{"id":503,"date":"2017-02-21T23:15:41","date_gmt":"2017-02-21T20:15:41","guid":{"rendered":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/?p=503"},"modified":"2017-02-21T23:15:41","modified_gmt":"2017-02-21T20:15:41","slug":"internet-yasamdir","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/?p=503","title":{"rendered":"\u0130nternet Ya\u015famd\u0131r"},"content":{"rendered":"<p>ABD h\u00fck\u00fcmetinin maddi olarak destekledi\u011fi bir sivil toplum kurulu\u015fu olan Freedom House&#8217;un Freedom On The Net (A\u011fda \u00d6zg\u00fcrl\u00fck) 2016 adl\u0131 raporu kas\u0131m ay\u0131nda yay\u0131mland\u0131 (<a href=\"https:\/\/freedomhouse.org\/sites\/default\/files\/FOTN_2016_BOOKLET_FINAL.pdf\">https:\/\/freedomhouse.org\/sites\/default\/files\/FOTN_2016_BOOKLET_FINAL.pdf<\/a>). Rapor 65 \u00fclkeyi (d\u00fcnyadaki t\u00fcm internet kullan\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n %88&#8217;ini) kaps\u0131yor ve Haziran 2015&#8217;ten May\u0131s 2016&#8217;ya kadar olan geli\u015fmeleri de\u011ferlendiriyor. Raporda internet \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn son alt\u0131 y\u0131lda geriledi\u011fi, h\u00fck\u00fcmetlerin \u015fimdiye dek hi\u00e7 olmad\u0131\u011f\u0131 kadar sosyal medyay\u0131 ve ileti\u015fim uygulamalar\u0131n\u0131 sans\u00fcrledi\u011fi belirtiliyor. H\u00fck\u00fcmetler, \u00f6zellikle h\u00fck\u00fcmet kar\u015f\u0131t\u0131 g\u00f6steriler s\u0131ras\u0131nda enformasyonun h\u0131zl\u0131 yay\u0131lmas\u0131n\u0131 \u00f6nlemek amac\u0131yla \u00e7e\u015fitli yollara ba\u015fvuruyorlar. Bir yandan sosyal medyaya eri\u015fim k\u0131s\u0131tlamalar\u0131 artarken di\u011fer yandan da internet kullan\u0131c\u0131lar\u0131 yapt\u0131klar\u0131 payla\u015f\u0131mlar nedeniyle cezaland\u0131r\u0131l\u0131yorlar. \u0130\u00e7erik payla\u015f\u0131m\u0131n\u0131n yan\u0131nda Facebook&#8217;ta bir i\u00e7eri\u011fi be\u011fenmek veya ba\u015fkalar\u0131n\u0131n kendilerine g\u00f6nderdi\u011fi mesajlar\u0131 ihbar etmemek bile soru\u015fturma konusu olabiliyor. \u00d6rne\u011fin, ge\u00e7ti\u011fimiz y\u0131l Tayland&#8217;da bir i\u015f\u00e7i Facebook&#8217;ta kral\u0131n k\u00f6pe\u011fine hakaret etti\u011fi gerek\u00e7esiyle askeri mahkemede yarg\u0131lan\u0131rken Suudi Arabistan&#8217;da bir internet kullan\u0131c\u0131s\u0131na ateizmi yayd\u0131\u011f\u0131 gerek\u00e7esiyle 10 y\u0131l hapis ve 2000 k\u0131rba\u00e7 cezas\u0131 verilmi\u015f. Ayr\u0131ca 2013&#8217;ten bu yana bu tarz tutuklamalar yapan \u00fclkelerin say\u0131s\u0131nda %50 art\u0131\u015f oldu\u011fu g\u00f6r\u00fclmekte. Rapora g\u00f6re son zamanlarda sans\u00fcr\u00fcn teknik \u00e7ap\u0131 geni\u015fledi. WhatsApp ve Telegram gibi uygulamalar da art\u0131k h\u00fck\u00fcmetlerin hedefinde.<\/p>\n<p><!--more--><\/p>\n<p>De\u011ferlendirilen 65 \u00fclkeden 34&#8217;\u00fcnde internet \u00f6zg\u00fcrl\u00fckleri gerileme e\u011filiminde. Ara\u015ft\u0131rmada a\u015fa\u011f\u0131daki kriterler g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulunduruluyor:<\/p>\n<ul>\n<li>Bir sosyal medya sitesinin veya bir uygulaman\u0131n, enformasyon payla\u015f\u0131m\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7mek amac\u0131yla, ge\u00e7ici ya da kal\u0131c\u0131, k\u0131smen ya da tamamen engellenmesi<\/li>\n<li>Politik, toplumsal veya dini i\u00e7eri\u011fin engellenmesi<\/li>\n<li>Toplumsal veya politik geli\u015fmeler nedeniyle internetin yerel ya da \u00fclke \u00e7ap\u0131nda kesilmesi<\/li>\n<li>Herhangi (bir sponsorluk bilgisi a\u00e7\u0131klanmadan) \u00fccretli sosyal medya kullan\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n \u00e7evrimi\u00e7i tart\u0131\u015fmalar\u0131 h\u00fck\u00fcmet lehine y\u00f6nlendirmesi<\/li>\n<li>Sans\u00fcr\u00fc ve cezaland\u0131rmay\u0131 art\u0131ran yeni yasa ve y\u00f6nergelerin \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131<\/li>\n<li>G\u00f6zetimi art\u0131ran ya da anonimli\u011fi s\u0131n\u0131rlayan yeni yasa ve y\u00f6nergelerin \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131<\/li>\n<li>Blog yazarlar\u0131n\u0131n veya internet kullan\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n politik veya sosyal bir i\u00e7erikten dolay\u0131 tutuklanmas\u0131, hapse at\u0131lmas\u0131 ya da uzun s\u00fcreli g\u00f6zalt\u0131na al\u0131nmas\u0131 (soru\u015fturma ama\u00e7l\u0131 k\u0131sa s\u00fcreli g\u00f6zalt\u0131lar kapsam d\u0131\u015f\u0131)<\/li>\n<li>Blog yazarlar\u0131n\u0131n veya internet kullan\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n fiziksel sald\u0131r\u0131ya u\u011framas\u0131 ya da \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesi<\/li>\n<li>H\u00fck\u00fcmet kar\u015f\u0131tlar\u0131na veya insan haklar\u0131 \u00f6rg\u00fctlerine siber sald\u0131r\u0131lar\u0131n d\u00fczenlenmesi<\/li>\n<\/ul>\n<p>Bu kriterlere g\u00f6re internet \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerinde gerileme e\u011filimi tespit edilen \u00fclkelerin ba\u015f\u0131nda Uganda, Banglade\u015f, Kambo\u00e7ya, Ekvador ve Libya geliyor. \u0130nternet \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerinin en \u00e7ok ihlal edildi\u011fi \u00fclke ise \u00c7in. Raporda \u00fclkeler \u00fc\u00e7e ayr\u0131lm\u0131\u015f: \u0130nternetin \u00f6zg\u00fcr oldu\u011fu, k\u0131smen \u00f6zg\u00fcr oldu\u011fu ve \u00f6zg\u00fcr olmad\u0131\u011f\u0131 \u00fclkeler. Fransa, \u0130talya, G\u00fcrc\u00fcstan, Almanya, Ermenistan ve Avustralya internetin \u00f6zg\u00fcr oldu\u011fu \u00fclkeler aras\u0131nda yer almas\u0131na kar\u015f\u0131n bu \u00fclkelerde de \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerde bir gerileme var. Uganda, Libya, Hindistan, Brezilya, G\u00fcney Kore ve Ukrayna&#8217;da ise internet k\u0131smen \u00f6zg\u00fcr. T\u00fcrkiye, Rusya, Tayland, M\u0131s\u0131r, Kazakistan ve \u00d6zbekistan internetin \u00f6zg\u00fcr olmad\u0131\u011f\u0131 ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn geriledi\u011fi \u00fclkeler. Rapor, sosyal medyan\u0131n T\u00fcrkiye\u2019deki darbe giri\u015fimi kar\u015f\u0131s\u0131nda \u00f6nemli bir rol oynamas\u0131na ra\u011fmen temmuz ay\u0131ndan itibaren internet \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcnde \u00f6nemli bir gerileme oldu\u011funu yaz\u0131yor.