{"id":519,"date":"2017-06-21T21:01:21","date_gmt":"2017-06-21T18:01:21","guid":{"rendered":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/?p=519"},"modified":"2017-06-22T21:15:12","modified_gmt":"2017-06-22T18:15:12","slug":"ozgur-yazilim-bir-son-mu-yoksa-baslangic-mi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/?p=519","title":{"rendered":"\u00d6zg\u00fcr Yaz\u0131l\u0131m: Bir Son Mu Yoksa Ba\u015flang\u0131\u00e7 M\u0131?"},"content":{"rendered":"

Ge\u00e7en y\u0131l kas\u0131m ay\u0131nda Alternatif Medya Derne\u011fi, Dmytri Kleiner’in Telekom\u00fcnist Manifesto adl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n T\u00fcrk\u00e7e \u00e7evirisini yay\u0131mlad\u0131. Telekom\u00fcnist Manifesto’nun \u00f6zg\u00fcn s\u00fcr\u00fcm\u00fcn\u00fc http:\/\/networkcultures.org\/publications\/#netnotebook<\/a>, T\u00fcrk\u00e7e \u00e7evirisini ise http:\/\/sendika48.org\/wp-content\/uploads\/2016\/11\/2016-telekomunist_manifesto_pdf.pdf <\/a>(*) adreslerinden \u00fccretsiz indirebilirsiniz. Kleiner (2016), \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 manifesto olarak adland\u0131rmas\u0131na kar\u015f\u0131n bunun “b\u00fct\u00fcn bir kuramsal sistem, dogmatik bir inan\u00e7 k\u00fcmesi veya siyasal bir hareketin platformu anlam\u0131nda bir bildirge” olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131n alt\u0131n\u0131 \u00e7iziyor; ba\u015flang\u0131\u00e7 ve tan\u0131t\u0131m ama\u00e7l\u0131 bir bildirge oldu\u011funu belirtiyor. Manifesto, 2004-2008 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda Kleiner\u2019\u0131n kendisinin \u00fcretti\u011fi ve \u00fcretimine katk\u0131da bulundu\u011fu, yeniden d\u00fczenlenen metinlerden olu\u015fuyor.<\/p>\n

<\/p>\n

Bu yaz\u0131da Kleiner\u2019\u0131n (2016) manifestoda yer alan tespit ve \u00f6nerilerini aktaraca\u011f\u0131m. Kleiner, bir yaz\u0131l\u0131m geli\u015ftirici ve tezlerinin arkas\u0131nda dijital ortamdaki pratiklerin ba\u015far\u0131lar\u0131n\u0131n ve i\u00e7erdi\u011fi zaaflar\u0131n ele\u015ftirisinin \u00f6nemli bir yeri var. Manifesto, \u00fc\u00e7 sorun alan\u0131 ve bunlar\u0131n birbiriyle ili\u015fkisi \u00fczerinde yo\u011funla\u015f\u0131yor: altyap\u0131, fikri m\u00fclkiyet ve bili\u015fsel emek. Kleiner\u2019\u0131n (2016) bu \u00fc\u00e7 sorun alan\u0131 hakk\u0131ndaki tespitlerine kat\u0131lsam da iki \u00f6nerisi (Giri\u015fimci Kom\u00fcnizm ve Copyfarleft) i\u00e7in ayn\u0131 \u015feyi s\u00f6yleyemeyece\u011fim. Bunun nedeni Kleiner\u2019\u0131n (2016) \u00f6nerilerini yanl\u0131\u015f, uygulanamaz veya anlams\u0131z bulmam de\u011fil. Kleiner\u2019\u0131n (2016) yazd\u0131klar\u0131 akla yatk\u0131n ama biraz fazla s\u0131rad\u0131\u015f\u0131. Kitaptaki “Giri\u015fimci Kom\u00fcnizm” alt ba\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 okuyunca insan\u0131n kafas\u0131 allak bullak oluyor. Bu konular hakk\u0131nda ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir ara\u015ft\u0131rma yapmadan olumlu ya da olumsuz bir g\u00f6r\u00fc\u015f belirtmek istemiyorum. Kleiner (2016) her iki \u00f6nerisinde de, Richard Stallman\u2019\u0131n GPL\u2019de (General Public License \u2013 Genel Kamu Lisans\u0131) yapt\u0131\u011f\u0131 gibi kapitalizmin kendi kurumlar\u0131n\u0131, kendisine kar\u015f\u0131 kullanma amac\u0131 g\u00fcd\u00fcyor.
\nKleiner (2016) Telekom\u00fcnizm’le al\u0131\u015f\u0131ld\u0131k bir kom\u00fcnizmden s\u00f6z etmiyor. Telekom\u00fcnizm, merkezi olmayan, da\u011f\u0131t\u0131k ve uzaktan bir kom\u00fcnizm. Fiziksel bir mekana ba\u011fl\u0131 de\u011fil ve P2P (peer-to-peer) a\u011flardan esinleniyor. Kleiner (2016), e\u015fitlik\u00e7i P2P a\u011flar\u0131 kom\u00fcnizmle, hiyerar\u015fik ili\u015fkiler i\u00e7eren istemci-sunucu a\u011flar\u0131n\u0131 ise kapitalist devletle \u00f6zde\u015fle\u015ftirmekte ve WWW\u2019nin (World Wide Web \u2013 D\u00fcnyay\u0131 Saran A\u011f) geli\u015fimiyle birlikte \u0130nternet\u2019in P2P bir yap\u0131dan saparak istemci-sunucu a\u011flar\u0131yla \u00f6r\u00fclmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtiyor. Manifestonun P2P Kom\u00fcni\u0307zme Kar\u015f\u0131 \u0130stemci\u0307-Sunucu Kapi\u0307tali\u0307st Devlet ba\u015fl\u0131kl\u0131 b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde a\u011f\u0131n ekonomi politi\u011fini ve yeniden \u00fcretim sorununu tart\u0131\u015f\u0131yor. Bu tart\u0131\u015fmaya girmeden \u00f6nce P2P a\u011flara k\u0131saca bakal\u0131m.<\/p>\n

