2000 y\u0131l\u0131nda bir arkada\u015f\u0131m, kasabalar\u0131ndaki k\u00f6m\u00fcrc\u00fcn\u00fcn bir yaz\u0131l\u0131m yapt\u0131rmak istedi\u011fini s\u00f6ylemi\u015fti. K\u00f6m\u00fcrc\u00fc, kom\u015fusu bakkal\u0131 k\u0131skanm\u0131\u015ft\u0131. Bakkal, borcuna itiraz eden bir m\u00fc\u015fteri oldu\u011funda \u201cBen s\u00f6ylemiyorum, bak bilgisayara\u201d diyerek bilgisayar\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fan yaz\u0131l\u0131m\u0131 g\u00f6steriyor, bilgisayar\u0131n hikmetinden sual olunamayaca\u011f\u0131ndan m\u00fc\u015fteri uysalca borcunu \u00f6d\u00fcyordu. K\u00f6m\u00fcrc\u00fc de daha sorunsuz m\u00fc\u015fteri ili\u015fkileri y\u00f6netimi i\u00e7in kom\u015fusu gibi veresiye defterini atmak ve yerine bilgisayar koymak istiyordu.<\/p>\n
<\/p>\n
Bakkal\u0131n m\u00fc\u015fterileri, yaz\u0131l\u0131m\u0131 geli\u015ftirenin ve onu kullanan\u0131n insan oldu\u011funu unutarak bilgisayar\u0131n hi\u00e7bir zaman yan\u0131lmayaca\u011f\u0131n\u0131 ve hile yapmayaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorlard\u0131. K\u00f6m\u00fcrc\u00fc ise yapt\u0131raca\u011f\u0131 yaz\u0131l\u0131mla bakkalla m\u00fc\u015fterileri aras\u0131ndaki ili\u015fkiyi kendi i\u015fine ta\u015f\u0131yabilece\u011fini hesapl\u0131yordu. Hikayenin sonras\u0131n\u0131 bilmiyorum. Ama 2000’li y\u0131llarda benzer beklentiler i\u00e7inde CRM (Customer Relationship Management \u2013 M\u00fc\u015fteri \u0130li\u015fkileri Y\u00f6netimi) veya ERP (Enterprise Resource Planning \u2013 Kurumsal Kaynak Planlamas\u0131) yaz\u0131l\u0131mlar\u0131n\u0131 sat\u0131n alan bir\u00e7ok kurulu\u015f hayal k\u0131r\u0131kl\u0131\u011f\u0131na u\u011frad\u0131. Bu hayal k\u0131r\u0131kl\u0131klar\u0131 \u00e7o\u011funlukla teknolojinin n\u00f6tr bir ara\u00e7 olarak de\u011ferlendirilmesinden kaynaklan\u0131yordu. Ba\u015fka bir kurulu\u015fta kullan\u0131lan ve ba\u015far\u0131l\u0131 olan bir yaz\u0131l\u0131m\u0131n kendi kurulu\u015flar\u0131nda da harikalar yaratmas\u0131n\u0131 bekliyorlard\u0131. Baz\u0131 yerlerde ba\u015far\u0131l\u0131 olan bir yaz\u0131l\u0131m neden di\u011ferlerinde ba\u015far\u0131l\u0131 olam\u0131yordu?<\/p>\n
Law’\u0131n (2006) teknoloji transferi hakk\u0131nda yazd\u0131klar\u0131 ge\u00e7mi\u015fte ya\u015fanan ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131klara dair \u00f6nemli ipu\u00e7lar\u0131 vermektedir. Law (2006) teknoloji transferi diye bir \u015fey olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunmaktad\u0131r. Teknoloji bir yerde ortaya \u00e7\u0131kt\u0131ktan sonra di\u011fer yerlere yay\u0131lmaz. Teknoloji elden ele ge\u00e7er ve her el de\u011fi\u015ftirmede de\u011fi\u015fir. Law’\u0131n (2006) Madeleine Akrich’ten aktard\u0131\u011f\u0131 hikayede \u0130sve\u00e7’teki bir makinenin Nikaragua’da nas\u0131l d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcp geli\u015fti\u011fi anlat\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n
\u0130sve\u00e7’te kullan\u0131lan makine a\u011fa\u00e7 at\u0131klar\u0131n\u0131 (a\u011fa\u00e7 kabu\u011fu, a\u011fa\u00e7 par\u00e7alar\u0131, tala\u015f vb) s\u0131k\u0131\u015ft\u0131r\u0131p k\u00f6m\u00fcre d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmekte ve bu k\u00f6m\u00fcr\u00fc end\u00fcstride kullanmaktad\u0131r. \u0130sve\u00e7 hem a\u011fa\u00e7 at\u0131klar\u0131 y\u00f6n\u00fcnden zengindir hem de end\u00fcstride k\u00f6m\u00fcre gereksinim vard\u0131r. \u0130sve\u00e7liler, yak\u0131t s\u0131k\u0131nt\u0131s\u0131 \u00e7eken Nikaragua ile yak\u0131n ili\u015fki i\u00e7indedir. Acaba ayn\u0131 makine, Nikaragua’n\u0131n tropikal ormanlar\u0131ndan elde edilen at\u0131klarla kullan\u0131labilecek midir? Makine \u0130sve\u00e7’ten Nikaragua’ya g\u00f6t\u00fcr\u00fcl\u00fcr. Ama makinenin Nikaragua’ya getirilmesinden sonra \u00e7e\u015fitli sorunlar ortaya \u00e7\u0131kar ve Nikaragual\u0131lar kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131klar\u0131 sorunlar\u0131 \u00e7\u00f6zerken \u0130sve\u00e7’ten getirdikleri teknolojiyi yeniden \u015fekillendirirler.<\/p>\n