<\/p>\n<p>Rapor \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 m\u0131? Bence de\u011fil. \u00c7\u00fcnk\u00fc internet ya\u015famd\u0131r. Fakat internet ya\u015famd\u0131r derken \u00fclkemizde bu slogan\u0131 kullananlar\u0131n b\u00fcy\u00fck k\u0131sm\u0131 gibi internetin ya\u015famda olumlu anlamda k\u00f6kl\u00fc de\u011fi\u015fiklikler yapabilece\u011fini anlatmak istemiyorum. Teknolojinin toplumsal ili\u015fkileri etkiledi\u011fini kabul etmekle beraber belirli toplumsal ili\u015fkiler i\u00e7inde geli\u015fti\u011fini ve ondan etkilendi\u011fini vurgulamak istiyorum. D\u00fcnyada hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerdeki gerilemenin internette sans\u00fcr ve g\u00f6zetimin artmas\u0131yla paralel bir seyir izlemesi ola\u011fan bir durum. Ancak raporun do\u011fru saptamalar i\u00e7ermesine kar\u015f\u0131n ger\u00e7ekli\u011fi k\u0131smen yans\u0131tt\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Raporun \u00f6zellikle sosyal medya uygulamalar\u0131 ve h\u00fck\u00fcmetlerin bunlar\u0131 s\u0131n\u0131rlay\u0131c\u0131 m\u00fcdahaleleri \u00fczerinde durdu\u011funa dikkat edelim. Yukar\u0131daki kriterler do\u011frultusunda de\u011ferlendirildi\u011finde d\u00fcnyadaki bir\u00e7ok h\u00fck\u00fcmetin \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklere d\u00fc\u015fman ve ABD\u2019nin de internetin \u00f6zg\u00fcr oldu\u011fu az say\u0131daki \u00fclkelerden biri oldu\u011fu g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor. Sosyal medyan\u0131n \u015firket, dolay\u0131s\u0131yla y\u00f6netiminde sadece s\u0131n\u0131rl\u0131 say\u0131da ki\u015fiye hak tan\u0131yan, yap\u0131s\u0131n\u0131 \u015fimdilik bir tarafa b\u0131rakal\u0131m. S\u00f6z konusu sosyal medya uygulamalar\u0131n\u0131 yaratan ko\u015fullar\u0131n ba\u015f\u0131nda internetin adem-i merkeziyet \u00fczerine kurulu yap\u0131s\u0131 geliyor. Di\u011fer medyalarla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda m\u00fclkiyet ili\u015fkilerinin belirleyicili\u011finin daha s\u0131n\u0131rl\u0131 oldu\u011fu bu yap\u0131da (en az\u0131ndan teoride) b\u00fcy\u00fck bir medya tekeli de b\u00fct\u00e7esi s\u0131n\u0131rl\u0131 bir demokratik kitle \u00f6rg\u00fct\u00fc de internet \u00fczerinden kitlelere ula\u015fabilir. Dolay\u0131s\u0131yla internet \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7in daha b\u00fcy\u00fck bir tehlike h\u00fck\u00fcmetlerin ve \u015firketlerin internetin altyap\u0131s\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirmeye y\u00f6nelik ad\u0131mlar\u0131. \u015eirketlerin bu y\u00f6nde yapt\u0131\u011f\u0131 m\u00fcdahaleler, sivil toplum \u00f6rg\u00fctlerinin buna kar\u015f\u0131 m\u00fccadeleleri, taraflar aras\u0131nda kurulan ittifaklar ve h\u00fck\u00fcmetlerin sergiledi\u011fi duru\u015f \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn h\u00fck\u00fcmetlerin sosyal medyaya m\u00fcdahalelerine kar\u015f\u0131 m\u00fccadeleye indirgenemeyece\u011fini g\u00f6steriyor. Bunun en iyi \u00f6rneklerinden biri de a\u011f tarafs\u0131zl\u0131\u011f\u0131 tart\u0131\u015fmalar\u0131.<\/p>\n<p>\u0130SS\u2019lerin (\u0130nternet Servis Sa\u011flay\u0131c\u0131) ve h\u00fck\u00fcmetlerin internetteki b\u00fct\u00fcn i\u00e7eri\u011fe e\u015fit davranmas\u0131 anlam\u0131na gelen a\u011f tarafs\u0131zl\u0131\u011f\u0131 hakk\u0131ndaki tart\u0131\u015fmalar, internette kendili\u011finden bir \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131n en b\u00fcy\u00fck kan\u0131t\u0131d\u0131r. A\u011f tarafs\u0131zl\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re beklenti, a\u011flar\u0131 i\u015fletenlerin uygulamalar, i\u00e7erik, web siteleri ve platformlar aras\u0131nda ayr\u0131m yapmamas\u0131d\u0131r. Buna g\u00f6re \u0130SS&#8217;ler belirli bir uygulama ya da siteye eri\u015fim h\u0131z\u0131n\u0131 art\u0131ramaz, belirli bir enformasyona eri\u015fimi \u00f6nceliklendiremez. Bu, internete atfedilen \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn temellerinin ba\u015f\u0131nda gelir. Fakat bir zorunluluk de\u011fil tasar\u0131msal bir tercihtir. 2000\u2019li y\u0131llar\u0131n ba\u015f\u0131ndan itibaren a\u011f altyap\u0131s\u0131n\u0131 sa\u011flayan \u015firketlerin bu tasar\u0131m\u0131 de\u011fi\u015ftirmek i\u00e7in hem teknik hem de hukuksal a\u00e7\u0131dan son derece ciddi m\u00fcdahaleleri var. \u00d6rne\u011fin 2005 y\u0131l\u0131nda FCC&#8217;nin (U.S. Federal Communications Commission &#8211; Federal \u0130leti\u015fim Komisyonu), ABD&#8217;li a\u011f i\u015fletmecilerinin yo\u011fun lobi faaliyetleri sonucunda, telefon hatlar\u0131 \u00fczerinden ger\u00e7ekle\u015ftirilen geni\u015f bant internet eri\u015fimini d\u00fczenlenen bir ileti\u015fim hizmeti olmaktan \u00e7\u0131kararak d\u00fczenlenmeyen enformasyon hizmeti s\u0131n\u0131f\u0131na dahil etmesi \u00e7ok kritik bir karard\u0131r. Elbette tart\u0131\u015fma burada sonlanmaz. Ama tart\u0131\u015fman\u0131n devam\u0131na bakmadan \u00f6nce teknoloji tarihinde k\u0131sa bir gezinti yapmak a\u011f tarafs\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131n bir zorunluluk de\u011fil, tasar\u0131msal bir tercih oldu\u011funun anla\u015f\u0131lmas\u0131na yard\u0131mc\u0131 olacakt\u0131r.<\/p>\n<p>Felczak\u2019\u0131n (2013) ifade etti\u011fi gibi telefon ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n (carrier) veri a\u011flar\u0131na ilgisi yeni de\u011fildir. Veri a\u011flar\u0131n\u0131n ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131yla beraber telefon ileti\u015fimi ve altyap\u0131s\u0131n\u0131 kontrolle yetinmeyip a\u011f ileti\u015fiminin do\u011fas\u0131n\u0131 tan\u0131mlamaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flard\u0131r. B\u00f6ylece bu ileti\u015fimin alt yap\u0131s\u0131n\u0131 sa\u011flayanlar olarak m\u00fcmk\u00fcn olan en ayr\u0131cal\u0131kl\u0131 pozisyonu elde edebileceklerdir. Ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar f\u0131rsat\u0131n\u0131 yakalay\u0131p daha ba\u011f\u0131ms\u0131z hareket edebildiklerinde kamusal, ticari olmayan ve farkl\u0131 ileti\u015fim bi\u00e7imleri aleyhine kar oranlar\u0131n\u0131 art\u0131racak yollara sapmaktad\u0131r. X.25&#8217;in \u00f6yk\u00fcs\u00fc buna g\u00fczel bir \u00f6rnektir. Felczak&#8217;\u0131n (2013) X.25 ve ARPANET kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmas\u0131 tasar\u0131msal tercihlerin bir teknolojinin geli\u015fimi ve benimsenmesinde ne kadar belirleyici oldu\u011funu g\u00f6stermektedir.<\/p>\n<p>1970&#8217;lerde bilgisayar fiyatlar\u0131n\u0131n d\u00fc\u015fmesi ve kullan\u0131m alanlar\u0131n\u0131n artmas\u0131yla, telefon ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar\u0131nda veri a\u011flar\u0131na y\u00f6nelik bir ilgi olu\u015fur. Kuzey Amerika ve Avrupa&#8217;da videoteks \u00fczerine kurulu, devlet destekli veri a\u011f\u0131 ve modernle\u015ftirme projelerinin y\u00fcr\u00fct\u00fclmesi i\u00e7in giri\u015fimler ba\u015flar. Bu giri\u015fimlerde telefon ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar\u0131na veri a\u011flar\u0131n\u0131n do\u011fas\u0131n\u0131 ve kullan\u0131lacak teknolojiyi belirleme konusunda geni\u015f (ve denetimsiz) bir \u00f6zg\u00fcrl\u00fck verildi\u011finde ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar temel a\u011f protokollerini ve kullan\u0131lacak teknolojileri,<\/p>\n<ul>\n<li>telefon altyap\u0131s\u0131 \u00fczerindeki g\u00fc\u00e7lerini yo\u011funla\u015ft\u0131racak ve geni\u015fletecek,<\/li>\n<li>\u00f6zel a\u011f operat\u00f6rlerinin say\u0131s\u0131n\u0131 ve kapasitesini s\u0131n\u0131rlayacak,<\/li>\n<li>kullan\u0131c\u0131lar\u0131n ileti\u015fim bi\u00e7imlerinin do\u011fas\u0131n\u0131 b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde tan\u0131mlayabilecek<\/li>\n<\/ul>\n<p>bi\u00e7imde tasarlamaya y\u00f6nelirler.