Telif haklar\u0131, kapitalizmin do\u011fu\u015fu ve matbaan\u0131n yayg\u0131nla\u015fmas\u0131yla beraber sahneye \u00e7\u0131kt\u0131. Ge\u00e7en yaz\u0131da anlatmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m gibi ilk ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131ndan g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar kendili\u011finden geli\u015fen bir hak olmad\u0131. Tan\u0131nmas\u0131nda ve korunmas\u0131nda devlet m\u00fcdahalelerinin belirleyici bir rol\u00fc vard\u0131. Ama sahnenin \u00f6n\u00fcnde hep sanat\u00e7\u0131lar vard\u0131; telif hakk\u0131 deyince ilk akla gelen sanat\u00e7\u0131lar\u0131n haklar\u0131yd\u0131. Yasalar tek ba\u015f\u0131na yeterli de\u011fildi ve telif haklar\u0131 ma\u011fdur olan sanat\u00e7\u0131 s\u00f6ylemiyle me\u015frula\u015ft\u0131r\u0131l\u0131yordu. Ayr\u0131ca sanat\u00e7\u0131n\u0131n ma\u011fduriyeti, eser say\u0131s\u0131n\u0131 azaltaca\u011f\u0131ndan bunun toplum i\u00e7in de bir olumsuzluk i\u00e7erdi\u011fi iddia ediliyordu.<\/p>\n
<\/p>\n
G\u00fcn\u00fcm\u00fczde de Diyanet \u0130\u015fleri Ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 Din \u0130\u015fleri Y\u00fcksek Kurulu\u2019nun 2015 y\u0131l\u0131nda \u201c\u0130nternetten program, yaz\u0131l\u0131m, kitap, m\u00fczik ve benzeri \u015feyleri indirmek ve bunlar\u0131 kullanmak helal midir?\u201d sorusuna verdi\u011fi yan\u0131tta oldu\u011fu gibi s\u00fcrekli bir emek vurgusu var. Kurula g\u00f6re internetten film indirmek caiz de\u011fil, \u00e7\u00fcnk\u00fc (http:\/\/www.hurriyet.com.tr\/diyanet-internetten-izinsiz-program-ve-kitap-indirmek-caiz-degil-28057937<\/a>)<\/p>\n Bu sorumluluk ise, s\u00f6z konusu hak sahibine iade edilmedik\u00e7e veya helallik al\u0131nmad\u0131k\u00e7a ortadan kalkmaz. \u0130slam eme\u011fe b\u00fcy\u00fck de\u011fer verir, haks\u0131z kazanca kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kar. Kuran-\u0131 Kerim’de: \u2018\u0130nsan i\u00e7in ancak \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 vard\u0131r.\u2019 Hz. Peygamber de eme\u011fin hakk\u0131n\u0131n verilmesini de\u011fi\u015fik hadisleriyle ifade etmi\u015flerdir. Bunlardan birinde \u2018Hi\u00e7bir kimse, elinin eme\u011fi ile kazand\u0131\u011f\u0131n\u0131 yemekten daha hay\u0131rl\u0131 bir kazan\u00e7 yememi\u015ftir. Allah’\u0131n Peygamberi Davud da kendi elinin eme\u011fini yerdi.\u2019 buyurmu\u015flard\u0131r. Teknolojinin geli\u015fti\u011fi, insan eme\u011finin \u00e7ok de\u011fi\u015fik \u015fekil ve ortamlarda tezah\u00fcr etti\u011fi g\u00fcn\u00fcm\u00fczde ayn\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcde hak ve emek ihlalleri s\u00f6z konusu olmaktad\u0131r. Bu hak ihlalleri elektronik ve bilgisayar d\u00fcnyas\u0131nda da ya\u015fanmaktad\u0131r. Bu t\u00fcr haks\u0131z davran\u0131\u015flar sadece bireylerin hakk\u0131n\u0131 gasp etmekle kalmay\u0131p, ayn\u0131 zamanda, o alanlarda emek harcayan insanlar\u0131n yeni \u00fcr\u00fcnler \u00fcretme konusundaki \u015fevkini k\u0131rmakta, bu da geni\u015f anlamda kamu hakk\u0131 ihlaline d\u00f6n\u00fc\u015fmektedir. Bu sebeple birer emek mahsul\u00fc olarak internet ortam\u0131na ge\u00e7irilmi\u015f olan her t\u00fcrl\u00fc program, yaz\u0131l\u0131m, kitap m\u00fczik vb. \u00fcr\u00fcnleri ilgililerin izni olmadan elde edip kullanmak caiz de\u011fildir.<\/p><\/blockquote>\n A\u00e7\u0131klama, telif hakk\u0131n\u0131 me\u015frula\u015ft\u0131rmak i\u00e7in s\u0131k\u00e7a kullan\u0131lan \u00f6geleri i\u00e7eriyor: \u201chak ve emek ihlalleri\u201d, \u201cemek harcayan insanlar\u0131n yeni \u00fcr\u00fcnler \u00fcretme konusundaki \u015fevkini k\u0131rmak\u201d, \u201ckamu hakk\u0131 ihlali\u201d. Hem burada hem de benzer a\u00e7\u0131klamalarda telif haklar\u0131n\u0131n me\u015frulu\u011fu iki temel varsay\u0131ma dayand\u0131r\u0131l\u0131yor. Birinci varsay\u0131m, telif haklar\u0131n\u0131n yarat\u0131c\u0131lar\u0131na maddi \u00f6d\u00fcller sa\u011flayarak artistik ve entelekt\u00fcel yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n \u00fcretim ve yay\u0131lmas\u0131n\u0131 te\u015fvik etti\u011fi. \u0130kinci varsay\u0131m ise toplumun bir b\u00fct\u00fcn olarak bundan yararland\u0131\u011f\u0131.<\/p>\n Fakat kafalardaki telif haklar\u0131 ile ger\u00e7ek hayattaki uygulamalar \u00f6rt\u00fc\u015fm\u00fcyor. Birincisi, telif haklar\u0131 art\u0131k tek bir yazarla yay\u0131nc\u0131 aras\u0131nda, edebi bir eserin kullan\u0131m haklar\u0131n\u0131 belirleyen basit bir ili\u015fki de\u011fil. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde sanatsal ve entelekt\u00fcel etkinliklerin \u00e7o\u011fu \u00fccret kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131, ortakla\u015fa \u00e7al\u0131\u015fan \u00e7ok say\u0131da yarat\u0131c\u0131y\u0131 i\u00e7ermektedir. Bu etkinlikler sonucu ortaya \u00e7\u0131kan \u00fcr\u00fcnlerin telif hakk\u0131n\u0131 elinde bulunduran veya kullan\u0131m\u0131nda as\u0131l karar verici olan, bunlar\u0131 \u00fcretmek ve da\u011f\u0131tmak i\u00e7in gerekli teknolojiye ve sermayeye sahip olan kapitalistlerdir. Sanat\u00e7\u0131, matbaan\u0131n \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131ndan beri eserinin bas\u0131lmas\u0131 i\u00e7in sermaye sahibine ba\u011f\u0131ml\u0131yd\u0131 ve ekonomik haklar\u0131n\u0131 devretmek zorundayd\u0131. \u015eimdi ise bu ili\u015fkide daha da g\u00fc\u00e7s\u00fczle\u015fmi\u015ftir. \u0130kincisi, fikri m\u00fclkiyetin tekelci karakteri ile fikri m\u00fclkiyetin varsay\u0131lan, enformasyonun ve d\u00fc\u015f\u00fcncenin ak\u0131\u015f\u0131n\u0131 destekleme hedefi aras\u0131nda bir gerilim vard\u0131r. Telif haklar\u0131n\u0131n, yeni \u00fcr\u00fcnlerin yarat\u0131lmas\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcn\u00fc a\u00e7aca\u011f\u0131, toplumu enformasyon y\u00f6n\u00fcnden zenginle\u015ftirece\u011fi varsay\u0131l\u0131r. Enformasyon miktar\u0131n\u0131 art\u0131raca\u011f\u0131 ku\u015fkulu olmakla beraber, enformasyonun kullan\u0131m\u0131n\u0131 sadece paras\u0131 olanlara s\u0131n\u0131rlamas\u0131yla enformasyona sahip olanlarla olmayanlar aras\u0131ndaki u\u00e7urumu daha da derinle\u015ftirmektedir (Bettig, 1996).<\/p>\n G\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki telif hakk\u0131 tart\u0131\u015fmalar\u0131 ve yeni yasa tasla\u011f\u0131 m\u00fczik, film, kitap, yaz\u0131l\u0131m vb bir\u00e7ok alan\u0131 i\u00e7ermektedir. Her bir alan\u0131n sekt\u00f6rel yap\u0131s\u0131 ve telif haklar\u0131n\u0131 me\u015frula\u015ft\u0131rmak i\u00e7in \u00f6ne s\u00fcr\u00fclen tezler nedeniyle ayr\u0131 ayr\u0131 ele al\u0131nmas\u0131 daha do\u011fru olacakt\u0131r. Bu nedenle, yaz\u0131y\u0131 sadece film end\u00fcstrisiyle s\u0131n\u0131rl\u0131 tuttum. Yasalar, internetten film indirmenin veya payla\u015fman\u0131n su\u00e7 oldu\u011funu belirtiyorsa, su\u00e7tur. Ama bir\u00e7ok kurumun (bilin\u00e7li veya bilin\u00e7siz olarak) bu su\u00e7lamay\u0131 me\u015frula\u015ft\u0131rmak i\u00e7in kulland\u0131\u011f\u0131 s\u00f6yleme itiraz\u0131m var. Korsan s\u00f6yleminin arkas\u0131ndaki telif hakk\u0131 kavgalar\u0131, de\u011fi\u015fen roller ve hakk\u0131n kapsam\u0131n\u0131n geli\u015fimi olduk\u00e7a renklidir ve tarih, h\u0131rs\u0131zl\u0131k eyleminin film indirmekle s\u0131n\u0131rl\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir.<\/p>\n \u0130nternetten film indiren biri kimin telif hakk\u0131n\u0131 ihlal eder? Genel e\u011filim, soruyu t\u00fcketici ve filmin sahibinden olu\u015fan iki boyuta indirgemektir. Verilen yan\u0131tlarda filmin sahibinin kim oldu\u011fu belirsizdir: Yap\u0131mc\u0131, y\u00f6netmen, oyuncular, film \u015firketleri? Belirsizli\u011fin tart\u0131\u015fmay\u0131 s\u0131n\u0131rlayan ama telif hakk\u0131 taraftarlar\u0131n\u0131n istedi\u011fi bir durum oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Telif haklar\u0131n\u0131 iki boyuta s\u0131k\u0131\u015ft\u0131rmadan, t\u00fcketiciyi, filmdeki entelekt\u00fcel eme\u011fin sahiplerini ve telif haklar\u0131n\u0131 elinde bulunduran firmalar\u0131 da i\u00e7erecek \u015fekilde \u00fc\u00e7 boyutlu tart\u0131\u015fmak daha ger\u00e7ek\u00e7i olacakt\u0131r. Her kapitalistin amac\u0131, m\u00fclkiyet haklar\u0131n\u0131 korumak, yeni pazarlar bulmak, kar\u015f\u0131 rekabeti azaltmak ve k\u00e2r\u0131n\u0131 en \u00e7okla\u015ft\u0131rmakt\u0131r. Film end\u00fcstrisinin bile\u015fenleri de ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olarak bu do\u011frultuda hareket ederler. Telif haklar\u0131n\u0131n kapsam\u0131n\u0131n geni\u015fletilme nedeni yarat\u0131c\u0131 eme\u011fi te\u015fvik ederek toplumu filme bo\u011fmak m\u0131d\u0131r? Hollywood film end\u00fcstrisinin olu\u015fumuna bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda telif haklar\u0131n\u0131n kimi zaman g\u00f6rmezden gelindi\u011fi kimi zaman da entelekt\u00fcel eme\u011fin sahiplerini m\u00fclks\u00fczle\u015ftirmenin bir arac\u0131 olarak kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir.<\/p>\n ABD’de film end\u00fcstrisinin do\u011fu\u015funda korsanl\u0131\u011f\u0131n temel bir yeri vard\u0131. Korsanl\u0131k iki bi\u00e7imde ger\u00e7ekle\u015ftiriliyordu. Birincisi, di\u011fer yap\u0131mc\u0131lar\u0131n filmlerinin do\u011frudan izinsiz olarak kopyalanmas\u0131yd\u0131. \u0130kincisi ise roman ve oyunlar\u0131n sinemaya uyarlanmas\u0131yd\u0131. \u00d6nce deklan\u015f\u00f6re bas\u0131larak \u00e7ekilen bir foto\u011fraf\u0131n telif hakk\u0131 kapsam\u0131na al\u0131n\u0131p al\u0131namayaca\u011f\u0131 ve hangi \u015fartlarda \u00f6zg\u00fcn bir \u00e7al\u0131\u015fma olarak de\u011ferlendirilebilece\u011fi tart\u0131\u015f\u0131ld\u0131. Daha sonraki tart\u0131\u015fma ise filmin yeni bir t\u00fcr m\u00fc yoksa di\u011fer t\u00fcrlerin bir uzant\u0131s\u0131 m\u0131 oldu\u011fuydu? Sinema (motion pictures) hareketli resimlerden olu\u015fuyorsa filmler foto\u011fraflardaki gibi telif hakk\u0131 kapsam\u0131na al\u0131nabilir miydi? Film tek bir b\u00fct\u00fcn olarak m\u0131 yoksa \u00e7ok say\u0131da resimden olu\u015fan bir eser olarak m\u0131 de\u011ferlendirilecekti? Sinema, tiyatronun devam\u0131 olarak g\u00f6r\u00fclebilir miydi? ABD film end\u00fcstrisi 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda bu sorulara yan\u0131t ar\u0131yordu. Belirsizlik ve herhangi bir k\u0131s\u0131tlaman\u0131n olmamas\u0131 (ve bu konudaki isteksizlik) sineman\u0131n bir sanat bi\u00e7imi olarak h\u0131zla geli\u015fmesini ve yayg\u0131nla\u015fmas\u0131n\u0131 sa\u011flad\u0131 (Decherney, 2012).<\/p>\n Film \u015firketlerinin bir ba\u015fkas\u0131n\u0131n filmini kopyalamas\u0131 ve sonra bunu kendisininmi\u015f gibi satmas\u0131 olduk\u00e7a ola\u011fan bir durumdu. \u0130lk film yap\u0131m \u015firketleri ayn\u0131 zamanda bu filmleri oynatmak i\u00e7in gerekli cihazlar\u0131n da \u00fcreticileriydiler. Film say\u0131s\u0131ndaki art\u0131\u015f cihaz sat\u0131\u015flar\u0131n\u0131 art\u0131raca\u011f\u0131ndan filmlerinin kopyalanmas\u0131na g\u00f6z yumuyorlard\u0131. Dolay\u0131s\u0131yla as\u0131l rekabetin farkl\u0131 cihaz \u00fcreticileri aras\u0131nda \u00e7\u0131kmas\u0131 \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 de\u011fildi (age). Ayn\u0131 durum, 1970\u2019lere kadar bilgisayar tarihinde de ya\u015fanacak, bilgisayar \u00fcreticileri donan\u0131mlar\u0131n\u0131 satmak i\u00e7in yaz\u0131l\u0131m payla\u015f\u0131m\u0131n\u0131 te\u015fvik edeceklerdi. Film end\u00fcstrisinde yaz\u0131l\u0131m filmin kendisi, donan\u0131m da filmi kaydetmek veya oynatmak i\u00e7in kullan\u0131lan cihazlard\u0131.<\/p>\n Her film makinesi kendi \u00f6zel m\u00fclkiyetli format\u0131na g\u00f6re \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu. Thomas Edison’un cihazlar\u0131 i\u00e7in \u00fcretilmi\u015f bir filmin Louis Lumi\u00e8re\u2019un cihazlar\u0131nda oynat\u0131labilmesi i\u00e7in filmin \u00fczerinde bir tak\u0131m d\u00fczenlemelerin yap\u0131lmas\u0131 gerekliydi. Film kopyalama i\u015fi de ilk ba\u015fta bu format uyumsuzluklar\u0131n\u0131 a\u015fmak amac\u0131yla ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131. Ancak daha sonra ABD film end\u00fcstrisinin i\u015f modeli haline geldi. Ba\u015fta Edison’un Motion Picture Patents Company adl\u0131 \u015firketi olmak \u00fczere film end\u00fcstrisinin ba\u015f\u0131n\u0131 \u00e7eken firmalar\u0131n i\u015f modeli di\u011fer firmalar\u0131n, \u00f6zellikle de Avrupal\u0131lar’\u0131n filmlerinin izinsiz kopyalanmas\u0131na dayan\u0131yordu. Edison, Avrupa’da \u00e7\u0131kan filmlere h\u0131zla ula\u015f\u0131yor ve bu filmleri \u00e7o\u011falt\u0131p ABD’de sat\u0131yordu. \u00c7o\u011faltmadaki h\u0131z\u0131, Edison\u2019a rakipleri kar\u015f\u0131s\u0131nda \u00f6nemli bir avantaj sa\u011fl\u0131yordu. Edison’un korsan film i\u015f modelinin fark\u0131na varan baz\u0131 Avrupal\u0131 firmalar filmlerini satmak istemediklerinde Edison bu filmlere farkl\u0131 arac\u0131lar \u00fczerinden eri\u015fmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu (age).<\/p>\n Ayn\u0131 durumun, Edison’un ba\u015f\u0131na da gelmesi ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131. ABD’li firmalar da Edison’un piyasaya s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc filmleri kopyalay\u0131p daha ucuza sat\u0131yorlard\u0131. Rakiplerinin filmleri daha d\u00fc\u015f\u00fck fiyata satmas\u0131 sonucunda sat\u0131\u015flar\u0131n\u0131n azald\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6ren Edison iki farkl\u0131 stratejiye ba\u015fvurdu. Birincisi, piyasaya s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc filmleri iki s\u0131n\u0131fa ay\u0131rmakt\u0131. Birinci s\u0131n\u0131fta yer alan filmler yeni ve pop\u00fcler filmlerdi; \u00e7ok ra\u011fbet g\u00f6r\u00fcyorlard\u0131. \u0130kinci s\u0131n\u0131fta yer alan, daha eski ve fazla pop\u00fcler olmayan filmleri ise rakiplerinden daha ucuza satmaya ba\u015flad\u0131. Edison’un ikinci stratejisi ise kendi filmlerini telif haklar\u0131 b\u00fcrosuna hem foto\u011fraf hem de drama olarak kaydettirmek oldu. Edison k\u0131sa zaman sonra (kendisinin de katk\u0131lar\u0131yla) k\u0131z\u0131\u015facak telif haklar\u0131 sava\u015f\u0131na haz\u0131rl\u0131k yap\u0131yordu. B\u00f6ylece ABD’de film telif haklar\u0131na giden yolun ta\u015flar\u0131, korsan filmden en b\u00fcy\u00fck geliri sa\u011flayanlarca d\u00f6\u015feniyordu.<\/p>\n Edison’un daha sonra ba\u015fvurdu\u011fu bir ba\u015fka strateji de filmlerin \u00e7ekiminde kullan\u0131lan cihazlardaki patentler arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla t\u00fcm filmlerden hak talep etmesiydi. Edison, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde de \u00e7ok s\u0131k ba\u015fvurulan bir stratejiyle, donan\u0131m \u00fczerinden i\u00e7eri\u011fi kontrol ederek pazarda tekel olu\u015fturmak istiyordu.<\/p>\n \u0130kinci korsanl\u0131k bi\u00e7imiyse roman ve oyunlar\u0131n eser sahiplerinden izinsiz olarak sinemaya uyarlanmas\u0131yd\u0131. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde bir filmin foto\u011fraf olarak ele al\u0131nmas\u0131 biraz abart\u0131 gibi g\u00f6r\u00fcnse de ilk uyarlama filmler daha \u00e7ok edebi eserlerin az say\u0131da foto\u011frafla \u00f6zetlenmesi \u015feklindeydi. \u00c7o\u011fu zaman roman\u0131 bilmeden filmin anla\u015f\u0131lmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olmuyordu. Daha sonra daha ayr\u0131nt\u0131l\u0131 roman ve tiyatro uyarlamalar\u0131 \u00e7ekilmeye ba\u015fland\u0131. \u00d6zellikle 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ilk on y\u0131l\u0131nda firmalar, eser sahibinden izin almaks\u0131z\u0131n \u00e7e\u015fitli romanlar\u0131 sinemaya uyarlad\u0131lar. Edison yine ba\u015f\u0131 \u00e7ekiyordu. Uyarlanan eserlerin telif hakk\u0131 sahiplerinin haklar\u0131n\u0131 arayabilmeleri i\u00e7in gerekli d\u00fczenlemeler yoktu ve izinsiz uyarlamadan kimin sorumlu tutulaca\u011f\u0131 hakk\u0131nda yasal bo\u015fluklar vard\u0131.<\/p>\n Sonu\u00e7ta ilk korsanlar da rakiplerini saf d\u0131\u015f\u0131 b\u0131rakmak i\u00e7in telif haklar\u0131na s\u0131\u011f\u0131nanlar da Hollywood sinemas\u0131n\u0131n temellerini atanlard\u0131. Sinema bir sanat olarak olgunla\u015f\u0131rken ABD\u2019de telif haklar\u0131n\u0131n s\u0131n\u0131rlar\u0131 da \u00e7iziliyordu. Bu s\u00fcre\u00e7te, ABD film end\u00fcstrisi Avrupal\u0131 sanat\u00e7\u0131lar\u0131n ve film yap\u0131mc\u0131lar\u0131n\u0131n telifli eserlerini izinsiz kullanarak geli\u015fti.<\/p>\n Sinemada ta\u015flar yerine hen\u00fcz oturmu\u015fken daha sonra televizyonun ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 yeni bir sorunu g\u00fcndeme getirdi. Senaristler, m\u00fczisyenler ve akt\u00f6rler sinemada g\u00f6sterilecek belirli bir film i\u00e7in \u00fccret al\u0131yorlard\u0131. Televizyonla beraber s\u00f6zle\u015fmelere filmin televizyondaki yay\u0131n hakk\u0131 da eklendi. Daha \u00f6nce \u00e7ekilmi\u015f filmler ne olacakt\u0131? Televizyon \u00f6ncesinde \u00e7ekilmi\u015f filmler i\u00e7in \u00f6nce m\u00fczisyenler, daha sonra oyuncular ve senaristler, katk\u0131da bulunduklar\u0131 filmler televizyona uyarland\u0131\u011f\u0131nda bunun kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 alabilmek i\u00e7in film st\u00fcdyolar\u0131yla toplu s\u00f6zle\u015fmeler yapt\u0131lar (age).<\/p>\n Senaristler, m\u00fczisyenler ve akt\u00f6rler \u015firketlerin \u00fccretli \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131yd\u0131. Film y\u00f6netmenlerinin ise daha ayr\u0131cal\u0131kl\u0131 bir konumu vard\u0131. