{"id":470,"date":"2016-12-20T22:41:54","date_gmt":"2016-12-20T20:41:54","guid":{"rendered":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/?p=470"},"modified":"2016-12-20T22:45:10","modified_gmt":"2016-12-20T20:45:10","slug":"bilgisayarlar-isimizi-elimizden-mi-aliyor","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/?p=470","title":{"rendered":"Bilgisayarlar i\u015fimizi elimizden mi al\u0131yor?"},"content":{"rendered":"

George Orwell’in 1984’\u00fc en \u00e7ok sat\u0131lan kitaplar listesinden d\u00fc\u015fm\u00fcyor. \u0130nternet’in yayg\u0131nla\u015fmad\u0131\u011f\u0131 ve ki\u015fisel bilgisayarlar\u0131n hen\u00fcz belirmedi\u011fi y\u0131llarda 1984, toplumdaki baz\u0131 e\u011filimleri abartan bir roman olarak alg\u0131lanabiliyordu. \u00d6rne\u011fin sosyolog James B. Rule, 1973 y\u0131l\u0131nda artan g\u00f6zetim sistemleri \u00fczerine olu\u015fturulan korku hikayelerinin abart\u0131l\u0131 bir yakla\u015f\u0131m sergiledi\u011fini s\u00f6yl\u00fcyor ve bu hikayelerin ger\u00e7ek olabilmesi i\u00e7in \u00f6n\u00fcnde d\u00f6rt b\u00fcy\u00fck engelin oldu\u011funu vurguluyordu. Birinci olarak, ki\u015fisel bilgilerin saklanmas\u0131 ve daha sonra bunlardan anlaml\u0131 bilgi k\u00fcmeleri olu\u015fturulabilmesi i\u00e7in teknik yetersizlikler vard\u0131. \u0130kincisi, farkl\u0131 yerlerdeki bilgiyi birle\u015ftirecek merkezi bir sistem yoktu. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, Orwell\u2019in 1984\u2019\u00fcnde bilgisayar sistemleri anl\u0131k durumlar\u0131 analiz edip an\u0131nda yan\u0131tlar verebiliyordu. Zaman\u0131n bilgisayarlar\u0131n\u0131n geli\u015fmi\u015flik seviyesi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde bu tamamen olanaks\u0131zd\u0131. D\u00f6rd\u00fcnc\u00fcs\u00fc, 1984\u2019de bilgisayarlar insanlar\u0131n her anlar\u0131n\u0131 g\u00f6zetleyebiliyordu ama bu 1970lerin teknolojisi i\u00e7in hayal bile edilemez bir durumdu.<\/p>\n

<\/p>\n

G\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki teknolojinin bu d\u00f6rt engeli ortadan kald\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 biliyoruz. Sosyal a\u011flar, b\u00fcy\u00fck veri, yapay zeka, giyilebilir teknolojiler, \u015feylerin interneti… Tam da bu nedenle 1984 bug\u00fcn daha \u00e7ok okunuyor. Ama bu okumay\u0131 bir ad\u0131m \u00f6teye g\u00f6t\u00fcrmemiz gerekiyor. 1984’\u00fc and\u0131ran bir gelecek hangi toplumsal ko\u015fullarda olu\u015fuyor? Bu soruyu sormadan, g\u00f6zetim \u201ctotaliter\u201d y\u00f6netimlerin faaliyetlerine indirgenip m\u00fclkiyet ili\u015fkileri sorgulanmad\u0131\u011f\u0131nda sonu\u00e7 k\u0131sa vadeli \u00e7\u0131karlar i\u00e7in bir bo\u015f vermi\u015flik oluyor. Bu ba\u011flamda, so\u011fuk sava\u015f\u0131n izlerini ta\u015f\u0131yan 1984 ile kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda Tahsin Y\u00fccel’in G\u00f6kdelen<\/a> adl\u0131 roman\u0131, bug\u00fcnk\u00fc toplumsal ili\u015fkilerin gelecekteki olas\u0131 izd\u00fc\u015f\u00fcmlerini \u00e7ok daha ba\u015far\u0131l\u0131 bir \u015fekilde sunuyor.<\/p>\n

Roman, 2073 y\u0131l\u0131 T\u00fcrkiye’sinde ge\u00e7mekte. Kitab\u0131n kahraman\u0131 Can Tezcan \u00fclkenin \u00f6nde gelen hukuk b\u00fcrolar\u0131ndan birinin sahibi, yetenekli bir avukat ve eski bir devrimcidir. Bu yetenekli avukat\u0131n ba\u015far\u0131l\u0131 olamad\u0131\u011f\u0131 iki dava vard\u0131r. Birincisinde m\u00fcvekkili eski bir arkada\u015f\u0131d\u0131r. Hukuk d\u0131\u015f\u0131 etkenler devreye girmekte, Can Tezcan arkada\u015f\u0131n\u0131n masumlu\u011fu konusunda hakimi bir t\u00fcrl\u00fc ikna edememektedir. Lehindeki t\u00fcm delillere ra\u011fmen mahkeme, ba\u015fbakan\u0131n bu \u00f6zel davas\u0131nda ipe sapa gelmez gerek\u00e7elerle beraat talebini reddetmektedir. Can Tezcan bir zamanlar espri olarak ifade etti\u011fi fikri art\u0131k ciddi ciddi d\u00fc\u015f\u00fcnmektedir: Yarg\u0131y\u0131 \u00f6zelle\u015ftirmek!<\/p>\n

…ge\u00e7en y\u00fczy\u0131l\u0131n sonlar\u0131ndan beri her \u015fey \u00f6zelle\u015ftirildi bu \u00fclkede, \u00f6ncelikle yabanc\u0131lara, yabanc\u0131 al\u0131c\u0131 \u00e7\u0131kmay\u0131nca da yerli kodamanlara, yani onlar\u0131n ta\u015feronlar\u0131na sat\u0131ld\u0131, da\u011flar, ta\u015flar, \u0131rmaklar, denizler, limanlar, havaalanlar\u0131, gemiler, u\u00e7aklar, trenler, yollar, k\u00f6pr\u00fcler, fabrikalar, \u00e7\u00f6pler, okullar, \u00fcniversiteler, stadyumlar. Her \u015fey \u00f6zel kurumlar\u0131n elinde. Ba\u015fbakan ba\u015fbakanl\u0131kta oturmas\u0131 kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda \u0130srailli bir kodamana kira \u00f6d\u00fcyor. \u00d6yleyse, her \u015fey \u00f6zel kurumlar\u0131n elindeyse, yarg\u0131 neden \u00f6zelle\u015ftirilmesin ki? Evet, neden \u00f6zelle\u015ftirilmesin? Yarg\u0131n\u0131n nesi eksik?<\/p><\/blockquote>\n