P2P A\u011flar Neden \u00d6nemlidir?<\/h2>\n

\u0130ki ya da daha fazla kullan\u0131c\u0131 aras\u0131ndaki en basit ileti\u015fim a\u015fa\u011f\u0131daki gibi bir a\u011f olu\u015fturmakt\u0131r. A ve B bilgisayarlar\u0131 Resim-1\u2019de oldu\u011fu gibi birbirlerine do\u011frudan ses, g\u00f6r\u00fcnt\u00fc ve metin dosyalar\u0131 g\u00f6nderebilirler:<\/p>\n

\"Basit<\/a>
Resim 1<\/figcaption><\/figure>\n

Di\u011fer bir se\u00e7enek de istemci olarak adland\u0131r\u0131lan A ve B bilgisayarlar\u0131n\u0131n aralar\u0131ndaki ileti\u015fimi bir sunucu \u00fczerinden ger\u00e7ekle\u015ftirmesidir.<\/p>\n

\"Sunucu-\u0130stemci<\/a>
Resim 2<\/figcaption><\/figure>\n

A enformasyonu C sunucusuna y\u00fckler ve B de bunu C’den indirir. \u201cC\u2019ye neden gerek var?\u201d diye sorabilirsiniz. Ama g\u00fcn\u00fcm\u00fczde iki ya da daha fazla ki\u015fi aras\u0131ndaki dosya payla\u015f\u0131m\u0131n\u0131n \u00e7o\u011fu zaman bir sunucu arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131na dikkat edelim; \u00f6rne\u011fin bir kullan\u0131c\u0131 di\u011ferine WhatsApp\u2019tan foto\u011fraf g\u00f6nderdi\u011finde arada bir sunucu vard\u0131r. \u00c7o\u011funlukla sunucular istemcilere g\u00f6re daha \u00fcst\u00fcn teknik \u00f6zelliklere sahiptir. Fakat bu bir zorunluluk de\u011fildir. Tam tersi de olabilir. \u0130stemcilerden ve sunuculardan olu\u015fan bir a\u011f hiyerar\u015fik bir ili\u015fkidir. Herhangi bir istemcinin yoklu\u011fu di\u011fer istemcileri ya da sunucuyu olumsuz etkilemez. Sunucuda ya\u015fanan herhangi bir olumsuzluk ise istemcilerin \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 do\u011frudan etkileyecektir.<\/p>\n

\u0130stemci ve sunucu kavramlar\u0131 a\u011fdaki bilgisayarlar aras\u0131 ili\u015fkide bilgisayar\u0131n rol\u00fcn\u00fc g\u00f6sterir. Pekala ayn\u0131 bilgisayar a\u011fda hem istemci hem de sunucu olabilir. Asl\u0131nda Resim 1\u2019deki A bilgisayar\u0131, i\u00e7erdi\u011fi dosyalar\u0131 B ile payla\u015f\u0131rken sunucu, B\u2019nin dosyalar\u0131ndan faydalan\u0131rken istemcidir. Bilgisayarlar\u0131n a\u011fda nas\u0131l ve hangi rollerle ili\u015fkilendirilece\u011fi ve bu ili\u015fkinin hangi kurallar \u00e7er\u00e7evesinde ger\u00e7ekle\u015fece\u011fi a\u011f\u0131n olu\u015fumunda belirleyicidir. A\u015fa\u011f\u0131da g\u00f6sterilen istemci-sunucu a\u011f\u0131 modelinde t\u00fcm ileti\u015fim merkezdeki sunucu bilgisayar\u0131 \u00fczerinden ger\u00e7ekle\u015fmektedir. Sunucuya sahip olan veya onu ele ge\u00e7iren a\u011fdaki t\u00fcm ileti\u015fimi kontrol etme g\u00fcc\u00fcn\u00fc de elde eder.<\/p>\n

\"\"<\/a>
Resim 3<\/figcaption><\/figure>\n

A\u015fa\u011f\u0131daki P2P modelde ise herhangi bir hiyerar\u015fi yoktur ve t\u00fcm bilgisayarlar e\u015fittir. Bu modelde, herhangi bir bilgisayar\u0131n ele ge\u00e7irilmesi veya a\u011fdan \u00e7\u0131kmas\u0131, a\u011f\u0131 fel\u00e7 etmez; a\u011f de\u011fi\u015fen ko\u015fullara g\u00f6re yenilenir. \u0130nternet kullan\u0131c\u0131lar\u0131 P2P a\u011flar\u0131 daha \u00e7ok dosya payla\u015f\u0131m yaz\u0131l\u0131mlar\u0131\/protokolleri ile ili\u015fkilendirmektedir. Napster, Gnutella ve Bittorrent’in a\u011f yap\u0131lar\u0131 ve kulland\u0131klar\u0131 protokoller farkl\u0131la\u015fsa da \u00f6zleri ayn\u0131d\u0131r; hiyerar\u015finin olmad\u0131\u011f\u0131, e\u015fitler aras\u0131nda bir ileti\u015fim:<\/p>\n

