDo\u011fru zamanda, do\u011fru yerde olan insanlar\u201d, ak\u0131ll\u0131 telefonlar\u0131yla \u00e7ektikleri foto\u011fraflar\u0131 kolayca sosyal a\u011fda payla\u015f\u0131p yayabiliyorlar. \u00dcstelik bu, gazeteciler olay yerine ula\u015fmadan ya da ula\u015famazken h\u0131zla ger\u00e7ekle\u015fiyor.<\/p>\n

Yurtta\u015f gazetecili\u011fi son y\u0131llarda a\u011f\u0131rl\u0131kla bili\u015fim teknolojileri \u00e7er\u00e7evesinde tart\u0131\u015f\u0131lmas\u0131na kar\u015f\u0131n yurtta\u015f gazetecili\u011fini teknolojideki geli\u015fmelerin do\u011frudan bir sonucu olarak g\u00f6rmemek laz\u0131m. Uzun’un (2006) vurgulad\u0131\u011f\u0131 gibi,<\/p>\n

Toplumdaki de\u011fi\u015fmelere ko\u015fut olarak gazetecili\u011fin de de\u011fi\u015fmesi ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131r. Ancak, de\u011fi\u015fimi kutsamadan \u00f6nce bu de\u011fi\u015fimin y\u00f6n\u00fc, kimler taraf\u0131ndan denetlendi\u011fi ve kimler i\u00e7in ne gibi sonu\u00e7lar do\u011furaca\u011f\u0131n\u0131n iyice belirlenmesi gerekmektedir. Yaln\u0131zca a\u011f teknolojilerindeki geli\u015fmenin, yurtta\u015flara kendi ya\u015famlar\u0131n\u0131 denetlemelerini ve d\u00fczenlemelerini sa\u011flayacak bilgilere eri\u015fim i\u00e7in yeterli olaca\u011f\u0131n\u0131 ima etmek naif bir yakla\u015f\u0131m olarak kalmaktad\u0131r. Yeni ileti\u015fim teknolojileri \u00fczerindeki denetim m\u00fccadeleleri ve b\u00fcy\u00fck ileti\u015fim \u015firketlerinin bu alanlardaki kullan\u0131m bi\u00e7imlerini k\u00e2ra d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmek i\u00e7in yapt\u0131klar\u0131 ar-ge \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde, gazetecili\u011fin nas\u0131l, ne y\u00f6nde ve kimin yarar\u0131na de\u011fi\u015fece\u011finin belirlenmesi, geni\u015f ve ayr\u0131nt\u0131l\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fcmlemelere gereksinim duymaktad\u0131r.<\/p><\/blockquote>\n

1990’larda ABD’de yurtta\u015f gazetecili\u011finin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131na bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda teknolojideki geli\u015fmelerin yan\u0131 s\u0131ra, ABD siyasetinin i\u00e7inde bulundu\u011fu a\u00e7mazlar\u0131 ve medya sekt\u00f6r\u00fcndeki yo\u011funla\u015fman\u0131n neden oldu\u011fu ekonomik sorunlar\u0131 g\u00f6rmekteyiz. \u00d6rne\u011fin, 1988 y\u0131l\u0131nda ABD se\u00e7imlerine kat\u0131l\u0131m\u0131n d\u00fc\u015f\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc tart\u0131\u015f\u0131l\u0131rken yurtta\u015f gazetecili\u011finin alternatif bir gazetecilik yaratarak kamusal alan\u0131 geni\u015fletip etkinle\u015ftirebilece\u011fi ifade edilmeye ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131r. Bir ba\u015fka kriz noktas\u0131 da medya ve okuyucu\/izleyici aras\u0131ndaki ili\u015fkilerdir. Halk\u0131n her ge\u00e7en g\u00fcn medyaya olan g\u00fcvenini kaybetmesi ve yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalarda gazetelerin en g\u00fcvenilmeyen kurumlar aras\u0131nda yer almas\u0131 medyada bir me\u015fruluk krizine neden olmu\u015ftur. Krizi a\u015fmak amac\u0131yla yurtta\u015fl\u0131k, topluluk ve kamusal alan kavramlar\u0131yla \u00f6r\u00fcl\u00fc, okuyucuyu t\u00fcketici olarak de\u011fil, yurtta\u015f olarak g\u00f6ren tezler \u00f6ne s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Okuyucuyu haber olu\u015fum s\u00fcrecine katman\u0131n yollar\u0131 aranm\u0131\u015ft\u0131r (age).<\/p>\n