B\u00f6ylece d\u00fczen daha tutarl\u0131 olacakt\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u201cbug\u00fcn yarg\u0131 ne \u00f6zel, ne kamusal. Daha do\u011frusu, kimi zaman \u00f6zel gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor, kimi zaman kamusal. Ama daha \u00e7ok \u00f6zel. Her \u015fey y\u00f6netimin, y\u00f6netimin bile de\u011fil, h\u00fck\u00fcmetin ba\u015f\u0131ndaki adam\u0131n iki duda\u011f\u0131 aras\u0131nda. Yani kamusal g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc alt\u0131nda \u00f6zel, \u00f6zelden de \u00f6te, bireysel.\u201d diyerek bu d\u00fc\u015f\u00fcncesini peki\u015ftirmektedir. Ayr\u0131ca \u201cbir \u00fclkede her \u015fey \u00f6zelle\u015ftirilmi\u015fse, hukuk\u00e7usundan polisine herkes \u00f6zel \u00f6\u011fretim kurumlar\u0131nda yeti\u015ftiriliyorsa, yarg\u0131n\u0131n h\u00e2l\u00e2 bir devlet kurumu olarak kalmas\u0131 a\u00e7\u0131k bir tutars\u0131zl\u0131k\u201dt\u0131r. B\u00f6ylece adalet de bir meta olacakt\u0131r. Can Tezcan’\u0131n (biraz da isteyerek) ba\u015far\u0131s\u0131z oldu\u011fu ikinci dava ise \u0130stanbul\u2019u ikinci bir New York yapmak isteyen ama ya\u015fl\u0131 bir \u00f6\u011fretmenin y\u00fcz be\u015f metrekarelik evini elinden alamad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in bu hayalini b\u00fct\u00fcn\u00fcyle ger\u00e7ekle\u015ftiremeyen Niyorklu Temel’in davas\u0131d\u0131r. Can Tezcan’\u0131n as\u0131l amac\u0131 ilk davay\u0131 \u00e7\u00f6zmektir. Bunun tek yolunun yarg\u0131y\u0131 \u00f6zelle\u015ftirmek oldu\u011funa inand\u0131\u011f\u0131ndan kendi davas\u0131n\u0131n bir an \u00f6nce sonu\u00e7land\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 isteyen (yarg\u0131y\u0131 sat\u0131n alacak maddi g\u00fcc\u00fc olan) Niyorklu Temel’i de kendi sorunun ancak yarg\u0131n\u0131n \u00f6zelle\u015ftirilmesiyle \u00e7\u00f6z\u00fclebilece\u011fi konusunda ikna eder; yarg\u0131n\u0131n sahibi olduktan sonra istedikleri her karar\u0131 alabileceklerdir…<\/p>\n

Eski devrimci Can Tezcan i\u00e7in eski g\u00fcnler geride kalm\u0131\u015ft\u0131r. O da \u00e7evresindeki bir \u00e7ok insan gibi bir g\u00f6kdelende oturmakta, her i\u015fini bilgisayarlarla halletmekte, can\u0131 s\u0131k\u0131l\u0131nca da solu\u011fu bir Avrupa \u015fehrinde almaktad\u0131r. Zaman zaman hala devrimci olan ve sak\u0131ncal\u0131 kitaplar yazmaya devam eden arkada\u015f\u0131 R\u0131za Ko\u00e7’la g\u00f6r\u00fc\u015fmekte ve ona kitaplar\u0131n\u0131 bast\u0131rmas\u0131 i\u00e7in maddi destekte bulunmaktad\u0131r. \u00d6nce R\u0131za Ko\u00e7’tan, sonra ba\u015fbakan Mevl\u00fct Do\u011fan\u2019dan ve ard\u0131ndan sa\u011f kolu Sabri Serin\u2019den y\u0131lk\u0131 adamlar\u0131n\u0131 dinler. \u0130lk ba\u015fta inanmak istemez. Y\u0131lk\u0131 atlar, ba\u015f\u0131bo\u015f atlard\u0131r. \u201cBir zamanlar atlar, e\u015fekler, kat\u0131rlar insanlar\u0131n ya\u015fam\u0131n\u0131n ayr\u0131lmaz bir par\u00e7as\u0131yken, g\u00fcn gelip iyice ya\u015flan\u0131p da i\u015fe yaramaz olunca, kentlerden, k\u00f6ylerden uzaklara, da\u011flara, tepelere, \u0131ss\u0131z bozk\u0131rlara s\u00fcr\u00fcl\u00fcrm\u00fc\u015f, onlar da birbirlerini bulup s\u00fcr\u00fclerle dola\u015f\u0131rlarm\u0131\u015f oradan oraya.\u201d ve \u015fimdi de bu y\u0131lk\u0131 atlar\u0131n\u0131n yerini y\u0131lk\u0131 insanlar\u0131 alm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130\u015fe yaramayan, daha do\u011frusu i\u015f bulamayan insanlar do\u011faya terk edilmektedir. \u0130nsanlar ya kendi istekleriyle ya da zenginlerin huzurunu ka\u00e7\u0131rmas\u0131nlar diye kentlerin d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kar\u0131lmaktad\u0131r. R\u0131za Ko\u00e7 bu insanlar\u0131 \u015f\u00f6yle anlatmaktad\u0131r:<\/p>\n

insanlar g\u00f6zlerden uzak yerlere, da\u011flara, tepelere \u00e7ekilmek zorunda kal\u0131yor nicedir, ya\u015fl\u0131, gen\u00e7, kad\u0131n, erkek, \u00e7ocuk, s\u00fcr\u00fclerle, evet, s\u00fcr\u00fclerle, yal\u0131nayak, yar\u0131 \u00e7\u0131plak, pislik i\u00e7inde, tarih\u00f6ncesinden kalma hayaletler gibi dola\u015f\u0131p duruyorlar \u00f6yle, solucan, kurba\u011fa, s\u0131\u00e7an, \u00e7ekirge, ot, kabuk, yosun, daha ne bileyim, ne bulurlarsa yiyor, bir karga \u00f6l\u00fcs\u00fc i\u00e7in birbirlerine sald\u0131r\u0131yorlar. \u00c7iftliklere yakla\u015fmalar\u0131 bile yasak, buralar\u0131 insan azmanlar\u0131 ellerinde makineli t\u00fcfeklerle bekliyor; \u00f6ld\u00fcrd\u00fckleri de \u00f6l\u00fcden say\u0131lm\u0131yor, t\u0131pk\u0131 dirilerinin diriden say\u0131lmad\u0131\u011f\u0131 gibi…<\/p><\/blockquote>\n

Ancak Sabri patronuna \u201cbundan yaln\u0131zca kentlerin, kasabalar\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda, yar\u0131 a\u00e7, yar\u0131 tok, yar\u0131 \u00e7\u0131plak insanlar\u0131, bir zamanlar\u0131n y\u0131lk\u0131 atlar\u0131 gibi ya\u015fayanlar\u0131\u201d anlamamas\u0131 gerekti\u011fini s\u00f6yler. T\u00fcm \u00fccretli \u00e7al\u0131\u015fanlar birer potansiyel y\u0131lk\u0131 insan\u0131d\u0131r; y\u0131lk\u0131 adamlar\u0131n\u0131n aras\u0131nda mimarlar, m\u00fchendisler, \u00f6\u011fretmenler de vard\u0131r. Bir yandan e\u011fitim masraflar\u0131 nedeniyle okur yazarl\u0131k oran\u0131 yirminci y\u00fczy\u0131l\u0131n \u00e7ok gerisindedir. Di\u011fer yandan en ufak i\u015fler i\u00e7in diploma istenmektedir; en s\u0131radan temizlik ayg\u0131t\u0131n\u0131 kullanmak belli bir bilgi birikimi gerektirmekte ve en s\u0131radan emek\u00e7ilerin bile y\u00fcksek okul diplomas\u0131 vard\u0131r. Sabri bu durumu \u201cher i\u015fe uygun makineler aramad\u0131\u011f\u0131n\u0131z kadar, bu y\u00fczden adam gereksinimi her ge\u00e7en g\u00fcn biraz daha azal\u0131yor. Makineler geli\u015ftik\u00e7e, tepelerinde fazla adam istemez oldular; \u00f6te yandan, bu \u00e7ok geli\u015fmi\u015f makinelere g\u00f6re adam bulmak her ge\u00e7en g\u00fcn zorla\u015f\u0131yor\u201d diye a\u00e7\u0131klamaktad\u0131r. Bir beyaz yakal\u0131n\u0131n i\u015fsiz kal\u0131p y\u0131lk\u0131 insanlar\u0131na kat\u0131lmas\u0131 s\u0131k g\u00f6zlenen bir durumdur.<\/p>\n

