{"id":529,"date":"2017-07-24T23:52:41","date_gmt":"2017-07-24T20:52:41","guid":{"rendered":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/?p=529"},"modified":"2017-09-29T22:31:34","modified_gmt":"2017-09-29T19:31:34","slug":"internetten-once-fikri-mulkiyet-haklari","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/?p=529","title":{"rendered":"\u0130nternet\u2019ten \u00d6nce Fikri M\u00fclkiyet Haklar\u0131"},"content":{"rendered":"

K\u00fclt\u00fcr ve Turizm Bakan\u0131 Nabi Avc\u0131, Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’nun \u00e7a\u011f\u0131n gereklerine g\u00f6re g\u00fcncellenece\u011fini duyurdu ve yasa tasar\u0131s\u0131n\u0131 (http:\/\/www.telifhaklari.gov.tr\/kanuntasarisi\/resources\/documents\/5846-SAYILI-FIKIR-VE-SANAT-ESERLERI-KANUNUNDA-DEGISIKLIK-YAPILMASINA-ILISKIN-KANUN-TASARISI.docx<\/a>) kamuoyunun g\u00f6r\u00fc\u015f ve \u00f6nerilerine sundu. Penguen dergisinin kapanaca\u011f\u0131n\u0131 duyurmas\u0131yla geli\u015fen tart\u0131\u015fman\u0131n da g\u00f6sterdi\u011fi gibi yasa, toplumunun bir\u00e7ok kesimini yak\u0131ndan ilgilendiriyor.<\/p>\n

<\/p>\n

\u0130lk say\u0131s\u0131 25 Eyl\u00fcl 2002\u2019de yay\u0131mlanan Penguen dergisi may\u0131s ay\u0131nda okurlar\u0131na veda etti. Penguen taraf\u0131ndan yap\u0131lan a\u00e7\u0131klamada kapanma nedeni olarak okuma al\u0131\u015fkanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n kaybedilmi\u015f olmas\u0131 g\u00f6steriliyordu. Bili\u015fim teknolojileriyle beraber dergi ve gazete okuma al\u0131\u015fkanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n azalmas\u0131 bas\u0131n\u0131 olumsuz etkilemi\u015f ve bu durum, T\u00fcrkiye\u2019nin \u00f6zg\u00fcn ko\u015fullar\u0131yla birle\u015fince gazeteci ve mizah\u00e7\u0131lar\u0131n \u00e7al\u0131\u015fma ko\u015fullar\u0131n\u0131 daha da zorla\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131. Sitem etmiyoruz deseler de veda mesaj\u0131nda mizahseverlere bir sitem vard\u0131: (https:\/\/www.penguen.com\/penguendenmesaj<\/a>):<\/p>\n

Bunun \u00fcst\u00fcne bir de kendileri bir \u015fey \u00fcretmeden karikat\u00fcrlerimizi izinsiz yay\u0131mlayan, bizim i\u015flerimizin \u00fczerinden reklam geliri toplamaya \u00e7al\u0131\u015fan siteleri, sosyal medya hesaplar\u0131n\u0131 da ekleyin. Aman yanl\u0131\u015f anla\u015f\u0131lmas\u0131n, bu y\u00fczden okurlar\u0131m\u0131za sitem i\u00e7inde de\u011filiz. Nerede olursa olsun karikat\u00fcr okumak isteyen okurlar\u0131m\u0131z\u0131 anl\u0131yoruz, kendi sayfalar\u0131nda karikat\u00fcrlerimizi arkada\u015flar\u0131yla payla\u015fan okurumuzun heyecan\u0131 da ho\u015fumuza gidiyor. Ama durum bu, ke\u015fke dergi Facebook\u2019taki like\u2019larla \u00e7\u0131kabilseydi. \u015eu ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z zorluklar da yeni de\u011fil, asl\u0131nda y\u0131llar \u00f6nce zorlanmaya ba\u015flad\u0131k. \u00d6zveriyle ancak buraya kadar gelebildik.<\/p><\/blockquote>\n

Daha sonra Uykusuz\u2019dan Ersin Karabulut da benzer bir serzeni\u015fte bulundu (http:\/\/www.birgun.net\/haber-detay\/penguen-in-kapanmasina-iliskin-uykusuz-dan-aciklama-157322.html<\/a>):<\/p>\n

Yine de instagramdaki milyon takip\u00e7ili karikat\u00fcr sayfalar\u0131n\u0131n adminine “payla\u015f\u0131m i\u00e7in te\u015fekk\u00fcrler :)”, “eme\u011fe sayg\u0131” filan yazmakta son derece serbestsiniz tabii, ama orada emek harcayan ki\u015finin, derginin i\u00e7eri\u011finin foto\u011fraf\u0131n\u0131 \u00e7ekip hesab\u0131na y\u00fckleyen ki\u015fi de\u011fil de, espriyi bulmak i\u00e7in dirsek \u00e7\u00fcr\u00fcten, oturup \u00e7izen, \u00e7inileyen, renklendiren, balonlar\u0131n\u0131 yazan, matbaada makineleri ya\u011flayan, dergi balyalar\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yan insanlar oldu\u011funu da hat\u0131rlaman\u0131z\u0131 isterim.<\/p><\/blockquote>\n

Hakl\u0131yd\u0131;karikat\u00fcrleri web\u2019den takip edenler \u00e7o\u011funlukla bununla yetiniyor ve mizah dergilerini sat\u0131n alm\u0131yordu. Gazete ve dergilerin herhangi bir sermaye grubuna dayanmadan ayakta kalabilmesi i\u00e7in okurlar\u0131n\u0131n da onlar\u0131 desteklemesi gerekiyordu; ama okur sorumsuz davran\u0131yordu. Sonra Penguen\u2019in bir ba\u015fka karikat\u00fcristi, Serkan Y\u0131lmaz, Twitter adresinden \u201cKral \u00c7\u0131plak!\u201d dercesine Penguen\u2019in \u015firketle\u015fme s\u00fcrecini ve \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n kar\u015f\u0131s\u0131na \u00e7\u0131kart\u0131lan telif haklar\u0131ndan feragat s\u00f6zle\u015fmelerini yazd\u0131 (https:\/\/twitter.com\/yilmazserkan\/status\/860990728243220480<\/a>). Uykusuz\u2019un eski karikat\u00fcristi Y\u0131lmaz Aslant\u00fcrk de Birg\u00fcn\u2019de yay\u0131nlanan r\u00f6portaj\u0131nda karikat\u00fcristlerle dergi y\u00f6netimleri aras\u0131ndaki telif sorunlar\u0131na dikkati \u00e7ekiyordu (http:\/\/www.birgun.net\/haber-detay\/otisabi-nin-yaraticisi-yilmaz-aslanturk-muhalefet-etmek-isteyen-bir-yolunu-bulur-yeter-ki-niyet-olsun-158435.html<\/a>).<\/p>\n

Mizah dergileri ve karikat\u00fcristler ba\u011flam\u0131nda su y\u00fcz\u00fcne \u00e7\u0131kan FMH (Fikri M\u00fclkiyet Haklar\u0131) sorunsal\u0131, teknoloji transferi ve bunun ekonomiye etkisinden biyokorsanl\u0131k ve geli\u015fmekte olan \u00fclkelerin do\u011fal kaynaklar\u0131n\u0131n ya\u011fmalanmas\u0131na, internetten indirilen film ve m\u00fczikleri engellemeye \u00e7al\u0131\u015fan e\u011flence end\u00fcstrisinden bilgisayarlar\u0131m\u0131zdaki (PC, diz\u00fcst\u00fc bilgisayar, ak\u0131ll\u0131 telefon, tablet vs) yaz\u0131l\u0131mlar\u0131n m\u00fclkiyetine kadar insan ya\u015fam\u0131nda giderek daha fazla belirleyici oluyor. Bu nedenle, May ve Sell\u2019in (2006) belirtti\u011fi gibi FMH yaln\u0131z avukatlar\u0131n de\u011fil, s\u0131radan insanlar\u0131n da tart\u0131\u015fma konusu haline gelmi\u015f durumda.<\/p>\n

\u00d6rne\u011fin, K\u00fclt\u00fcr ve Turizm Bakan\u0131 Nabi Avc\u0131\u2019n\u0131n yeni yasayla ilgili hedeflerini a\u00e7\u0131klarken \u015f\u00f6yle diyor (http:\/\/www.milliyet.com.tr\/bakan-acikladi-korsanla-savas-ekonomi-2443718\/<\/a>):<\/p>\n

\u0130nternette usuls\u00fcz kullan\u0131mla ilgili maddeler var. Mesela bir sanat eserini korsan, yasa d\u0131\u015f\u0131 bir \u015fekilde kullan\u0131yorsan\u0131z meslek birli\u011fiyle birlikte sizin internet kullan\u0131m\u0131n\u0131z\u0131 yava\u015flatmaktan internete eri\u015fiminizi yasaklamaya kadar bir dizi tedbir \u00f6ng\u00f6r\u00fcl\u00fcyor.<\/p><\/blockquote>\n

Bu yaln\u0131zca vatanda\u015flar\u0131n eri\u015fim hakk\u0131n\u0131n FMH nedeniyle k\u0131s\u0131tlanabilece\u011fi ve engellenebilece\u011fi anlam\u0131na gelmiyor. T\u00fcrkiye Korsan Parti Hareketi\u2019nin bas\u0131n a\u00e7\u0131klamas\u0131nda belirtildi\u011fi gibi internet kullan\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n FMH\u2019ye ayk\u0131r\u0131 hareketlerini tespit arzusu beraberinde daha s\u0131k\u0131 g\u00f6zetim getirecektir. \u00c7\u00fcnk\u00fc usuls\u00fcz kullan\u0131mlar\u0131 engelleyebilmek i\u00e7in kimin hangi filmi izinsiz izledi\u011finin veya indirdi\u011finin bilinmesi gerekecektir (http:\/\/www.turk-internet.com\/portal\/yazigoster.php?yaziid=56028<\/a>). May\u0131s ay\u0131ndaki bir ba\u015fka haberde de Microsoft’un Windows 10’da torrent indirimini engelleme haz\u0131rl\u0131\u011f\u0131 i\u00e7inde oldu\u011fu duyuruldu (http:\/\/www.hurriyet.com.tr\/internetten-korsan-film-indirenlere-microsofttan-kotu-haber-40458010<\/a>). Kullan\u0131c\u0131lar hem hukuksal hem de teknik k\u0131skaca al\u0131n\u0131yorlar.<\/p>\n

FMH tart\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 \u00f6teledik\u00e7e sorun daha da b\u00fcy\u00fcyor. Art\u0131k FMH’nin kar\u015f\u0131 oldu\u011fumuz y\u00f6nlerini a\u00e7\u0131k se\u00e7ik ve h\u0131rs\u0131zl\u0131k su\u00e7lamalar\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda ezilip b\u00fcz\u00fclmeden net olarak ifade etmemiz gerekiyor. Bilim ve Gelecek’in May\u0131s say\u0131s\u0131nda yer alan Sci-Hub hakk\u0131ndaki iki yaz\u0131da oldu\u011fu gibi eylemimizin hakl\u0131 oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorsak bunun arkas\u0131nda durabilmeliyiz. Bir yanda okuyucusunun \u00fcretiminde harcanan eme\u011fi dikkate almayarak sorumsuzca payla\u015ft\u0131\u011f\u0131 karikat\u00fcrler y\u00fcz\u00fcnden maddi zorluklar ya\u015fayan dergiler, di\u011fer yanda ise haks\u0131z telif s\u00f6zle\u015fmelerini imzalamaya zorlanan karikat\u00fcristler\/sanat\u00e7\u0131lar var. Bir yanda FMH’nin sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 bireysel \u00f6d\u00fcllerin bilimsel ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 te\u015fvik etti\u011fini s\u00f6yleyenler di\u011fer yanda bilimin geli\u015fmesi i\u00e7in bilimsel \u00e7al\u0131\u015fmalara a\u00e7\u0131k eri\u015fim hakk\u0131n\u0131 savunanlar var. Kim hakl\u0131?<\/p>\n