\u0130lk bak\u0131\u015fta olduk\u00e7a masumane ve iyi niyetli bir yakla\u015f\u0131m gibi g\u00f6r\u00fcnmektedir. Ancak bu giri\u015fimler krizin k\u00f6kenlerine (medyadaki m\u00fclkiyet ili\u015fkilerine) inemedi\u011finden daha \u00e7ok medya kurulu\u015flar\u0131n\u0131n halkla ili\u015fkiler stratejisi bi\u00e7iminde kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Penguen belgeseli g\u00f6stermeye kararl\u0131 bir medya kurulu\u015fu, haber olu\u015fum s\u00fcrecinde yurtta\u015f gazetecili\u011finden ne kadar faydalan\u0131rsa faydalans\u0131n, kriz an\u0131nda yine penguen belgeseli yay\u0131nlayacakt\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc m\u00fclkiyet ili\u015fkilerine dayal\u0131 merkezi yap\u0131, neyin haber de\u011feri ta\u015f\u0131y\u0131p neyin ta\u015f\u0131mad\u0131\u011f\u0131na karar vermeye devam etmektedir. Daha k\u00f6t\u00fcs\u00fc, medya kurulu\u015flar\u0131 yurtta\u015f gazetecili\u011fi, kat\u0131l\u0131mc\u0131l\u0131k ve a\u00e7\u0131kl\u0131k gibi kavramlarla okuyucu\/izleyici eme\u011fi s\u00f6m\u00fcr\u00fcs\u00fcn\u00fc gizleyebilmektedir. Okuyucunun haber \u00fcretim s\u00fcrecine kat\u0131l\u0131m\u0131 ile g\u00f6n\u00fcll\u00fc emek, \u00fccretli eme\u011fin yerini almaktad\u0131r.<\/p>\n

Dolay\u0131s\u0131yla bu yaz\u0131n\u0131n konusu b\u00fcy\u00fck medya kurulu\u015flar\u0131n\u0131n yurtta\u015f gazetecili\u011fini kullanmas\u0131 de\u011fil, toplumsal muhalefetin ondan nas\u0131l en etkin bi\u00e7imde yararlanabilece\u011fidir. Toplumsal muhalefet i\u00e7in haber, eylem demektir. Do\u011fru ve h\u0131zl\u0131 yay\u0131lan haber, e\u015f g\u00fcd\u00fcm\u00fc ve duruma g\u00f6re yeniden \u00f6rg\u00fctlenmeyi h\u0131zland\u0131r\u0131p kolayla\u015ft\u0131rabilmektedir. Bu nedenle, yurtta\u015f gazetecili\u011finin etkin olarak kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 sosyal a\u011flar ve ba\u011f\u0131ms\u0131z haber siteleri kriz anlar\u0131nda daha belirleyici olmaktad\u0131r. Nas\u0131l ki h\u00fck\u00fcmetler CCTV’ler (Closed-Circuit Television – Kapal\u0131 Devre Kamera Sistemi) ile sokaklar\u0131 g\u00f6zetliyorlarsa, sokaktakiler de ellerindeki telefonlarla h\u00fck\u00fcmetleri g\u00f6zetliyor. Telefonlar\u0131m\u0131z dinleniyor, e-postalar\u0131m\u0131z okunuyor ama sosyal a\u011flar da \u00f6nceden belirli bir b\u00f6lgeyle s\u0131n\u0131rl\u0131 kalan, h\u00fck\u00fcmetlerin duyulmas\u0131n\u0131 ve yay\u0131lmas\u0131n\u0131 istemedi\u011fi haberleri ve sorunlar\u0131 an\u0131nda farkl\u0131 co\u011frafyalara iletebiliyor.<\/p>\n