Tahsin Y\u00fccel’in G\u00f6kdelen’i gidi\u015fat\u0131m\u0131z\u0131 anlatan \u00e7arp\u0131c\u0131 bir kitap. 1984 ya da Cesur Yeni D\u00fcnya b\u00fcy\u00fck bir ihtimalle bu ko\u015fullarda olu\u015facak. Ama \u00f6zellikle Sabri’nin s\u00f6zlerine dikkat \u00e7ekmek isterim: makinelerin insan gereksinimini her ge\u00e7en g\u00fcn azaltmas\u0131 ve bu makinelerin geli\u015ftik\u00e7e tepelerinde insan istemez olmas\u0131… Kitab\u0131n ilk bask\u0131 y\u0131l\u0131 2006 ama son y\u0131llarda, \u00f6zellikle de 2008 krizinden sonra benzer s\u00f6zlerin \u00e7ok say\u0131da iktisat\u00e7\u0131 ve teknoloji uzman\u0131 taraf\u0131ndan dile getirildi\u011fine \u015fahit oluyoruz.<\/p>\n

\u0130nsan gibi d\u00fc\u015f\u00fcnen ve d\u00fcnyay\u0131 ele ge\u00e7irmesinden korkulan robotlar\u0131 \u015fimdilik bir kenara b\u0131rakal\u0131m. Bunun nedeni konuyu sadece bilim kurgunun ilgi alan\u0131 olarak g\u00f6rmem de\u011fil. \u201cB\u00fcy\u00fck insanl\u0131k\u201d i\u00e7in G\u00f6kdelen\u2019dekine benzer bir gelece\u011fin daha yak\u0131n ve ger\u00e7ek bir tehdit olmas\u0131. \u201cB\u00fcy\u00fck insanl\u0131k\u201d bu olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 ortadan kald\u0131r\u0131rsa robotlar\u0131n d\u00fcnyay\u0131 ele ge\u00e7irip ge\u00e7iremeyece\u011fini tart\u0131\u015fabiliriz. Dolay\u0131s\u0131yla konu \u015fimdilik \u201cb\u00fcy\u00fck insanl\u0131k\u201d\u0131n d\u0131\u015f\u0131ndakileri, gelecekte robotlarla ba\u015f ba\u015fa kalabilecekleri ilgilendiriyor.<\/p>\n

Sabri\u2019nin s\u00f6zleri bug\u00fcnk\u00fc iki e\u011filime i\u015faret ediyor. Robotlar\u0131n insanlar\u0131n yerini almas\u0131 ve karma\u015f\u0131kla\u015fan sistemin daha kalifiye bir i\u015f g\u00fcc\u00fcne ihtiya\u00e7 duymas\u0131. Robotlar\u0131n insanlar\u0131n yerini al\u0131p almayaca\u011f\u0131 konusu bir s\u00fcredir tart\u0131\u015f\u0131lan ve iktisat\u00e7\u0131lar\u0131 ge\u00e7mi\u015fteki d\u00fc\u015f\u00fcncelerini tekrar g\u00f6zden ge\u00e7irmeye zorlayan bir konu. \u00c7\u00fcnk\u00fc yayg\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnce, teknolojin baz\u0131 i\u015fleri ortadan kald\u0131r\u0131rken yeni i\u015fler yaratt\u0131\u011f\u0131yd\u0131. \u00dcnl\u00fc iktisat\u00e7\u0131 Joseph Schumpeter\u2019in ifade etti\u011fi gibi kapitalist sistem, kendi i\u00e7 kaynaklar\u0131 sayesinde s\u00fcrekli bir devrim ve yenilenme i\u00e7indeydi ve bu devingen s\u00fcreklilik eskiyi yok ederken yeniyi yarat\u0131yordu. Schumpeter\u2019in \u201cyarat\u0131c\u0131 y\u0131k\u0131m\u201d olarak adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 bu durum kapitalist geli\u015fmenin temeliydi. Tar\u0131m aletleri \u00e7a\u011fda\u015f tar\u0131m makinelerine, su de\u011firmeni modern su trib\u00fcnlerine, posta arabalar\u0131 u\u00e7aklara d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcrken eski meslekler tarih sahnesinden silinmi\u015f ve yeni meslekler do\u011fmu\u015ftu. 1990 sonras\u0131nda bili\u015fim teknolojileri \u00fczerine de \u00e7ok say\u0131da \u00f6rnek vard\u0131.<\/p>\n

Bilgisayarlar imalattan karar almaya kadar h\u0131zl\u0131 bir \u015fekilde \u00fcretim s\u00fcre\u00e7lerine dahil oluyor. Bu \u201cyarat\u0131m\u201d s\u00fcrecinde yeni i\u015fler ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor. Fakat istatistikler y\u0131k\u0131m s\u00fcrecinin \u00e7ok daha h\u0131zl\u0131 i\u015fledi\u011fini g\u00f6steriyor ve ge\u00e7mi\u015fte oldu\u011fu gibi teknoloji bir kez daha san\u0131k sandalyesine oturtuluyor. Teknolojinin bug\u00fcnk\u00fc i\u015fsizli\u011fe etkisi ve robotlar\u0131n gelecekte i\u015fsizli\u011fe neden olup olmayaca\u011f\u0131 tart\u0131\u015f\u0131l\u0131yor. \u201cKorkulan\u0131n aksine insanlar\u0131n i\u015fsiz kalmayaca\u011f\u0131n\u0131, robotlar\u0131n rutin ve basit i\u015fleri devralarak, insanlar\u0131n daha yarat\u0131c\u0131, fark yaratan ve \u00f6nemli i\u015flerle ilgilenmelerini sa\u011flayaca\u011f\u0131n\u0131\u201d (http:\/\/www.herkesebilimteknoloji.com\/slider\/robotlasacak-19-is-kolu<\/a>) savunanlar\u0131n \u00e7ok ge\u00e7 olmadan aksi y\u00f6ndeki ele\u015ftirilere de kulak vermeleri gerekiyor. \u0130\u015fin ironik yan\u0131 bili\u015fim teknolojilerinin farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131, yeni bir devrimin i\u00e7inde oldu\u011fumuzu, eski kavramlar\u0131n ve a\u00e7\u0131klamalar\u0131n yeterli olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunan teknoloji havarilerinin kal\u0131psal bir yakla\u015f\u0131mla ge\u00e7mi\u015fte teknolojinin i\u015fsizli\u011fe yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 hakk\u0131ndaki ele\u015ftirilere kar\u015f\u0131 yap\u0131lan savunmalar\u0131 bug\u00fcn de tekrarl\u0131yor olmalar\u0131 ve insanlara i\u015fsiz kalmamalar\u0131 i\u00e7in \u00e7a\u011fa ayak uydurmalar\u0131n\u0131 \u00f6\u011f\u00fctlemeleri. Acaba bug\u00fcn ge\u00e7mi\u015fteki teknolojik geli\u015fmelerden farkl\u0131 bir durum olabilir mi?<\/p>\n

\u0130kinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019ndan sonra verimlilik ve \u00fccretlerdeki art\u0131\u015f aras\u0131nda bir paralellik ili\u015fkisi g\u00f6zlenirken 1970\u2019lerin ortalar\u0131ndan sonra ayn\u0131 ili\u015fkinin g\u00f6zlenememesi ba\u015fl\u0131ca tart\u0131\u015fma konular\u0131ndan biri (bkz. Grafik 1 ve Grafik 2). 2010 y\u0131l\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131nda Washington Post\u2019ta yay\u0131nlanan bir yaz\u0131da (http:\/\/www.washingtonpost.com\/wp-dyn\/content\/article\/2010\/01\/01\/AR2010010101196.html<\/a>) ise son 10 y\u0131lda yeterli yeni i\u015f yarat\u0131lmad\u0131\u011f\u0131 ve \u00f6nceki on y\u0131llarla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda bunun endi\u015felendirici bir durum oldu\u011fu belirtiliyor (bkz. Grafik 3).<\/p>\n