<\/p>\n<p>Ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar\u0131n yukar\u0131da belirtilen ama\u00e7lar\u0131na ula\u015fabilmeleri ve yeni olu\u015fmakta olan piyasay\u0131 kontrol alt\u0131na alabilmeleri i\u00e7in \u00f6ncelikle \u00fcreticilerden ve onlar\u0131n \u00f6zel m\u00fclkiyetli a\u011f \u00fcr\u00fcnlerinden ve protokollerinden ba\u011f\u0131ms\u0131z olmalar\u0131 gerekmektedir. Bunun iki nedeni vard\u0131r. Birincisi, ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar\u0131n geli\u015ftirece\u011fi \u00f6zel m\u00fclkiyetli olmayan bir protokol farkl\u0131 \u00fcreticiler taraf\u0131ndan uygulanabilece\u011fi i\u00e7in ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar tek bir \u00fcreticiye ba\u011f\u0131ml\u0131 kalmayacakt\u0131r. \u0130kinci neden ise stratejik olarak \u00e7ok daha \u00f6nemlidir. B\u00f6ylece ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar a\u011f protokollerini kendi vizyonlar\u0131, \u00f6ncelikleri ve de\u011ferleri do\u011frultusunda \u015fekillendirebilecek ve \u00fcreticileri kendi \u00f6ncelikleri ve ihtiya\u00e7lar\u0131 do\u011frultusunda y\u00f6nlendirebileceklerdir (age).<\/p>\n<p>Ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar bu do\u011frultuda geli\u015ftirdikleri X.25 protokol\u00fcn\u00fcn ulusal a\u011flarda i\u015flevsel kullan\u0131m\u0131n\u0131 da sa\u011flarlar. X.25&#8217;li a\u011flar 1977&#8217;de Kanada&#8217;da, 1978&#8217;de Fransa&#8217;da, 1979&#8217;da Japonya&#8217;da ve 1980&#8217;de Britanya&#8217;da kullan\u0131lmaya ba\u015flan\u0131r. X.25, geleneksel telefon ba\u011flant\u0131lar\u0131nda kullan\u0131lan devre anahtarlamadan farkl\u0131 olarak paket anahtarlama teknolojisine dayanmaktad\u0131r. Devre anahtarlamada, iki taraf aras\u0131nda bir ba\u011flant\u0131 kurulur ve ba\u011flant\u0131 konu\u015fma s\u00fcresince sabit kal\u0131r. Ayn\u0131 kaynak, konu\u015fma s\u00fcresince ba\u015fka yerde kullan\u0131lamad\u0131\u011f\u0131ndan bir kaynak israf\u0131 vard\u0131r. Paket anahtarlama teknolojisinde ise taraflar aras\u0131nda fiziksel bir ba\u011flant\u0131 kurulmadan veri paketlere b\u00f6l\u00fcnerek kar\u015f\u0131 tarafa iletilir. G\u00f6nderenin g\u00f6revi mesaj\u0131 paketlere b\u00f6lmek, al\u0131c\u0131n\u0131nki ise bu paketleri tekrar bir araya getirmektir. Bu a\u011f modelinde a\u011f, paketlerin kaynak ve hedefi do\u011frultusunda basit bir veri ta\u015f\u0131ma servisi sunar. Modele g\u00f6re paketlerin yanl\u0131\u015f s\u0131rada gelmesi durumunda al\u0131c\u0131 paketleri yeniden do\u011fru \u015fekilde s\u0131ralayabilir ya da al\u0131c\u0131 hatal\u0131 paketin yeniden g\u00f6nderilmesini talep edebilir.<\/p>\n<p>Ulusal ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar veri a\u011f\u0131n\u0131 y\u00fcr\u00fctt\u00fckleri telefon i\u015flemlerinin bir uzant\u0131s\u0131 olarak de\u011ferlendirmektedir. Dolay\u0131s\u0131yla kullan\u0131lmakta olan telefon a\u011f\u0131 altyap\u0131s\u0131na veri a\u011f\u0131 bile\u015fenleri eklemek yeterli olacakt\u0131r. Ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar a\u011f altyap\u0131s\u0131na sahip olduklar\u0131ndan kullan\u0131c\u0131lar i\u00e7in veri ak\u0131\u015f\u0131n\u0131 d\u00fczenleyecekleri, trafik ve hata kontrol\u00fc sa\u011flayacaklar\u0131 varsay\u0131lmaktad\u0131r. Basit bir aray\u00fczle a\u011fa ba\u011flanan kullan\u0131c\u0131lar ak\u0131\u015f ve hata kontrol\u00fcn\u00fcn a\u011fa b\u0131rakacaklard\u0131r. Ayr\u0131ca X.25\u2019te, kullan\u0131c\u0131lar\u0131n a\u011fa do\u011frudan ba\u011flanaca\u011f\u0131 varsay\u0131larak \u00f6zel a\u011flar i\u00e7inde kullan\u0131lan protokollerle ileti\u015fime ve ticari a\u011f operat\u00f6rlerinin ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131 ile rekabetine fazla a\u00e7\u0131k kap\u0131 b\u0131rak\u0131lmaz. Ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar\u0131n y\u00f6nlendirdi\u011fi tasar\u0131msal tercihler, kendilerini olu\u015fmakta olan telekom\u00fcnikasyon piyasalar\u0131nda belirleyici bir konuma getirmektedir.<\/p>\n<p>X.25, Almanya, Britanya ve Fransa\u2019da videoteks hizmetlerinde kullan\u0131l\u0131r. Ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar bu hizmeti iki u\u00e7ta da kontrol edebilmektedir. Birincisi, kullan\u0131c\u0131lar videoteks terminalleri ile telefon a\u011f\u0131 \u00fczerinden sisteme ba\u011flanmaktad\u0131r. \u0130kincisi, i\u00e7erik sa\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131n enformasyon hizmeti verebilmesi i\u00e7in veritabanlar\u0131n\u0131n ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar\u0131n a\u011f\u0131na ba\u011flamas\u0131 gerekmektedir. Hatta Almanya ve Britanya\u2019da i\u00e7erik sa\u011flay\u0131c\u0131lar do\u011frudan ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar\u0131n kendi veritabanlar\u0131n\u0131 kullanabilmektedir. B\u00f6ylece ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar bulunduklar\u0131 stratejik nokta sayesinde hem kullan\u0131c\u0131lardan hem de i\u00e7erik sa\u011flayan \u015firketlerden gelir elde edebilmektedir.<\/p>\n<p>X.25\u2019in ba\u015far\u0131l\u0131 olabilmesi ve yayg\u0131nla\u015fabilmesi i\u00e7in hem kullan\u0131c\u0131lar\u0131n hem de i\u00e7erik sa\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131n videoteksi benimsemesi gerekmektedir. Ancak Fransa\u2019daki Teletel (bkz. <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Minitel\">https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Minitel<\/a>) d\u0131\u015f\u0131ndaki a\u011flar ba\u015far\u0131l\u0131 olamaz. Belki daha sonra \u0130nternet ad\u0131n\u0131 alacak olan ARPANET olmasayd\u0131 X.25\u2019in bir ba\u015far\u0131 \u015fans\u0131 olacak, di\u011fer \u00fclkeler de Teletel deneyiminden faydalanabilecektir. Ancak 1976\u2019dan 1980\u2019lerin sonlar\u0131na kadar telefon ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar\u0131n X.25\u2019i ile ARPA\u2019n\u0131n (ABD Geli\u015fmi\u015f Savunma Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 Projeleri Birimi) paket anahtarlama teknolojileri TCP (Transmission Control Protocol \u2013 Aktar\u0131m Kontrol Protokol\u00fc) ve IP (Internet Protocol \u2013 \u0130nternet Protokol\u00fc) yar\u0131\u015facak ve yar\u0131\u015f\u0131n kazanan\u0131 TCP\/IP olacakt\u0131r.