\"\"<\/a>
Resim 4<\/figcaption><\/figure>\n

G\u00fcn\u00fcm\u00fczde P2P denilince ilk akla gelen dosya payla\u015f\u0131m uygulamalar\u0131\/protokolleri (\u00f6zellikle de BitTorrent) olsa da P2P’yi dosya payla\u015f\u0131m\u0131na indirgememek gerekir. \u0130nternet’in kendisi de “ifade ve \u00f6rg\u00fctlenme \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn mimariye g\u00f6m\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc” P2P bir platform olarak geli\u015fmi\u015ftir. \u0130nternet’le ili\u015fkilendirilen devrimci olas\u0131l\u0131klar\u0131n temelinde bu mimari vard\u0131r. Bu nedenle, kullan\u0131c\u0131lar\u0131n g\u00f6zetlenmesini ve denetlenmesini arzulayan h\u00fck\u00fcmet ve \u015firketlerin hedefinde de bu mimarinin olmas\u0131 do\u011fald\u0131r ve arzulad\u0131klar\u0131 \u0130nternet, kullan\u0131c\u0131lar\u0131n do\u011frudan ba\u011fland\u0131\u011f\u0131 veya hizmet ald\u0131\u011f\u0131 merkezi sistemlerden olu\u015fan bir a\u011fd\u0131r. Bu ba\u011flamda, eski \u0130nternet teknolojileri e-posta, IRC ve Usenet’in aksine \u0130nternet’in P2P mimarisiyle \u00e7eli\u015fen bir istemci-sunucu teknolojisi olan Web\u2019i desteklemeleri \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 de\u011fildir.<\/p>\n

Kleiner (2016), \u00e7evrimi\u00e7i metinleri yay\u0131mlamak amac\u0131yla ortaya \u00e7\u0131kan Web\u2019in, yay\u0131nc\u0131lar\u0131n i\u00e7eri\u011fi denetleyebildi\u011fi bir yap\u0131ya evrildi\u011fini belirtmektedir. \u015eirketlerin i\u015fletti\u011fi Web siteleri ba\u015fl\u0131ca sosyal platformlar haline gelmekte ve Web, i\u00e7inden \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 \u0130nternet’i yutmaktad\u0131r. Bu ba\u011flamda Kleiner (2016), \u0130nternet’teki \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc Web’de \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011fe indirgeyen veya Web’i kurtarmaktan s\u00f6z eden yakla\u015f\u0131mlardan ayr\u0131lmaktad\u0131r. \u00d6rne\u011fin Web’in mucidi Tim Berners-Lee, kullan\u0131c\u0131lar\u0131 Web’deki \u00fc\u00e7 temel sorun (ki\u015fisel verilerin kontrol\u00fcn\u00fcn kaybedilmesi, yanl\u0131\u015f bilgilerin \u00e7ok kolay yay\u0131lmas\u0131 ve \u00e7evrimi\u00e7i siyasal reklamc\u0131l\u0131\u011f\u0131n \u015feffaf olmamas\u0131) hakk\u0131nda uyarmakta ve istenilen Web’i in\u015fa etmeye \u00e7a\u011f\u0131rmaktad\u0131r (http:\/\/dergi.bmo.org.tr\/tekno-politika\/webi-icat-ettim-iste-onu-kurtarmak-icin-degistirmemiz-gereken-uc-sey<\/a>). Kleiner’e (2016) g\u00f6re ise sorun Web’in kendisidir. Tim Berners-Lee, “t\u00fcm bloglar, yaz\u0131lar, tweetler, foto\u011fraflar, videolar, uygulamalar, Web sayfalar\u0131 ve daha fazlas\u0131 \u00e7evrimi\u00e7i toplulu\u011fumuzu olu\u015fturan d\u00fcnyan\u0131n her yerinden milyonlarcan\u0131z\u0131n katk\u0131lar\u0131n\u0131 temsil etmektedir” diyerek Web’in olu\u015fumundaki kullan\u0131c\u0131 eme\u011fini \u00f6vmektedir. Tim Berners-Lee \u00f6vg\u00fcs\u00fcnde hakl\u0131d\u0131r; ancak Web’in istemci-sunucu mimarisinin bu eme\u011fin \u00fcr\u00fcnlerine el konulmas\u0131n\u0131 kolayla\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 yazan Kleiner (2016) da en az onun kadar hakl\u0131d\u0131r.<\/p>\n

(Bu sat\u0131rlar\u0131 yazarken DefectiveByDesign.org sitesinden bir e-posta ald\u0131m. DRM taraftar\u0131 \u015firketlere h\u00fcrmetlerinden \u00f6t\u00fcr\u00fc Tim Berners-Lee\u2019nin itaat \u00f6d\u00fcl\u00fcne lay\u0131k g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc yaz\u0131yordu. Berners-Lee \u015firketlerin bask\u0131s\u0131 sonucunda web standartlar\u0131na DRM \u00f6zelli\u011finin eklenmesini kabul etti. Bu standart, kullan\u0131c\u0131y\u0131 kontrol etmek ve s\u0131n\u0131rlamak i\u00e7in kullan\u0131labilecek. Ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bilgi i\u00e7in bkz. https:\/\/defectivebydesign.org\/tim-berners-lee-receives-obedience-award<\/a><\/em>)<\/p>\n