 <\/p>\n

\"Grafik<\/a>
Grafik 1: 1948-2010 (ABD)<\/figcaption><\/figure>\n

 <\/p>\n

\"Grafik<\/a>
Grafik 2: Verimlilik ve ger\u00e7ek \u00fccretler<\/figcaption><\/figure>\n

 <\/p>\n

\"Grafik<\/a>
Grafik 3: ABD’de yarat\u0131lan net i\u015f<\/figcaption><\/figure>\n

Ford\u2019a (2015) g\u00f6re 1947\u2019den 1973\u2019e kadar alt\u0131n bir \u00e7a\u011f ya\u015fand\u0131. \u00d6zellikle kimya, makine ve havac\u0131l\u0131k m\u00fchendisli\u011findeki yenilikler ve h\u0131zla y\u00fckselen verimlilik i\u015f\u00e7ileri daha de\u011ferli yapt\u0131 ve pazarl\u0131k masas\u0131na daha g\u00fc\u00e7l\u00fc oturabildiler. 1980\u2019lerdeki inovasyon ise daha \u00e7ok bili\u015fim teknolojileri sekt\u00f6r\u00fcnde yo\u011funla\u015ft\u0131. Di\u011fer teknolojilerden farkl\u0131 olarak bili\u015fim teknolojileri, uygun vas\u0131flardaki i\u015f\u00e7ilerin \u00f6n\u00fcn\u00fc a\u00e7arken baz\u0131 mesleklerin vas\u0131fs\u0131zla\u015fmas\u0131na neden oldu. Bu e\u011filim, 1990\u2019larda da devam etti. 1990\u2019lar\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131nda, \u0130nternet\u2019in etkisiyle \u00fccretlerde bir iyile\u015fme g\u00f6r\u00fcld\u00fc. Ama bu iyile\u015fme verimlilik art\u0131\u015f\u0131n\u0131n yine gerisindeydi. 2000\u2019li y\u0131llarda ise 1990\u2019lardaki iyi i\u015flerin \u00e7o\u011fu otomasyon sistemleri ya da i\u015flerin s\u0131n\u0131r \u00f6tesine ta\u015f\u0131nmas\u0131yla ortadan kalkt\u0131. \u015eimdi de kurumlar kendi BT departmanlar\u0131n\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fclterek bulut bili\u015fim merkezlerinden hizmet sat\u0131n almaya ba\u015flad\u0131lar. ABD\u2019de d\u00f6rt y\u0131ll\u0131k \u00fcniversite mezunlar\u0131n\u0131n \u00fccretleri lise mezunlar\u0131n\u0131nki ile kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda hala \u00e7ok daha y\u00fcksek. Fakat Ford (2015) sadece lisans derecesine sahip \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n \u00fccretlerinin 2000 ve 2010 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda %15 d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc belirtiyor. Lisans mezunlar\u0131n\u0131n \u00fccretlerdeki bu gerilemede 2008 krizinin de etkisi var. Ancak \u00f6ncesinde de bir gerileme e\u011filimi s\u00f6z konusu.<\/p>\n

T\u00fcm bu olumsuzluklar\u0131n nedeni bili\u015fim teknolojileri olabilir mi?<\/p>\n

K\u00fcreselle\u015fme, finansal sekt\u00f6rdeki b\u00fcy\u00fcme ve politikan\u0131n (serbestle\u015fme ve \u00f6rg\u00fctl\u00fc emekteki gerileme) da bu olumsuz s\u00fcre\u00e7te katk\u0131s\u0131 olabilir. Teknoloji uzmanlar\u0131 bilfiil ak\u0131ll\u0131 makinelerin gelece\u011fi hakk\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcp yazm\u0131\u015f, bu makinelerin insan i\u015f g\u00fcc\u00fcn\u00fcn yerini alaca\u011f\u0131, kal\u0131c\u0131 ve yap\u0131sal i\u015fsizli\u011fe neden olaca\u011f\u0131 endi\u015fesi duyduklar\u0131n\u0131 belirtmi\u015flerdir. \u00d6rne\u011fin siberneti\u011fin babas\u0131 say\u0131lan Norbert Wiener daha 1949\u2019da otomasyonun istihdama olumsuz etkileri konusunda uyarmaktad\u0131r. Fakat bu ve benzer uyar\u0131lar iktisat\u00e7\u0131lar taraf\u0131ndan fazla ciddiye al\u0131nmaz. Ayn\u0131 \u015fikayetler 1960’ta, 1990’lar\u0131n ba\u015f\u0131nda da dillendirilir. Ama bir s\u00fcre sonra yanl\u0131\u015f alarm oldu\u011fu anla\u015f\u0131l\u0131r. Ancak son y\u0131llarda durum de\u011fi\u015fmi\u015f, en az\u0131ndan bir acaba ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

MIT\u2019den Erik Brynjolfsson ve Andrew McAfee (2014), son 10-15 y\u0131ldaki istihdam sorunun arkas\u0131nda end\u00fcstriyel robotlardan otomatik \u00e7eviri servislerine kadar bilgisayar teknolojisindeki ilerlemelerin olabilece\u011fini, \u00fcstelik yaln\u0131z imalat, b\u00fcro ve perakende i\u015flerinde de\u011fil hukuk, sa\u011fl\u0131k, e\u011fitim ve finansal hizmetlerdeki meslekler \u00fczerinde de kara bulutlar dola\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtiyorlar. Brynjolfsson ve McAfee (2014), son y\u0131llardaki b\u00fcy\u00fcmenin arkas\u0131nda BT’nin oldu\u011fundan emin olduklar\u0131 kadar i\u015f say\u0131s\u0131ndaki zay\u0131f art\u0131\u015fta da teknolojik geli\u015fmelerin etkili oldu\u011funu ve teknolojideki h\u0131zl\u0131 de\u011fi\u015fimin ABD gibi teknolojide ileri \u00fclkelerde e\u015fitsizli\u011fi b\u00fcy\u00fctt\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorlar. \u0130\u015fleri kolayla\u015ft\u0131ran, daha g\u00fcvenli ve \u00fcretken yapan bili\u015fim teknolojileri ayn\u0131 zamanda \u00e7ok farkl\u0131 t\u00fcrdeki “insan” i\u015f\u00e7ilere olan talebi azalt\u0131yor. Otomasyonun ve robotlar\u0131n kullan\u0131m\u0131 yaln\u0131z mavi yakal\u0131 i\u015f\u00e7ileri tehdit etmiyor. Web, yapay zeka, b\u00fcy\u00fck veri ve ileri mant\u0131ksal analizle bir\u00e7ok beyaz yakal\u0131 mesle\u011fini ortadan kald\u0131rma potansiyeline sahip olan “insan zekas\u0131n\u0131n dijitalle\u015fmi\u015f versiyonlar\u0131” geli\u015fiyor.<\/p>\n