\u0130lk sorun, Nikaragual\u0131lar’\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 topraklar\u0131n tropikal ormanlardan uzakta ve bu ormanlar\u0131n da kontralar\u0131n elinde olmas\u0131d\u0131r. A\u011fa\u00e7 at\u0131klar\u0131 yerine pirin\u00e7 ve pamuk art\u0131klar\u0131n\u0131n kullan\u0131m\u0131 g\u00fcndeme gelir. Yap\u0131lan testlerde pirin\u00e7 art\u0131klar\u0131n\u0131n k\u00f6m\u00fcr yap\u0131m\u0131 i\u00e7in uygun olmad\u0131\u011f\u0131 ortaya \u00e7\u0131ksa da pamuk at\u0131klar\u0131 hem uygun bir maddedir hem de boldur. Pamuk kullan\u0131m\u0131n\u0131n tercih edilmesiyle ikinci bir sorun ba\u015f g\u00f6sterir. \u00c7iftlik sahipleri pamuk art\u0131klar\u0131n\u0131 ortadan kald\u0131rmak zorundad\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc yasa gere\u011fi zararl\u0131 b\u00f6ceklere kar\u015f\u0131 at\u0131klar\u0131n g\u00f6m\u00fclmesi ya da yak\u0131lmas\u0131 gerekmektedir. Bu nedenle pamuk an\u0131z\u0131n\u0131n \u00f6nceden ayr\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 gerekecektir. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, bu i\u015f i\u00e7in yeterli tar\u0131m i\u015f\u00e7isi yoktur. \u0130\u015fg\u00fcc\u00fc a\u00e7\u0131\u011f\u0131 Sudan’dan getirilen bir makineyle a\u015f\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131r. Makine gayet g\u00fczel \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131na kar\u015f\u0131n makineden \u00e7\u0131kan d\u00f6k\u00fcnt\u00fcleri toplamak i\u00e7in yine i\u015fg\u00fcc\u00fcne ihtiya\u00e7 vard\u0131r. D\u00f6rd\u00fcnc\u00fcs\u00fc, pamuk bitkilerinin yar\u0131s\u0131n\u0131n toprak alt\u0131nda olmas\u0131d\u0131r. K\u00f6klerin s\u0131k\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 daha \u00f6nce \u0130sve\u00e7’te denenmemi\u015ftir. Nikaragua’da denenir ve toprak alt\u0131ndaki at\u0131klar\u0131n toplanmas\u0131 i\u00e7in Sudan’dan yeni bir makine getirilir. Be\u015fincisi, \u0130sve\u00e7’te h\u0131zarlar s\u00fcrekli \u00e7al\u0131\u015fmakta ve k\u00f6m\u00fcr yap\u0131m\u0131 i\u00e7in y\u0131l boyunca hammadde ak\u0131\u015f\u0131 olmaktad\u0131r. Pamuk ise y\u0131l\u0131n 90 g\u00fcn\u00fc toplanmakta, geriye kalan zamanda yeni pamuk yeti\u015fmektedir. Bu nedenle k\u00f6m\u00fcr makinesinin, hammaddenin topland\u0131\u011f\u0131 ve stokland\u0131\u011f\u0131 yere yak\u0131n olmas\u0131 gerekmektedir. Alt\u0131nc\u0131s\u0131, iki y\u0131l sonunda amphiserus cornutu adl\u0131 zararl\u0131 b\u00f6ce\u011fin neden oldu\u011fu beklenmedik sorundur: depolanan at\u0131k rendelendi\u011finde toza d\u00f6n\u00fc\u015fmektedir ve tozdan k\u00f6m\u00fcr yapmak olanaks\u0131zd\u0131r. At\u0131klar\u0131n k\u0131smi s\u0131k\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 amphiserus cornutunun ya\u015fayabilmesine olanak vermi\u015ftir. Makinenin daha farkl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 gerekecektir. Yedincisi, daha ciddi bir sorundur. \u00dcretilen k\u00f6m\u00fcr\u00fc kim sat\u0131n alacakt\u0131r? End\u00fcstride kullan\u0131lan kazanlar bu k\u00f6m\u00fcr\u00fc tercih etmemektedir. Ama k\u00f6m\u00fcr\u00fcn evlerde ve \u00f6zellikle f\u0131r\u0131nlarda kullan\u0131labilece\u011fi ortaya \u00e7\u0131kar. Sonu\u00e7ta, at\u0131klardan k\u00f6m\u00fcr elde edilir ve sat\u0131l\u0131r. \u0130sve\u00e7’teki teknoloji ve i\u00e7erdi\u011fi toplumsal ili\u015fkilerle Nikaragua’daki aras\u0131nda b\u00fcy\u00fck farklar vard\u0131r. Ama Nikaragua tam da bu nedenle, kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131 sorunlar\u0131n \u00fcstesinden gelip teknolojiyi yeniden \u015fekillendirebildi\u011fi i\u00e7in ba\u015far\u0131l\u0131 olmu\u015ftur (age).<\/p>\n