Son y\u0131llarda halk hareketlerinde, ter\u00f6rist sald\u0131rlarda, do\u011fal afetlerde, kazalarda yurtta\u015f gazetecili\u011finin \u00e7ok say\u0131da \u00f6rne\u011fine \u015fahit olduk. S\u0131radan insanlar kendi hikayelerini ak\u0131ll\u0131 telefonlar\u0131yla \u00e7ektiler ve sosyal a\u011flarda payla\u015ft\u0131lar. S\u0131radan insanlar\u0131n s\u0131ra d\u0131\u015f\u0131 hikayeleri sosyal a\u011flarda s\u0131ra d\u0131\u015f\u0131 bir h\u0131zla yay\u0131ld\u0131. Bu sosyal medya tart\u0131\u015fmalar\u0131nda barda\u011f\u0131n dolu taraf\u0131. Barda\u011f\u0131n bo\u015f taraf\u0131na bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda ise bazen \u015fakala\u015fmak ve be\u011feni almak, bazen de dezenformasyon amac\u0131yla yay\u0131lan uydurma haberler var. Sosyal a\u011f\u0131 yan\u0131ltmak, en az\u0131ndan ge\u00e7ici bir s\u00fcre, san\u0131ld\u0131\u011f\u0131ndan da kolay.<\/p>\n

\u00d6rne\u011fin a\u015fa\u011f\u0131daki tweet sadece birka\u00e7 saniyede haz\u0131rlan\u0131p resim olarak Twitter’da payla\u015f\u0131labilir, bir web sitesinde yay\u0131mlanabilir (Ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bilgi i\u00e7in: http:\/\/www.lemmetweetthatforyou.com\/<\/a>):<\/p>\n

\"Sahte<\/a><\/p>\n

Hayat\u0131n ola\u011fan ak\u0131\u015f\u0131nda, Ender Helvac\u0131o\u011flu’nu az da olsa tan\u0131yanlar bu mesaja ku\u015fkuyla yakla\u015facak, ya kendisine ula\u015farak ya da ba\u015fka bir kaynaktan mesaj\u0131 do\u011frulamaya \u00e7al\u0131\u015facakt\u0131r. Ama sosyal a\u011flar\u0131n as\u0131l g\u00fcc\u00fc ve g\u00fc\u00e7s\u00fczl\u00fc\u011f\u00fc, ola\u011fan\u0131n d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131k\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda ba\u015flar. Kriz anlar\u0131nda, y\u00fcksek korku ve kayg\u0131 dedikodular\u0131n sosyal a\u011fdaki dola\u015f\u0131m\u0131n\u0131 kolayla\u015ft\u0131r\u0131p h\u0131zland\u0131racakt\u0131r. B\u00f6yle durumlarda, \u00f6zellikle haber ajanslar\u0131 ya da gazeteciler taklit edilerek payla\u015f\u0131lan mesajlar insanlar\u0131 aldatabilir, yalan\u0131 \u00e7\u0131\u011f gibi b\u00fcy\u00fctebilir. Bug\u00fcn alay konusu olan \u201cKabata\u015f’taki \u00fcstleri \u00e7\u0131plak, deri pantolonlu adamlar\u201d hikayesini an\u0131msayal\u0131m. Bu kadar sa\u00e7ma bir haber bile o zamanlar belirli bir kesimi etkilemeyi ba\u015farm\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6zellikle, buna inanmaya, eylemlerin \u0130slam’a kar\u015f\u0131 yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve i\u015fin arkas\u0131nda CeHaPe zihniyetinin oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmeye e\u011filimli olanlar i\u00e7in o d\u00f6nemin atmosferi dikkate al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda bu haberlerin benimsenip yay\u0131lmas\u0131na fazla \u015fa\u015f\u0131rmamak gerekir. Ayr\u0131ca \u00f6nceden benzer haberler sadece az say\u0131da kaynaktan da\u011f\u0131ld\u0131\u011f\u0131ndan bunlara daha temkinli yakla\u015f\u0131labilirken sosyal a\u011flarda ki\u015finin ayn\u0131 habere farkl\u0131 kaynaklardan tekrar tekrar maruz kalmas\u0131, haberin inand\u0131r\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 art\u0131ran bir etken olabilmektedir (Dedikodular\u0131n nas\u0131l yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 hakk\u0131nda bkz. https:\/\/www.psychologytoday.com\/articles\/200811\/the-8-laws-rumor-spread<\/a>). Dezenformasyon, sosyal a\u011flar\u0131n bir par\u00e7as\u0131d\u0131r. Bunun yan\u0131nda, \u201cX soka\u011f\u0131nda sald\u0131r\u0131 var. Biber gaz\u0131ndan g\u00f6z g\u00f6z\u00fc g\u00f6rm\u00fcyor. Polis plastik mermilerler sald\u0131r\u0131yor. Y soka\u011f\u0131 sakin, polis yok\u201d gibi bir mesaj, o an bir \u015fey yapabilme, insanlara yard\u0131mc\u0131 olabilme arzusuyla payla\u015f\u0131lacakt\u0131r. Bunun her zaman do\u011fru olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, Gezi’deki \u201cKesin bilgi\u201dli mesajlar\u0131n \u00e7oklu\u011fundan biliyoruz. Bilgi kirlili\u011fi nedeniyle mesajlarda yaz\u0131lanlar\u0131n kesin oldu\u011funa dair notlar d\u00fc\u015f\u00fclmekteydi. Ancak mesajlara \u201ckesin bilgi\u201d diye yazman\u0131n, bilin\u00e7li olarak bilgi kirlili\u011fi yaratanlara kar\u015f\u0131 pek fazla i\u015fe yaramayaca\u011f\u0131 ortada. Peki bu sorunun \u00fcstesinden nas\u0131l gelinebilir?<\/p>\n