Harvard\u2019dan Richard Freeman (2015) ise daha temkinli yakla\u015f\u0131yor. Yeni i\u015flerin yarat\u0131lmas\u0131ndaki yava\u015fl\u0131\u011f\u0131n k\u00fcresel ticaretteki geli\u015fmeler veya 2000’li y\u0131llardaki finansal krizler gibi farkl\u0131 bi\u00e7imlerde de a\u00e7\u0131klanabilece\u011fini \u00e7\u00fcnk\u00fc teknolojinin etkilerini di\u011fer makro ekonomik etkilerden ayr\u0131\u015ft\u0131rman\u0131n zor oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyor. \u201cK\u0131yaslamal\u0131 rekabet\u201d teorisine dayanarak insanlar\u0131n i\u015fsiz kalmayaca\u011f\u0131 s\u00f6ylenebilir. Bu teoriye g\u00f6re Ali hem \u00e7ok iyi bir cerrah hem de \u00e7ok iyi bir marangoz olabilir. Ahmet ise Ali kadar olmasa da yine de iyi bir marangozdur. Ama Ali hastanedeki i\u015flerinin yo\u011funlu\u011fu nedeniyle evinin dolaplar\u0131n\u0131 Ahmet’e yapt\u0131racakt\u0131r. Bu teoriye dayanarak, robotlar insanlar\u0131 i\u015finden etse de insanlar\u0131n yine yapacak i\u015fi olaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyen iktisat\u00e7\u0131lar vard\u0131r. Ancak insanlar\u0131n yeni i\u015fleri i\u00e7in alacaklar\u0131 \u00fccret daha az olacakt\u0131r. Bu nedenle, i\u015fsizlik konusunda ku\u015fkulu olan Freeman (2015), \u00fccretler konusunda iyimser de\u011fildir.<\/p>\n

MIT\u2019den David Autor (2010) da Freeman gibi 2000 y\u0131l\u0131ndan beri istihdamda bir azalma oldu\u011funu kabul eden ama bunu do\u011frudan teknolojiyle ili\u015fkilendirmeyen iktisat\u00e7\u0131lardan. Autor\u2019a g\u00f6re t\u00fcm sorun ekonomik durgunluktan kaynakl\u0131 olabilir. Yeni i\u015flerin yarat\u0131lmas\u0131ndaki yava\u015fl\u0131k hala gizemini korumakta ve bunu bilgisayarlara ba\u011flamak i\u00e7in iktisat\u00e7\u0131lar\u0131n elinde yeterli delil yok. Ancak Autor da \u00fccretlere dikkat \u00e7ekiyor. Bilgisayarlar var olan i\u015fleri de\u011fi\u015ftiriyorlar ve bu de\u011fi\u015fim her zaman iyi y\u00f6nde olmuyor. 1980’lerden sonra bilgisayarlar \u00f6zellikle muhasebe, b\u00fcro i\u015fleri ve imalattaki tekrarl\u0131 i\u015fler gibi orta s\u0131n\u0131f \u00fccreti sunan g\u00f6revleri devralmaya ba\u015flad\u0131lar. Bu d\u00f6nemde bir yandan yarat\u0131c\u0131l\u0131k ve \u00e7o\u011fu zaman bilgisayar destekli problem \u00e7\u00f6zme yetene\u011fi gerektiren y\u00fcksek \u00fccretli i\u015fler h\u0131zla \u00e7o\u011fal\u0131rken di\u011fer yandan restoran \u00e7al\u0131\u015fan\u0131, apartman g\u00f6revlisi, evde hasta bak\u0131c\u0131 gibi otomatikle\u015ftirilmesi zor olan d\u00fc\u015f\u00fck vas\u0131fl\u0131 i\u015f\u00e7ilere talep artt\u0131. Dolay\u0131s\u0131yla ekonomik durgunluk d\u00f6neminde eski i\u015flerin yok olup toparlanma d\u00f6nemlerinde yerini yeni i\u015flere b\u0131rak\u0131yor olmas\u0131 k\u0131smen do\u011fru. Bu toparlanma d\u00f6neminde orta gelirlilerin ufak bir k\u0131sm\u0131 (nitekim \u00e7o\u011fu orta gelirli \u00fcst gelirli i\u015fler i\u00e7in yeterli e\u011fitime sahip de\u011fil) \u00fcst gruba ta\u015f\u0131n\u0131rken daha b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131 alta itiliyor ve bir kutupla\u015fma olu\u015fuyor. 2007-2009 y\u0131llar\u0131 aras\u0131ndaki ekonomik durumun, bu y\u0131k\u0131m s\u00fcrecini art\u0131rd\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenebilir ama bu, \u00f6ncesinde de var olan ve hala devam eden bir e\u011filim.<\/p>\n

Yaln\u0131z iktisat\u00e7\u0131lar de\u011fil, teknoloji havarileri de s\u00fcrekli yarat\u0131c\u0131 y\u0131k\u0131mdan, y\u0131k\u0131c\u0131 inovasyondan ve teknolojinin getirilerinden s\u00f6z ediyorlar. 1700’lerde ba\u015flayan sanayi devriminin i\u015flerin do\u011fas\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirdi\u011fi, baz\u0131 i\u015fleri ortadan kald\u0131rd\u0131\u011f\u0131, 1900’de ABD n\u00fcfusununda %41’i tar\u0131m sekt\u00f6r\u00fcnde \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken bu oran\u0131n 2000’de sadece %2. 2 oldu\u011fu do\u011fru. Fakat bu ge\u00e7i\u015f d\u00f6nemlerinde yetenekleri i\u015fverenlerin gereksinimleriyle uyu\u015fmayan i\u015f\u00e7iler i\u00e7in olduk\u00e7a sanc\u0131l\u0131 bir s\u00fcre\u00e7 ya\u015fand\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve y\u00fcksek vas\u0131fl\u0131 zanaatkarlar\u0131n yerini fabrikalardaki i\u015f\u00e7ilere b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131n\u0131 da atlamamak gerekiyor (Rotman, 2013). Bili\u015fim teknolojileri, tarihteki \u00f6r\u00fcnt\u00fcy\u00fc devam ettirip eski i\u015fleri y\u0131karken yeni i\u015fler yarat\u0131yor olabilir. Bu ge\u00e7i\u015f s\u00fcrecinin \u00f6ncelleri gibi i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131 i\u00e7in pek i\u00e7 a\u00e7\u0131c\u0131 olmayaca\u011f\u0131 a\u00e7\u0131k se\u00e7ik ortada. Ama ya BT ekonomi tarihindeki \u00f6r\u00fcnt\u00fc devam ettirmiyorsa? Teknolojinin \u201crutin ve basit i\u015fleri devralarak, insanlar\u0131n daha yarat\u0131c\u0131, fark yaratan ve \u00f6nemli i\u015flerle ilgilenmelerini sa\u011flamak\u201d (http:\/\/www.herkesebilimteknoloji.com\/slider\/robotlasacak-19-is-kolu<\/a>) i\u00e7in kullan\u0131lmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steren \u00e7ok say\u0131da \u00f6rnek var.<\/p>\n