Bu yaz\u0131da, FMH’nin yarar ve zararlar\u0131 yerine ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131n\u0131 ve geli\u015fimini tart\u0131\u015faca\u011f\u0131m. May ve Sell’in (2006) savundu\u011fu gibi FMH kendili\u011finden geli\u015fen hukuksal bir s\u00fcre\u00e7 olmam\u0131\u015f, y\u00fczy\u0131llard\u0131r devam eden politik m\u00fcdahalelerle \u015fekillenmi\u015ftir. Buna kar\u015f\u0131n s\u00f6zkonusu olumsal s\u00fcre\u00e7 ve FMH’nin fikri m\u00fclkiyetin kendisini yaratt\u0131\u011f\u0131 g\u00f6z ard\u0131 edilerek ba\u015fka bir tarih anlat\u0131lmaktad\u0131r. Karl Polanyi, B\u00fcy\u00fck D\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm adl\u0131 kitab\u0131nda \u201cemek, toprak ve paran\u0131n meta tan\u0131m\u0131n\u0131n t\u00fcm\u00fcyle hayal\u201d oldu\u011funu ve piyasalar\u0131 bu hayal yard\u0131m\u0131yla \u00f6rg\u00fctledi\u011fini yazmaktad\u0131r. May ve Sell (2006), ayn\u0131 tezin FMH i\u00e7in de ge\u00e7erli oldu\u011funu savunmaktad\u0131r.<\/p>\n

Walter Hamilton m\u00fclkiyetin kendisinin do\u011fal olmaktan uzak oldu\u011funu, yasalar\u0131n m\u00fclkiyeti korumad\u0131\u011f\u0131n\u0131, koruduklar\u0131n\u0131 m\u00fclkiyet olarak adland\u0131rd\u0131klar\u0131n\u0131 savunur (Hamilton\u2019dan aktaran Cribbet, 1986). Genel olarak m\u00fclkiyet ve onun bir bi\u00e7imi olan \u00f6zel m\u00fclkiyet tart\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 \u015fimdilik bir kenara b\u0131rakal\u0131m; acaba \u015feyler ve fikirler aras\u0131nda m\u00fclkiyet ba\u011flam\u0131nda bir s\u00fcreklilik oldu\u011fu tezi ne kadar do\u011frudur? \u015eeyler ve kaynaklar\u0131 kapsayan m\u00fclkiyet ili\u015fkisi fikir ve sanat \u00fcr\u00fcnleri i\u00e7in ge\u00e7erli olabilir mi? Bu soruya yan\u0131t vermeden \u00f6nce ‘m\u00fclkiyet nedir?’ sorusuna yan\u0131t vermek gerekiyor.<\/p>\n

M\u00fclkiyet, bir \u015feyin kullan\u0131m\u0131n\u0131 veya kaynaklar\u0131n da\u011f\u0131t\u0131m\u0131n\u0131 y\u00f6neten bir toplumsal ili\u015fkidir. M\u00fclkiyet, yaln\u0131zca belirli bir \u015feye ya da kayna\u011fa sahip olan bir ki\u015fi ya da grubun kullan\u0131m hakk\u0131n\u0131 ve s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 de\u011fil, kayna\u011fa sahip olmayanlar\u0131n m\u00fclk konusu \u015fey ya da kaynak \u00fczerindeki haklar\u0131n\u0131 da ifade eder. Bu nedenle, m\u00fclkiyet ili\u015fkisi sadece A ki\u015fisin (veya grubunun) X’e sahip oldu\u011funa i\u015faret etmekle yetinmez, B ki\u015fisinin (veya grubunun) haklar\u0131n\u0131 da i\u00e7erir. A’n\u0131n X \u00fczerinde ucu a\u00e7\u0131k ama s\u0131n\u0131rs\u0131z olmayan haklar\u0131 vard\u0131r ve bu ayr\u0131cal\u0131\u011f\u0131na dayanarak B’nin X’i kullan\u0131m\u0131n\u0131 denetleyip s\u0131n\u0131rlayabilir. Ancak bir m\u00fclkiyet ili\u015fkisinde A’n\u0131n bu denetimi yapabilmesi i\u00e7in izinsiz kullan\u0131m\u0131 denetleyen, toplumsal olarak kabul edilmi\u015f kurallar\u0131n bulunmas\u0131 gerekir. Bu kurallar, \u201c\u00e7almayacaks\u0131n\u201d\u0131 i\u00e7erecek \u015fekilde cezai ya da sivil yapt\u0131r\u0131mlar i\u00e7ermelidir. Ancak \u201c\u00e7al\u0131nacak\u201d bir \u015fey yoksa m\u00fclkiyetin varl\u0131\u011f\u0131ndan da s\u00f6z edilemez. \u00c7al\u0131nabilirli\u011fin yan\u0131nda k\u0131tl\u0131k da m\u00fclkiyet ili\u015fkisinin \u00f6nemli bir bile\u015fenidir. Herhangi bir k\u0131tl\u0131ktan s\u00f6z edilemiyorsa bir kayna\u011f\u0131n parsellenmesinin de anlam\u0131 olmayacakt\u0131r. \u0130ki ki\u015fi ayn\u0131 anda bir k\u00fcre\u011fi kullanamad\u0131\u011f\u0131 veya bir miktar toprak sadece s\u0131n\u0131rl\u0131 say\u0131da ki\u015fiyi doyurabildi\u011fi i\u00e7in m\u00fclkiyet iddias\u0131 ortaya at\u0131labilmektedir. Do\u011fal olarak bir fikir ve sanat eserinin k\u0131tl\u0131\u011f\u0131 gibi bir sorun yoktur; eksilmeden, ayn\u0131 anda, birden fazla ki\u015fi taraf\u0131ndan kullan\u0131labilir. Bu nedenle, maddi \u015feylerin ve kaynaklar\u0131n m\u00fclkiyeti ile fikir ve sanat eserlerinin m\u00fclkiyeti aras\u0131nda do\u011fal bir s\u00fcreklilik yoktur. FMH, maddi \u015feylerin m\u00fclkiyetinde oldu\u011fu gibi A ve B\u2019nin X\u2019e g\u00f6re ili\u015fkisi ba\u011flam\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kmayacak, yapay bir k\u0131tl\u0131k ve \u00e7al\u0131nabilirlik \u00f6zelli\u011fi yaratarak bu ili\u015fkiyi kendisi yaratacakt\u0131r. Hatta olu\u015fum s\u00fcrecinde A\u2019n\u0131n kimli\u011fi (\u2018mucit kimdir?\u2019, \u2018yenilik nedir?\u2019 sorular\u0131n\u0131n yan\u0131tlar\u0131nda oldu\u011fu gibi) veya nelerin X olabilece\u011fi (canl\u0131 organizmalar\u0131n ve yaz\u0131l\u0131m\u0131n patent kapsam\u0131na al\u0131nmas\u0131 gibi) de de\u011fi\u015fiklik g\u00f6sterecektir.<\/p>\n

FMH sayesinde A, X\u2019e sahip olur ve B\u2019ye kar\u015f\u0131 onun etraf\u0131n\u0131 \u00e7itleyebilir. B\u00f6ylece A, X\u2019in kullan\u0131mdan kira talep edilebilir; kayb\u0131n\u0131n telafisini isteyebilir; X \u00fczerindeki hakk\u0131n\u0131 piyasada ba\u015fka birine transfer edebilir. FMH, en yayg\u0131nlar\u0131 patent ve telif hakk\u0131 (copyright, do\u011frusu kopyalama hakk\u0131!) olmak \u00fczere, marka, ticari s\u0131r gibi bi\u00e7imlerde kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kabilir. FMH\u2019nin fiziksel m\u00fclkiyetten en \u00f6nemli fark\u0131, s\u00fcreli olmas\u0131d\u0131r. Toplumsal \u00e7\u0131karlar dikkate al\u0131narak A\u2019n\u0131n X\u2019e sahip olma s\u00fcresi s\u0131n\u0131rlan\u0131r, bu s\u00fcrenin dolmas\u0131ndan sonra A ve B\u2019nin X \u00fczerindeki haklar\u0131 e\u015fitlenir.<\/p>\n

Bir d\u00fc\u015f\u00fcncenin patentlenebilir olmas\u0131 i\u00e7in yeni olmas\u0131, bir bulu\u015f basama\u011f\u0131 i\u00e7ermesi ve sanayiye uygulanabilir olmas\u0131 gerekmektedir. Patent sahibi patentini kaydettirir; ilgili kurum onu kay\u0131t alt\u0131na ald\u0131ktan sonra isteyenler patentlenen fikri belirli ko\u015fullar alt\u0131nda kullanabilir. Bir d\u00fc\u015f\u00fcncenin patentlenerek payla\u015f\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131yla hem kamuoyu ilgili fikirden haberdar olma ve faydalanabilme \u015fans\u0131na kavu\u015fur hem de patent sahibi \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n \u00f6d\u00fcl\u00fcn\u00fc al\u0131r. A\u2019n\u0131n bulu\u015fundan \u00f6t\u00fcr\u00fc \u00f6d\u00fcllendirilmesi kabul edilebilir bir durumdur. As\u0131l tart\u0131\u015fma konusu X\u2019in patentlenebilirlik kriterlerini sa\u011flay\u0131p sa\u011flamad\u0131\u011f\u0131 ya da patent kapsam\u0131na al\u0131nmas\u0131n\u0131n toplum yarar\u0131na olup olmayaca\u011f\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Telif hakk\u0131 patentlerden farkl\u0131 olarak \u00fcr\u00fcn\u00fcn ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131yla devreye girer. Telif hakk\u0131yla korunan eserler, patentlerle korunan bulu\u015f ve yenilikler kadar sosyoekonomik geli\u015fmeyle do\u011frudan ilgili olmad\u0131klar\u0131ndan g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki s\u00fcresi patentlere g\u00f6re \u00e7ok daha uzundur (Telif hakk\u0131, eser sahibi ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrece ve \u00f6l\u00fcm\u00fcnden itibaren 70 y\u0131l ge\u00e7erlidir). Markalar, bir \u00fcr\u00fcn\u00fc di\u011ferlerinden ay\u0131rmaya yarayan i\u015faretler i\u00e7erir. Ticari s\u0131rlarda ise kamuoyunun bilgisi dahilindeki bir bilginin korunmas\u0131 de\u011fil gizli bir bilginin saklanmas\u0131 s\u00f6z konusudur.<\/p>\n

FMH\u2019nin bir ucunda A\u2019n\u0131n (m\u00fclkiyet iddias\u0131nda olan) \u00e7\u0131karlar\u0131 vard\u0131r di\u011fer ucunda B\u2019nin (toplum) haklar\u0131 vard\u0131r. FMH\u2019nin sadece bir avu\u00e7 insan i\u00e7in de\u011fil de toplumun geneli i\u00e7in faydal\u0131 oldu\u011funu ispatlayabilmek i\u00e7in yo\u011fun \u00e7aba harcanmaktad\u0131r. Buna y\u00f6nelik ahlaksal bir ortam olu\u015fturmak ve me\u015fruluk sa\u011flamak i\u00e7in en \u00e7ok ba\u015fvurulan s\u00f6ylemlerden biri Locke\u2019tan esinlenmekte, do\u011fan\u0131n iyile\u015ftirilmesi i\u00e7in kullan\u0131lan eme\u011fin \u00f6d\u00fcllendirilmesi tezini \u00f6ne s\u00fcrmektedir. M\u00fclkiyet, ki\u015finin \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 \u00f6zendiren bir olgudur ve insan \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n meyvesini almal\u0131d\u0131r. Me\u015frula\u015ft\u0131rma amac\u0131yla kullan\u0131lan bir di\u011fer s\u00f6ylemin kaynaklar\u0131n\u0131 ise Hegel’de bulmak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Hegel’de m\u00fclkiyet, insan\u0131n do\u011fa \u00fczerindeki hakimiyetini ve toplumsalla\u015fmas\u0131n\u0131 ifade etmektedir. Avrupa k\u0131tas\u0131nda, yarat\u0131c\u0131n\u0131n eser \u00fczerindeki vazge\u00e7ilemez haklar\u0131n\u0131n ahlaki temellerini olu\u015fturur. Bu haklar, eser transfer edildikten sonra da devam eder. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc ise daha pragmatiktir, kaynaklar\u0131n en verimli kullan\u0131m\u0131n\u0131 ifade eder. FMH\u2019yi politik de\u011fil, teknik bir konu olarak g\u00f6stermeye \u00f6zen g\u00f6sterir. Birinci ve \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcn\u00fcn kar\u0131\u015f\u0131m\u0131 olarak FMH\u2019nin inovasyonu destekledi\u011fi tezi de s\u0131k\u00e7a ortaya at\u0131lmaktad\u0131r. Bu tezlerde, \u00f6nce yeniliklerin bir bedeli olmas\u0131 gerekti\u011fi \u00f6ne s\u00fcr\u00fclerek k\u0131tl\u0131k sorunu yarat\u0131l\u0131r; sonras\u0131nda da toplumsal verimlilik i\u00e7in bilginin piyasa mekanizmalar\u0131na tabi olmas\u0131 gerekti\u011fi savunulur. Enformasyon bir m\u00fclk olmazsa, onu yaratmak i\u00e7in bir itki olmayacakt\u0131r. Bunun ard\u0131ndaki \u00f6n kabul insan\u0131n yaratmaya iten \u015feyin bireysel \u00f6d\u00fcl elde edebilme arzusu oldu\u011fudur. K\u0131t olan, yarat\u0131c\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncelerdir ve onlar\u0131 harekete ge\u00e7iren m\u00fclkiyet tutkusudur. Patentler ve telif, inovasyonu art\u0131rmak i\u00e7in icat edilmi\u015f toplumsal inovasyonlar olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Ancak bilginin \u00fcretiminin sadece bireysel \u00f6d\u00fcl \u00fczerine kurulu bir sistemde m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funu savunan tezler bilginin toplumsal ba\u011flam\u0131n\u0131 ve ortak miras\u0131 reddetme ya da en az\u0131ndan de\u011fersizle\u015ftirme amac\u0131 g\u00fctmektedir (May ve Sell, 2006).<\/p>\n

Yaz\u0131n\u0131n devam\u0131nda, FMH\u2019nin olu\u015fumuyla ilgili tarihsel \u00f6rnekleri ele alaca\u011f\u0131m. Bu yaz\u0131da, \u0130nternet ve TRIPS\u2019e (Ticaretle Ba\u011flant\u0131l\u0131 Fikri M\u00fclkiyet Anla\u015fmas\u0131) kadar olan d\u00f6nemden \u00f6rnekler aktaraca\u011f\u0131m. TRIPS ve \u0130nternet konusunu ba\u015fka bir yaz\u0131da tart\u0131\u015faca\u011f\u0131m. FMH\u2019nin tarihsel geli\u015fimi incelendi\u011finde d\u00fcz bir hat \u00fczerinde geli\u015fmedi\u011fi, farkl\u0131 yer ve zamanlarda bazen korumac\u0131 bazen de rekabet\u00e7i politikalar\u0131n belirginle\u015fti\u011fi g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor. Ge\u00e7en say\u0131da yer alan Sci-Hub ile ilgili yaz\u0131larda belirtildi\u011fi gibi Rusya, \u00c7in ve \u0130ran\u2019\u0131n FMH kar\u015f\u0131s\u0131nda \u00e7ok daha esnek olmas\u0131 bir rastlant\u0131 de\u011fil, tarihte tekrar tekrar kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kan bir olgudur. Bunun yan\u0131nda tarih, FMH\u2019nin olu\u015fumunda yaln\u0131z devletlerin de\u011fil FMH\u2019nin yan\u0131nda veya kar\u015f\u0131s\u0131nda yer alan di\u011fer akt\u00f6rlerin (loncalar, \u015firketler, aktivist gruplar) m\u00fccadelesinin de etkili oldu\u011funu g\u00f6stermektedir. Ayr\u0131ca bu s\u00fcre\u00e7te, teknolojik geli\u015fmeler ve bilgi\/enformasyon hakk\u0131ndaki d\u00fc\u015f\u00fcnceler FMH ile s\u00fcrekli etkile\u015fim halindedir. FMH\u2019yi etkiledikleri gibi FMH\u2019deki kurumsalla\u015fmalardan da etkilenmektedirler (age).<\/p>\n

FMH\u2019nin Ortaya \u00c7\u0131k\u0131\u015f\u0131<\/h2>\n

FMH’nin yasal tan\u0131mlar\u0131 ortaya \u00e7\u0131kmadan \u00f6nce de de\u011ferli enformasyon\/bilgi kontrol edilmek istenmi\u015ftir. Hatta yaz\u0131y\u0131 bilmeyen toplumlarda b\u00fcy\u00fc bilgisi saklanmakta ve s\u0131rlar yaln\u0131zca belirli ki\u015filerle payla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Ayr\u0131ca daha sonra ortaya \u00e7\u0131kan, mallar\u0131n belirli sembollerle i\u015faretlenmesi FMH’nin ilk \u00f6rnekleri olarak kabul edilebilir. Bu i\u015faretler, mal\u0131n kime ait oldu\u011funu g\u00f6stermesinin yan\u0131nda \u00fcr\u00fcn\u00fcn g\u00fcvenilirli\u011fini ve zanaat\u00e7\u0131n\u0131n ustal\u0131\u011f\u0131n\u0131 da ifade etmektedir. Yunan \u015fehir devletlerinde baz\u0131 mallar\u0131n onu yapan ki\u015finin ad\u0131yla an\u0131lmas\u0131 baz\u0131 zanaat\u00e7\u0131lar\u0131n mallar\u0131n\u0131n daha de\u011ferli hale gelmesinin \u00f6n\u00fcn\u00fc a\u00e7an bir uygulama olmu\u015ftur (age).<\/p>\n

Bunun yan\u0131nda Eski Yunan’da ilk kez, \u015fairler yazd\u0131klar\u0131 \u015fiirler i\u00e7in bir \u00fccret talep etmi\u015f ve bu nedenle kimi yazarlar taraf\u0131ndan a\u00e7g\u00f6zl\u00fcl\u00fckle su\u00e7lanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu d\u00f6nemde, sanat \u00fcr\u00fcnlerinin metala\u015fmas\u0131n\u0131n yan\u0131nda sanat yarat\u0131c\u0131s\u0131 birey kavram\u0131 da olu\u015fmaya ba\u015flamaktad\u0131r. Fakat g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki anlam\u0131yla FMH’nin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 pazara y\u00f6nelik etkinliklerin artmas\u0131yla Roma \u0130mparatorlu\u011fu d\u00f6nemine rastlar. Roma d\u00f6neminde de markalar \u00fcreticinin d\u00fcr\u00fcstl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc simgeleyen i\u015faretler olsa da markalar\u0131n k\u00f6t\u00fc niyetli ki\u015filerce kullan\u0131m\u0131n\u0131 engelleyen yasal bir s\u0131n\u0131rlama yoktur. Ancak b\u00f6yle bir durumda al\u0131c\u0131n\u0131n, sahte i\u015faretler kullanan sat\u0131c\u0131y\u0131 doland\u0131r\u0131c\u0131l\u0131k nedeniyle dava etme hakk\u0131 vard\u0131r. Eski Yunan’da oldu\u011fu gibi Roma’da da yazarlar \u00fcst s\u0131n\u0131flar taraf\u0131ndan korunmaktad\u0131r ve eserlerinin \u00e7o\u011falt\u0131lmas\u0131ndan do\u011frudan bir \u00fccret talep etmemektedir. Romal\u0131lar’da bu durum yava\u015f yava\u015f de\u011fi\u015fmi\u015f ve baz\u0131 yazarlar\u0131n eserlerinin sat\u0131\u015f\u0131ndan pay talep etti\u011fi yeni i\u015f modelleri \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Yazarlar, eserlerinin yeniden \u00fcretimi ve da\u011f\u0131t\u0131m\u0131 hakk\u0131nda yay\u0131nc\u0131larla s\u00f6zle\u015fmeler yapmaya ba\u015flar. Ayr\u0131ca Romal\u0131lar’\u0131n yazar\u0131n eserin b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn korunmas\u0131 ve yeniden \u00fcretim haklar\u0131n\u0131 birbirinden ay\u0131rd\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. May ve Sell (2006), Roma’da FMH’nin prototip olarak var oldu\u011funu belirtirken Roma Hukuku’nda bu konuda bir davaya rastlanmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 da eklemektedir.<\/p>\n

Roma \u0130mparatorlu\u011fu’nun \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fcnden sonra da bilgiyi kontrol etme arzusu kaybolmam\u0131\u015f ve \u00f6zellikle lonca faaliyetlerinde daha da kuvvetlenmi\u015ftir. Orta \u00c7a\u011f’da loncalar, markalarla ve \u00fcretim bilgisini saklayarak lonca d\u0131\u015f\u0131ndan gelebilecek rekabetin \u00f6n\u00fcn\u00fc kesmeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Bu d\u00f6nemde, lonca i\u00e7i rekabeti d\u00fczenleyici uygulamalar da vard\u0131r. \u00d6rne\u011fin, bir lonca \u00fcyesi yeni bir desen ortaya \u00e7\u0131karm\u0131\u015fsa bunun di\u011ferlerince kullan\u0131lmamas\u0131 gerekti\u011fi belirtilmekte ve bunun izinsiz kullan\u0131m\u0131 “\u00e7almak” kelimesi ile ifade edilmektedir. Loncalar\u0131n bilgiye bak\u0131\u015f\u0131 ve bunu rekabetle ili\u015fkilendirmesi patent fikrinin do\u011fu\u015funda etkili olacakt\u0131r (age).<\/p>\n

FMH’nin Avrupa’da kanunla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131ndan \u00f6nce de h\u00fck\u00fcmdarlar yeni ya da daha \u00f6nce bilinmeyen uygulamalar ortaya koyanlara ayr\u0131cal\u0131klar tan\u0131maktad\u0131r. \u00d6zellikle Orta \u00c7a\u011f’\u0131n sona ermesiyle beraber krallar\u0131n daha geli\u015fmi\u015f end\u00fcstriyel pratikleri \u00fclkelerine getirmek i\u00e7in \u00e7aba harcad\u0131klar\u0131 ve bunu sa\u011flayan ki\u015filere ge\u00e7ici s\u00fcreli ayr\u0131cal\u0131klar verdikleri g\u00f6r\u00fclmektedir. Ama\u00e7 yetenekli zanaat\u00e7\u0131lar\u0131 ve \u00fcretim bilgisini \u00fclkeye \u00e7ekmektir. Ayr\u0131cal\u0131k tan\u0131nan ki\u015finin s\u00f6zkonusu bilginin mucidi olmas\u0131na da gerek yoktur; bilgiyi o b\u00f6lgeye ta\u015f\u0131m\u0131\u015f olmas\u0131 yeterlidir. Y\u00f6neticiler b\u00f6ylelikle bilginin s\u0131r olarak saklanmas\u0131ndansa bilgi sahibi ki\u015fiyi ge\u00e7ici s\u00fcre ayr\u0131cal\u0131kl\u0131 k\u0131larak bilginin toplumsalla\u015fmas\u0131n\u0131 ve daha yayg\u0131n kullan\u0131m\u0131n\u0131 sa\u011flam\u0131\u015flard\u0131r. Hen\u00fcz g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki gibi patentlerden s\u00f6z edilememesine kar\u015f\u0131n bu d\u00f6nemde tan\u0131nan ayr\u0131cal\u0131klar\u0131n belirli bir kapsamda ve s\u00fcre i\u00e7in veriliyor olmas\u0131 sonraki tart\u0131\u015fmalar i\u00e7in \u00f6\u011freticidir (age).<\/p>\n

Patentlerin \u00f6nc\u00fcl\u00fc olan ayr\u0131cal\u0131klar\u0131n, mucitlere de\u011fil, uygulay\u0131c\u0131lara y\u00f6nelik olmas\u0131 gibi ilk telif haklar\u0131n\u0131n ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131nda da yazarlardan \u00e7ok maddi ara\u00e7lar\u0131 sa\u011flayanlar\u0131n rol\u00fc vard\u0131r. Burke (2001) ilk telif hakk\u0131n\u0131n 1486\u2019da Marcantonio Sabellico\u2019nun Venedik Tarihi adl\u0131 eserine verildi\u011fini belirtmektedir. Ancak s\u00f6z konusu hak sadece eserini kimin basaca\u011f\u0131na karar verme hakk\u0131d\u0131r (May ve Sell, 2006). Mekanik bas\u0131m, yay\u0131nc\u0131l\u0131k ve kitap sat\u0131\u015f end\u00fcstrilerinin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131yla kitap ticaretinde bir patlama ya\u015fanm\u0131\u015ft\u0131r. Teknolojiyi elinde bulunduran bas\u0131mc\u0131lar, kitaplar\u0131n bas\u0131m\u0131ndan sonra ayn\u0131 kitaplar\u0131n ba\u015fkalar\u0131 taraf\u0131ndan \u00e7o\u011falt\u0131m\u0131n\u0131 yasal yollardan engelleme aray\u0131\u015f\u0131na girmi\u015flerdir. Bir zamanlar belirli \u00fcr\u00fcnlerin \u00fcretimini tekellerine alarak rekabeti engelleyen loncalar gibi bas\u0131mc\u0131lar da benzer bir tekel aray\u0131\u015f\u0131 i\u00e7indedir. Ama bu sefer gruplar de\u011fil, bireyler s\u00f6z konusudur. Fakat burada vurgu hala bas\u0131mc\u0131lar\u0131n haklar\u0131 \u00fczerinedir. 1549’da bas\u0131mc\u0131lar ve kitap sat\u0131c\u0131lar\u0131 lonca alt\u0131nda \u00f6rg\u00fctlenerek izinsiz kopyalar\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7meye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar.<\/p>\n

\u0130lk patent, 1421\u2019de Floransa\u2019da Filippo Brunelleschi\u2019nin mermer ta\u015f\u0131ma gemisine verilmi\u015ftir. Brunelleschi ilk ba\u015fta kendi yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u00fcr\u00fcn\u00fc olan tasar\u0131m\u0131 payla\u015fmaya yana\u015fmam\u0131\u015ft\u0131r. Ancak yetkililer, tasar\u0131m\u0131n\u0131n kendi izni d\u0131\u015f\u0131nda hi\u00e7 kimse taraf\u0131ndan kullan\u0131lamayaca\u011f\u0131 ve bu hakk\u0131n\u0131n \u00fc\u00e7 y\u0131l ge\u00e7erli olaca\u011f\u0131 garantisini verdikten sonra tasar\u0131m\u0131n\u0131 payla\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Bu ilk patent, modern patent sisteminin yenilik, ge\u00e7icilik ve kapsam gibi \u00f6zelliklerini i\u00e7ermektedir. Ancak geminin batmas\u0131yla beraber \u00f6mr\u00fc de k\u0131sa olmu\u015ftur. \u0130cat yapan ya da bir yenili\u011fe \u00f6nc\u00fcl\u00fck yapanlara verilen ayr\u0131cal\u0131klardan farkl\u0131 ilk patent sistemi ise 1474\u2019te Venedik’te ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Patent, icad\u0131n yenili\u011fi ve yararl\u0131l\u0131\u011f\u0131 incelendikten sonra onaylanacakt\u0131r. Geli\u015ftirilen patent sistemi, Venedik y\u00f6neticilerinin \u015fehrin ekonomik geli\u015fimiyle ilgilendiklerini ve bunda teknolojik yeniliklerin \u00f6neminin fark\u0131nda olduklar\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir. Patent sisteminde toplumsal \u00e7\u0131karlar ve bireysel \u00f6d\u00fcller aras\u0131nda bir denge g\u00f6zetilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r (age). Braudel (2004), patent kay\u0131t sisteminde yer alan her on patentten dokuzunun \u015fehrin sorunlar\u0131 ile ilgili oldu\u011funu yazmaktad\u0131r: \u201c…lag\u00fcnlerde birle\u015fen suyollar\u0131n\u0131 seyr\u00fcsefere uygun hale getirmek; kanal a\u00e7mak; suyu y\u00fckseltmek; batakl\u0131k alanlar\u0131 kurutmak…\u201d (s. 391).<\/p>\n

Venedik\u2019te FMH\u2019nin olu\u015fumunda matbaan\u0131n \u00f6zel bir yeri vard\u0131r. Birincisi, yeni bas\u0131m teknikleri patentlerle \u00f6d\u00fcllendirilmi\u015ftir. \u0130kincisi, yay\u0131nlarda telif hakk\u0131na do\u011fru bir y\u00f6nelim vard\u0131r. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, bilginin art\u0131k h\u0131zla yay\u0131labiliyor olmas\u0131 tekel olu\u015fturmak i\u00e7in “gizlili\u011fin” art\u0131k yeterli olamayaca\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermi\u015ftir. Bilginin kitaplarda yer almas\u0131 ve kullan\u0131lmas\u0131, bilgiyi elinde bulunduranlar\u0131 yeni aray\u0131\u015flara itmi\u015ftir. K\u0131sacas\u0131 matbaan\u0131n oyunun kurallar\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirdi\u011fini s\u00f6yleyebiliriz. Bu ba\u011flamda, FMH\u2019nin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131nda onu \u00fcretenlerin (ilk bulu\u015fu yapan mucit, kitab\u0131n yazar\u0131) de\u011fil bilgiyi elinde bulunduran gruplar\u0131n (yenili\u011fi bir \u00fclkeye veya b\u00f6lgeye getiren, kitab\u0131 basan) \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131n s\u00f6z konusu oldu\u011funa dikkat etmek gerekiyor (May ve Sell, 2006).<\/p>\n

\u0130ngiltere: Patent-Tekel ve Telif-Sans\u00fcr Sarmal\u0131<\/h2>\n

Venedik’teki FMH d\u00fczenlemeleri \u0130ngiltere\u2019yi de etkilemi\u015ftir. Ama daha kapsaml\u0131d\u0131r ve hem i\u00e7eri\u011fi hem de sonu\u00e7lar\u0131 bak\u0131m\u0131ndan g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki d\u00fczenlemelerin ilkel bi\u00e7imi olarak de\u011ferlendirilebilir. \u0130ngiltere’nin sosyal, politik ve ekonomik ko\u015fullar\u0131 Almanya, \u0130talya ve Fransa ile kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda modern patent sisteminin olu\u015fturulmas\u0131 i\u00e7in daha elveri\u015fli bir zemin olu\u015fturuyordu. \u0130ngiltere\u2019de FMH politikalar\u0131n\u0131n geli\u015fiminde \u00f6zellikle merkantilizm ve bununla ili\u015fkili teknoloji ithali belirleyici oldu. 16. y\u00fczy\u0131lda, I. Elizabeth d\u00f6neminde hem ulusal sanayi g\u00fc\u00e7lendirilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015f hem de ulusal g\u00fcvenlik i\u00e7in yabanc\u0131 \u00fclkelerdeki zanaat\u00e7\u0131lar (Alman z\u0131rh yap\u0131m ustalar\u0131, \u0130talyan tersane i\u015f\u00e7iler) \u00fclkeye davet edilerek teknoloji ithali ger\u00e7ekle\u015ftirilmi\u015ftir. Bu zanaat\u00e7\u0131lara \u00fcretim tekniklerini yerel \u00e7al\u0131\u015fanlara \u00f6\u011fretmeleri kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda baz\u0131 ayr\u0131cal\u0131klar verilmektedir (18. y\u00fczy\u0131lda ise geli\u015fen uluslararas\u0131 rekabet nedeniyle bu sefer kendi zanaat\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n \u00fclke d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131n\u0131 yasaklayacakt\u0131). Ayr\u0131ca, \u00fclke ekonomisine zarar verebilecek aktif bir ticari alandaki patentlere nadiren izin verilmektedir. Fakat daha sonra saraya yak\u0131n olan baz\u0131 soylular belirli alanlarda tekel kurmak amac\u0131yla, herhangi bir yenilik olmadan ayr\u0131cal\u0131klar elde etmeye ba\u015flar. Ni\u015fasta, tuz, ka\u011f\u0131t, g\u00fcher\u00e7ile ve cam sekt\u00f6rleri saraya yak\u0131n ki\u015filerin tekeline ge\u00e7ti ve fiyatlar a\u015f\u0131r\u0131 y\u00fckselir. Halk aras\u0131nda ba\u015flayan huzursuzluk nedeniyle, Krali\u00e7e bu tekellerin baz\u0131lar\u0131na m\u00fcdahale etmek zorunda kal\u0131r ve sonras\u0131nda mahkemelere Krali\u00e7e taraf\u0131ndan verilen patentleri de\u011ferlendirme hakk\u0131 verilir (May ve Sell, 2006).<\/p>\n

Fakat bu reformlar da yeterli olamam\u0131\u015f ve sorun I. James d\u00f6neminde de devam etmi\u015ftir. Ya\u015fan\u0131lan sorunlardan ders al\u0131narak 1624’te \u00e7\u0131kar\u0131lan Tekel Yasas\u0131\u2019nda patent sisteminin i\u015fleyi\u015fi yeniden d\u00fczenlenir. Bu d\u00fczenlemeler, patentlerin sadece yenilikleri \u00f6d\u00fcllendirmesi, yasalara ayk\u0131r\u0131 olmamas\u0131, fiyatlar\u0131 y\u00fckselterek zarar verici olmamas\u0131 gibi maddeler i\u00e7ermektedir. Yasada, krall\u0131\u011fa yeni teknik fikirleri getirenler, bu kendi fikirleri olmasa da mucit olarak adland\u0131r\u0131lmaktad\u0131r. Patent korumas\u0131 14 y\u0131l ge\u00e7erli olacakt\u0131r; bu s\u00fcre de rastgele de\u011fildir. \u00c7\u0131rakl\u0131k e\u011fitimi 7 y\u0131l oldu\u011fundan en az\u0131ndan iki ku\u015fa\u011f\u0131n e\u011fitilmesi hedeflenmektedir. Bu patent yasas\u0131ndaki ama\u00e7 da I. Elizabeth d\u00f6nemindeki gibi \u0130ngiliz ticaretini geli\u015ftirecek yeniliklerin transferidir. Fakat kanundaki bir\u00e7ok maddenin g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki patent kanunlar\u0131yla bi\u00e7imsel benzerlikler g\u00f6stermesine aldanmamak laz\u0131m. \u00d6rne\u011fin, patent hakk\u0131n\u0131n ilk mucide verilmesi gerekti\u011fi yazmaktad\u0131r ama ilk mucit o zaman i\u00e7in fikri ilk ortaya atan de\u011fil, \u00fclkeye ilk getirendir. G\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki patenlerdeki yeni fikrinden farkl\u0131 olarak da fikirsel bir yenili\u011fi de\u011fil daha \u00f6nce \u00fcretimde kullan\u0131lmam\u0131\u015f olmay\u0131 ifade etmektedir (age).<\/p>\n

Kraliyet, patent sistemini ekonomi politik \u00e7\u0131karlar\u0131 i\u00e7in bir ara\u00e7 olarak kullanm\u0131\u015ft\u0131r. \u00dcreticiler a\u00e7\u0131s\u0131ndan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda ise patent almadaki ama\u00e7 her zaman ayr\u0131cal\u0131k aray\u0131\u015f\u0131 olmamakta, insanlar bazen sadece yar\u0131\u015fta saf d\u0131\u015f\u0131 kalmamak i\u00e7in rakiplerinden \u00f6nce patent almaya \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla patentlerin icatlar\u0131 art\u0131raca\u011f\u0131ndan ku\u015fku duyanlar da vard\u0131r. Francis Bacon ve Samuel Hartlib\u2019e g\u00f6re patentler yeterince ba\u015far\u0131l\u0131 de\u011fildir. \u0130catlar\u0131 art\u0131rmak i\u00e7in bir di\u011fer \u00f6neri de devlet destekli ara\u015ft\u0131rma kurumlar\u0131n\u0131n kurulmas\u0131 olmu\u015ftur. 18. y\u00fczy\u0131lda Kraliyet Derne\u011fi bu g\u00f6revi k\u0131smen yerine getirebilmi\u015ftir (age).<\/p>\n

\u0130ngiliz bas\u0131mc\u0131lar, Venedik\u2019teki FMH uygulamalar\u0131ndan haberdard\u0131rlar. Venedik\u2019te yay\u0131nc\u0131l\u0131\u011f\u0131n bir lonca olarak \u00f6rg\u00fctlenmesi \u0130ngiltere i\u00e7in de bir \u00f6rnek olmu\u015ftur. 1557\u2019de Londra K\u0131rtasiyecileri Birli\u011fi\u2019ne tekel hakk\u0131 verilir. \u015eirket, cilt\u00e7iler, kitap sat\u0131c\u0131lar\u0131 ve bas\u0131mc\u0131lardan olu\u015fmaktad\u0131r. Kraliyet, ekonomik gerek\u00e7elerle matbaay\u0131 desteklemi\u015f ama bunun kendi varl\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in bir tehlike olu\u015fturdu\u011funu da k\u0131sa s\u00fcrede fark etmi\u015ftir. I. James, tekellere kar\u015f\u0131 bir duru\u015f sergilemesine ra\u011fmen bilginin kontrol\u00fc gereksinimi dolay\u0131s\u0131yla matbaay\u0131 bunun d\u0131\u015f\u0131nda b\u0131rakm\u0131\u015ft\u0131r. B\u00f6ylece Kraliyet, Birlik arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla yay\u0131nlar\u0131 kontrol edebilirken Birlik de bu ayr\u0131cal\u0131\u011f\u0131ndan ekonomik olarak yararlanacakt\u0131r. Bu d\u00f6nemde hak sahibi olarak kar\u015f\u0131m\u0131z\u0131 bas\u0131mc\u0131lar ve sat\u0131c\u0131lar \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Yazar\u0131n hakk\u0131 hen\u00fcz konu\u015fulmamaktad\u0131r. Kraliyetin, sans\u00fcr iste\u011fi vard\u0131r; ama Londra K\u0131rtasiyecileri Birli\u011fi de ekonomik \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 korumak ve geni\u015fletmek i\u00e7in bunu k\u00f6r\u00fcklemektedir (Patterson, 1968). Bu d\u00f6nemde \u00e7ok daha yava\u015f olmas\u0131na ra\u011fmen sans\u00fcr\u00fc k\u0131rabilmek i\u00e7in eserlerin bazen el yazmas\u0131yla \u00e7o\u011falt\u0131ld\u0131\u011f\u0131 da g\u00f6r\u00fclmektedir.<\/p>\n

Teknolojinin yeni ve hen\u00fcz az bulunur olmas\u0131 nedeniyle bas\u0131mc\u0131lar birlikte daha \u00f6n plandad\u0131r; fakat teknolojinin yayg\u0131nl\u0131k kazanmas\u0131yla kitap sat\u0131c\u0131lar\u0131 daha bask\u0131n olmaya ba\u015flayacakt\u0131r. Daha sonra eserler yazarlar\u0131yla ili\u015fkilendirildi\u011finde de ama\u00e7 g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki anlam\u0131yla yazar\u0131n haklar\u0131n\u0131 korumak de\u011fildir. Yine bilginin ak\u0131\u015f\u0131n\u0131 kontrol amac\u0131yla eserleri yazarlar\u0131yla ili\u015fkilendirmek ve imzas\u0131z eserlerin sorumlulu\u011funu bas\u0131mevine vermektir (May ve Sell, 2006).<\/p>\n

1694\u2019te Avam Kamaras\u0131, K\u0131rtasiyeciler Birli\u011fi\u2019ne verilen ayr\u0131cal\u0131klar\u0131 yenilemeyi reddeder. K\u0131rtasiyeciler ilk ba\u015fta sans\u00fcr ba\u011flam\u0131nda lobi faaliyetleri y\u00fcr\u00fct\u00fcrler ama bundan ba\u015far\u0131l\u0131 olamazlar. Olduk\u00e7a tan\u0131d\u0131k gelen ba\u015fka bir strateji denerler ve yazar\u0131n m\u00fclkiyet hakk\u0131 olmadan yazamad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirterek yazarlar\u0131n hakk\u0131n\u0131 savunmaya ba\u015flarlar. Bunda ba\u015far\u0131l\u0131 olurlar ve 1704 y\u0131l\u0131nda devreye giren Anne Yasas\u0131\u2019n\u0131n d\u00f6rt temel \u00f6zelli\u011fi vard\u0131r: Do\u011fal haklar kavram\u0131na vurgu, yazar\u0131n hakk\u0131, yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 te\u015fvik etmesi ve toplumsal gereksinimler. Yazar ilk kez hak sahibi olmaktad\u0131r.<\/p>\n

Asl\u0131nda Anne Yasas\u0131\u2019n\u0131n en temel hedefi K\u0131rtasiyeciler Birli\u011fi\u2019nin tekelini k\u0131rarak bas\u0131m sekt\u00f6r\u00fcn\u00fc d\u00fczenlemektir ve yazar haklar\u0131 i\u00e7in bir genel hukuk olu\u015fturmak ikincil bir konudur. Ayr\u0131ca eserin kendisindeki yazar\u0131n do\u011fal hakk\u0131 ile \u00e7o\u011faltma hakk\u0131 da birbirinden ayr\u0131lmaktad\u0131r. Yasan\u0131n, \u201ckitaplar ve di\u011fer yaz\u0131lar\u201d ifadesi, \u2018di\u011fer\u2019in kapsam\u0131n\u0131n zaman i\u00e7inde s\u00fcrekli geni\u015flemesine neden olacakt\u0131r. Bas\u0131mevlerine, yazardan izin alma sorumlulu\u011fu getirilmi\u015ftir. Ama eserlerini yay\u0131nlatabilmek i\u00e7in haklar\u0131n\u0131 birli\u011fe devretmek zorunda kalan \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131ndan yoksun yazar i\u00e7in yine de\u011fi\u015fen bir durum yoktur. Anne Yasas\u0131 sonras\u0131 mahkemelerde g\u00f6r\u00fclen davalar i\u00e7in Konrapa-Karl\u0131da\u011f (2010) \u015funlar\u0131 yazmaktad\u0131r:<\/p>\n

\u0130ngiltere\u2019de ya\u015fanan t\u00fcm bu davalarda ve geli\u015fmelerde g\u00f6ze \u00e7arpan nokta daha \u00f6nce de belirtildi\u011fi gibi yazarlar\u0131n kendi haklar\u0131 i\u00e7in herhangi bir giri\u015fimde bulunmamalar\u0131yd\u0131. Yazar haklar\u0131n\u0131n kendilerine devir edilmesiyle piyasa denetimlerini sa\u011flayacak yay\u0131nc\u0131lar bu haklar i\u00e7in u\u011fra\u015f vermi\u015fler ve ama\u00e7lar\u0131na ula\u015fm\u0131\u015flard\u0131r. Bir anlamda ticaret sermayesi telif haklar\u0131 yasas\u0131n\u0131 bi\u00e7imlendirmi\u015ftir. Yazar\u0131n eserinin yay\u0131nlanmas\u0131ndan sonra \u00e7eviri, t\u00fcretme, kamuya a\u00e7\u0131klama gibi haklar\u0131 bulunmuyordu. O nedenle yasa hala yay\u0131nlanm\u0131\u015f kitaplar\u0131 ihlallerden koruyarak, yat\u0131r\u0131m\u0131n getirisini g\u00fcvenceye almaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu. Sonu\u00e7 olarak yine kitab\u0131n bas\u0131m\u0131n\u0131 ve yay\u0131nlanmas\u0131n\u0131 sa\u011flayan k\u0131rtasiyecilerin yasas\u0131yd\u0131 (s. 39).<\/p>\n

19. Y\u00fczy\u0131l\u2019da Telif Haklar\u0131<\/h2>\n

FMH’nin geli\u015fiminde \u00fc\u00e7 s\u00fcrecin etkili oldu\u011fu g\u00f6r\u00fclmektedir. Birincisi, sahiplik, yazarl\u0131k ve bulu\u015f hakk\u0131ndaki d\u00fc\u015f\u00fcncelerin de\u011fi\u015fimidir. Bu kavramlar\u0131n de\u011fi\u015fimi, m\u00fclkiyetin ne oldu\u011fu, kimin onun \u00fczerinde hak talep edebilece\u011fi hakk\u0131nda da belirleyici olmu\u015ftur. \u0130kincisi, inovasyonun \u00f6rg\u00fctlenmesi, teknolojinin \u00fcretimi ve da\u011f\u0131t\u0131m\u0131 hakk\u0131ndaki de\u011fi\u015fimdir. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, bu d\u00fc\u015f\u00fcnsel ve maddi de\u011fi\u015fimlerin kurumsalla\u015fmas\u0131d\u0131r. Kurumsalla\u015fma s\u00fcreci g\u00fc\u00e7 ili\u015fkilerini de\u011fi\u015ftirmi\u015f, baz\u0131lar\u0131n\u0131n di\u011ferleri aleyhine g\u00fc\u00e7lenebilmesini sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6nceki b\u00f6l\u00fcmde anlat\u0131lan olu\u015fum s\u00fcreci kapitalizmin olu\u015fumuyla beraber ilerlemi\u015ftir. Dolay\u0131s\u0131yla hem olu\u015fumunda hem de sonras\u0131nda kapitalizm, FMH\u2019yi yeniden \u00fcretmi\u015f, d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrm\u00fc\u015f ve ondan yararlanm\u0131\u015ft\u0131r. Ko\u015fullara ba\u011fl\u0131 olarak da FMH’nin \u00e7i\u011fnenmesi kimi zaman h\u0131rs\u0131zl\u0131k kimi zaman da kamu politikas\u0131 olarak adland\u0131r\u0131lacakt\u0131r. Neyin m\u00fclkiyet kapsam\u0131na girece\u011fi de zamana, yere, farkl\u0131 \u00e7\u0131karlara, rekabete, ekonomik geli\u015fmeye ve ekonomi politik g\u00fcce g\u00f6re de\u011fi\u015fmektedir. Kamu politikas\u0131n\u0131n gere\u011fi olarak savunulan yararc\u0131 fikirler, yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 ve yay\u0131lmay\u0131 desteklemek; do\u011fal hak fikirleri ise bir \u00fcr\u00fcn ortaya \u00e7\u0131kt\u0131ktan sonra onun y\u00f6netiminde ayr\u0131cal\u0131kl\u0131 olabilmek \u00fczerinde durmu\u015ftur.<\/p>\n

FMH hakk\u0131ndaki kamu politikalar\u0131 geli\u015fmeyi destekler veya engeller nitelikte olabilmektedir. \u00d6rne\u011fin 14. y\u00fczy\u0131lda ve sonras\u0131nda patentler yeni teknik bilgiye sahip olanlar\u0131 \u00fclkeye \u00e7ekmek ve onlara cazip teklifler sunabilmek i\u00e7in kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Merkantilist hedefler do\u011frultusunda \u00fclkeye davet edilen zanaatkarlar sayesinde ithalat\u0131 azaltma, ihracat\u0131 art\u0131rma hedefi g\u00fcd\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. \u00dclkeler aras\u0131ndaki farklar ise \u00fclkelerin ekonomik d\u00fczeyiyle ilgilidir. \u00d6rne\u011fin teknolojide lider olan bir \u00fclke yenilikleri g\u00fc\u00e7l\u00fc bir \u015fekilde korumak isterken bu konumda olmayan \u00fclkeler daha zay\u0131f korumay\u0131 tercih etmektedirler. Geriden gelen \u00fclkelerin politikalar\u0131 daha \u00e7ok yerli yenilikleri desteklemek yabanc\u0131lara ait olanlarda ise korumay\u0131 g\u00f6z ard\u0131 etmek do\u011frultusundad\u0131r. Genellikle yenilik\u00e7iler olabildi\u011fince y\u00fcksek FMH korumas\u0131 talep ederken taklit\u00e7iler tam tersini talep etmektedir. Ayr\u0131ca dokuma tezgah\u0131n\u0131n mucidi Richard Arkwright\u2019\u0131n patent davalar\u0131nda oldu\u011fu gibi FMH\u2019yi destekleyen \u00fclkelerde bile patentler her zaman tart\u0131\u015fmas\u0131z haklar de\u011fildir; di\u011fer toplumsal hedeflerle \u00e7eli\u015fmesi durumunda onaylanmamaktad\u0131r (May ve Sell, 2006).<\/p>\n

Dolay\u0131s\u0131yla patentlerin inovasyon d\u00fcrt\u00fcs\u00fcn\u00fc art\u0131rd\u0131\u011f\u0131 veya yazar\u0131n haklar\u0131 s\u00f6ylemi, do\u011fru olup olmad\u0131klar\u0131n\u0131n \u00f6tesinde, \u00e7o\u011funlukla ekonomi politikan\u0131n bir par\u00e7as\u0131 olarak savunuluyordu. 1780-1840 aras\u0131nda ya\u015fanan 1. Sanayi Devrimi’nde patentler pamuk end\u00fcstrisinin do\u011fu\u015funda b\u00fcy\u00fck bir rol oynamad\u0131. Ayr\u0131ca patentleme s\u00fcrecinin fazla b\u00fcrokratik oldu\u011funu ve yeterli koruma sa\u011flamad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnenler de vard\u0131. 1850-1875 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda, g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn liberallerine ilgin\u00e7 gelebilecek bir tart\u0131\u015fma ya\u015fand\u0131. Serbest ticaret taraftarlar\u0131, inovasyonun ve bulu\u015flar\u0131n patentlerle korunmas\u0131n\u0131n uluslararas\u0131 serbest ticaret sistemine zarar verdi\u011fini savunuyorlard\u0131. Liberaller, fikri m\u00fclkiyetin tekelci y\u00f6n\u00fcn\u00fcn serbest ticarete ayk\u0131r\u0131 oldu\u011funu, icatlar\u0131n sosyal oldu\u011funu, yarat\u0131c\u0131 bireylerden \u00e7ok teknolojik de\u011fi\u015fimin sonucu oldu\u011funu iddia ediyorlard\u0131. Birincisi, fikir \u00fcr\u00fcnlerinde maddi \u015feylerde oldu\u011fu gibi bir k\u0131tl\u0131k yoktu. \u0130kincisi, patentlerin bulu\u015fu te\u015fvik etti\u011fi kesin olmad\u0131\u011f\u0131 gibi yarat\u0131c\u0131 bireylerin \u00f6d\u00fcllendirildi\u011fi konusu da tart\u0131\u015fmal\u0131yd\u0131 ve \u00f6d\u00fcllendirmenin adil olmad\u0131\u011f\u0131 hakk\u0131nda \u00e7ok say\u0131da \u00f6rnek vard\u0131. Ayr\u0131ca tek bir patent sisteminin olmamas\u0131 nedeniyle bunu uygulamayan \u00fclkeler haks\u0131z kazan\u00e7 elde etmekteydi. Serbest ticaret taraftarlar\u0131n\u0131n kar\u015f\u0131lar\u0131nda ise patent avukatlar\u0131, m\u00fchendisler ve b\u00fcy\u00fck \u015firketler yer al\u0131yordu. Yo\u011fun propaganda faaliyeti ama daha \u00f6nemlisi serbest ticarete olan deste\u011fin gerilemesiyle FMH destek\u00e7ileri kazand\u0131lar. FMH hala serbest ticarete ayk\u0131r\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u00fcyordu. Ama ulusal \u00e7\u0131karlarla uyumlu oldu\u011fu s\u00fcrece bir sorun olu\u015fturmayacakt\u0131. Sonraki y\u0131llarda, FMH’nin sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 tekel hakk\u0131 kabullenilecek ve liberaller, uluslararas\u0131 ticaret \/ FMH \u00e7eli\u015fkisini daha fazla kurcalamayacakt\u0131 (age).<\/p>\n

19. y\u00fczy\u0131lda bilgi \u00fczerindeki m\u00fclkiyet fikri sanayile\u015fmi\u015f \u00fclkelerde giderek daha kabul edilebilir hale geldi. 1870’ten 1900’lere do\u011fru patent ve telif haklar\u0131 yeni i\u015f modellerinin temeli olmaya ba\u015flad\u0131. Bu d\u00f6nemde, bir yandan sahiplik kavram\u0131 de\u011fi\u015firken di\u011fer yandan da 2. Sanayi Devrimi’nde ekonomik ve teknolojik liderlik ABD ve Almanya\u2019ya ge\u00e7mektedir. Art\u0131k kimya, \u00e7elik, demir ve elektrik sanayileri \u00f6nem kazanmakta ve bireysel icatlar yerini organize icatlara b\u0131rakmaktad\u0131r. B\u00fcy\u00fck \u015firketler inovasyonu \u00f6rg\u00fctlemek ve mali sermayeyi \u00e7ekmek i\u00e7in \u00e7e\u015fitli aray\u0131\u015flara girmi\u015flerdir. Kurumsal ara\u015ft\u0131rma laboratuvarlar\u0131 kurulur ve 1871’de ABD patent yasas\u0131nda yap\u0131lan de\u011fi\u015fikliklere g\u00f6re \u00e7al\u0131\u015fanlar, ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 s\u0131ras\u0131nda elde edecekleri inovasyon, bulu\u015f vs gibi patente konu olabilecek yeniliklerdeki haklar\u0131n\u0131 i\u015fverenlerine devredeceklerdir. Almanya\u2019da da durum farkl\u0131 de\u011fildir. 1877’de Siemens, \u015firketinde \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n bulu\u015flar\u0131n\u0131n ki\u015filere de\u011fil kendisine patentlenmesini talep etmektedir. Ayr\u0131ca Edison’un elektrik ampul\u00fcn\u00fcn as\u0131l mucidi olan James Swan’\u0131 engellemesi gibi patentler rakipleri saf d\u0131\u015f\u0131 b\u0131rakma ya da uzla\u015fmaya zorlama stratejisi olarak da kullan\u0131lmaktad\u0131r. 1886’da Edison’un tekeli hakk\u0131nda yap\u0131lan ele\u015ftirilerde, lamba fiyatlar\u0131n\u0131 y\u00fckseltti\u011fi ve rekabeti ortadan kald\u0131rd\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in yeniliklerin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131n\u0131 da ifade edilmektedir. Belki patent s\u0131n\u0131rlamalar\u0131 olmasa rakip firmalar lamba teknolojisini iyile\u015ftirecek ve t\u00fcketicilere daha ucuz ve kaliteli \u00fcr\u00fcnler sunabilecektir. Ancak Edison bilginin birikimsel geli\u015fiminin \u00f6n\u00fcne ge\u00e7erek patentleri pazar\u0131n tek hakimi olabilmenin arac\u0131 yapm\u0131\u015ft\u0131r. Ayn\u0131 bencillik daha sonra s\u00fcrekli tekrarlanacak ve \u00f6zellikle ila\u00e7 patentleri ba\u011flam\u0131nda y\u0131k\u0131c\u0131 sonu\u00e7lar\u0131 olacakt\u0131r (age).<\/p>\n

ABD’deki patent say\u0131s\u0131 1870\u2019te 120573’ken 1911\u2019de 1 milyonu a\u015far. Patent sahipleri ilk ba\u015fta bireylerden olu\u015furken sonraki patentlerde a\u011f\u0131rl\u0131k kurumlara kaym\u0131\u015ft\u0131r. Daha geri \u00fclkeler s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 yabanc\u0131 yat\u0131r\u0131mc\u0131lara a\u00e7abilmek amac\u0131yla \u00fclkesinde ikamet etmeyen yabanc\u0131 \u015firketlere patentler vermek zorunda kal\u0131r. Bu sefer patentler, serbest ticaret ad\u0131na verilmektedir. Patentler \u015firketlerin yar\u0131\u015fa avantajl\u0131 ba\u015flamas\u0131n\u0131 sa\u011fl\u0131yor ve patent s\u00fcrelerin dolmas\u0131n\u0131n sonra da pazardaki avantajlar\u0131n\u0131 ve mali g\u00fc\u00e7lerini kullanarak egemen konumlar\u0131n\u0131 devam ettiriyorlard\u0131. Ayr\u0131ca bu y\u0131llarda patent sahibi b\u00fcy\u00fck \u015firketler bir araya gelerek bir patent havuzu olu\u015fturmu\u015f ve tekel g\u00fc\u00e7lerini sa\u011flamla\u015ft\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flard\u0131r. Sekt\u00f6re yeni girmek isteyen firmalara kotalar konulmu\u015f ve fiyat s\u0131n\u0131rlamas\u0131 getirilmi\u015ftir. Bu kartel dayan\u0131\u015fmas\u0131 19. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonlar\u0131nda yayg\u0131nla\u015f\u0131r. B\u00fcy\u00fck \u015firketler risk almaktansa kontrol\u00fc, rekabettense g\u00fcvenli\u011fi tercih etmeye ba\u015flam\u0131\u015flard\u0131r (age).<\/p>\n

Bu d\u00f6nemde, \u0130ngiliz ve ABD’li yay\u0131nc\u0131lar aras\u0131ndaki telif hakk\u0131 m\u00fccadelesi de ilgin\u00e7tir. Amerikan telif haklar\u0131 yasas\u0131 geli\u015firken belirleyici olan etkenler yazar\u0131n haklar\u0131, tekelin \u00f6nlenerek ticaretin d\u00fczenlenmesi ve \u00f6\u011frenmenin te\u015fvik edilmesi olmu\u015ftur. Zaman zaman bunlardan biri daha \u00f6n planda olabilmektedir. Bug\u00fcn telif haklar\u0131n\u0131n ba\u015f savunucusu olan ABD, 19. y\u00fczy\u0131l boyunca yabanc\u0131 yazarlar\u0131n eserlerinin izinsiz \u00e7o\u011falt\u0131lmas\u0131na m\u00fcdahale etmekten ka\u00e7\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Bu durumdan zarar g\u00f6ren sadece \u0130ngiliz yay\u0131nc\u0131lar ve yazarlar de\u011fildir. Telif hakk\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in \u00e7ok ucuza sat\u0131lan \u0130ngiliz yazarlar\u0131n eserleri telif haklar\u0131 korumas\u0131 alt\u0131nda olan ve daha pahal\u0131 olan Amerikan yazarlar\u0131n\u0131n eserlerinin aleyhine bir ortam yaratm\u0131\u015ft\u0131r. Ayr\u0131ca izinsiz \u00e7o\u011faltmadan en \u00e7ok fayday\u0131 sa\u011flayan yay\u0131nc\u0131lar bile di\u011fer korsan yay\u0131nc\u0131lar\u0131n rekabetinden rahats\u0131z olmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Bunun sonucunda, yay\u0131nc\u0131lar ve yazarlar\u0131n, uluslararas\u0131 telif haklar\u0131n\u0131n kabul\u00fc i\u00e7in \u00e7aba g\u00f6stermi\u015f ve 1891 y\u0131l\u0131nda ABD Ba\u015fkan\u0131 Benjamin Harrison uluslararas\u0131 telif haklar\u0131na uyum yasas\u0131n\u0131 imzalam\u0131\u015ft\u0131r. Bu s\u00fcre\u00e7te sendikalar, maliyetleri k\u0131smak i\u00e7in sendikas\u0131z kad\u0131nlar\u0131 \u00e7al\u0131\u015ft\u0131ran ucuz kitap yay\u0131nc\u0131lar\u0131 nedeniyle taraf de\u011fi\u015ftirerek uluslararas\u0131 telif haklar\u0131 yasas\u0131n\u0131 desteklemi\u015flerdir (age).<\/p>\n

Ayr\u0131ca \u015firketlerin, \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n\u0131n patent hakk\u0131na el koymas\u0131 telif haklar\u0131nda da ya\u015fanmakta ve \u00fccret kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 yap\u0131lan eserler ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. 1860 \u00f6ncesinde, bir \u00e7al\u0131\u015fan\u0131n \u00fccret kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 yapt\u0131\u011f\u0131 i\u015fteki telif hakk\u0131 kendisine aittir. Ancak bu tarihten sonra yazar\/sanat\u00e7\u0131 \u00fccretli \u00e7al\u0131\u015fana d\u00f6n\u00fc\u015fmeye ba\u015flar. Ancak yine de 1909’a kadar i\u015fverenin haklar\u0131 konusunda mahkemelerin teredd\u00fct i\u00e7inde oldu\u011fu g\u00f6r\u00fcl\u00fcr; bu tarihe kadar mahkemeler bazen Locke’un kaynaklar\u0131n verimli kullan\u0131m\u0131 tezine dayanarak i\u015fveren haklar\u0131n\u0131 bazen de Hegel\u2019in m\u00fclkiyet felsefesine dayanarak \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131 hakl\u0131 bulurlar. 1909’da ABD kongresinde yap\u0131lan revizyonla, telif hakk\u0131nda da kurumsal sahipli\u011fin \u00f6n\u00fc a\u00e7\u0131l\u0131r. Kurumsal sahiplik, \u00f6zellikle birden fazla yazar\u0131n katk\u0131da bulundu\u011fu ansiklopedi gibi eserler i\u00e7in \u00f6nemlidir. \u00c7\u00fcnk\u00fc bireysel sahiplik oldu\u011funda yeni bask\u0131 i\u00e7in yay\u0131nc\u0131n\u0131n t\u00fcm yazarlardan izin almas\u0131 gerekmektedir. Yasa de\u011fi\u015fikli\u011fiyle bu sorun ortadan kalkarken yazar\u0131n i\u015f\u00e7ile\u015fmesinin \u00f6n\u00fc de a\u00e7\u0131l\u0131r.<\/p>\n

20. Y\u00fczy\u0131l: Sava\u015flar, K\u0131sa Bir Ara ve Neoliberalizm<\/h2>\n

20. y\u00fczy\u0131lda, FMH d\u00fczenlemelerinde bir patlama ya\u015fand\u0131. Ama bu patlama daha \u00e7ok 19. y\u00fczy\u0131ldaki geli\u015fmelerin bir \u00fcr\u00fcn\u00fcyd\u00fc. Hen\u00fcz FMH yasalar\u0131na sahip olmayan \u00fclkeler, ba\u015fka \u00fclkelerdeki FMH yasalar\u0131n\u0131 kendilerine uyarlad\u0131lar. Ancak 19. y\u00fczy\u0131ldaki geli\u015fmelerin toplum \u00fczerindeki olumsuz etkileri de ortaya \u00e7\u0131kmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. B\u00fcy\u00fck \u015firketlerin olu\u015fturdu\u011fu kartellere kar\u015f\u0131 tepkiler vard\u0131. Tepkilere ra\u011fmen kartel kar\u015f\u0131t\u0131 hareket I. ve II. D\u00fcnya Sava\u015flar\u0131 nedeniyle fazla etkili olamad\u0131. \u00d6rne\u011fin bu tepkilerin sonucunda ABD h\u00fck\u00fcmeti, General Electric\u2019in ampul end\u00fcstrisindeki tekel konumuna m\u00fcdahale etmek istediyse de bunu ba\u015faramam\u0131\u015ft\u0131r. Toplumda tekellere kar\u015f\u0131 tepki giderek artarken ABD’nin I. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131’na girmesiyle tekel kar\u015f\u0131t\u0131 hareket de h\u0131z\u0131n\u0131 kaybeder.<\/p>\n

Kamuoyu tepkisinin yan\u0131nda ABD’de baz\u0131 sanayiler de kartelle\u015fmenin \u00f6n\u00fcn\u00fc a\u00e7an FMH yasalar\u0131ndan rahats\u0131zd\u0131r; en ba\u015fta da ila\u00e7 sanayisi. \u0130la\u00e7 sanayisinde Alman tekellerinin hakimiyeti vard\u0131r ve ABD’liler patent korumas\u0131 nedeniyle pazardan pay kapmakta zorlanmaktad\u0131r. Bu nedenle ABD ila\u00e7 sanayisinin s\u00f6zc\u00fcleri, patentlerin genel olarak kamu yarar\u0131na olmas\u0131 gerekti\u011fini, bireysel haklar\u0131n ikincil oldu\u011funu savunmaktad\u0131rlar. ABD yetkilileri, ila\u00e7 sanayisinin t\u00fcm \u00e7abalar\u0131na ra\u011fmen di\u011fer sekt\u00f6rlerdeki \u015firketler i\u00e7in \u00e7ok \u00f6nemli olan patent yasalar\u0131n\u0131 gev\u015fetmeye yana\u015fmaz. Fakat I. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131’nda \u00fclkenin ila\u00e7 konusunda kendi kendine yeterlili\u011finin \u00f6nem kazanmas\u0131yla ABD ila\u00e7 end\u00fcstrisine \u00f6nem vermeye ba\u015flar. Almanya’dan sat\u0131n al\u0131nan patentler ve sava\u015f sonras\u0131 ko\u015fullar\u0131yla ABD ila\u00e7 end\u00fcstrisi b\u00fcy\u00fck ilerleme kaydeder. Bu d\u00f6nemde, ila\u00e7 patentlerinin \u00f6nemi ABD i\u00e7in iyi bir ders olmu\u015ftur (age).<\/p>\n

\u0130ki sava\u015f aras\u0131nda kartellerin g\u00fcc\u00fc daha \u00e7ok artm\u0131\u015f, 19. y\u00fczy\u0131l\u0131n uluslararas\u0131 liberal ekonomik d\u00fczeni yerini ekonomik milliyet\u00e7ili\u011fe b\u0131rakmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Yaln\u0131z ABD’de de\u011fil, Almanya ve \u0130ngiltere’de de kartelle\u015fme sanayicilerin tercihi olmaya ba\u015flar. Patentler, inovasyonu art\u0131rmak i\u00e7in de\u011fil pazar\u0131 kontrol etmek i\u00e7in kullan\u0131lmaktad\u0131r. Ara\u015ft\u0131rma temelli kurulu\u015flar olabildi\u011fince patent toplamaya \u00f6nem g\u00f6stermekte ve b\u00f6ylece gerekli durumlarda rakipleriyle patent de\u011fi\u015f toku\u015fu yapabilmektedir. Patentler \u015firketlerin pazar\u0131 b\u00f6lme, \u00fcretimi s\u0131n\u0131rlama ve fiyat ayarlama arac\u0131 haline gelmi\u015ftir.<\/p>\n

II. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019nda artan ila\u00e7 talebi nedeniyle Pfizer penisilin tekni\u011fini di\u011fer ila\u00e7 \u015firketleriyle payla\u015fmak zorunda kal\u0131r. Sava\u015f sonras\u0131nda ila\u00e7 \u015firketlerinin \u00f6z\u00fcnde penisiline benzeyen ama daha etkili antibiyotikler bulmas\u0131yla ila\u00e7 fiyatlar\u0131 h\u0131zla d\u00fc\u015fer. Tela\u015fa d\u00fc\u015fen b\u00fcy\u00fck \u015firketler, bir zamanlar Edison’un yapt\u0131\u011f\u0131 gibi yine patentlere y\u00f6nelir ve patentler arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla \u00fc\u00e7 temel stratejiye ba\u015fvurur. Birincisi, patent lisanslar\u0131n\u0131n az say\u0131da firmayla s\u0131n\u0131rlanmas\u0131d\u0131r. \u0130kincisi, patent lisans s\u00f6zle\u015fmelerine k\u0131s\u0131tlay\u0131c\u0131 maddeler (yabanc\u0131lara sat\u0131\u015f\u0131n yasaklanmas\u0131, takip eden bir yenilikte haklar\u0131n devredilmesi gibi) konulmas\u0131d\u0131r. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, patentleri payla\u015farak veya fiyatlar\u0131 sabitleyerek rakipleriyle i\u015fbirli\u011fine gidilmesidir.<\/p>\n

Sava\u015f sonras\u0131 d\u00f6nemde ABD ila\u00e7 sanayisinde bu geli\u015fmeler ya\u015fan\u0131rken ABD, sava\u015f\u0131n iki ma\u011flubunun militarizmini ekonomik milliyet\u00e7ilikle \u00f6zde\u015fle\u015ftirip ele\u015ftirmekte ve ekonomik liberalizmin sosyal devlet versiyonunun s\u00f6zc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc yapmaktad\u0131r. ABD\u2019nin hedefinde Alman ve Japon kartel yap\u0131lar\u0131 ve \u00f6zellikle de firmalar aras\u0131 yatay i\u015fbirli\u011fi vard\u0131r. Patentler yine tekelle\u015fmenin arac\u0131 olmakla su\u00e7lanmaktad\u0131r. Bu tekel kar\u015f\u0131t\u0131 d\u00f6nemde, ila\u00e7 \u015firketleri de yeni geli\u015fmelerden paylar\u0131n\u0131 alm\u0131\u015f, \u015f\u00fcpheli uygulamalar\u0131 nedeniyle haklar\u0131nda davalar a\u00e7\u0131lm\u0131\u015f ve y\u00fcz milyonlarca dolar \u00f6demek zorunda kalm\u0131\u015ft\u0131r. Patentlerdeki bu gev\u015feme, baz\u0131 \u015firketlerin bulu\u015f ya da yeniliklerini patent yerine ticari s\u0131rlara ba\u015fvurarak korumas\u0131na neden olmu\u015ftur. Bu ortamdan en olumsuz etkilenen de ABD\u2019li t\u00fcketici elektroni\u011fi \u015firketleridir. Transist\u00f6r, video kaset kay\u0131t cihaz\u0131 ve t\u00fcmle\u015fik devrelerde gibi teknolojiler ABD\u2019li \u015firketlerin \u00f6nc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcnde geli\u015ftirilmi\u015f olmas\u0131na kar\u015f\u0131n bunlar\u0131 ticarile\u015ftiren daha \u00e7ok di\u011fer \u00fclkeler, en ba\u015fta da Japonya\u2019d\u0131r (age).<\/p>\n