\u00d6zellikle, Web 2.0 olarak adland\u0131r\u0131lan d\u00f6nemde kullan\u0131c\u0131 eme\u011fi Web’in olu\u015fumunda daha belirleyici olmu\u015ftur. Web 2.0’\u0131n do\u011fru bir tan\u0131m olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bir kenara b\u0131rak\u0131rsak Kleiner (2016) bu d\u00f6nemin en \u00f6nemli fark\u0131n\u0131n daha \u00f6ncesinde sadece merkezi kurulu\u015flar\u0131n pahal\u0131 yaz\u0131l\u0131m paketleri sat\u0131n alarak ve \u00fccretli personel \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rarak \u00fcretilmesini sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7eri\u011fin art\u0131k katk\u0131lar\u0131 kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda hi\u00e7bir \u00fccret almayan kullan\u0131c\u0131lar taraf\u0131ndan \u00fcretilmesi oldu\u011funu ifade etmektedir. Web 2.0’da sunulan aray\u00fczlerle teknik bilgisi \u00e7ok az olan kullan\u0131c\u0131lar bile bir Web yay\u0131nc\u0131s\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr. Teknik bilgisi daha ileri kullan\u0131c\u0131lar i\u00e7in alternatif \u00e7\u00f6z\u00fcmler bulunmas\u0131na kar\u015f\u0131n Facebook, Twitter, Instagram, Youtube vb siteler teknik bilgisi s\u0131n\u0131rl\u0131 kullan\u0131c\u0131lar\u0131n i\u015fini hat\u0131r\u0131 say\u0131l\u0131r \u00f6l\u00e7\u00fcde kolayla\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r; t\u00fcketiciler \u00fcretmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Kullan\u0131c\u0131lar\u0131n kat\u0131l\u0131m\u0131na a\u00e7\u0131kl\u0131k Web 2.0 platformlar\u0131n\u0131n ortak \u00f6zelli\u011fidir. Bu geli\u015fmeyi, demokrasiyle ve \u0130nternet’in toplumsal hareketlerde kullan\u0131m\u0131yla ili\u015fkilendiren \u00e7ok say\u0131da \u00e7al\u0131\u015fma vard\u0131r. Ama her \u015fey bu kadar toz pembe de\u011fildir. Pop\u00fcler Web sitelerinin de\u011feri, sitede kullan\u0131lan yaz\u0131l\u0131mlar\u0131n ve altyap\u0131 masraf\u0131n\u0131n \u00e7ok \u00fczerindedir. Tim Berners-Lee, kullan\u0131c\u0131lar\u0131n Web’i yaratt\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylerken hakl\u0131d\u0131r ama eksiktir. \u00dcretketicinin (\u00fcretici ve t\u00fcketici kelimelerinin birle\u015fimi) t\u00fcketirken \u00fcretti\u011fi Web ayn\u0131 zamanda topluluk taraf\u0131ndan \u00fcretilmi\u015f de\u011ferin \u00f6zel m\u00fclkiyet olarak ele ge\u00e7irildi\u011fi bir i\u015f modelinin de temelidir ve “topluluk taraf\u0131ndan \u00fcretilmi\u015f de\u011fere \u00f6zel m\u00fclkiyet olarak el konulmas\u0131, teknoloji payla\u015f\u0131m\u0131 ve \u00f6zg\u00fcr i\u015fbirli\u011fi vaadine bir ihanettir” (age). Ayr\u0131ca Kleiner (2016), “Web 2.0 ba\u015flang\u0131\u00e7 \u015firketlerine yat\u0131r\u0131m yapan kapitalistler”in “erken sermayele\u015fmeyi finanse etmedikleri”ni ve platformdaki de\u011fer yarat\u0131m\u0131 bir ivme kazand\u0131\u011f\u0131nda ortaya \u00e7\u0131k\u0131p m\u00fclkiyeti ele ge\u00e7irmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131klar\u0131n\u0131 da eklemektedir.<\/p>\n

Kleiner (2016), P2P teknolojilerin a\u011fda merkezi sistemlerin yaratt\u0131\u011f\u0131 darbo\u011fazlardan kurtulabilmeleri nedeniyle Web 2.0 ve benzeri merkezi sistemlerden \u00fcst\u00fcn oldu\u011funu yazmaktad\u0131r. Asl\u0131nda Tim Berners-Lee’nin dile getirdi\u011fi sorunlar Web’in kendisine i\u00e7seldir. Web paradigmas\u0131 i\u00e7inde kalarak, Web’in ve onu takip eden Web 2.0’\u0131n enformasyon m\u00fc\u015ftereklerinin \u00e7itlenmesiyle ortak zenginli\u011fi \u00f6zel k\u00e2ra d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc dikkate almadan g\u00f6zetime, sans\u00fcre ve sahte haberlere kar\u015f\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fcmlerin geli\u015ftirilebilmesi zordur. Kleiner\u2019\u0131n (2016) \u00f6nerdi\u011fi gibi Web\u2019in \u00f6tesine ge\u00e7mek ve pop\u00fcler internet kaynaklar\u0131n\u0131 P2P alternatifleriyle de\u011fi\u015ftirmek teknik olarak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr:<\/p>\n