Rethink Robotics\u2019in k\u00fc\u00e7\u00fck \u00f6l\u00e7ekli imalat tesislerinde kullan\u0131lmak \u00fczere geli\u015ftirdi\u011fi Baxter adl\u0131 robot malzemeleri y\u00fckleme, indirme, s\u0131ralama ve ta\u015f\u0131ma i\u00e7in geli\u015ftirilmi\u015f. \u00dcretim hatt\u0131ndaki s\u0131k\u0131c\u0131 g\u00f6revleri yerine getirmesi beklenen Baxter, k\u00fc\u00e7\u00fck ve orta \u00f6l\u00e7ekli \u015firketleri hedefliyor. Baxter\u2019in benzerlerinden en b\u00fcy\u00fck fark\u0131n\u0131n \u00e7oklu ve daha karma\u015f\u0131k i\u015fleri yerine getirebilmesi i\u00e7in programc\u0131lar\u0131n yeniden kodlamas\u0131na gerek kalmaks\u0131z\u0131n \u00f6\u011fretilebilir olmas\u0131. Ford (2015) Baxter gibi robotlar\u0131n rutin i\u015fleri yapan baz\u0131 i\u015f\u00e7ilerin i\u015flerini yok etmesinin yan\u0131nda ABD\u2019nin \u00fccretlerin d\u00fc\u015f\u00fck oldu\u011fu \u00fclkelerle rekabet edebilmesine yard\u0131mc\u0131 olabilece\u011fini savunuyor. Nitekim hem teknolojik geli\u015fmeler hem de 2005-2010 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda \u00c7in\u2019deki fabrikalarda \u00e7al\u0131\u015fan i\u015f\u00e7ilerin \u00fccretlerinin neredeyse %20 artmas\u0131 sonucu baz\u0131 \u015firketler fabrikalar\u0131 ABD\u2019ye geri getirmeyi d\u00fc\u015f\u00fcnmeye ba\u015flad\u0131lar. \u0130malat\u0131n ABD\u2019ye geri getirilmesi, ta\u015f\u0131madan m\u00fc\u015fteri taleplerine an\u0131nda cevap vermeye kadar \u00e7e\u015fitli avantajlar sa\u011flayacak. Dolay\u0131s\u0131yla bu giri\u015fim \u015fu an istihdam\u0131n %10\u2019unu olu\u015fturan imalattaki i\u015flerin say\u0131s\u0131n\u0131 art\u0131rabilir, ABD i\u015f piyasas\u0131na olumlu bir katk\u0131da bulunabilir. Ama di\u011fer yandan, ABD\u2019nin bu hamlesi, 1995-2002 tarihleri aras\u0131nda imalatta yer alan i\u015f g\u00fcc\u00fcn\u00fcn %15\u2019ini kaybetmesine kar\u015f\u0131n istihdam\u0131n hala imalatta yo\u011funla\u015ft\u0131\u011f\u0131 \u00c7in\u2019de daha b\u00fcy\u00fck sorunlar yaratabilir. Ayr\u0131ca ayn\u0131 se\u00e7enek, \u00c7in’de ucuz i\u015f g\u00fcc\u00fc \u00fczerine kurulu \u015firketler i\u00e7in de ge\u00e7erli. \u00d6rne\u011fin elektronik imalat hizmetleri sekt\u00f6r\u00fcnde faaliyet g\u00f6steren Foxconn 2012’de fabrikalar\u0131na bir milyon robot getirmeyi planlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 duyurdu. Ford (2015), Foxconn’un robotlarla esnek \u00fcretim s\u00fcre\u00e7lerine daha kolay uyum sa\u011flayabilece\u011fini ve geli\u015fen teknolojinin \u015firketin yeni gereksinimlerine yan\u0131t verebilece\u011fini s\u00f6yl\u00fcyor. Giyim ve ayakkab\u0131 imalat\u0131nda daha ucuz i\u015f g\u00fcc\u00fc sundu\u011fu i\u00e7in sermayenin \u00c7in’den kendi \u00fclkelerine g\u00f6\u00e7 etmesini sa\u011flayan Vietnam ve Endonezya’da da benzer bir durum var. 2013’te Nike, \u00fccretlerdeki y\u00fckselmenin finansal de\u011ferlerini olumsuz etkiledi\u011fini, \u201cteknoloji ve inovasyon\u201d ile emek maliyetlerini d\u00fc\u015f\u00fcrme planlar\u0131 yapt\u0131klar\u0131n\u0131 duyurdu.<\/p>\n

Hizmet sekt\u00f6r\u00fcnde ise daha b\u00fcy\u00fck bir y\u0131k\u0131m ger\u00e7ekle\u015fiyor. Son y\u0131llarda, bankalar\u0131n ATM’ler ve di\u011fer teknolojilerle \u015fubesizle\u015fmeye y\u00f6neldi\u011fini g\u00f6zlemleyebiliyoruz. Ancak ayn\u0131 e\u011filim di\u011fer alanlarda da s\u00f6z konusu. Momentum Machines (http:\/\/momentummachines.com\/<\/a>) adl\u0131 \u015firket saatte 360 hamburger haz\u0131rlay\u0131p m\u00fc\u015fterilerine sunuyor. Momentum Machines’in kurucular\u0131ndan Alexandros Vardakostas, d\u00fcr\u00fcst (!) bir \u015fekilde cihazlar\u0131n\u0131n \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131 daha verimli yapmay\u0131 hedeflemedi\u011fini, onlar\u0131 devreden \u00e7\u0131karmak istedi\u011fini s\u00f6yl\u00fcyor ve \u00e7al\u0131\u015fan \u00fccretlerinden tasarruf ederek restoranlar\u0131n daha kaliteli malzemeden yap\u0131lm\u0131\u015f hamburgerleri ayn\u0131 fiyata satabilece\u011fini ekliyor. Sadece McDonald’s bile d\u00fcnyaya yay\u0131lm\u0131\u015f 34000 restoran\u0131nda 1,8 milyon i\u015f\u00e7i \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131yor. Ge\u00e7mi\u015f y\u0131llarda, McDonald’s benzeri i\u015f yerleri ge\u00e7ici bir s\u00fcre \u00e7al\u0131\u015fmak i\u00e7in tercih edilirken art\u0131k tam zamanl\u0131 i\u015f aray\u0131p bulamayanlar\u0131n da zorunlu olarak ba\u015fvurdu\u011fu yerler. \u00d6rne\u011fin 2011’de McDonald’s taraf\u0131ndan verilen bir i\u015f ilan\u0131nda 50000 a\u00e7\u0131k pozisyon olmas\u0131na ra\u011fmen sadece bir g\u00fcnde bir milyonun \u00fczerinde ba\u015fvuru gelmi\u015f. Momentum Machines’in geli\u015ftirdi\u011fi sistem fast food sekt\u00f6r\u00fcnde yayg\u0131n olarak kullan\u0131lmaya ba\u015flan\u0131rsa ne olacak?<\/p>\n

Japonya’da, 262 sushi restoran\u0131ndan olu\u015fan Kura adl\u0131 bir restoran zincirinde \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n yerini bir otomasyon sistemi alm\u0131\u015f. Sipari\u015fler dokunmatik panellerden al\u0131n\u0131yor, bir ta\u015f\u0131ma band\u0131yla m\u00fc\u015fterilere ula\u015f\u0131yor, son kullanma s\u00fcresi ge\u00e7en \u00fcr\u00fcnler otomatik olarak devreden \u00e7\u0131kar\u0131l\u0131yor, \u00fccretin \u00f6denmesi ve masan\u0131n temizlenmesi yine insans\u0131z bir sistemle ger\u00e7ekle\u015ftiriliyor (https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=Ka8PDhbXj_c<\/a>). Elbette tasarruf konusunda restoran m\u00fcd\u00fcrlerinin tasfiyesi de atlanmam\u0131\u015f. Her restoranda bir m\u00fcd\u00fcr g\u00f6revlendirmek yerine restoranlardaki i\u015fleyi\u015f merkezi bir sistemden takip edilebiliyor. Bunun sonucunda Kura, rakiplerinden \u00e7ok daha ucuza sushi satarak di\u011fer restoranlar\u0131n (en az\u0131ndan \u015fimdilik) \u00f6n\u00fcne ge\u00e7iyor.<\/p>\n