Hollanda merkezli, Emergency Journalism Initiative alt\u0131nda yer alan European Journalism Centre taraf\u0131ndan geli\u015ftirilen Do\u011frulama El Kitab\u0131’n\u0131n (http:\/\/verificationhandbook.com\/book_tr\/about.php<\/a>) kesin bilgiye eri\u015febilmek i\u00e7in \u00e7ok yararl\u0131 bir rehber oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. A\u011fustos ay\u0131nda yay\u0131mlanan bu kitab\u0131n mutlaka okunmas\u0131, payla\u015f\u0131lmas\u0131 ve geri bildirimlerle daha da geli\u015ftirilmesi gerekiyor.<\/p>\n

Kitapta haberin sahte mi ger\u00e7ek mi oldu\u011funu tespit eden sihirli yaz\u0131l\u0131mlar yok. \u0130htiyac\u0131m\u0131z olan \u201ckan\u0131tlanm\u0131\u015f s\u00fcre\u00e7ler, g\u00fcvenilir ara\u00e7lar ve denenmi\u015f, do\u011fru teknikler\u201d. Kitapta, gazetecilerin sosyal a\u011flar \u00f6ncesinde kulland\u0131\u011f\u0131 do\u011frulama s\u00fcre\u00e7leri ve internetten \u00fccretsiz indirilebilecek yaz\u0131l\u0131mlarla bu s\u00fcre\u00e7lerin nas\u0131l g\u00fc\u00e7lendirilece\u011fi anlat\u0131l\u0131yor. \u00d6nerilen s\u00fcre\u00e7lerin uygulanmas\u0131 ve yaz\u0131l\u0131mlar\u0131n kullan\u0131m\u0131 zor de\u011fil. Ama kitapta da vurguland\u0131\u011f\u0131 gibi bu becerilerin kriz an\u0131ndan \u00f6nce edinilmesi gerekiyor.<\/p>\n

Bir i\u00e7eri\u011fin do\u011fru olup olmad\u0131\u011f\u0131ndan nas\u0131l emin olaca\u011f\u0131z? Bunun i\u00e7in a\u015fa\u011f\u0131daki d\u00f6rt kontrol\u00fcn yap\u0131lmas\u0131 \u00f6neriliyor:<\/p>\n

    \n
  1. \u0130\u00e7eri\u011fin orijinal olup olmad\u0131\u011f\u0131<\/li>\n
  2. \u0130\u00e7eri\u011fin kim taraf\u0131ndan y\u00fcklendi\u011fi<\/li>\n
  3. \u00a0\u0130\u00e7eri\u011fin \u00fcretim tarihi<\/li>\n
  4. \u0130\u00e7eri\u011fin nerede \u00fcretildi\u011fi<\/li>\n<\/ol>\n