Neredeyse en \u00e7ok kullan\u0131lan t\u00fcm internet kaynaklar\u0131, P2P alternatifleriyle de\u011fi\u015ftirilebilir. Google, her taray\u0131c\u0131n\u0131n ve her Web sunucusunun arama s\u00fcrecinde etkin bir d\u00fc\u011f\u00fcm oldu\u011fu bir P2P arama sistemiyle de\u011fi\u015ftirilebilir; Flickr ve YouTube da, kullan\u0131c\u0131lara kendi bilgisayarlar\u0131 ve internet ba\u011flant\u0131lar\u0131 yard\u0131m\u0131yla i\u015fbirli\u011fi i\u00e7erisinde resimler ve videolar payla\u015fmalar\u0131na olanak sa\u011flayan PeerCast, BitTorrent ve eDonkey t\u00fcr\u00fc uygulamalarla de\u011fi\u015ftirilebilir.<\/p><\/blockquote>\n

Ancak Kleiner (2016) iddias\u0131n\u0131n hemen ard\u0131ndan da \u015fu uyar\u0131y\u0131 yapmaktad\u0131r:<\/p>\n

\u0130nternet kaynaklar\u0131n\u0131 geli\u015ftirmek bir zenginli\u011fin uygulanmas\u0131na ihtiya\u00e7 duyar ve bu zenginli\u011fin kayna\u011f\u0131 giri\u015fimci sermaye oldu\u011fu s\u00fcrece, internetin muhte\u015fem P2P potansiyeli ger\u00e7ekle\u015fmemi\u015f kalacakt\u0131r. Kapitalist finansmana alternatifler bulamazsak e\u011fer, sadece bildi\u011fimiz haliyle interneti kaybetmekle kalmayacak ayr\u0131ca toplumu internetin P2P g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcyle yeniden yaratma \u015fans\u0131n\u0131 da yitirece\u011fiz.<\/p><\/blockquote>\n

Giri\u015fimci Kom\u00fcnizm<\/h2>\n

Kleiner (2016) savundu\u011fu nitelikte bir \u0130nternet’in mevcut kapitalist sistemde var olamayaca\u011f\u0131n\u0131n ve \u0130nternet’in ilk g\u00fcnlerine d\u00f6n\u00fclemeyece\u011finin fark\u0131ndad\u0131r. Kullan\u0131c\u0131lar\u0131n \u00fcretimlerini, k\u00e2ra d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcren karar vericiler i\u00e7in P2P yap\u0131s\u0131n\u0131n teknik \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn herhangi bir \u00f6nemi yoktur. Kleiner’\u0131n (2016) as\u0131l ilgilendi\u011fi nokta kapitalist sisteme kar\u015f\u0131, \u00e7al\u0131\u015fmaya ve payla\u015fmaya y\u00f6nelik yeni modellerin geli\u015ftirilmesidir. Kleiner (2016), Web’in merkeziyet\u00e7ili\u011fine y\u00f6nelik ele\u015ftirisiyle, liberallerin \u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u00e7\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcnden ayr\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi m\u00fclkiyet ili\u015fkilerine vurgusuyla da \u00f6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131m hareketinden ayr\u0131lmaktad\u0131r. Ortak m\u00fclkiyeti, maddi olmayan mallar\u0131n \u00fcretimiyle s\u0131n\u0131rlamamakta ve \u00f6zel m\u00fclkiyetin maddi d\u00fcnyadaki varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n olu\u015fturdu\u011fu tehdide vurgu yapmaktad\u0131r. Maddi olmayan\u0131n sadece enformasyon mallar\u0131n\u0131n da\u011f\u0131t\u0131m\u0131 oldu\u011funu savunmakta ve bilgisayarlar\u0131n, a\u011flar\u0131n ve geli\u015ftiricilerin son derece maddi varl\u0131klar oldu\u011funa dikkati \u00e7ekmektedir.<\/p>\n

Ba\u015fta Stallman olmak \u00fczere \u00f6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131m hareketinin bir\u00e7ok \u00fcyesi, \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131n\u0131n m\u00fc\u015fterek m\u00fclkiyetini (fikir \u00fcr\u00fcnlerinde m\u00fclkiyeti reddedip do\u011frudan telif haklar\u0131 ve patentler \u00fczerine konu\u015fmak isteseler de) fikri m\u00fclkiyete s\u0131n\u0131rlama e\u011filimindedir. \u0130\u015fin ilginci, sorunu kaynak koduna indirgemek, \u00f6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131m hareketinin a\u00e7\u0131k kaynak taraftarlar\u0131na y\u00f6neltti\u011fi bir ele\u015ftiridir. DRM (Digital Restrictions Management \u2013 Say\u0131sal K\u0131s\u0131tlamalar Y\u00f6netimi) ve bulut bili\u015fim tart\u0131\u015fmalar\u0131nda bu teknolojilerin yaratt\u0131\u011f\u0131 tehditlerin gayet fark\u0131nda olduklar\u0131 g\u00f6zlenir ama yine de m\u00fclkiyet sorunsal\u0131n\u0131n etraf\u0131ndan dolan\u0131l\u0131r ve m\u00fclkiyet ili\u015fkileri tart\u0131\u015f\u0131lmaz. Tart\u0131\u015fman\u0131n maddi olmayan \u00fcr\u00fcnlerle s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 ele\u015ftiren Kleiner (2016) ise \u00fcretken varl\u0131klar\u0131n da\u011f\u0131t\u0131m\u0131n\u0131n “s\u00f6m\u00fcr\u00fc sistemlerini s\u00fcrd\u00fcren zenginlik ve iktidar e\u015fitsizli\u011finin k\u00f6keninde oldu\u011fu”nu belirtir ve buna kar\u015f\u0131 a\u011f \u00fcretimi ad\u0131n\u0131 verdi\u011fi “\u00fcretici varl\u0131klar\u0131n m\u00fc\u015fterek oldu\u011fu bir \u00fcretim tarz\u0131”n\u0131 savunur.<\/p>\n

A\u011f \u00fcretiminin temelinde i\u015f\u00e7ilerin “\u00fcretici varl\u0131klar\u0131n m\u00fc\u015fterek y\u0131\u011f\u0131n\u0131n\u0131” ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak kullanmas\u0131 vard\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla kapitalist \u00fcretimde oldu\u011fu gibi \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131n\u0131n m\u00fclkiyetini elinde bulunduran ve bunun sayesinde elde etti\u011fi art\u0131-de\u011ferle daha da zenginle\u015fen bir s\u0131n\u0131f olmayacakt\u0131r. Fakat a\u011f \u00fcretimi, bilinen kolektif \u00fcretim bi\u00e7imlerinden de farkl\u0131d\u0131r. Kleiner (2016) kolektif \u00fcretimin hem kooperatif\u00e7ilikteki hem de sosyalist devletlerdeki sorunlar\u0131na de\u011finmekte, bunlar\u0131n kapitalizmdeki e\u015fitsizli\u011fi yeniden \u00fcretti\u011fine dikkati \u00e7ekmektedir. \u00d6rne\u011fin sosyalist devletlerde kapitalist s\u0131n\u0131f\u0131n yerini “tekno-idareci se\u00e7kinler” alm\u0131\u015ft\u0131r. Kleiner’\u0131n (2016) giri\u015fimci kom\u00fcnizm olarak adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 a\u011f \u00fcretim modeli ise \u00fcretici varl\u0131klar\u0131n m\u00fc\u015fterek kullan\u0131m\u0131na olanak veren ama e\u015f g\u00fcd\u00fcm y\u00fck\u00fcn\u00fcn en alt d\u00fczeyde oldu\u011fu bir sistemdir.<\/p>\n

Giri\u015fimci kom\u00fcnizm, bir zamanlar Stallman’\u0131n GPL (General Public License \u2013 GPL) ile yapt\u0131\u011f\u0131 hack’in bir benzeridir. Hackerlar aras\u0131nda bir sistemi ilk tasar\u0131m amac\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda farkl\u0131 ama\u00e7larla kullan\u0131labilecek bi\u00e7imde yeniden tasarlamaya ve programlamaya \u00e7al\u0131\u015fmak olduk\u00e7a yayg\u0131nd\u0131r. Yaz\u0131l\u0131m\u0131n kaynak koduyla da\u011f\u0131t\u0131lmas\u0131n\u0131 istemelerinin temel gerek\u00e7elerinden biri de budur. Stallman, GPL ile hack’i teknik alan\u0131n d\u0131\u015f\u0131na ta\u015f\u0131m\u0131\u015f ve telif hakk\u0131 (copyright) sistemini kendine kar\u015f\u0131 kullanabilmi\u015ftir. Kleiner (2016) da benzer bir yakla\u015f\u0131m i\u00e7indedir. Kapitalizmin giri\u015fim sermayesi, giri\u015fimci kom\u00fcnizm olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Giri\u015fimci kom\u00fcn, kolektif ve ba\u011f\u0131ms\u0131z e\u015f \u00fcreticilerden olu\u015fur ve \u00fcyelerinin kullanabilece\u011fi \u00fcretici varl\u0131klar\u0131n m\u00fclkiyetine sahiptir. Giri\u015fimci kom\u00fcn, m\u00fc\u015fterek y\u0131\u011f\u0131n\u0131n idaresinden sorumludur ama bunun d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131karak \u00fcretimin e\u015fg\u00fcd\u00fcm\u00fcne kat\u0131lmaz. P2P a\u011flar \u00f6rnek al\u0131n\u0131r; e\u015fleri kontrol eden ve k\u0131s\u0131tlayan merkezi bir birim bulunmaz.<\/p>\n

Giri\u015fimci kom\u00fcn, kapitalist s\u0131n\u0131f\u0131n giri\u015fim sermayesi fonu gibi anonim bir \u015firkettir. Ama d\u00f6rt \u00f6zelli\u011fiyle ondan ayr\u0131lmaktad\u0131r (https:\/\/wiki.p2pfoundation.net\/Venture_Communism<\/a>):<\/p>\n