Law (2006) bu \u00f6rne\u011fi ATT (Actor-Network Theory, Akt\u00f6r-A\u011f Teorisi) ba\u011flam\u0131nda tart\u0131\u015fmaktad\u0131r. AAT, 1980’lerde John Law, Bruno Latour ve Michel Callon taraf\u0131ndan geli\u015ftirilmi\u015ftir. AAT \u00f6ncesinde de insan ve teknoloji ili\u015fkisini tart\u0131\u015fan, sosyal ve teknik boyutlar aras\u0131ndaki kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 etkile\u015fime odaklanan \u00e7al\u0131\u015fmalar vard\u0131r. Cresswell, Worth ve Sheikh’nin (2010) belirtti\u011fi gibi AAT bu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n devam\u0131 olmakla beraber insan olmayan varl\u0131klar\u0131 (teknoloji, kavramlar, d\u00fc\u015f\u00fcnceler, hayvanlar vb.) \u00e7\u00f6z\u00fcmlemeye dahil etmesi nedeniyle s\u00f6z konusu \u00e7al\u0131\u015fmalardan farkl\u0131la\u015fmaktad\u0131r. AAT’de canl\u0131 ya da cans\u0131z olmas\u0131na bak\u0131lmaks\u0131z\u0131n bir eylemin kayna\u011f\u0131 akt\u00f6r olarak adland\u0131r\u0131l\u0131r. Fakat akt\u00f6rler yaln\u0131z de\u011fildir. A\u011f i\u00e7inde varl\u0131k kazan\u0131rlar. Daha da \u00f6nemlisi Dankert’in (2016) i\u015faret etti\u011fi gibi AAT’de dar anlam\u0131yla akt\u00f6rden de\u011fil, eylemciden (actant) s\u00f6z edilmektedir. Eylemci, bir eylemi yerine getiren ya da eyleme maruz kaland\u0131r. B\u00f6ylece a\u011fdaki di\u011fer eylemcileri etkiler ve de\u011fi\u015ftirir. \u00d6rne\u011fin, a\u011fdaki bir eylemci olan insan binalar\u0131 in\u015fa ederek a\u011fa etkide bulunur. Ama a\u011f\u0131n bir par\u00e7as\u0131 haline gelen binalar da onun ya\u015fam\u0131n\u0131 \u015fekillendirir. \u0130nsan ve insan olmayan aras\u0131nda ayr\u0131m yap\u0131lmamas\u0131, ikisi aras\u0131nda bir fark olmad\u0131\u011f\u0131 anlam\u0131na gelmemelidir. Sadece insan olmayan varl\u0131klar\u0131n da a\u011fdaki ili\u015fkileri etkileyebildi\u011fini vurgulamaktad\u0131r.<\/p>\n
Dankert (2016), ad\u0131nda her ne kadar teori kelimesi ge\u00e7se de AAT’nin ayn\u0131 zamanda bir ara\u015ft\u0131rma y\u00f6ntemi oldu\u011funu belirtmektedir. AAT’de, bir a\u011f\u0131n nas\u0131l ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131, hangi ba\u011flant\u0131lar\u0131 i\u00e7erdi\u011fi, akt\u00f6rlerin a\u011fa nas\u0131l dahil oldu\u011fu, a\u011fdaki kararl\u0131 ba\u011flant\u0131lar ve karars\u0131zl\u0131klar ara\u015ft\u0131r\u0131lmaktad\u0131r. Her \u015feyin toplumsal olarak olu\u015fturuldu\u011fu (sosyal konstr\u00fcktivizm) ya da her \u015feyin \u00f6nceden var oldu\u011fu (realizm) tezlerinin aksine AAT \u00e7al\u0131\u015fmaya herhangi bir \u00f6n kabulle ba\u015flanmamas\u0131 gerekti\u011fini savunmaktad\u0131r. Ara\u015ft\u0131rma sorusu belirlendi\u011finde ilk yap\u0131lmas\u0131 gereken \u015fey bir ba\u015flang\u0131\u00e7 noktas\u0131n\u0131n belirlenmesidir. Teoriler ve varsay\u0131mlar bir kenara b\u0131rak\u0131l\u0131r. Ba\u015flang\u0131\u00e7 noktas\u0131, tema, ara\u015ft\u0131rman\u0131n hedefi ve merkezi soru olabilir. \u00d6rne\u011fin, belirli bir politikan\u0131n ger\u00e7ekle\u015ftirimi ara\u015ft\u0131r\u0131l\u0131yorsa, bunun i\u00e7in haz\u0131rlanm\u0131\u015f politika belgesi iyi bir ba\u015flang\u0131\u00e7 noktas\u0131 olabilir. Buradan ba\u015flayarak ara\u015ft\u0131rmac\u0131 ilgili eylemciyi ve ili\u015fkili oldu\u011fu di\u011fer eylemcileri incelemeye ba\u015flar. Ara\u015ft\u0131rmada a\u011fa dahil olan eylemcileri ve kurulan yeni ba\u011flant\u0131lar\u0131 fark edebilmek \u00f6nemlidir. Bunun i\u00e7in de g\u00f6r\u00fc\u015fmeler yapmak, elde edilen belgeleri \u00e7\u00f6z\u00fcmlemek, do\u011frudan g\u00f6zlem yapmak vs gerekmektedir.<\/p>\n
Bu ba\u011flamda, Law’\u0131n (2006) aktard\u0131\u011f\u0131 hikayede, \u0130sve\u00e7’ten getirilen makinenin Nikaragua’da zamanla nas\u0131l bir a\u011f olu\u015fturdu\u011fu, a\u011fa kat\u0131lan yeni akt\u00f6rler, akt\u00f6rlerin kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 etkileri ve teknolojinin de\u011fi\u015fimi olduk\u00e7a \u00f6\u011freticidir:<\/p>\n