    \u0130\u00e7erik Orijinal mi?<\/h2>\n

    Twitter \u00f6nemli bir haber kayna\u011f\u0131 haline geldi. Ama dikkatli olunmad\u0131\u011f\u0131nda sahtecili\u011fe olduk\u00e7a a\u00e7\u0131k. Twitter’da sahtecilik nas\u0131l yap\u0131labilir? En basiti ve etkilisi yukar\u0131daki gibi sahte bir tweet haz\u0131rlamakt\u0131r. Uygun ko\u015fullarda (bkz. https:\/\/www.psychologytoday.com\/articles\/200811\/the-8-laws-rumor-spread<\/a>) haz\u0131rlanan sahte tweet h\u0131zla yay\u0131lacakt\u0131r. Olu\u015fturulan sahte tweet \u00f6rne\u011fi, metin de\u011fil asl\u0131na \u00e7ok benzeyen bir g\u00f6rseldir. Dolay\u0131s\u0131yla, Twitter mesajlar\u0131n\u0131 de\u011ferlendirirken payla\u015f\u0131lan mesaj\u0131n metin mi yoksa g\u00f6rsel mi oldu\u011funa dikkat etmek gerekir. \u0130kinci bir hile de taklit edilmek istenen kullan\u0131c\u0131n\u0131n ad\u0131nda k\u00fc\u00e7\u00fck de\u011fi\u015fiklikler yapmakt\u0131r. \u00d6rne\u011fin, @BirGun_Gazetesi yerine @BirGun__Gazetesi hesab\u0131ndan sahte tweetler yay\u0131labilir. Bazen de sahte bilgiler, retweet izlenimi yaratarak payla\u015f\u0131labilir. \u00d6rne\u011fin, \u201cDo\u011fru karar. \u0130natla\u015fman\u0131n kimseye faydas\u0131 yok RT @diskinsesi 1 May\u0131s Taksim mitingi iptal edilmi\u015ftir.\u201d \u015feklinde bir mesaj atarak D\u0130SK’in mesaj\u0131n\u0131 yan\u0131tl\u0131yor izlenimi yarat\u0131labilir. Bu tip tuzaklara d\u00fc\u015fmemek i\u00e7in s\u0131ra d\u0131\u015f\u0131 bir mesajla kar\u015f\u0131la\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda mutlaka mesaj\u0131 att\u0131\u011f\u0131 iddia edilen kullan\u0131c\u0131n\u0131n sayfas\u0131na, daha \u00f6nce att\u0131\u011f\u0131 ve payla\u015ft\u0131\u011f\u0131 mesajlara ve arkada\u015flar\u0131na bak\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n

    Bir di\u011fer sahtecilik konusu da payla\u015f\u0131lan resimler ve videolard\u0131r. Farkl\u0131 zaman ve mekana ait g\u00f6rsellerin payla\u015f\u0131m\u0131na s\u0131k rastlanmaktad\u0131r. Bir g\u00f6rseli tekrar payla\u015fmadan \u00f6nce orijinal ve g\u00fcncel olup olmad\u0131\u011f\u0131na bakmak gerekir. Bunun i\u00e7in Google Tersine G\u00f6rsel Arama (https:\/\/www.google.com\/imghp?gws_rd=ssl<\/a>) ya da TinEye (http:\/\/www.tineye.com\/) hizmetleri kullan\u0131labilir. Ara\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131z g\u00f6rseli bu sitelere y\u00fckleyebilir ya da arama alan\u0131na g\u00f6rselin adresini yap\u0131\u015ft\u0131rabilirsiniz. Videolar\u0131n do\u011frulanmas\u0131 biraz daha zordur ve dikkat gerektirmektedir. \u00d6rne\u011fin, https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=CE0Q904gtMI<\/a> adresindeki Golden Eagle Snatches Kid adl\u0131 videoyu izledi\u011finizde her \u015fey olduk\u00e7a ger\u00e7ek\u00e7idir. Havada s\u00fcz\u00fclen bir kartal al\u00e7alarak parkta oynayan k\u00fc\u00e7\u00fck bir \u00e7ocu\u011fu pen\u00e7eleriyle yakal\u0131yor ve onunla beraber havalanmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Videonun sahte oldu\u011fu baz\u0131 karelerde kartal\u0131n g\u00f6lgesinin olmad\u0131\u011f\u0131 fark edildikten sonra anla\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Avidemux adl\u0131 video d\u00fczenleyicisini indirip (http:\/\/avidemux.sourceforge.net\/<\/a>) videolar\u0131 kare kare inceleyebilir, \u015f\u00fcpheli durumlara daha ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bakabilirsiniz.<\/p>\n