Ford’un (2015) perakende sekt\u00f6r\u00fcndeki istihdam hakk\u0131nda ise \u00fc\u00e7 \u00f6nemli tespiti var. Birincisi, Amazon, eBay ve Netflix gibi b\u00fcy\u00fck ma\u011fazalara aktar\u0131lan i\u015fler ortadan kalkmad\u0131\u011f\u0131, sadece de\u011fi\u015fen ko\u015fullara g\u00f6re yeniden d\u00fczenlendi\u011fi g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc yayg\u0131n. Ancak Ford (2015) bunun sadece teoride kald\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor. Pratikte bu i\u015fler otomasyona (dolay\u0131s\u0131yla ortadan kald\u0131r\u0131lmaya) daha uygun hale geliyorlar. \u00d6rne\u011fin Amazon, b\u00fcy\u00fck ambarlar i\u00e7in robot \u00fcreten Kiva Systems’i sat\u0131n ald\u0131ktan sonra geli\u015ftirilen robotlar\u0131 kendi ambarlar\u0131nda kullanmaya ba\u015flad\u0131 (https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=_J0QZxNjBu4<\/a>). Amazon’dakine benzer bir s\u00fcre\u00e7 ABD’nin en b\u00fcy\u00fck perakendecilerinden Kroger’da da ya\u015fan\u0131yor. \u0130kincisi, tamamen otomatikle\u015ftirilmi\u015f self servis ak\u0131ll\u0131 kiosklar ve otomatik sat\u0131\u015f makinelerinin yayg\u0131nla\u015fmas\u0131. Bu ak\u0131ll\u0131 makineler geleneksel perakende sat\u0131\u015f i\u015flerini \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde azaltacak ve san\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi cihazlar\u0131n bak\u0131m\u0131 ve tamiri i\u00e7in y\u0131k\u0131m\u0131 kar\u015f\u0131layabilecek say\u0131da yeni i\u015f ortaya \u00e7\u0131kmayacak. Bu makineler \u00e7o\u011funlukla \u0130nternet’e ba\u011fl\u0131, uzaktan izleniyorlar ve herhangi bir sorunda merkezden m\u00fcdahale ediliyor. Daha \u00f6nemlisi i\u015fletmede gerekli olabilecek emek maliyetini olabildi\u011fince k\u0131smak amac\u0131yla tasarlanm\u0131\u015flar. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc geleneksel (\u0130nternet’te faaliyet g\u00f6stermeyen) i\u015f yerlerinin rekabet edebilmek i\u00e7in otomasyon ve robotlara ba\u015fvuruyor, yeni \u00e7\u00f6z\u00fcmler geli\u015ftiriyor olmas\u0131. \u00d6rne\u011fin Walmart’ta m\u00fc\u015fterilerin kasa kuyru\u011funa girmedi\u011fi ve barkodlar\u0131 telefonlar\u0131na okutup \u00f6deme yapt\u0131\u011f\u0131 sistemler deneniyor (http:\/\/www.reuters.com\/article\/us-walmart-iphones-checkout-idUSBRE8851DP20120906<\/a>). Perakende sekt\u00f6r\u00fcndeki bu geli\u015fmelerin sonucunda yaln\u0131z robotlar\u0131n ve otomasyon sistemlerinin say\u0131s\u0131 artmayacak, i\u015f say\u0131s\u0131 da \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde azalacak.<\/p>\n

T\u00fcm bu geli\u015fmelerin kendisinden \u00e7ok uzak oldu\u011funu, \u00e7\u00fcnk\u00fc rutin bir i\u015f yapmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnen \u00e7ok say\u0131da beyaz yakal\u0131 oldu\u011funu tahmin etmek zor de\u011fil. Ayr\u0131ca g\u00fcn\u00fcm\u00fczde bili\u015fim teknolojileriyle yarat\u0131lan mucizeleri i\u00e7eren \u00e7e\u015fitli hikayelerde ba\u015far\u0131s\u0131z olman\u0131n (daha do\u011frusu i\u015fsiz kalman\u0131n ya da teknolojiyi paraya \u00e7evirememenin) ki\u015finin kendi kusuru oldu\u011fu gibi bir hava yarat\u0131lmakta. \u00d6rne\u011fin, Kerala’daki bal\u0131k\u00e7\u0131lar\u0131n mobil telefonlar\u0131n\u0131 kullanarak bal\u0131klar\u0131n\u0131 nas\u0131l en iyi fiyata satt\u0131klar\u0131n\u0131n \u00f6yk\u00fcs\u00fc anlat\u0131l\u0131yor (http:\/\/www.economist.com\/node\/9149142<\/a>). Fakat kazanan\u0131n her \u015feyi ald\u0131\u011f\u0131 bili\u015fim teknolojileri sekt\u00f6r\u00fcnde (bir uygulama geli\u015ftirip k\u00f6\u015feyi d\u00f6nenler hakk\u0131nda anlat\u0131lan t\u00fcm hikayelere kar\u015f\u0131n) yetenekli programc\u0131lar\u0131n b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131 i\u00e7in bile kayda de\u011fer bir gelir elde edebilmek zor. Ford (2015), robotlar ve self servis teknolojilerin d\u00fc\u015f\u00fck \u00fccretli i\u015fleri ortadan kald\u0131rmas\u0131 gibi giderek daha ak\u0131ll\u0131 hale gelen algoritmalar\u0131n da y\u00fcksek \u00fccretli i\u015fleri tehdit etti\u011fini vurguluyor.
\n\u00d6rne\u011fin haber siteleri g\u00fcnl\u00fck gazetelerin yerini almaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131nda bunu sadece bir ortam de\u011fi\u015fikli\u011fi olarak de\u011ferlendirdik. Fakat bunun bir ad\u0131m \u00f6tesinde, eldeki verilerden otomatik olarak makale \u00fcreten yaz\u0131l\u0131mlar var. Narrative Science \u015firketinin geli\u015ftirdi\u011fi Quill adl\u0131 yaz\u0131l\u0131m (https:\/\/www.narrativescience.com\/quill<\/a>), spordan politikaya kadar eldeki verileri derleyip dil bilgisi ve anlam y\u00f6n\u00fcnden hatas\u0131z, okunakl\u0131 makaleler \u00fcretebiliyor. Quill’in \u00fcretti\u011fi makaleler, \u015fu anda Forbes dergisi dahil d\u00fcnyan\u0131n \u00f6nde gelen dergilerinde kullan\u0131l\u0131yor. Benzer yaz\u0131l\u0131mlar, otomatik olarak, ki\u015fiselle\u015ftirilmi\u015f e-postalar atabiliyor, sosyal medya mesajlar\u0131 yay\u0131mlayabiliyor. Ki\u015fiselle\u015ftirilmi\u015f e-posta derken, al\u0131c\u0131n\u0131n ad ve soyad\u0131na uygun e-postalar yazmaktan s\u00f6z etmiyorum. e-Postay\u0131 yazan ki\u015finin \u00f6nceki yaz\u0131\u015fmalar\u0131 analiz edilerek benzer \u00fcslupta mesajlar \u00fcretilebiliyor.<\/p>\n