Ancak AAT’nin insan olmayan akt\u00f6rleri a\u011fa dahil etmesine y\u00f6nelik ele\u015ftiriler de vard\u0131r. Ayr\u0131ca AAT’yi bir ara\u015ft\u0131rma y\u00f6ntemi olarak se\u00e7erken AAT’nin h\u0131zl\u0131 sonuca ula\u015fabilen ve dolay\u0131s\u0131yla ucuz bir y\u00f6ntem olmad\u0131\u011f\u0131na da dikkat etmek gerekir. \u00c7ok fazla g\u00f6r\u00fc\u015fme ve ara\u015ft\u0131rma yapmak gerekebilir. Bunun sonucunda elde \u00e7ok fazla veri birikecektir ve bu verinin hangi k\u0131s\u0131mlar\u0131n\u0131n ara\u015ft\u0131rma i\u00e7in de\u011ferli oldu\u011funa karar vermek zor olabilir. Ayr\u0131ca ara\u015ft\u0131rman\u0131n hedefi a\u00e7\u0131k de\u011filse, ortaya sonu\u00e7 b\u00f6l\u00fcm\u00fc olmayan ve bir a\u00e7\u0131klama sunamayan sadece g\u00fczel bir hikaye \u00e7\u0131kacakt\u0131r (Dankert, 2016).<\/p>\n
Bu ele\u015ftirilere kar\u015f\u0131n AAT, \u00f6zellikle az incelenmi\u015f alanlarda geleneksel y\u00f6ntemlerle a\u00e7\u0131klanamayan konular\u0131 daha anla\u015f\u0131labilir k\u0131labilmekte ve beklenmedik sonu\u00e7lar ortaya koyabilmektedir. Ge\u00e7en yaz\u0131da tan\u0131tt\u0131\u011f\u0131m \u201cKod\/Mekan\u201dlar (Kitchin ve Dodge, 2011), Cresswell vd.’nin (2010) bili\u015fim sistemlerinin sa\u011fl\u0131k hizmetlerindeki ger\u00e7ekle\u015ftirimini ele ald\u0131klar\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 ya da Fransa’da CCTV’lerin geli\u015fimi \u00fczerine yap\u0131lan incelemeler (Douillet ve Dumoulin, 2016), yaz\u0131l\u0131m ve bili\u015fim teknolojileri hakk\u0131nda yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalarda AAT’nin olduk\u00e7a verimli bir analitik \u00e7er\u00e7eve sundu\u011funu g\u00f6stermektedir. Ge\u00e7mi\u015fte sat\u0131n al\u0131nan yaz\u0131l\u0131mlar\u0131n ba\u015far\u0131lar\u0131n\u0131n ve ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131klar\u0131n\u0131n AAT ile analiz edilmesi ilgin\u00e7 ve \u00f6\u011fretici olabilir.<\/p>\n
Yukar\u0131da belirtti\u011fim gibi ara\u015ft\u0131rmalarda AAT ‘yi kullanmak zaman al\u0131c\u0131d\u0131r ve ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 gerektirir. Veri olmadan hayali akt\u00f6rler ve ba\u011flant\u0131lar kurgulamak afaki olacakt\u0131r. Ama yine de, teknoloji merakl\u0131lar\u0131 olarak g\u00fcndelik hayatta kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z teknolojileri toplumsal hayat\u0131 bi\u00e7imlendiren n\u00f6tr ara\u00e7lar olarak g\u00f6rmek yerine belirli toplumsal ili\u015fkiler i\u00e7inde var olan, bu ili\u015fkileri etkileyen ve onlardan etkilenen olumsal bir s\u00fcre\u00e7 olarak g\u00f6rmeyi deneyebiliriz. Bunun yaparken, teknoloji \u201cguru\u201dlar\u0131n\u0131n icat etti\u011fi g\u00f6steri\u015fli terimlere kar\u015f\u0131 \u00f6zellikle dikkatli olmak gerekiyor. \u00d6rne\u011fin web 2.0, bulut bili\u015fim ve algoritmik d\u00fczenleme…<\/p>\n
Bilgisayar biliminde algoritma, \u201csonlu, gerekirci (deterministic), verimli ve bilgisayar program\u0131 olarak ger\u00e7ekle\u015ftirmeye uygun problem \u00e7\u00f6zme metodu\u201ddur (Sedgewick ve Wayne, 2014:4). Ad\u0131m ad\u0131m tasarlanan bir algoritma, farkl\u0131 programlama dilleriyle ama ayn\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131y\u0131 elde etmek \u00fczere kodlanabilir. Algoritmik d\u00fczenleme ise k\u0131saca, ak\u0131ll\u0131 cihazlar ve bilgisayarlardan elde edilen verilerle toplumsal hayat\u0131n daha verimli bir bi\u00e7imde d\u00fczenlendi\u011fi y\u00f6netim bi\u00e7imi olarak tan\u0131mlanmaktad\u0131r. Bu terimi ortaya atan, bili\u015fim d\u00fcnyas\u0131nda etkili bir yay\u0131nc\u0131 olan Tim O’Reilly’dir. Kendisi ayn\u0131 zamanda Web 2.0 terimini de pop\u00fclerle\u015ftiren ki\u015fidir. B\u00fcrokrasinin hantall\u0131\u011f\u0131ndan, adam kay\u0131rmac\u0131l\u0131ktan, kalitesiz hizmetlerden ve \u00e7a\u011f d\u0131\u015f\u0131 uygulamalardan b\u0131kt\u0131ysan\u0131z yukar\u0131daki tan\u0131mdan yola \u00e7\u0131karak \u201cne g\u00fczel bir \u00f6neri!\u201d diye d\u00fc\u015f\u00fcnebilirsiniz. Hemen iyimserli\u011fe kap\u0131lmaman\u0131z\u0131 \u00f6neririm. O’Reilly’nin (2013) A\u00e7\u0131k Veri ve Algoritmik D\u00fczenleme (Open data and algorithmic regulation) ba\u015fl\u0131kl\u0131 yaz\u0131s\u0131na d\u00fczenlemenin g\u00fcn\u00fcm\u00fcz siyasetinde korkulan bir \u015fey oldu\u011funa i\u015faret ederek ba\u015flar ve yaz\u0131n\u0131n devam\u0131nda okuyucuyu algoritmik d\u00fczenlemenin verimlili\u011fi konusunda ikna etmek i\u00e7in \u00e7e\u015fitli \u00f6rnekler verir.<\/p>\n