    \u0130\u00e7erik Kim taraf\u0131ndan Y\u00fcklendi?<\/h2>\n

    Bir\u00e7ok i\u00e7erik tekrar tekrar payla\u015f\u0131larak yay\u0131l\u0131r. Kimi zaman da i\u00e7erik \u00f6nce bilgisayara indirilir, daha sonra tekrar y\u00fcklenir. \u00d6nceki b\u00f6l\u00fcmde yer alan g\u00f6rsel arama servislerini kullan\u0131rken \u00f6zellikle en y\u00fcksek \u00e7\u00f6z\u00fcn\u00fcrl\u00fc\u011fe sahip olan g\u00f6rsellere odaklanmak gerekir. Di\u011ferleri muhtemelen daha kaliteli olan g\u00f6rselin yeniden y\u00fcklenmesi ile olu\u015fturulmu\u015ftur.<\/p>\n

    Her internet kullan\u0131c\u0131s\u0131, potansiyel bir gazetecidir. G\u00f6rseli ya da videoyu ilk payla\u015fan kullan\u0131c\u0131 muhtemelen \u00fcnl\u00fc ya da tan\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131z biri olmayacakt\u0131r. Ama y\u00fckleyen ki\u015finin e-posta ya da ad-soyad bilgisiyle hakk\u0131nda h\u0131zl\u0131 bir ara\u015ft\u0131rma yap\u0131labilir. Bu ara\u015ft\u0131rma i\u00e7in https:\/\/pipl.com\/<\/a> ve http:\/\/webmii.com\/<\/a> hizmetleri kullan\u0131labilir. Bu hizmetler, aranan ki\u015finin web’deki izlerini bir araya getirerek kesin bilgiye eri\u015fmek i\u00e7in gerekli ipu\u00e7lar\u0131n\u0131 art\u0131racakt\u0131r. Ki\u015finin \u00f6nceki payla\u015f\u0131mlar\u0131, mesajlar\u0131n\u0131n i\u00e7eri\u011fi, \u00fcslubu, sosyal a\u011flar\u0131 kullanma tarz\u0131 vb bilgiler \u00f6nemlidir. Sosyal a\u011fa yeni dahil olmu\u015f ya da daha \u00f6nce \u015f\u00fcpheli payla\u015f\u0131mlar yapm\u0131\u015f kullan\u0131c\u0131lara kar\u015f\u0131 temkinli olmak gerek.<\/p>\n

    \u0130\u00e7erik Ne Zaman \u00dcretildi?<\/h2>\n

    \u0130nternette \u00e7ok s\u0131k kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan durumlardan biri de eski bir g\u00f6rselin ya da videonun g\u00fcncel bir olayla ili\u015fkilendirilip payla\u015f\u0131lmas\u0131d\u0131r. G\u00f6rselin EXIF (Exchangeable Image File Format) verileri i\u00e7eri\u011fin \u00fcretim tarihi hakk\u0131nda ipucu verebilir. G\u00f6rselin EXIF verilerine eri\u015fmek i\u00e7in http:\/\/www.fotoforensics.com\/<\/a> ve http:\/\/www.findexif.com<\/a> hizmetleri kullan\u0131labilir. Ancak EXIF verilerine fazla g\u00fcvenmemek gerekir. Birincisi, bir\u00e7ok sosyal a\u011f sitesi g\u00f6rsel y\u00fcklenirken EXIF verilerini temizlemektedir. \u0130kincisi, tarih bilgisi \u00fcreticinin tarih ayarlar\u0131na ya da farkl\u0131 bir zaman dilimine g\u00f6re g\u00f6steriliyor olabilir.<\/p>\n