Yapay zekan\u0131n b\u00fcy\u00fck veri ile birle\u015fmesiyle sistemler \u00f6nceki verilerden \u00f6\u011frenebiliyorlar. \u00d6rne\u011fin Google’\u0131n s\u00fcr\u00fcc\u00fcs\u00fcz otomobilinde uygulanan strateji beyaz yakal\u0131 bir\u00e7ok i\u015f i\u00e7in de uygulanabilir. Otomobili kullanan yaz\u0131l\u0131m insan\u0131 taklit etmiyor, farkl\u0131 bir strateji uyguluyor. S\u00fcrekli ger\u00e7ek zamanl\u0131 veriyle besleniyor ve bununla araban\u0131n hareketleri belirleniyor. Fakat otomobil devasa bir tarihsel veri y\u0131\u011f\u0131n\u0131ndan \u00f6\u011freniyor. Ford (2015) ayn\u0131 stratejinin bir \u00e7ok beyaz yakal\u0131 i\u015fi i\u00e7inde uygulanabilece\u011fini savunuyor: \u00d6nce tarihsel veri y\u0131\u011f\u0131n\u0131ndan rutin ad\u0131mlar\u0131 belirlemek, sonra da beklenmedik durumlara kar\u015f\u0131 kendi kendine \u00f6\u011frenen bir sistem yaratmak. 1997 y\u0131l\u0131nda saniyede 200 milyon pozisyon deneyebilen Deeper Blue, d\u00fcnya satran\u00e7 \u015fampiyonu Garry Kasparov\u2019u tart\u0131\u015fmal\u0131 bir ma\u00e7 sonunda yendi\u011finde \u00e7ok heyecanlanm\u0131\u015ft\u0131k. Bu bize IBM\u2019in \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fc bilgisayarlar\u0131 oldu\u011funu g\u00f6steriyordu ama bunun ne i\u015fe yarayaca\u011f\u0131 belirsizdi. Fakat 2011 y\u0131l\u0131nda Jeopardy! adl\u0131 bilgi yar\u0131\u015fmas\u0131nda IBM\u2019in Watson adl\u0131 bilgisayar sisteminin eski \u015fampiyonlar\u0131 devirip yar\u0131\u015fmay\u0131 kazand\u0131ktan sonra yapay zeka ve b\u00fcy\u00fck veri birlikteli\u011finin neler yapabilece\u011fi daha net g\u00f6r\u00fclebiliyor (https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=WFR3lOm_xhE<\/a>). \u00d6rne\u011fin Watson benzeri bilgisayar sistemleri t\u0131pta hastal\u0131klar\u0131n te\u015fhisinde kullan\u0131labilir. T\u00fcm uzmanl\u0131klar\u0131 kendinde toplayan bir sistem t\u0131pta uzmanla\u015fman\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 zorluklar\u0131 a\u015fabilir, tek bir alanda uzman doktorun g\u00f6rmesinin olanaks\u0131z oldu\u011fu ili\u015fkileri fark edebilir, bir doktordan daha h\u0131zl\u0131 ve do\u011fru te\u015fhis koyabilir, ama bir\u00e7ok doktoru da daha d\u00fc\u015f\u00fck \u00fccretle \u00e7al\u0131\u015fmaya zorlayabilir. Finans konusunda kullan\u0131c\u0131ya tavsiyelerde bulunabilir. IBM\u2019in Ross adl\u0131 robotu ise \u015fimdilik sadece avukatlara yard\u0131mc\u0131 oluyor ve bir\u00e7ok hukuk \u015firketi bu robottan sat\u0131n almak i\u00e7in s\u0131raya girmi\u015f durumda (http:\/\/www.ntv.com.tr\/teknoloji\/ilk-robot-avukat-goreve-basliyor,0cvqy_XBnUesBjsVu1izQQ<\/a>). Doktoru da, hukuk\u00e7uyu da kendi \u00fccretli emek\u00e7isi haline getiren sistem, \u015fimdi onlar\u0131n yerine robotlar\u0131 koymaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor.<\/p>\n

***<\/p>\n

K\u0131sacas\u0131, ekonomi tarihindeki \u00f6r\u00fcnt\u00fclerden yola \u00e7\u0131karak ayn\u0131 senaryonun tekrarlanaca\u011f\u0131, ortadan kald\u0131r\u0131lan i\u015flerin yerini yenilerinin alaca\u011f\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fcs\u00fcn\u00fc sa\u011fl\u0131kl\u0131 bulmuyorum. Ford’un (2015) yapt\u0131\u011f\u0131 gibi var olan teknolojilerin uygulama alanlar\u0131, sekt\u00f6rlerde yaratt\u0131\u011f\u0131 de\u011fi\u015fim, bilimsel ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n y\u00f6nelimleri incelense ve tarihteki \u00f6rneklerle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lsa \u00e7ok daha faydal\u0131 olacak. E\u011fer ortaya \u015fu anki uygulamalar\u0131n ve teknoloji politikalar\u0131n\u0131n i\u015fsizli\u011fi art\u0131rd\u0131\u011f\u0131 y\u00f6n\u00fcnde g\u00fc\u00e7l\u00fc delillere ula\u015f\u0131labilirse buna kar\u015f\u0131 politikalar \u00fcretilebilir.<\/p>\n

Ancak sorunun kayna\u011f\u0131n\u0131n da ayn\u0131 yerde sakl\u0131 oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Otomasyon sistemleri ve robotlar i\u015fimizi elimizden alm\u0131yor \u00e7\u00fcnk\u00fc teknoloji tarafs\u0131z de\u011fil ve g\u00f6kten zembille inmiyor. \u015eirketlerin \u00e7\u0131karlar\u0131, h\u00fck\u00fcmetlerin y\u00f6nlendirmeleri ve t\u00fcketicilerin tercihleri ile \u015fekilleniyor, teknolojinin olu\u015fumunda i\u00e7inde geli\u015fti\u011fi ko\u015fullar etkili oluyor. Momentum Machines \u00f6rne\u011finde oldu\u011fu gibi en ba\u015f\u0131ndan i\u015f\u00e7i maliyetlerinden k\u0131smak gibi bir hedef varsa teknolojinin geli\u015fimi de bu y\u00f6nde olacakt\u0131r. Watson gibi do\u011fal dil i\u015fleyen ve b\u00fcy\u00fck veriden yararlanan sistemlerin sonraki geli\u015fimi daha kaliteli sa\u011fl\u0131k hizmeti verebilme y\u00f6n\u00fcnde olabilir. Ama ayn\u0131 teknoloji \u00e7a\u011fr\u0131 merkezlerindeki i\u015f\u00e7i maliyetlerini azaltmak i\u00e7in de ilerletilebilir. Dolay\u0131s\u0131yla sorun teknolojinin kendisinde de\u011fil i\u00e7inde geli\u015fti\u011fi ko\u015fullarlar ve geli\u015fimine etkide bulunan akt\u00f6rlerle ilgilidir. Belki de bili\u015fim teknolojilerinin a\u015f\u0131r\u0131 y\u0131k\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u00fcretim ili\u015fkilerinde de bir y\u0131k\u0131m gerektiriyordur. Freeman’\u0131n belirtti\u011fi gibi as\u0131l sorun robotlara, daha genel anlamda teknolojiye kimin sahip olaca\u011f\u0131d\u0131r. E\u011fer teknolojinin tek sahibi \u015fu anda oldu\u011fu gibi yine d\u00fcnyan\u0131n en zenginleri olursa Tahsin Y\u00fccel’in G\u00f6kdelen roman\u0131ndaki gibi bir d\u00fcnyaya haz\u0131rl\u0131kl\u0131 olmam\u0131z gerekiyor…
\nKaynaklar<\/strong><\/p>\n

Autor, D. (2010). The polarization of job opportunities in the US labor market: Implications for employment and earnings. Center for American Progress and The Hamilton Project.<\/p>\n

Brynjolfsson, E., & McAfee, A. (2014). The second machine age: Work, progress, and prosperity in a time of brilliant technologies. WW Norton & Company.<\/p>\n

Ford, M. (2015). Rise of the Robots: Technology and the Threat of a Jobless Future. Basic Books.<\/p>\n

Freeman, R. B. (2015). Who owns the robots rules the world. IZA World of Labor.<\/p>\n

Rotman, D. (2013). How technology is destroying jobs. Technology Review, 16(4), 28-35.<\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

George Orwell’in 1984’\u00fc en \u00e7ok sat\u0131lan kitaplar listesinden d\u00fc\u015fm\u00fcyor. \u0130nternet’in yayg\u0131nla\u015fmad\u0131\u011f\u0131 ve ki\u015fisel bilgisayarlar\u0131n hen\u00fcz belirmedi\u011fi y\u0131llarda 1984, toplumdaki baz\u0131 e\u011filimleri abartan bir roman olarak<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[70,13,3],"tags":[160,161,159,157,156,162,158,155],"class_list":["post-470","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-emek","category-fikri-mulkiyet","category-ozgur_yazilim","tag-160","tag-gokdelen","tag-issizlik","tag-istihdam","tag-mulkiyet","tag-neoliberalizm","tag-otomasyon","tag-robotlar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/470","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=470"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/470\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":484,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/470\/revisions\/484"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=470"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=470"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=470"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}