<\/p>\n<p>Telefon ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar, hedefleriyle paralel bir \u015fekilde X.25\u2019i s\u0131k\u0131 bir \u015fekilde kontrol etmektedir. ARPA ise a\u011f\u0131 tasarlarken i\u00e7inde bulundu\u011fu ko\u015fullar nedeniyle daha gev\u015fek davranmak zorunda kal\u0131r. A\u011f, hem ordunun genel ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 hem de ara\u015ft\u0131rma kurulu\u015flar\u0131n\u0131n \u00f6zel ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131lamal\u0131d\u0131r. Fakat bu yerlerin y\u00f6neticileri a\u011f\u0131n gelece\u011fi konusunda ku\u015fkulu olduklar\u0131ndan ellerindeki bili\u015fim kaynaklar\u0131ndan vazge\u00e7me konusunda isteksizlerdir. Bu nedenle ARPANET, farkl\u0131 bilgisayarlar\u0131, a\u011flar\u0131 ve altlar\u0131ndaki medyay\u0131 desteklemelidir. Bir ba\u015fka \u00f6ncelik ise a\u011f\u0131n \u00f6l\u00e7eklenebilirli\u011fidir. G\u00fcvenilirlik ve performanstan vazge\u00e7meden a\u011f b\u00fcy\u00fcyebilir olmal\u0131d\u0131r. Farkl\u0131 a\u011flarda kullan\u0131lan farkl\u0131 protokollerin birbirine \u00e7evrimi \u00f6l\u00e7eklenebilirli\u011fi azaltaca\u011f\u0131ndan ortak ve olabildi\u011fince basit bir protokole gerek vard\u0131r. Bunun i\u00e7in de a\u011f\u0131n paketleri yaln\u0131zca ta\u015f\u0131mas\u0131na ama ak\u0131\u015f ve hata kontrol\u00fc gibi karma\u015f\u0131k i\u015flemlerin u\u00e7lardaki bilgisayarlar taraf\u0131ndan ger\u00e7ekle\u015ftirilmesine karar verilir.<\/p>\n<p>K\u0131sacas\u0131 telefon ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar\u0131, homojen, s\u0131n\u0131rl\u0131 b\u00fcy\u00fcyen ve belirli uygulamalara izin veren bir a\u011f ve buna uygun bir protokol tasarlarken ARPA bilgisayar, a\u011f ve medya farkl\u0131l\u0131klar\u0131na \u00f6ncelik veren, gelecekteki b\u00fcy\u00fcmeyi ve uygulama esnekli\u011fini dikkate alan bir a\u011f ve protokol hedeflemektedir. TCP\/IP tasar\u0131mc\u0131lar\u0131n\u0131n ama\u00e7lar\u0131 X.25&#8217;ten farkl\u0131 oldu\u011fu i\u00e7in ortaya \u00e7\u0131kan \u00fcr\u00fcndeki g\u00fc\u00e7 ili\u015fkileri de farkl\u0131 olacakt\u0131r.<\/p>\n<p>\u00c7al\u0131\u015fma bir\u00e7ok tasar\u0131msal tercihi i\u00e7ermektedir. Ama TCP\/IP&#8217;nin zaferini sadece tekni\u011fe ba\u011flamak yanl\u0131\u015f olur. Bilgisayar \u00fcreticilerine TCP\/IP\u2019yi bilgisayarlar\u0131na ve a\u011f \u00fcr\u00fcnlerine uygulamalar\u0131 i\u00e7in fon sa\u011fland\u0131\u011f\u0131 ve ARPA\u2019n\u0131n TCP\/IP\u2019nin fiili bir standart haline gelmesi i\u00e7in u\u011fra\u015ft\u0131\u011f\u0131 da g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurulmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>Sonu\u00e7ta telefon ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar\u0131n ba\u011flant\u0131y\u0131, iletimi ve i\u00e7eri\u011fi metala\u015ft\u0131rma giri\u015fimleri ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131kla sonu\u00e7lan\u0131r. Ayr\u0131ca ArpaNet&#8217;in ilk g\u00fcnlerinde ABD\u2019nin en b\u00fcy\u00fck telefon ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131 AT&amp;T\u2019nin a\u011fa daha etkin kat\u0131l\u0131m\u0131 kabul etmeyip X.25\u2019e yat\u0131r\u0131m yapmay\u0131 tercih etti\u011fini de eklemek gerekir. Nedeni ise a\u00e7\u0131kt\u0131r, kar\u015f\u0131s\u0131nda metala\u015ft\u0131rmaya yeterince a\u00e7\u0131k olmayan bir a\u011f vard\u0131r. Fakat ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar a\u011fdan daha fazla kar elde etme aray\u0131\u015f\u0131na devam ederler. \u0130stedikleri f\u0131rsat\u0131 1990\u2019larda \u201cIP k\u0131tl\u0131\u011f\u0131\u201d tart\u0131\u015fmas\u0131 sonras\u0131 ortaya \u00e7\u0131kan IPv6\u2019da yakalarlar. IPv6\u2019n\u0131n tasar\u0131m s\u00fcrecine dahil olan ABD Donanmas\u0131 ve i\u00e7lerinde kablolu televizyon end\u00fcstrisinin de yer ald\u0131\u011f\u0131 ABD\u2019li baz\u0131 \u015firketler IPv6\u2019da kaynak ay\u0131rman\u0131n ve trafik \u00f6nceliklendirmenin olmas\u0131n\u0131 talep ederler. B\u00f6ylece \u00e7oklu ortam i\u00e7eri\u011fini ve zamana duyarl\u0131 veri ayr\u0131cal\u0131kland\u0131r\u0131labilirken bu s\u0131n\u0131fa girmeyen i\u00e7erik a\u011fda daha yava\u015f iletilecektir. ABD Donanmas\u0131 bunu stratejik ama\u00e7lar\u0131 i\u00e7in istemektedir. Kablo end\u00fcstrisi ise evlere \u00e7oklu ortam uygulamalar\u0131n\u0131 g\u00f6t\u00fcrmekle ilgilenmektedir. Ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar ise bunu i\u00e7erik sa\u011flay\u0131c\u0131lardan gelir elde etmek i\u00e7in kullanabilecekler.<\/p>\n<p>AT&amp;T\u2019nin eski CEO\u2019lar\u0131ndan Edward Whitacre 2003 y\u0131l\u0131nda tam da bunu talep etmektedir. Google, Yahoo veya ba\u015fka biri AT&amp;T\u2019nin altyap\u0131s\u0131n\u0131 kullan\u0131yorsa bunun kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6demeli, bunun i\u00e7in bir mekanizma olmal\u0131d\u0131r. Fakat sorun yaln\u0131zca Google, Yahoo, Facebook vb tekellerle AT&amp;T, Verizon ve Comcast gibi ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar aras\u0131nda de\u011fildir. Ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar\u0131n arzulad\u0131\u011f\u0131 X.25\u2019te yapmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131klar\u0131 gibi a\u011f\u0131n tarafs\u0131z olmamas\u0131 ve b\u00fct\u00fcn i\u00e7eri\u011fe e\u015fit davran\u0131lmamas\u0131d\u0131r. Nitekim \u015fu anda bu ama\u00e7lar\u0131na daha kolay ula\u015fmalar\u0131na yarayacak olan IPv6 hen\u00fcz IPv4\u2019\u00fcn yerini almam\u0131\u015f olsa da ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar 2000\u2019li y\u0131llardan itibaren i\u00e7erik filtreleri ve derin paket inceleme gibi teknolojilerle i\u00e7eri\u011fe g\u00f6re a\u011fdaki trafi\u011fe m\u00fcdahale edebilmekteler (age).<\/p>\n<p>Ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar\u0131n a\u011fa m\u00fcdahalelerini genelle\u015ftirebilmeleri i\u00e7in teknik \u00e7\u00f6z\u00fcmlerin yan\u0131nda sekt\u00f6rle ilgili d\u00fczenlemelerin kald\u0131r\u0131lmas\u0131na veya gev\u015fetilmesine de ihtiyac\u0131 vard\u0131r. \u00d6rne\u011fin Google\u2019dan, sundu\u011fu hizmetlerin kullan\u0131c\u0131lara daha h\u0131zl\u0131 eri\u015fmesini sa\u011flamak istiyorsa ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131lara ek \u00f6deme yapmas\u0131 istenmektedir. Elbette ki ayn\u0131 ili\u015fki son derece s\u0131n\u0131rl\u0131 bir b\u00fct\u00e7eyle faaliyetlerine devam eden alternatif medya i\u00e7erik \u00fcreticileri, demokratik kitle \u00f6rg\u00fctleri ve \u00f6zg\u00fcr\/a\u00e7\u0131k kaynakl\u0131 yaz\u0131l\u0131m kullan\u0131c\u0131lar\u0131 i\u00e7in de zorunlu olacakt\u0131r. Ma\u011fdurlar ve bili\u015fim tekelleri, ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131lara kar\u015f\u0131 hukuksal m\u00fccadelede bir araya gelirler. Bu birlikteli\u011fin sorunlar\u0131n\u0131 yaz\u0131n\u0131n sonunda yer verece\u011fim. Ama teknik kararlar\u0131 belirleyecek veya onlar\u0131 s\u0131n\u0131rland\u0131rabilecek bir hak m\u00fccadelesinin \u00f6nemli oldu\u011funu \u00f6zellikle belirtmem gerekiyor.