FMH\u2019deki gev\u015feme 1980\u2019lere, neoliberalizmin g\u00fc\u00e7lenmesine kadar devam eder. Yeni d\u00f6nemde, \u00f6zellikle yaz\u0131l\u0131m, film ve m\u00fczik firmalar\u0131 bir araya gelerek FMH’de de\u011fi\u015fiklik, bir di\u011fer deyi\u015fle daha s\u0131k\u0131 koruma talep etmektedir. Akt\u00f6rlerin, yaz\u0131l\u0131m, film ve m\u00fczik firmalar\u0131 olmas\u0131 \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 de\u011fildir. Enformasyon ve ileti\u015fim teknolojilerindeki yeniliklerle geli\u015fen s\u00fcrecin temel akt\u00f6rleri de bunlar olacakt\u0131r. 1980’lerden sonra zay\u0131f patent yasalar\u0131 da terk edilmektedir. Rekabet ve yay\u0131lma politikas\u0131 yerini koruma ve d\u0131\u015flamaya b\u0131rakmaktad\u0131r. Artan rekabet ve ileri-teknoloji sekt\u00f6r\u00fc hakk\u0131ndaki kayg\u0131lar ve ard\u0131ndan anti-tr\u00f6st yasalar\u0131n\u0131n zay\u0131flamas\u0131 \u015firketlerin FMH’de ata\u011fa ge\u00e7mesiyle sonu\u00e7lanm\u0131\u015ft\u0131r. Patentlenebilir \u015feylerin kapsam\u0131 geni\u015fler. \u00d6rne\u011fin 1980’de mahkemenin insan yap\u0131m\u0131, petrol yiyen bir bakterinin patentlenebilece\u011fine karar vermesi sahipli\u011fin kapsam\u0131n\u0131 canl\u0131lara do\u011fru geni\u015fleten kritik bir ad\u0131md\u0131r. 1987’de Harvard’l\u0131 ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar genetik yap\u0131s\u0131 de\u011fi\u015ftirilmi\u015f bir fare i\u00e7in patent al\u0131rlar. Art\u0131k yaz\u0131l\u0131m\u0131n, telif haklar\u0131yla korunmas\u0131n\u0131 yetersiz g\u00f6r\u00fclmekte ve kaynak kodunda somutla\u015fan fikrin patentlenebilece\u011fi savunulmaktad\u0131r.<\/p>\n

Patentlerdeki geni\u015fleme ve canlanma telif haklar\u0131nda da ya\u015fanmaktad\u0131r. Yeni yasalarda \u00fcr\u00fcne sahiplik iddias\u0131nda olanlar\u0131n haklar\u0131 geni\u015flerken kamunun haklar\u0131 k\u0131s\u0131tlanmaktad\u0131r. Bu yeni yasalar\u0131n olu\u015fumunda \u015firketlerin lobi faaliyetlerinin \u00f6nemli rol\u00fc vard\u0131r ve kararlar \u00e7o\u011funlukla tek tarafl\u0131 al\u0131nmaktad\u0131r. Her yeni teknolojik geli\u015fme, \u015firketleri ve taleplerini farkl\u0131 bi\u00e7imde konumland\u0131rmaktad\u0131r. \u00d6rne\u011fin, \u00e7o\u011faltma teknolojisinin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 ve bunun halka yay\u0131lmas\u0131 \u015firketlerin bundan hak talep etmesine neden olmu\u015ftur. Restoranlarda arkadan \u00e7al\u0131nan m\u00fczik, \u00e7o\u011faltman\u0131n ticari olup olmad\u0131\u011f\u0131, radyo \u00fczerinden yap\u0131lan kamu yay\u0131nc\u0131l\u0131\u011f\u0131 gibi yenilikler telif haklar\u0131 i\u00e7in yeni alanlar yaratm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

20. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonlar\u0131na do\u011fru daha g\u00fc\u00e7l\u00fc FMH politikalar\u0131na do\u011fru bir e\u011filim vard\u0131r. Hem var olan her \u015feyi metala\u015ft\u0131rmaya kararl\u0131 neoliberal politikalar hem de dezavantajl\u0131 durumda olanlara yeni f\u0131rsatlar sunan enformasyon ve ileti\u015fim teknolojileri yeni d\u00f6nemin iki temel bile\u015feni olacakt\u0131r.<\/p>\n

***<\/strong><\/p>\n

K\u0131sacas\u0131, FMH, farkl\u0131 ekonomik \u00e7\u0131karlar\u0131n ve felsefi geleneklerin \u00e7at\u0131\u015fma alan\u0131nda do\u011fmu\u015f ve geli\u015fmi\u015f ve bu s\u00fcre\u00e7te teknolojinin \u00f6nemli bir etkisi olmu\u015ftur. Ancak fikirlerin, enformasyonun ve bilginin m\u00fclk nesnesi haline getirilebilece\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcncesinin kabul\u00fc bir anda ger\u00e7ekle\u015fmedi\u011fi gibi me\u015frulu\u011funun s\u00fcrekli beslenmesi gerekmektedir. Do\u011fal haklar ve verimlilik tezleri ise \u00e7o\u011funlukla as\u0131l \u00e7\u0131karlar\u0131 maskelemek i\u00e7in kullan\u0131lmaktad\u0131r. FMH, bug\u00fcn oldu\u011fu gibi d\u00fcn de ekonomik geli\u015fmeyle ilgiliydi. \u00dclkelerin FMH politikalar\u0131n\u0131 s\u0131k\u0131la\u015ft\u0131rmas\u0131 veya gev\u015fetmesi bazen ekonomik hedeflerini ger\u00e7ekle\u015ftirebilmek i\u00e7in bazen de \u00fclkenin kendi \u00e7\u0131kar\u0131na ayk\u0131r\u0131 bi\u00e7imde, daha g\u00fc\u00e7l\u00fc \u00fclkelerin bask\u0131lar\u0131yla ger\u00e7ekle\u015fti. \u00c7in, Rusya ve \u0130ran gibi ABD\u2019nin bilim ve teknoloji alan\u0131ndaki hegemonyas\u0131n\u0131 k\u0131rmak isteyen \u00fclkeler FMH yasalar\u0131 ve uluslararas\u0131 d\u00fczenlemeler konusunda daha isteksiz davranmalar\u0131 tarihte tekrar tekrar kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kan bir durumdur.<\/p>\n

Ba\u015fka bir yaz\u0131da tart\u0131\u015faca\u011f\u0131m FMH hikayesinin devam\u0131 da ayn\u0131 hatt\u0131 izliyor. Enformasyon ve ileti\u015fim teknolojilerindeki geli\u015fmeler, neoliberal politikalar, metala\u015fma, sanat\u00e7\u0131n\u0131n ve bilim insan\u0131n\u0131n i\u015f\u00e7ile\u015fmesi… Ayr\u0131ca g\u00fcn\u00fcm\u00fczde telif haklar\u0131 konusunda en \u00e7ok tart\u0131\u015f\u0131lan m\u00fczik ve film end\u00fcstrisidir. Sonraki yaz\u0131da bu konuyu daha ayr\u0131nt\u0131l\u0131 inceleyece\u011fim.<\/p>\n

Ne FMH\u2019yi destekledi\u011fimi ne de ona tamamen kar\u015f\u0131 oldu\u011fumu s\u00f6yleyebilirim.<\/p>\n

\u00d6rne\u011fin, \u0130nternet\u2019ten film payla\u015fmak da Sci-Hub\u2019den makale payla\u015fmak da FMH\u2019ye g\u00f6re yasa d\u0131\u015f\u0131d\u0131r. \u0130lki konusunda net bir yorum yapamayaca\u011f\u0131m. Ama Sci-Hub\u2019\u0131 ve bilgiye e\u015fit eri\u015fim hakk\u0131n\u0131 sa\u011flayan benzer giri\u015fimlerin toplumun geneli i\u00e7in yararl\u0131 oldu\u011fu apa\u00e7\u0131k ortadad\u0131r.<\/p>\n

\u015eimdilik \u00f6nerim sadece, yaz\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131nda belirtti\u011fim gibi FMH\u2019yi a\u00e7\u0131k y\u00fcreklilikle tart\u0131\u015fabilmektir.<\/p>\n

Kaynaklar<\/b><\/p>\n

Braudel, F. (2004). Maddi Uygarl\u0131k G\u00fcndelik Hayat\u0131n Yap\u0131lar\u0131, \u00e7ev. Mehmet Ali K\u0131l\u0131\u00e7bay, Ankara: \u0130mge Kitabevi.<\/p>\n

Burke, P. (2001). Bilginin toplumsal tarihi: Gutenberg\u2019den Diderot\u2019ya. M. Tun\u00e7ay, \u00c7ev.). \u0130stanbul: T\u00fcrkiye Ekonomik ve Toplumsal Tarih Vakf\u0131.<\/p>\n

Cribbet, J. E. (1986). Concepts in Transition: The Search for a New Definition of Property, 1986 U. Ill. L. Rev<\/i>, 1<\/i>(4).<\/p>\n

Karl\u0131da\u011f, S. K. (2010). Fikirlerimizin sahibi kim?: T\u00fcrkiye’de m\u00fczik end\u00fcstrisinde telif haklar\u0131 politikalar\u0131. Kalkedon.<\/p>\n

May, C., Sell, S. K. (2006). Intellectual property rights: A critical history. Boulder: Lynne Rienner Publishers.<\/p>\n

Patterson, L. R. (1968). Copyright in historical perspective. Vanderbilt University Press.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

K\u00fclt\u00fcr ve Turizm Bakan\u0131 Nabi Avc\u0131, Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’nun \u00e7a\u011f\u0131n gereklerine g\u00f6re g\u00fcncellenece\u011fini duyurdu ve yasa tasar\u0131s\u0131n\u0131 (http:\/\/www.telifhaklari.gov.tr\/kanuntasarisi\/resources\/documents\/5846-SAYILI-FIKIR-VE-SANAT-ESERLERI-KANUNUNDA-DEGISIKLIK-YAPILMASINA-ILISKIN-KANUN-TASARISI.docx) kamuoyunun g\u00f6r\u00fc\u015f ve \u00f6nerilerine sundu. Penguen dergisinin kapanaca\u011f\u0131n\u0131 duyurmas\u0131yla geli\u015fen tart\u0131\u015fman\u0131n da g\u00f6sterdi\u011fi gibi yasa, toplumunun bir\u00e7ok kesimini yak\u0131ndan ilgilendiriyor.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[26,70,23,13,25,19,3,21,22,116,20],"tags":[215,216,156,212,214,213],"class_list":["post-529","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-e-devlet","category-emek","category-erisim-hakki","category-fikri-mulkiyet","category-gozetim","category-ifade-ozgurlugu","category-ozgur_yazilim","category-patent","category-sansur","category-teknoloji-tarihi","category-telif","tag-copyright","tag-fikri-mulkiyet-haklari","tag-mulkiyet","tag-penguen","tag-teknoloji-politikasi","tag-telif"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/529","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=529"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/529\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":534,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/529\/revisions\/534"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=529"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=529"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=529"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}