    Youtube videolar\u0131n\u0131n tarihini incelerken de videolar\u0131n y\u00fcklemenin ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 anda Pasifik Standart Zaman\u0131 (PST) ile etiketlendi\u011fine dikkat etmek gerekir. Dolay\u0131s\u0131yla GMT’den (Greenwich Mean Time) 8 saat geridir. Hem videolarda hem g\u00f6rsellerde i\u00e7eri\u011fin kendisinden ipucu aranabilir. \u00d6rne\u011fin, videonun Ankara’n\u0131n \u00c7ankaya il\u00e7esinde, 13 Haziran 2013’te, saat 19:00’da \u00e7ekildi\u011fi iddia ediliyor. Videodaki hava durumu g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc http:\/\/www.wolframalpha.com\/<\/a> sitesindeki verilerle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rarak bir de\u011ferlendirme yap\u0131labilir. Video Arama alan\u0131na \u201cWeather, Ankara \u00c7ankaya on June 13 2013 19:00\u201d yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda o g\u00fcn\u00fcn hava durumu bilgisi g\u00f6sterilecektir.<\/p>\n

    \u0130\u00e7erik Nerede \u00dcretildi?<\/h2>\n

    Belirli bir mekana ait g\u00f6rselin ya da videonun, farkl\u0131 bir b\u00f6lge i\u00e7in kullan\u0131lmas\u0131na da s\u0131k rastlan\u0131lmaktad\u0131r. \u0130\u00e7erikte belirtilen konumu Google Haritalar (https:\/\/www.google.com\/maps<\/a>), Wikimapia (http:\/\/wikimapia.org<\/a>) ve Yandex (https:\/\/harita.yandex.com.tr\/<\/a>) adreslerinde sunulan panoramik g\u00f6r\u00fcnt\u00fclere kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rarak videodaki \u00e7eli\u015fkiler tespit edilebilir. Ayr\u0131ca videonun konumunu tespit edebilmek i\u00e7in videoda g\u00f6r\u00fcnen ara\u00e7lar\u0131n plakalar\u0131na, sokak isimlerine, i\u015faret levhalar\u0131na, insanlar\u0131n giyim tarz\u0131na, tan\u0131nabilecek binalara dikkat edilmelidir.<\/p>\n

    ***<\/p>\n

    T\u00fcm bu \u00f6neriler, payla\u015f\u0131lan i\u00e7eri\u011fi yeniden payla\u015facak veya haberle\u015ftirecek olan ki\u015filer i\u00e7in atlanmamas\u0131 gereken kontrollerdir. Do\u011frulama s\u00fcrecine tersten bakarsak bir aktivistin olay\u0131 do\u011frulamay\u0131 kolayla\u015ft\u0131racak bi\u00e7imde kayda almas\u0131 (\u00f6rne\u011fin videoda olay\u0131n ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi mekana ve zamana dair bilgilerin bulunmas\u0131) i\u00e7eri\u011fi haberle\u015ftirmek isteyen ki\u015fiye faydal\u0131 olacakt\u0131r. Yukar\u0131da belirtildi\u011fi gibi bir sokak tabelas\u0131 ya da belirli bir bina videoya dahil edildi\u011finde i\u00e7eri\u011fin \u00fcretim yeri konusundaki ku\u015fkular azalacakt\u0131r. Bunun yan\u0131nda, videonun \u00fcretim tarihinin do\u011frulanabilmesi i\u00e7in kayda bir gazete n\u00fcshas\u0131 dahil edilebilir.<\/p>\n

    Elbette ki t\u00fcm internet kullan\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n uygulayabilece\u011fi bu s\u00fcre\u00e7 ve teknikler, bir\u00e7ok durumda etkili olsa da do\u011frulamada y\u00fczde y\u00fcz ba\u015far\u0131 sa\u011flamayacakt\u0131r. Hala bir meslek olarak gazetecili\u011fe gereksinimimiz var. Bizim yapamayaca\u011f\u0131m\u0131z\u0131, muhabirin yapmas\u0131, temel soruyu kaynaklar\u0131na sormas\u0131 laz\u0131m: Bunu nereden biliyorlar?<\/p>\n

    Bir internet kullan\u0131c\u0131s\u0131 yukar\u0131da belirtilen y\u00f6ntemlerle i\u00e7eri\u011fi payla\u015fan as\u0131l ki\u015finin kimli\u011fine ula\u015fabilir ve \u00e7o\u011funlukla orada durur. Profesyonel gazetecinin g\u00f6revi ise hen\u00fcz bitmemi\u015ftir. Kaynakla ileti\u015fime ge\u00e7ecek, varsa ondan yeni g\u00f6rseller isteyecek, bilgiyi kesinle\u015ftirmek i\u00e7in kayna\u011fa yeni sorular soracak ve nihai sonucu kamuoyu ile payla\u015facak olan ki\u015fi gazetecidir. Sosyal a\u011flar fla\u015f haberler kayna\u011f\u0131d\u0131r; yeni geli\u015fmeler \u00f6nce sosyal a\u011flara d\u00fc\u015fer. Ama s\u00f6z konusu kesin bilgi olunca sosyal a\u011flar (en az\u0131ndan \u015fimdilik) ba\u011f\u0131ms\u0131z haber sitelerinin yerini tutamaz.<\/p>\n

    \u00d6nerim, \u00f6ncelikle Do\u011frulama El Kitab\u0131’n\u0131 okuman\u0131z. Bu yaz\u0131da, do\u011frulama i\u00e7in kullan\u0131lan baz\u0131 yaz\u0131l\u0131mlara yer verdim. Kitaptaki vaka \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda, bu teknolojilerin geleneksel gazetecilik teknikleriyle beraber nas\u0131l kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6\u011frenebilirsiniz. Ayr\u0131ca sosyal a\u011flar\u0131 daha verimli kullanmak, dezenformasyonun etkisini en aza indirmek i\u00e7in listeler olu\u015fturabilirsiniz. \u00d6rne\u011fin Twitter’de g\u00fcvendi\u011finiz ki\u015fi ve kurumlar\u0131 i\u00e7eren \u00f6zelle\u015fmi\u015f konularda listeler haz\u0131rlayabilirsiniz (bkz. https:\/\/twitter.com\/kullanici_adiniz\/lists<\/a>): bilim ve teknoloji haberleri, sendikal haberler, \u00fcniversiteler vb. Herhangi bir olayda, duruma g\u00f6re bu listelere odaklanmak ve do\u011frulama i\u00e7in listedeki tan\u0131d\u0131klar\u0131n\u0131za ba\u015fvurmak yararl\u0131 olabilir. Ama yukar\u0131da belirtti\u011fim gibi sosyal a\u011flar ba\u011f\u0131ms\u0131z haber sitelerinin yerini tutamaz. Bilgisayar\u0131n\u0131zdan Tor’u (https:\/\/www.torproject.org\/download\/download-easy.html.en<\/a>) eksik etmeyin!<\/p>\n

    Kaynaklar<\/h3>\n

    Silverman, C. (2015). Do\u011frulama El Kitab\u0131, http:\/\/verificationhandbook.com\/downloads\/verification.handbook_tr.pdf<\/a> son eri\u015fim 20 Aral\u0131k 2015<\/p>\n

    Uzun, R. (2006). Gazetecilikte Yeni Bir Y\u00f6nelim: Yurtta\u015f Gazetecili\u011fi. Selcuk University Social Sciences Institute Journal, (16).<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Hat\u0131rlanaca\u011f\u0131 \u00fczere 6 \u015eubat 2014 y\u0131l\u0131nda kabul edilen 6518 say\u0131l\u0131 torba kanunla (https:\/\/www.tbmm.gov.tr\/kanunlar\/k6518.html) 5651 say\u0131l\u0131 \u0130nternet Ortam\u0131nda Yap\u0131lan Yay\u0131nlar\u0131n D\u00fczenlenmesi ve Bu Yay\u0131nlar Yoluyla \u0130\u015flenen<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[23,124,19,22],"tags":[126,127,125],"class_list":["post-430","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-erisim-hakki","category-haktivizm","category-ifade-ozgurlugu","category-sansur","tag-dogrulama","tag-kesin-bilgi","tag-yurttas-gazeteciligi"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/430","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=430"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/430\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":434,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/430\/revisions\/434"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=430"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=430"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=430"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}