<\/p>\n<p>Ortak ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131l\u0131k (common carriage), bu hak m\u00fccadelesinin \u00f6nemli bile\u015fenlerinden ve ABD\u2019deki a\u011f tarafs\u0131zl\u0131\u011f\u0131 tart\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 anlamada \u00f6nemli bir yere sahip tarihsel bir kavramd\u0131r. Kavram\u0131n k\u00f6kenleri Roma Hukuku\u2019na ve Orta \u00c7a\u011f \u0130ngiltere\u2019sine kadar uzanmaktad\u0131r. Ortak ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131l\u0131k, \u00f6nemli bir kamu hizmetini sunan sadece tek bir \u00f6zne oldu\u011fu durumlarda ortaya \u00e7\u0131kar. Kurallar gere\u011fi bir k\u00f6yde bulunan ve ortak ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131 kapsam\u0131nda de\u011ferlendirilen han, r\u0131ht\u0131m ve hatta cerrah makul bir \u00fccret kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda k\u00f6yde ya\u015fayan herkese hizmet sunmal\u0131d\u0131r. Ortak ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n iki temel ilkesi vard\u0131r. Zararlardan sorumlu olmak ve kamuya hizmet zorunlulu\u011fu. Birincisi ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131n\u0131n ta\u015f\u0131nan mal\u0131n g\u00fcvenli\u011finden sorumlu olmas\u0131d\u0131r. \u0130kincisi ise kamuya hizmettir. Eski \u0130ngiltere&#8217;de ortak (common) s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc i\u015fi yapan ki\u015finin bir ki\u015fi ya da gruba de\u011fil kamuya hizmet etti\u011fini belirtmektedir. \u00d6rne\u011fin bir terzi, belirli ki\u015fi ya da ki\u015filerin \u00f6zel terzili\u011fini de\u011fil, herkesin terzili\u011fini yap\u0131yorsa \u201cortak terzilik\u201dten s\u00f6z edilmektedir (Guniganti ve Grabowski, 2013).<\/p>\n<p>Ortak ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131l\u0131k kavram\u0131, teknolojinin evrimiyle geni\u015fler. Buharl\u0131 gemiler ve demir yollar\u0131ndan sonra telgraf ve telefon da bug\u00fcn internet d\u00fczenlemelerine \u00f6rnek olabilecek bi\u00e7imde ortak ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131l\u0131k ilkesine g\u00f6re d\u00fczenlenir. Telgraf kamuya a\u00e7\u0131k bir hizmet olarak kabul edilir, g\u00f6ndericiler aras\u0131nda bir ayr\u0131m yap\u0131lmamas\u0131 konusunda d\u00fczenleme yap\u0131l\u0131r. \u00d6nce gelen, \u00f6nce hizmet alacakt\u0131r. 1881&#8217;deki bir mahkeme karar\u0131 telgraf ile ta\u015f\u0131mac\u0131l\u0131\u011f\u0131 ayn\u0131 d\u00fczlemde ele almaktad\u0131r. Tabi burada ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n birinci ilkesi gereksizle\u015fir, ikinci ilkesi \u00f6ne \u00e7\u0131kar. Telefon da ayn\u0131 \u00e7izgide ilerleyecektir. ABD Kongresi\u2019nin 1910&#8217;daki karar\u0131na g\u00f6re telgraf, telefon ve kablo \u015firketlerinin ortak ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131 olarak nitelendirilmesi gerekti\u011fi belirtilmektedir. AT&amp;T&#8217;nin yerel rakiplerini sat\u0131n almas\u0131 ve b\u00f6lgeler aras\u0131 ba\u011flant\u0131lar\u0131 yapmamas\u0131 nedeniyle Adalet Bakanl\u0131\u011f\u0131 devreye girecek ve 1913&#8217;te AT&amp;T d\u00fczenlemeyi kabul etmek zorunda kalacakt\u0131r. Kingsbury Taahh\u00fcd\u00fcne g\u00f6re AT&amp;T, Western Union ile ili\u015fkisini kesecek; rekabet\u00e7i nitelikte olmayan ba\u011f\u0131ms\u0131z telefon \u015firketlerinin AT&amp;T\u2019nin uzun mesafe a\u011f\u0131yla bir birine ba\u011flanabilmesine izin verecek ve rekabet etti\u011fi ba\u011f\u0131ms\u0131z telefon \u015firketlerini sat\u0131n almaktan vazge\u00e7ecektir. Kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda da telekom\u00fcnikasyon sekt\u00f6r\u00fcn\u00fcn \u00f6zel sekt\u00f6r\u00fcn elinde kalmas\u0131na izin verilecek ve \u015firket demiryollar\u0131nda ve Standard Oil\u2019de oldu\u011fu gibi par\u00e7alanmayacakt\u0131r (age).<\/p>\n<p>T\u00fcm bu d\u00fczenlemelerin sorumlulu\u011fu 1887\u2019de kurulan ICC\u2019nin (Interstate Commerce Commission &#8211; Eyaletler Aras\u0131 Ticaret Komisyonu) \u00fczerindedir. Fakat bu s\u00fcre\u00e7te ICC\u2019nin as\u0131l i\u015fi olan demir yollar\u0131n\u0131n d\u00fczenlenmesine odaklanmas\u0131, telgraf ve telefon \u015firketleriyle yeterince ilgilenememesi nedeniyle 1934 y\u0131l\u0131nda ABD\u2019de y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe giren \u0130leti\u015fim Yasas\u0131\u2019yla FCC kurulur. \u0130leti\u015fim Yasas\u0131\u2019nda Eyaletler Aras\u0131 Ticaret yasas\u0131ndaki ortak ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131 tan\u0131m\u0131 al\u0131narak ortak ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131 \u201ckamuya bir kira kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda ileti\u015fim hizmeti sunmakla g\u00f6revli herhangi bir ki\u015fi\u201d olarak tan\u0131mlan\u0131r. FCC, telefon ve telgraftan sonra kablonun ortak ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunarak kablolu yay\u0131nlar\u0131n d\u00fczenlenmesine dahil olmak istemez. Ancak 1962\u2019de kablo sistemlerinin say\u0131s\u0131 neredeyse 800, abonelerinki ise 850000 olmu\u015ftur. 1965\u2019te \u00f6nce mikrodalga antenleriyle sinyal alan kablolu sistemler, 1966\u2019da t\u00fcm kablolu sistemler i\u00e7in d\u00fczenlemeler yap\u0131l\u0131r. Sonraki y\u0131llarda, konjonkt\u00fcre ba\u011fl\u0131 olarak, mahkemeler FCC\u2019nin kablolu sistemlerdeki d\u00fczenleyici rol\u00fcn\u00fc onaylayan, sorgulayan veya s\u0131n\u0131rlayan kararlar verirler (age).<\/p>\n<p>1970&#8217;lerin ba\u015f\u0131nda FCC, d\u00fczenlemenin bilgisayar end\u00fcstrisinde inovasyona zarar verece\u011fini \u00f6ne s\u00fcrerek bilgisayar hizmetlerine y\u00f6nelik bir d\u00fczenlemeden ka\u00e7\u0131n\u0131r. Ancak internetin ilk g\u00fcnlerinde kullan\u0131c\u0131lar\u0131n bir telefon hatt\u0131 \u00fczerinden \u0130SS&#8217;ye (\u0130nternet Servis Sa\u011flay\u0131c\u0131) ba\u011flan\u0131yor olmas\u0131 nedeniyle yerel telefon a\u011flar\u0131 herhangi bir \u0130SS i\u00e7in ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131 g\u00f6revi \u00fcstlenmektedir. Krugman (2007) federal d\u00fczenleyicilerin zorlamas\u0131yla yerel telefon \u015firketlerinin altyap\u0131lar\u0131n\u0131 \u0130SS&#8217;lere a\u00e7mas\u0131n\u0131n ABD&#8217;de internetin geli\u015fmesinde etkili oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmektedir. Ancak 1990&#8217;larda internet ya\u015famd\u0131r s\u00f6z\u00fc bir kez daha do\u011frulan\u0131r. Neoliberal r\u00fczgarlar\u0131n ba\u015fta ABD olmak \u00fczere d\u00fcnyay\u0131 alt\u00fcst etti\u011fi bir s\u00fcre\u00e7te internet de bundan uzak duramaz. Demir yollar\u0131 ve havayollar\u0131nda d\u00fczenlemelerin azalt\u0131lmas\u0131 (deregulation), di\u011fer bir deyi\u015fle \u015firketler i\u00e7in kurals\u0131z bir ortam\u0131n yarat\u0131lmas\u0131 giri\u015fimi internete de s\u0131\u00e7rar. Telekom\u00fcnikasyon ve kablo \u015firketlerinin geni\u015f bant a\u011flar \u00fczerinden internete eri\u015fim hizmeti vermeye ba\u015flamas\u0131ndan sonra \u015firketler kurals\u0131zla\u015ft\u0131rma konusunda ABD&#8217;li yasa koyucular\u0131 ikna ederler. B\u00f6ylece 1996&#8217;da Clinton y\u00f6netimi internetin kurals\u0131zla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 y\u00f6n\u00fcnde \u00f6nemli ama \u00e7eli\u015fkili bir ad\u0131m atar. 1996 telekom\u00fcnikasyon Kanunu&#8217;na g\u00f6re farkl\u0131 medyalar farkl\u0131 bi\u00e7imlerde d\u00fczenlenecektir. Birinci ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda enformasyon servisleri yer almaktad\u0131r ve yasal bir d\u00fczenlemeye ba\u011fl\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 gibi FCC&#8217;nin enformasyon servisleri \u00fczerinde s\u0131n\u0131rl\u0131 bir yetkisi olacakt\u0131r. \u0130kinci ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda ise telekom\u00fcnikasyon servisleri yer almaktad\u0131r ve yasal d\u00fczenlemeye ba\u011fl\u0131d\u0131r. FCC, internetin bir enformasyon hizmeti oldu\u011funa karar verir (Guniganti ve Grabowski, 2013). 