O’Reilly (2013) d\u00fczenlemenin hayat\u0131n bir\u00e7ok alan\u0131nda bulundu\u011funu, iyi ve k\u00f6t\u00fc \u00f6rnekleri oldu\u011funu belirtir. D\u00fczenlemeye genel bir perspektiften bakmay\u0131 \u00f6nerir. \u00d6rne\u011fin arabam\u0131z\u0131n elektronik bile\u015fenleri, motordaki hava yak\u0131t kar\u0131\u015f\u0131m\u0131n\u0131 en optimum d\u00fczeyde dengelemekte ve emisyonu en aza indirmek i\u00e7in bir d\u00fczenleme<\/strong> yapmaktad\u0131r. Bir u\u00e7a\u011f\u0131n otomatik pilotu \u00e7e\u015fitli parametreler yard\u0131m\u0131yla yapt\u0131\u011f\u0131 d\u00fczenlemeyle<\/strong> u\u00e7a\u011f\u0131 idare etmektedir. Doktorlar hastaya verdi\u011fi ilac\u0131n dozunu d\u00fczenlemek<\/strong> zorundad\u0131r. \u0130nternet servis sa\u011flay\u0131c\u0131lar ve e-posta sunucusu i\u015fleten kurulu\u015flar d\u00fczg\u00fcn \u00e7al\u0131\u015fabilmek i\u00e7in istenmeyen e-postalara ve zararl\u0131 yaz\u0131l\u0131mlara kar\u015f\u0131 d\u00fczenleme<\/strong> yapmal\u0131d\u0131rlar. Arama motorlar\u0131 reklamla kullan\u0131c\u0131n\u0131n istedi\u011fi i\u00e7eri\u011fi g\u00f6sterebilmek aras\u0131ndaki dengeyi sa\u011flamak i\u00e7in \u00e7e\u015fitli d\u00fczenlemelere<\/strong> ba\u015fvurmaktad\u0131r.<\/p>\n O’Reilly’ye (2013) g\u00f6re bunlar yararl\u0131 d\u00fczenlemelerdir ve d\u00f6rt ortak noktalar\u0131 vard\u0131r:<\/p>\n O’Reilly (2013) bu tip d\u00fczenlemelerin kabul edilebilir olmas\u0131n\u0131n arkas\u0131nda \u00fc\u00e7 neden oldu\u011funu belirtir:<\/p>\n G\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki d\u00fczenleyiciler ise sonu\u00e7 odakl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmamakta, sonu\u00e7tan \u00e7ok kurallarla ilgilenmektedir. O’Reilly’nin (2013) yasalardan beklentisi, yasalar\u0131n hedefleri, haklar\u0131, \u00e7\u0131kt\u0131lar\u0131, yetkileri ve s\u0131n\u0131rlar\u0131 tan\u0131mlamas\u0131d\u0131r. H\u00fck\u00fcmetlerin her t\u00fcr d\u00fczenlemesine kar\u015f\u0131 olan ve piyasan\u0131n kendi ba\u015f\u0131na i\u015fleri yoluna koyaca\u011f\u0131n\u0131 savunanlar\u0131 ele\u015ftirmektedir. \u00c7\u00fcnk\u00fc ona g\u00f6re h\u00fck\u00fcmet de Google, Microsoft, Apple ve Amazon gibi toplumun iyili\u011fi i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fan bir platformdur ve di\u011ferleri gibi d\u00fczenlenmesi gerekmektedir. \u00d6rne\u011fin Google gereksinimler do\u011frultusunda platformunu d\u00fczenleyen algoritmalar\u0131 h\u0131zla de\u011fi\u015ftirebilirken h\u00fck\u00fcmetler de\u011fi\u015fen ko\u015fullara uyum konusunda hantal kalmaktad\u0131r. H\u00fck\u00fcmetlerden istenen \u00e7\u0131kt\u0131lar bellidir: g\u00fcvenlik, sa\u011fl\u0131k, adalet, f\u0131rsat e\u015fitli\u011fi. Bu \u00e7\u0131kt\u0131lar yasalarda kodlanmal\u0131 ve de\u011fi\u015fen ko\u015fullara g\u00f6re s\u00fcrekli geli\u015febilen d\u00fczenleyici mekanizmalar yarat\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n O’Reilly (2013), teknolojinin son zamanlarda d\u00fczenlemeyi azaltarak, g\u00f6zetimi ve verimli sonu\u00e7 elde etme olana\u011f\u0131n\u0131 art\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia etmektedir. \u0130\u015f d\u00fcnyas\u0131 bu de\u011fi\u015fimi g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurarak inovatif \u00e7\u00f6z\u00fcmler geli\u015ftirebilmektedir. O’Reilly (2013) uygulamadaki