    \n
  1. Giri\u015fimci kom\u00fcnde, parayla ya da m\u00fclkiyetle pay sahibi olunmaz; yaln\u0131zca emek katk\u0131s\u0131yla pay sahibi olunabilir.<\/li>\n
  2. Giri\u015fimci kom\u00fcn\u00fcn yapt\u0131\u011f\u0131 yat\u0131r\u0131m\u0131n geri d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fc kiradan sa\u011flan\u0131r. Kapitalizmde giri\u015fim sermayesi bir yat\u0131r\u0131m yapt\u0131\u011f\u0131nda giri\u015fimin k\u00e2r\u0131ndan bir y\u00fczde talep eder. Bir di\u011fer deyi\u015fle do\u011fal sermaye, sermaye mallar\u0131 ve insan sermayesi aras\u0131nda bir ayr\u0131m yapmaz. Giri\u015fimci kom\u00fcnde ise kira, yaln\u0131zca kom\u00fcn\u00fcn m\u00fc\u015fterek m\u00fclkiyetinde olan do\u011fal sermaye ve sermaye mallar\u0131 ile ilgilidir. \u0130nsan sermayesinden elde edilen gelirin tamam\u0131 giri\u015fimin kendisine aittir.<\/li>\n
  3. Giri\u015fimci kom\u00fcn t\u00fcm \u00fcyeleri taraf\u0131ndan e\u015fit olarak payla\u015f\u0131l\u0131r. B\u00f6ylece m\u00fclkiyetin birka\u00e7 ki\u015fide yo\u011funla\u015fmas\u0131na izin verilmez.<\/li>\n
  4. Emeklerini kom\u00fcn m\u00fclk\u00fcne uygulayan herkes, kom\u00fcne \u00fcyelik i\u00e7in uygun olmal\u0131d\u0131r. Kom\u00fcn, kontrol etti\u011fi arazi ve sermayeyle \u00e7al\u0131\u015fan t\u00fcm i\u015fletmelerin istihdam etti\u011fi herhangi bir i\u015f\u00e7inin \u00fcyeli\u011fini reddedemez. B\u00f6ylece, kom\u00fcn \u00fcyelerinin d\u0131\u015far\u0131daki \u00fccretli \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131 s\u00f6m\u00fcrmesinin \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ilecek ve kom\u00fcn\u00fcn yeni \u00fcyelerle b\u00fcy\u00fcmesi sa\u011flanacakt\u0131r.<\/li>\n<\/ol>\n

    Kleiner (2016) giri\u015fimci kom\u00fcn\u00fcn\u00fcn yeni bir toplum \u00f6nerisi olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve “toplumsal m\u00fccadeleye kalk\u0131\u015fmak i\u00e7in \u00f6rg\u00fctsel bir bi\u00e7im” oldu\u011funu vurgulamaktad\u0131r. Bunu parti, STK ve di\u011fer ayg\u0131tlar\u0131n yerine koymaz. Ama “kendi eme\u011fimizi \u00fcretici olmayanlar\u0131n sahip oldu\u011fu m\u00fclkiyete uygulamay\u0131” durdurmadan ve “\u00fcretici varl\u0131klar\u0131n m\u00fc\u015fterek y\u0131\u011f\u0131n\u0131n\u0131 olu\u015fturma”dan yenilgi ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olacakt\u0131r.<\/p>\n

    K\u0131sacas\u0131, giri\u015fimci kom\u00fcnizm, kapitalizme ra\u011fmen geli\u015ftirilecek ve ona direnecek P2P a\u011flar\u0131n geli\u015ftirilmesini ve da\u011f\u0131t\u0131m\u0131n\u0131 finanse etmeyi hedefleyen bir \u00f6neridir. Fakat Zimmer\u2019\u0131n (2013) da belirtti\u011fi gibi d\u00f6rt ba\u015f\u0131 mamur bir \u00f6neri de\u011fildir. \u00d6rne\u011fin, kendini \u00f6rg\u00fctleyen kolektifler \u00e7evre kirlili\u011fi gibi daha geni\u015f \u00f6l\u00e7ekli problemlerle nas\u0131l ilgilenecektir? Bir kom\u00fcn \u00fcyesi, \u00fcye oldu\u011fu oldu\u011fu bir kom\u00fcnden nas\u0131l ayr\u0131lacak ve di\u011ferine kat\u0131labilecektir? Bunun yan\u0131nda Zimmer (2013), Kleiner\u2019\u0131n ortak havuzda yer alan kaynaklar\u0131n kontrol ve i\u015fletilmesi ile ilgili deneysel \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 olan Nobel \u00f6d\u00fcll\u00fc iktisat\u00e7\u0131 Elinor Ostrom\u2019u g\u00f6rmez gelmesini ele\u015ftirir ve Kleiner\u2019\u0131n giri\u015fimci kom\u00fcn\u00fcn\u00fcn asl\u0131nda ileri teknoloji kaynak havuzunun i\u015fletilmesinden ba\u015fka bir \u015fey olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtir.<\/p>\n

    Kleiner (2016), giri\u015fimci kom\u00fcnizmi anlatt\u0131\u011f\u0131 ikinci b\u00f6l\u00fcm\u00fcn ard\u0131ndan Marx ve Engels\u2019in Kom\u00fcnist Parti Manifestosu\u2019ndan uyarlad\u0131\u011f\u0131 Telekom\u00fcnist a\u011f manifestosuna yer verir. Manifestodaki baz\u0131 kelimeleri de\u011fi\u015ftirir: \u00fclke, topluluk; toprak, b\u00fct\u00fcn \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131; kamula\u015ft\u0131rma, m\u00fc\u015fterekle\u015ftirme; devrim \u00f6z \u00f6rg\u00fctlenme olur.<\/p>\n