2005 y\u0131l\u0131nda FCC, telefon hatlar\u0131 \u00fczerinden ger\u00e7ekle\u015ftirilen geni\u015f bant internet eri\u015fimini de enformasyon hizmeti s\u0131n\u0131f\u0131na al\u0131r.<\/p>\n<p>2008 y\u0131l\u0131na gelindi\u011finde FCC y\u00f6neticileri kurals\u0131zla\u015ft\u0131rma konusunda \u00e7ok ileri gittiklerini itiraf ederler. D\u00fczenleme olmamas\u0131n\u0131n rekabeti ve dolay\u0131s\u0131yla inovasyonu art\u0131raca\u011f\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Ama \u00f6yle olmam\u0131\u015f, ucuz ve h\u0131zl\u0131 internet yerine telekom\u00fcnikasyon \u015firketleri kurals\u0131zl\u0131ktan, baz\u0131 web sitelerini ve uygulamalar\u0131 h\u0131zland\u0131rmak baz\u0131lar\u0131n\u0131 da yava\u015flatmak i\u00e7in yararlanm\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6rne\u011fin Comcast kendi talebe ba\u011fl\u0131 g\u00f6r\u00fcnt\u00fc (video-on-demand) hizmetiyle rekabet etti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7in m\u00fc\u015fterilerinin Bittorrent kullan\u0131m\u0131n\u0131 yava\u015flatm\u0131\u015ft\u0131r (age).<\/p>\n<p>FCC\u2019nin, Kas\u0131m 2011\u2019de y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe giren 2010 A\u00e7\u0131k \u0130nternet Talimat\u0131 ABD\u2019de ba\u011flay\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 olan ilk a\u011f tarafs\u0131zl\u0131\u011f\u0131 politikas\u0131 olur. Bu politikaya g\u00f6re, geni\u015f bant a\u011f ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar\u0131ndan beklentiler \u015funlard\u0131r: trafik i\u015fletmelerinde \u015feffafl\u0131k, herhangi bir yasal i\u00e7eri\u011fin, servisin, uygulaman\u0131n veya cihaz\u0131n engellenmemesi, iletimde bir ayr\u0131cal\u0131k yap\u0131lacaksa bunun hakl\u0131 bir gerek\u00e7esinin olmas\u0131. Fakat talimat\u0131n, kablolu \u201ckamusal internet\u201d ile kablosuz a\u011flar\u0131 ve \u00f6zelle\u015fmi\u015f hizmetleri ayr\u0131 tutmas\u0131 \u00f6nemli bir ele\u015ftiri konusudur. A\u00e7\u0131k \u0130nternet, \u0130SS\u2019lerin \u00fccret kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda baz\u0131 i\u00e7erikleri \u00f6nceliklendirmesine imkan vermektedir. 2014\u2019te FCC bir ad\u0131m daha atar ve internette yava\u015f ve h\u0131zl\u0131 \u015feritlerin olabilece\u011fi bir teklif sunar (<a href=\"https:\/\/www.publicknowledge.org\/news-blog\/blogs\/how-the-fccs-proposed-fast-lanes-would-actually-work\">https:\/\/www.publicknowledge.org\/news-blog\/blogs\/how-the-fccs-proposed-fast-lanes-would-actually-work<\/a>). FCC, 15 Temmuz 2014\u2019te web\u2019den kamuoyunun d\u00fc\u015f\u00fcncesini \u00f6\u011frenmek istedi\u011finde birinci g\u00fcn 1,1 milyon g\u00f6r\u00fc\u015f al\u0131r ve bu g\u00f6r\u00fc\u015flerden sadece %1\u2019i a\u00e7\u0131k\u00e7a a\u011f tarafs\u0131zl\u0131\u011f\u0131na kar\u015f\u0131d\u0131r. 15 Eyl\u00fcl 2014\u2019te a\u011f tarafs\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunan insanlar\u0131n, sivil toplum \u00f6rg\u00fctlerinin ve \u015firketlerin yo\u011fun kat\u0131l\u0131m\u0131yla FCC\u2019ye iletilen g\u00f6r\u00fc\u015f say\u0131s\u0131 3,7 milyon olur. 26 \u015eubat 2015\u2019te FCC, 1996 telekom\u00fcnikasyon Kanunu&#8217;na g\u00f6re birinci ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda (d\u00fczenlenmeyen hizmet olarak) yer alan interneti ikinci ba\u015fl\u0131k (d\u00fczenlenen hizmetler) alt\u0131nda s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131r. 12 Temmuz 2015\u2019te, a\u011f tarafs\u0131zl\u0131\u011f\u0131 yerine kullanmay\u0131 tercih etti\u011fi A\u00e7\u0131k \u0130nternet \u0130lkeleri\u2019ni ilan eder. Bu ilkeler hem sabit hem de mobil geni\u015f bant hizmetleri i\u00e7in ge\u00e7erli olacakt\u0131r:<\/p>\n<ul>\n<li>Geni\u015f bant sa\u011flay\u0131c\u0131lar hi\u00e7bir yasal i\u00e7erik, uygulama, hizmet ve zarars\u0131z cihaza eri\u015fimi engelleyemez.<\/li>\n<li>Geni\u015f bant sa\u011flay\u0131c\u0131lar yasal internet trafi\u011fini i\u00e7erik, uygulama, hizmet ve cihaz temelinde zay\u0131flatamaz veya d\u00fc\u015f\u00fcremez.<\/li>\n<li>Geni\u015f bant sa\u011flay\u0131c\u0131lar, \u00f6demeyle baz\u0131 trafi\u011fi \u00f6nceliklendiremez.<\/li>\n<\/ul>\n<p>K\u0131sacas\u0131, a\u011f tarafs\u0131zl\u0131\u011f\u0131 savunucular\u0131, a\u011f tarafs\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ortadan kald\u0131rmak isteyen ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131lara kar\u015f\u0131 \u00f6nemli bir zafer kazanm\u0131\u015ft\u0131r. Ama interneti daha derin metala\u015ft\u0131rmak ve k\u00e2r\u0131n yeniden payla\u015f\u0131m\u0131n\u0131 isteyen ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar ve \u0130SS\u2019ler kolayca pes etmeyecekler gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Obama\u2019n\u0131n net olarak a\u011f tarafs\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131n yan\u0131nda durdu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcrse Trump iktidar\u0131nda farkl\u0131 geli\u015fmelerin ya\u015fanabilece\u011fini g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurmak gerekir. IPv6\u2019n\u0131n tamamen IPv4\u2019\u00fcn yerini almas\u0131 da dengeleri de\u011fi\u015ftirebilir. Ancak a\u011f tarafs\u0131zl\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in yap\u0131lan bu m\u00fccadelenin en kritik olaylar\u0131ndan biri 2010 y\u0131l\u0131nda a\u011f tarafs\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunan Google\u2019\u0131n kar\u015f\u0131 cephede yer alan (ayn\u0131 zamanda Android projesindeki i\u015f orta\u011f\u0131 olan) ABD\u2019nin en b\u00fcy\u00fck eri\u015fim sa\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131ndan Verizon ile FCC b\u00fcnyesinde kapal\u0131 kap\u0131lar ard\u0131nda yapt\u0131\u011f\u0131 anla\u015fmad\u0131r. Google ve Verizon \u015fu anki internet yap\u0131s\u0131n\u0131n korunmas\u0131 ancak ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131lara ve onlar\u0131n i\u015f orta\u011f\u0131 olan i\u00e7erik sa\u011flay\u0131c\u0131lara a\u00e7\u0131k \u00f6zel internetlerin olabilece\u011fi konusunda anla\u015f\u0131rlar. Google ayn\u0131 cephede yer ald\u0131klar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnen insanlar\u0131 hayal k\u0131r\u0131kl\u0131\u011f\u0131na