ula\u015f\u0131m hizmetleri ile 2009’da San Francisco’da kurulan \u00e7okuluslu ula\u015f\u0131m a\u011f\u0131 \u015firketi Uber’in (ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bilgi i\u00e7in bkz. http:\/\/www.pcworld.com.tr\/rehber\/uber-nedir-nasil-kullanilir\/<\/a>) sundu\u011fu hizmetleri kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmaktad\u0131r. Kalite, yolcu g\u00fcvenli\u011fi ve ihtiya\u00e7 duyulan yerlere yeterli say\u0131da arac\u0131n sevk edilebilmesi i\u00e7in kamusal d\u00fczenlemeler gerekir. O’Reilly (2013) \u015fu anki d\u00fczenlemelerin Uber deneyimi ile kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda kalite y\u00f6n\u00fcnden daha zay\u0131f ve yetersiz oldu\u011funu savunmaktad\u0131r. Kullan\u0131c\u0131lar uber.com sitesinden veya ak\u0131ll\u0131 telefonlar\u0131ndaki bir uygulamayla taksi taleplerini iletirler, konumuna g\u00f6re Uber a\u011f\u0131ndaki bir s\u00fcr\u00fcc\u00fc talebi al\u0131r, gitmek istenilen yere g\u00f6re rotay\u0131 hesaplar ve \u00fccret belirlenir, hedefe var\u0131ld\u0131\u011f\u0131 zaman da daha \u00f6nce belirlenen \u00f6deme tercihine g\u00f6re uygulama \u00fccretini \u00e7eker. Uber kullan\u0131c\u0131lar\u0131 daha sonra ald\u0131\u011f\u0131 hizmeti puanlar. Bunun sonucunda k\u00f6t\u00fc ve kalitesiz hizmete sunan s\u00fcr\u00fcc\u00fcler sistemden elenir, iyiler kazan\u0131r. O’Reilly (2013), h\u00fck\u00fcmetlere Uber gibi giri\u015fimleri \u00f6rnek almalar\u0131n\u0131 tavsiye eder.<\/p>\n O’Reilly (2013) klasik d\u00fczenleme yerine veri toplama, bunlar\u0131 \u00f6l\u00e7me ve \u00f6l\u00e7\u00fcm sonucuna g\u00f6re hareket etme arzusundad\u0131r. Bili\u015fim d\u00fcnyas\u0131ndaki algoritmik pratikleri g\u00fcndelik hayata ta\u015f\u0131mak ister. \u00d6rne\u011fin, bir web sitesi sahibi, sitenin kullan\u0131m istatistiklerine g\u00f6re nas\u0131l baz\u0131 hizmetlerini iyile\u015ftiriyor, baz\u0131lar\u0131n\u0131 fazla kullan\u0131lmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in sitesinden kald\u0131r\u0131yorsa benzer yakla\u015f\u0131m\u0131 kamu web siteleri i\u00e7in de \u00f6nerir. Ziyaret\u00e7i say\u0131s\u0131 az olan bir web sitesi i\u00e7in harcanacak paray\u0131 sorgular.<\/p>\n Ev ya\u015fam\u0131, i\u015f ve siyaset dijitalle\u015ftik\u00e7e, toplanan veri art\u0131k\u00e7a ger\u00e7ek zamanl\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcm ve d\u00fczenleyici algoritmalar i\u00e7in yeni olanaklar do\u011fmaktad\u0131r. O’Reilly (2013) bunun bayraktarl\u0131\u011f\u0131n\u0131 yaparken Silikon Vadisi de d\u00fcnyay\u0131 bu gelece\u011fe s\u00fcr\u00fcklemektedir. Teknolojinin siyasetin yerini alaca\u011f\u0131 (http:\/\/motherboard.vice.com\/read\/technology-will-replace-the-need-for-big-government<\/a>), n. devrimin i\u00e7inde oldu\u011fumuz, Silikon Vadisi’nin yoksullu\u011fa \u00e7\u00f6z\u00fcm bulaca\u011f\u0131 gibi tezler (http:\/\/www.theguardian.com\/commentisfree\/2015\/mar\/01\/silicon-valley-promises-digital-socialism-but-is-selling-a-fairy-tale<\/a>) bu yan\u0131lsaman\u0131n \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n Algoritmik d\u00fczenlemenin yak\u0131t\u0131 veri, daha \u00e7ok veridir. O’Reilly (2013) mahremiyet kavram\u0131n\u0131n de\u011fi\u015fti\u011fini, insanlar\u0131n ald\u0131klar\u0131 hizmetler kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131ndan mahremiyetlerinden vazge\u00e7ebildiklerini iddia etmektedir. Mahremiyet ve g\u00f6zetim tart\u0131\u015fmas\u0131na girmeyece\u011fim. \u00c7\u00fcnk\u00fc teknolojinin politikan\u0131n yerini alabilece\u011fi \u00f6nerisinin daha tehlikeli ve mahremiyet ihlalini de k\u00f6r\u00fckleyen bir durum oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum.<\/p>\n O’Reilly’nin kimin s\u00f6zc\u00fcs\u00fc oldu\u011fu asl\u0131nda yaz\u0131s\u0131n\u0131n ilk c\u00fcmlesinden (\u201cd\u00fczenlemenin korkutuculu\u011fu\u201d) anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Yeni teknolojilerinin hayat\u0131m\u0131z\u0131 kolayla\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve toplanan verinin \u00e7\u00f6z\u00fcmlenmesinin ba\u015fta sa\u011fl\u0131k olmak \u00fczere bir\u00e7ok alanda insan\u0131n geli\u015fimi a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemli faydalar sa\u011flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 inkar edemeyiz. Ama Morozov’un (2014) belirtti\u011fi gibi sorun tam burada ba\u015flamaktad\u0131r. \u00c7a\u011f\u0131n h\u0131z\u0131na eri\u015femeyen kanunlara ba\u011fl\u0131 kalmak yerine veri toplayan, \u00f6l\u00e7en ve geri bildirimlerle kendisini de\u011fi\u015fen duruma g\u00f6re ayarlayabilen sonu\u00e7 odakl\u0131 bir politika \u00f6nerilmektedir. Politika, demokrasi ve iktidar kavramlar\u0131 a\u015f\u0131r\u0131 basitle\u015ftirilmektedir. Kredi kart\u0131 doland\u0131r\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n tespitinde faydalan\u0131lan algoritmik hesaplar\u0131n\u0131n benzerinin vergi ka\u00e7\u0131ranlar\u0131n tespitinde de kullan\u0131labilece\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir. Morozov (2014), bu yakla\u015f\u0131mlar\u0131n en b\u00fcy\u00fck vergi ka\u00e7ak\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 yapan s\u00fcper zenginler kar\u015f\u0131s\u0131nda i\u015flevsiz olaca\u011f\u0131n\u0131 vurgulamaktad\u0131r. Algoritmik d\u00fczenlemeyi tasarruf tedbirlerinin uygulanmas\u0131 konusunda kullanmak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Fakat algoritmalar mali krizlerin as\u0131l sorumlular\u0131na kar\u015f\u0131 \u00e7aresizdir.<\/p>\n Toplumsal sorunlar\u0131, politikay\u0131 g\u00f6z ard\u0131 ederek teknolojik \u00e7\u00f6z\u00fcmlerle a\u015fabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnenlerin (ki bu da bir politik tercihtir) en b\u00fcy\u00fck hatas\u0131 ne ve nas\u0131l sorular\u0131n\u0131 birbirinden ay\u0131r\u0131p ikisi aras\u0131ndaki diyalektik ili\u015fkiyi yads\u0131malar\u0131d\u0131r. \u00d6rne\u011fin, e\u011fitim, sa\u011fl\u0131k, g\u00fcvenlik alanlar\u0131nda ne olmas\u0131 gerekti\u011fine y\u00f6nelik g\u00fczel hedefler konulabilir. Ama bu hedeflere nas\u0131l ula\u015f\u0131labilece\u011fi ne sorusunda hedeflenen \u015feyi etkiler. Ge\u00e7mi\u015fte bu hedeflerin devlet taraf\u0131ndan m\u0131 yoksa piyasan\u0131n g\u00f6r\u00fcnmez eli taraf\u0131ndan m\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirilebilece\u011fi tart\u0131\u015f\u0131l\u0131rd\u0131. Se\u00e7ilen yol, hedefin kendisini de bi\u00e7imlendiriyordu. \u015eimdi tart\u0131\u015f\u0131lan hedefe dijital mi yoksa analog yollardan m\u0131 ula\u015f\u0131laca\u011f\u0131, dinamik geribildirim mi yoksa statik kurallar m\u0131 olaca\u011f\u0131d\u0131r. Bu yakla\u015f\u0131m, 11 Eyl\u00fcl de f\u0131rsat bilinerek ilk kez g\u00fcvenlik konusunda benimsendi. Ter\u00f6rizmin nedenleri, tarihsel k\u00f6kenleri ve d\u0131\u015f politikayla ilgisi bir kenara b\u0131rak\u0131ld\u0131 ter\u00f6r sorunu enformasyonel bir soruna indirgendi. Herkes g\u00f6zetlenirse ter\u00f6ristler de b\u00fct\u00fcn\u00fcn i\u00e7inden ay\u0131klanabilecekti. Bunun arkas\u0131ndaki mesaj, ter\u00f6rizmin nedenlerinin ortadan kald\u0131r\u0131lamayaca\u011f\u0131yd\u0131; yap\u0131labilecek tek \u015fey karars\u0131z bir sistemle ya\u015famay\u0131 kabullenmek ve algoritmalar\u0131n bizim i\u00e7in ter\u00f6ristleri tespit etmesini beklemekti (age).<\/p>\n Nedenler yerine etkilerle ilgilenme e\u011filimi son y\u0131llarda g\u00fcvenlikten sa\u011fl\u0131k alan\u0131na do\u011fru geni\u015fledi. \u015eirketler, giyilebilir teknolojiler, b\u00fcy\u00fck veri, ak\u0131ll\u0131 cihazlardaki al\u0131c\u0131lar vs ile bizi nas\u0131l daha sa\u011fl\u0131kl\u0131 yapacaklar\u0131n\u0131 anlatmaktad\u0131r. \u0130nsanlar kendi sa\u011fl\u0131klar\u0131n\u0131n takip\u00e7isi olmaya te\u015fvik edilmekteler. Hemen arkas\u0131ndan sigorta \u015firketlerini kendilerini g\u00f6stermekte, kendi kendini d\u00fczenli takip eden, daha do\u011frusu d\u00fczenli takip sonucu elde edilen verileri daha az risk etkeni i\u00e7eren m\u00fc\u015fterilere \u00f6zel indirim uygulamaktad\u0131r. Sa\u011fl\u0131k bireyselle\u015ftirilip sa\u011fl\u0131ks\u0131z olmak ki\u015finin kendisinden kaynakl\u0131 bir sorun haline getirilmektedir. Sa\u011fl\u0131kl\u0131 beslenme tart\u0131\u015f\u0131l\u0131rken, h\u00fck\u00fcmetlerin ve g\u0131da \u015firketlerinin politikalar\u0131, s\u0131n\u0131fsal farkl\u0131lar, toplumsal e\u015fitsizlikler vb atlanmaktad\u0131r. Microsoft \u00e7o\u011fumuz i\u00e7in Window’tur, MS Office’tir. Fakat Microsoft \u015fimdi ev otomasyonu konusunda American Family Insurance adl\u0131 sigorta \u015firketiyle ortak \u00e7al\u0131\u015fma yapmaktad\u0131r.<\/p>\n Ayr\u0131ca her \u015fey algoritmik olarak d\u00fczenlenebilir mi? Optimizasyon ve verimlilik tak\u0131nt\u0131s\u0131 demokrasi i\u00e7in uygulanabilir mi? Facebook’taki siyasi tarafl\u0131l\u0131k tart\u0131\u015fmalar\u0131 algoritmalar\u0131n hi\u00e7 de tarafs\u0131z olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir (https:\/\/www.yenihayatgazetesi.com\/facebookun-siyasi-taraflilik-tartismalari-buyuyor-12612<\/a>). Eski bir \u00e7al\u0131\u015fan\u0131n itiraf\u0131, Facebook’ta belirli tipteki haberlerin \u00fcst s\u0131ralara \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 ortaya \u00e7\u0131karm\u0131\u015ft\u0131r. Facebook’un algoritmalar\u0131n\u0131n \u00f6n belirlemelerinden sonra bir edit\u00f6ryal grubunun \u00f6ne \u00e7\u0131kacak haberlere karar verdi\u011fi s\u00f6ylenmektedir. T\u00fcfek\u00e7i (2016) algoritmalar\u0131n fizikteki matematiksel form\u00fcllerle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 ancak veriye ve matematiksel hesaplara dayanmalar\u0131n\u0131n tarafs\u0131z ve nesnel olduklar\u0131 anlam\u0131na gelmedi\u011fini vurgulamaktad\u0131r.<\/p>\n Morozov’un (2014) da belirtti\u011fi gibi t\u00fcm bu geli\u015fmeler kar\u015f\u0131s\u0131nda teknofobi bir \u00e7\u00f6z\u00fcm de\u011fildir. Teknolojinin \u015fu anki y\u00f6nelimi oyunun kurallar\u0131n\u0131 tamamen \u015firketlerin ve h\u00fck\u00fcmetlerin koydu\u011fu bir yere do\u011frudur. K\u00fc\u00e7\u00fclen de\u011fil, daha da g\u00fc\u00e7lenen ve hayat\u0131n her alan\u0131n\u0131 metala\u015ft\u0131rmaya kararl\u0131 h\u00fck\u00fcmet \u00f6rnekleri vard\u0131r. O’Reilly gibiler g\u00f6zetim ile fayda aras\u0131nda bir tercihi zorunlu olarak sunmaktad\u0131r. Ama s\u00f6z konusu durum, \u015firketlerin ve h\u00fck\u00fcmetlerin yaratt\u0131\u011f\u0131 bir ikilemdir. Buna kar\u015f\u0131, internete e\u015fit ve \u00f6zg\u00fcr eri\u015fim hakk\u0131n\u0131, takibi zorla\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 teknolojileri, insan\u0131n geli\u015fiminin \u00f6n\u00fcn\u00fc a\u00e7an ve yeni yarat\u0131c\u0131 kullan\u0131m alanlar\u0131 yaratmaya uygun bir altyap\u0131y\u0131 savunmam\u0131z gerekir. Tabi bunu yaparken de yeni teknolojilerin i\u00e7ine g\u00f6m\u00fclen neo-liberalizme kar\u015f\u0131 da uyan\u0131k olmak gerekiyor.<\/p>\n Kaynaklar<\/b><\/p>\n Cresswell, K. M., Worth, A., Sheikh, A. (2010). Actor-Network Theory and its role in understanding the implementation of information technology developments in healthcare. BMC medical informatics and decision making, 10(1), 1.<\/p>\n Dankert, R. (2016). Using Actor-Network Theory (ANT) doing research, http:\/\/ritskedankert.nl\/using-actor-network-theory-ant-doing-research\/, son eri\u015fim 15\/05\/2016.<\/p>\n Douillet, A. C., Dumoulin, L. (2016). Actor Network Theory and CCTV Development. Actor-Network Theory and Crime Studies: Explorations in Science and Technology, 21.<\/p>\n Kitchin, R., Dodge, M. (2011). Code\/space: Software and everyday life. Mit Press.<\/p>\n Law, J. (2006). Traduction\/trahison: Notes on ANT. Convergencia Revista de Ciencias Sociales, (42).<\/p>\n\n
\n