    Copyfarleft<\/h2>\n

    Copyright kelimesini T\u00fcrk\u00e7e’ye \u00e7o\u011funlukla telif hakk\u0131 olarak \u00e7evirsek de as\u0131l s\u00f6z konusu olan hak t\u00fcketicinin \u00e7o\u011faltma hakk\u0131d\u0131r. Ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 ve geli\u015fimi incelendi\u011finde as\u0131l ba\u015flang\u0131\u00e7 noktas\u0131n\u0131n \u00e7o\u011faltma hakk\u0131 oldu\u011fu yazar\u0131n hakk\u0131n\u0131n sonradan ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. 16. ve 17. yy’da belirleyici olan yazar\u0131n hakk\u0131 de\u011fil, kraliyetin bilginin ak\u0131\u015f\u0131n\u0131 denetleme ihtiyac\u0131d\u0131r. \u00c7o\u011faltma hakk\u0131, ancak 18. yy’da m\u00fclkiyet ili\u015fkileri ba\u011flam\u0131nda ele al\u0131nacak ve ondan sonra yazar\u0131n hakk\u0131 \u00f6n plana \u00e7\u0131kacakt\u0131r. Ayn\u0131 d\u00f6nem, genel olarak \u00f6zel m\u00fclkiyetin de \u00f6nem kazand\u0131\u011f\u0131 ve ideolojik temellerinin at\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bir d\u00f6nemdir. Maddi olmayan zenginliklerin, maddi zenginlikler gibi sahiplenilmesi, denetlenmesi ve ticaretinin yap\u0131lmas\u0131 \u00e7ok daha sonra g\u00fcndeme gelecek ve de\u011fi\u015fen ko\u015fullara g\u00f6re farkl\u0131 bi\u00e7imlerde yorumlanacakt\u0131r. ABD federal mahkemelerindeki raporlar incelendi\u011finde fikri m\u00fclkiyetin \u00f6zellikle 1990 sonras\u0131nda \u00f6nem kazand\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir (May ve Sell, 2006).<\/p>\n

    G\u00fcn\u00fcm\u00fczde telif haklar\u0131, patentler ve markalar fikri m\u00fclkiyet haklar\u0131n\u0131n farkl\u0131 bi\u00e7imleri olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Ancak \u00f6nceki b\u00f6l\u00fcmde belirtildi\u011fi gibi telif hakk\u0131n\u0131 hackleyerek kendi kar\u015f\u0131t\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcren Stallman, fikri m\u00fclkiyet terimini kullanmaktan \u00f6zenle ka\u00e7\u0131nmakta ve farkl\u0131 uygulama alanlar\u0131 olan telif hakk\u0131, patent ve marka terimlerini kullanman\u0131n daha do\u011fru oldu\u011funu savunmaktad\u0131r (https:\/\/www.gnu.org\/philosophy\/not-ipr.html<\/a>). Enformasyon (\u00f6rne\u011fin yaz\u0131l\u0131m) rekabet\u00e7i bir mal de\u011fildir. Dolay\u0131s\u0131yla maddi mallar\u0131n aksine ayn\u0131 anda birden fazla kullan\u0131c\u0131 taraf\u0131ndan kullan\u0131labilir. Ayr\u0131ca enformasyon kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 zaman eksilmez; tam tersine artt\u0131\u011f\u0131 bile s\u00f6ylenebilir. Bu nedenle Stallman, enformasyonun m\u00fclkiyet ili\u015fkileri ba\u011flam\u0131nda tart\u0131\u015f\u0131lmamas\u0131 gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmektedir. Fakat Stallman’\u0131n temel yan\u0131lg\u0131s\u0131, fikri m\u00fclkiyet haklar\u0131n\u0131n kendinden \u00f6nce var olan bir m\u00fclkiyeti korudu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmesidir. Oysa fikri m\u00fclkiyetin \u00f6ncelikli i\u015flevi bir eseri korumak de\u011fil, m\u00fclkiyet ili\u015fkisinin kendisini yaratmakt\u0131r. Bunun i\u00e7in de \u00e7o\u011falt\u0131m\u0131 \u00e7o\u011fu zaman neredeyse maliyetsiz olan ve kopyalar\u0131 e\u015f zamanl\u0131 kullan\u0131labilen enformasyonun \u201ck\u0131t\u201dla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 gerekecektir. K\u0131tla\u015ft\u0131rma, bilgi ve enformasyon bir m\u00fclk olmazsa onu yaratmak i\u00e7in bir itki olmayaca\u011f\u0131; bu nedenle biliminsan\u0131n\u0131n veya sanat\u00e7\u0131n\u0131n bireysel olarak \u00f6d\u00fcllendirilerek bu itkinin sa\u011flanmas\u0131 gerekti\u011fi iddias\u0131yla me\u015frula\u015ft\u0131r\u0131lmaktad\u0131r. Bu durumda k\u0131t olan biliminsan\u0131 veya sanat\u00e7\u0131n\u0131n yarat\u0131c\u0131 eme\u011fi olmakta, fikri m\u00fclkiyet haklar\u0131 ile ona<\/p>\n