u\u011fratm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n<p>Ya\u015fanan hayal k\u0131r\u0131kl\u0131\u011f\u0131 a\u011f tarafs\u0131zl\u0131\u011f\u0131, \u00f6zg\u00fcr internet, \u00f6zg\u00fcr\/a\u00e7\u0131k kaynakl\u0131 yaz\u0131l\u0131m vb konularda m\u00fccadele eden insanlar\u0131n en zay\u0131f noktas\u0131na i\u015faret ediyor. Dolber (2013) bu zay\u0131fl\u0131\u011f\u0131 enformasyonculuk (informationism) ideolojisi ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda tart\u0131\u015fmaktad\u0131r. Dolber (2013) a\u011f tarafs\u0131zl\u0131\u011f\u0131 tart\u0131\u015fmalar\u0131nda oldu\u011fu gibi enformasyonculuk ideolojisinin sivil toplum kurulu\u015flar\u0131 ile \u015firketleri ayn\u0131 cephelerde bir araya getirmekle kalmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ayn\u0131 zamanda potansiyel m\u00fcttefikleri kar\u015f\u0131 cephelere s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ifade etmektedir. Enformasyonculuk ideolojisi, bili\u015fim teknolojilerinin kurals\u0131zla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f k\u00fcresel kapitalizmdeki rol\u00fcn\u00fc g\u00f6rmezden gelirken insanlar\u0131n teknolojiyle donat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 k\u00fcresel bir vatanda\u015fl\u0131\u011f\u0131 savunmaktad\u0131r. Bilgi ve enformasyonun rol\u00fc y\u00fcceltilirken kapitalist \u00fcretim ili\u015fkileri, \u015firket sahipli\u011fi ve kontrol\u00fc, \u015firket ve devlet iktidar\u0131n\u0131n hegemonik yap\u0131lanmas\u0131 g\u00f6rmezden gelinir. \u0130nternet ve dijital teknolojilerin geli\u015fimi s\u00fcresince e\u015fitsizli\u011fin artt\u0131\u011f\u0131 ger\u00e7e\u011fi dikkate al\u0131nmaz (age).<\/p>\n<p>Dolber (2013) enformasyonculu\u011fun birbiriyle ili\u015fkili \u00fc\u00e7 mite dayand\u0131\u011f\u0131n\u0131 ifade eder. Birinci mit, emek ve sermaye aras\u0131nda asli bir \u00e7eli\u015fki olmad\u0131\u011f\u0131d\u0131r. \u0130kincisi, ileri ileti\u015fim teknolojilerine eri\u015fimin politik kat\u0131l\u0131m\u0131 ve tam vatanda\u015fl\u0131\u011f\u0131 geli\u015ftirece\u011fidir. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc ise yeni medya sekt\u00f6r\u00fc i\u00e7inde yer alan se\u00e7kinlerin neoliberalizm alt\u0131nda demokrasinin savunucusu oldu\u011fudur. Bu \u00fc\u00e7 mit ba\u015far\u0131l\u0131 bir \u015fekilde sivil toplumu b\u00f6lebilmekte ve kitleleri \u015firketlerin arkas\u0131na yedekleyebilmektedir.<\/p>\n<p>\u00d6rne\u011fin a\u011f tarafs\u0131zl\u0131\u011f\u0131 tart\u0131\u015fmalar\u0131nda, kurucular\u0131 kapitalizme ve medyan\u0131n sistem i\u00e7indeki rol\u00fcne kar\u015f\u0131 mesafeli olan Free Press gibi \u00f6rg\u00fctlerin enformasyon ideolojisi etkisinde dile getirdikleri tezler, \u015firketlerle ittifaklar\u0131n\u0131 g\u00fc\u00e7lendirmekte ama di\u011fer yandan neoliberalizmin geli\u015ftirdi\u011fi medya ili\u015fkilerine kar\u015f\u0131 m\u00fccadelelerini zay\u0131flatmaktad\u0131r. \u00d6rne\u011fin birinci mitte ifade edildi\u011fi gibi emek ve sermaye aras\u0131ndaki \u00e7eli\u015fki g\u00f6rmezden gelinmektedir. A\u011f tarafs\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131n rekabeti art\u0131raca\u011f\u0131n\u0131 ve bunun da t\u00fcketicilere olumlu yans\u0131yaca\u011f\u0131n\u0131 savunulmaktad\u0131r. H\u00fck\u00fcmet kurulu\u015flar\u0131 nezdinde bu tez daha kabul edilebilir olabilir. Ayn\u0131 tezler kar\u015f\u0131 cephede, a\u011f tarafs\u0131zl\u0131\u011f\u0131na kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kmak i\u00e7in de kullan\u0131labilmektedir. Ancak her iki durumda da rekabeti kutsayan bu s\u00f6ylem, piyasalar\u0131 temel alan neoliberal sistemi besler ve g\u00fcn gelir piyasalar\u0131n \u201csa\u011fl\u0131kl\u0131\u201d i\u015fleyi\u015fi insan hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerinin kar\u015f\u0131s\u0131na dikilir. \u0130kinci mit ise daha \u00e7ok internet teknolojilerine y\u00fcklenen demokratikliktir. Ancak bu demokrasinin s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131n Facebook, Google veya herhangi bir \u015firket taraf\u0131ndan \u00e7izildi\u011fi umursanmaz. Free Press, internette h\u0131zl\u0131 ve yava\u015f \u015feritler yaratman\u0131n, yeni \u015firketlerin kendinden \u00f6nce var olanlarla e\u015fit \u015fartlarda olmamas\u0131n\u0131n yeni Google, eBay ve Napster\u2019lar\u0131n olu\u015fumunu engelleyece\u011fini savunur. Yine \u00fcst\u00fc kapal\u0131 olarak bili\u015fim \u015firketlerinin iyili\u011fi ve farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131 tescillenir. Google iyidir, AT&amp;T k\u00f6t\u00fcd\u00fcr! Google\u2019\u0131n kapitalizm i\u00e7in kendi \u00e7\u0131karlar\u0131 olan bir \u015firket oldu\u011fu unutturulur (age).<\/p>\n<p>A\u011f tarafs\u0131zl\u0131\u011f\u0131 tart\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n kar\u015f\u0131 cephesinde de durum pek farkl\u0131 de\u011fildir. 300 bini kablo ve telefon hizmetlerinde olmak \u00fczere 700 bin \u00fcyesi olan CWA (Communications Workers of America &#8211; ABD \u0130leti\u015fim \u00c7al\u0131\u015fanlar\u0131) da kendilerinin ve kamunun \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 \u015firketlerden ayr\u0131 g\u00f6rmemektedir. CWA Ba\u015fkan\u0131 Larry Cohen, geni\u015f bant sa\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131n a\u011f tarafs\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 bozan ad\u0131mlar\u0131n\u0131 hakl\u0131 bulmakta, ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar\u0131n yapt\u0131klar\u0131 yat\u0131r\u0131m\u0131n kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 alma iste\u011fini kapitalizmin gere\u011fi olarak nitelendirmektedir. Geni\u015f bant sa\u011flay\u0131c\u0131lar, ABD\u2019nin k\u00fcresel piyasalardaki rekabet\u00e7i konumunu koruyacak ve di\u011fer \u00fclkelerin gerisine d\u00fc\u015fmesini engelleyecektir. Geni\u015f bant sa\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131n \u201cherkese eri\u015fim hakk\u0131\u201d s\u00f6ylemi ve bunun CWA taraf\u0131ndan da sorgulanmaks\u0131z\u0131n desteklenmesi Dolber\u2019in (2013) belirtti\u011fi ikinci mite \u00f6rnektir. Geni\u015f bant sa\u011flay\u0131c\u0131lar, a\u011f tarafs\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ortadan kald\u0131rarak k\u00e2rlar\u0131n\u0131 art\u0131rmak istediklerini de\u011fil ta\u015fraya ve toplumun d\u00fc\u015f\u00fck gelirli kesimlerine ucuz ve h\u0131zl\u0131 internet g\u00f6t\u00fcrmek i\u00e7in masraflar\u0131 payla\u015fmak istediklerini s\u00f6ylemektedir. \u0130nternetin eri\u015filebilirli\u011finin artmas\u0131n\u0131n toplumun dezavantajl\u0131 kesimlerini k\u00fclt\u00fcrel ve ekonomik olarak g\u00fc\u00e7lendirece\u011fi \u00f6ne s\u00fcr\u00fclmektedir. B\u00f6ylece internetteki s\u0131n\u0131fsal \u00e7eli\u015fkiler ve desteklenen politikan\u0131n hangi s\u0131n\u0131f\u0131n konumunu g\u00fc\u00e7lendiren bir potansiyel ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 atlanmaktad\u0131r. Free Press ile Google aras\u0131ndaki ili\u015fkinin bir benzerini CWA ile geni\u015f bant sa\u011flay\u0131c\u0131lar aras\u0131nda g\u00f6rmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. A\u011f\u0131n h\u00fck\u00fcmet m\u00fcdahalesi olmaks\u0131z\u0131n kendi kendini d\u00fczenlemesini savunmakta, s\u00f6zlerini ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc ve sans\u00fcr kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131 ile s\u00fcslemekte ama \u00f6zellikle de t\u00fcm Amerikanlar\u0131n eri\u015febilece\u011fi y\u00fcksek kapasiteli a\u011flar\u0131n in\u015fas\u0131na vurgu yapmaktad\u0131r. Dolber (2013), bu s\u00f6ylemin say\u0131sal b\u00f6l\u00fcnmede (bili\u015fim teknolojilerine eri\u015fimde e\u015fitsizlik) telekom\u00fcnikasyon devlerini demokrasinin savunucusu olarak g\u00f6sterdi\u011fini ve CWA\u2019n\u0131n i\u015fverenlerinin k\u00e2rl\u0131 olmayan yerlere y\u00fcksek h\u0131zl\u0131 a\u011f in\u015fa etmemesinin \u00fczerini \u00f6rtt\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc belirtir. B\u00f6ylece say\u0131sal b\u00f6l\u00fcnmeyi devam ettiren k\u00e2r aray\u0131\u015f\u0131n\u0131 da me\u015frula\u015ft\u0131rm\u0131\u015f olurlar. Dolber (2013) enformasyonculuk ideolojisinin benzer etkilerinin a\u011f tarafs\u0131zl\u0131\u011f\u0131 tart\u0131\u015fmalar\u0131nda di\u011fer gruplar\u0131 da etkiledi\u011fini, \u00f6rne\u011fin siyahlar\u0131n say\u0131sal b\u00f6l\u00fcnmeyi \u00e7\u00f6zece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fckleri telekom\u00fcnikasyon firmalar\u0131n\u0131n yan\u0131nda yer ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 ifade eder.<\/p>\n<p style=\"text-align: center;\">***<\/p>\n<p>Dolber\u2019\u0131n (2013) belirtti\u011fi gibi ortak \u00e7\u0131karlara sahip olan sivil toplum \u00f6rg\u00fctlerinin, sendikalar\u0131n ve demokratik bir medya sistemini \u00f6nemseyen herkesin sermayenin \u00e7\u0131karlar\u0131nca kontrol edilen de\u011fil, halk\u0131n \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 g\u00f6zeten birliktelikler kurabilmesi gerekir. Asl\u0131nda temel sorun da buradad\u0131r. Harvey (2015), Neoliberalizmin K\u0131sa Tarihi adl\u0131 kitab\u0131nda \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn Amerikal\u0131lar i\u00e7in sihirli bir kelime oldu\u011funu, herhangi bir \u015feyi hakl\u0131 g\u00f6stermenin arac\u0131 haline geldi\u011fini yazar. Neoliberalizmin serbestlik ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fck \u00fczerine kurulu retori\u011fi sermaye s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n iktidar\u0131n\u0131n s\u00fcrd\u00fcr\u00fclmesine ve yeniden in\u015fas\u0131na hizmet eder; \u00e7o\u011fu zaman da bu s\u00fcreci maskeler. \u00d6rne\u011fin yukar\u0131daki enformasyonculuk ideolojisi \u00f6rneklerine bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda her iki tarafta da \u00f6zg\u00fcrl\u00fck vurgusu belirgindir: \u0130fade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc, eri\u015fim \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc, rekabet \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc&#8230; Her iki taraf da ayn\u0131 \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerle kendini me\u015frula\u015ft\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r. Ancak emek ve sermaye aras\u0131ndaki \u00e7eli\u015fkiyi kabul eden bir s\u0131n\u0131f siyaseti ya\u015fam\u0131 ve interneti ger\u00e7ekten \u00f6zg\u00fcrle\u015ftirebilir. Tek ba\u015f\u0131na sosyal medyaya eri\u015fim \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn bir de\u011feri yoktur.<\/p>\n<p><b>Kaynaklar<\/b><\/p>\n<p>Dolber, B. (2013). Informationism as Ideology: Technological Myths in the Network Neutrality Debate. Regulating the Web: Network Neutrality and the Fate of the Open Internet, 143.<\/p>\n<p>Guniganti, P., Grabowski, M. (2013). Applying Common Carriage to Network Neutrality in the United States. Regulating the Web: Network neutrality and the fate of the open Internet, 71.<\/p>\n<p>Harvey, D. (2015). Neoliberalizmin K\u0131sa Tarihi, \u00c7ev. Aylin Onacak, Sel Yay\u0131nc\u0131l\u0131k, \u0130stanbul.<\/p>\n<p>Krugman, P. (2007). The French Connections. <i>The New York Times<\/i>.<\/p>\n<p>Stiegler, Z. (2013). Visions of Modernity: Communication, Technology, and Network Neutrality in Historical Perspective. Regulating the Web: Network neutrality and the fate of the open Internet, 11.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>ABD h\u00fck\u00fcmetinin maddi olarak destekledi\u011fi bir sivil toplum kurulu\u015fu olan Freedom House&#8217;un Freedom On The Net (A\u011fda \u00d6zg\u00fcrl\u00fck) 2016 adl\u0131 raporu kas\u0131m ay\u0131nda yay\u0131mland\u0131 (https:\/\/freedomhouse.org\/sites\/default\/files\/FOTN_2016_BOOKLET_FINAL.pdf). Rapor 65 \u00fclkeyi (d\u00fcnyadaki t\u00fcm internet kullan\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n %88&#8217;ini) kaps\u0131yor ve Haziran 2015&#8217;ten May\u0131s 2016&#8217;ya kadar olan geli\u015fmeleri de\u011ferlendiriyor. Raporda internet \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn son alt\u0131 y\u0131lda geriledi\u011fi, h\u00fck\u00fcmetlerin \u015fimdiye dek hi\u00e7 olmad\u0131\u011f\u0131 kadar sosyal medyay\u0131 ve ileti\u015fim uygulamalar\u0131n\u0131 sans\u00fcrledi\u011fi belirtiliyor. H\u00fck\u00fcmetler, \u00f6zellikle h\u00fck\u00fcmet kar\u015f\u0131t\u0131 g\u00f6steriler s\u0131ras\u0131nda enformasyonun h\u0131zl\u0131 yay\u0131lmas\u0131n\u0131 \u00f6nlemek amac\u0131yla \u00e7e\u015fitli yollara ba\u015fvuruyorlar. Bir yandan sosyal medyaya eri\u015fim k\u0131s\u0131tlamalar\u0131 artarken di\u011fer yandan da internet kullan\u0131c\u0131lar\u0131 yapt\u0131klar\u0131 payla\u015f\u0131mlar nedeniyle cezaland\u0131r\u0131l\u0131yorlar. \u0130\u00e7erik payla\u015f\u0131m\u0131n\u0131n yan\u0131nda Facebook&#8217;ta bir i\u00e7eri\u011fi be\u011fenmek<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[70,23,25,19,3,22,30,116],"tags":[179,173,177,178,174,176,175],"class_list":["post-503","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-emek","category-erisim-hakki","category-gozetim","category-ifade-ozgurlugu","category-ozgur_yazilim","category-sansur","category-sosyal-aglar","category-teknoloji-tarihi","tag-acik-kaynak","tag-ag-tarafsizligi","tag-enformasyonculuk","tag-informationism","tag-tcpip","tag-telekomunikasyon","tag-x-25"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/503","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=503"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/503\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":504,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/503\/revisions\/504"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=503"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=503"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=503"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}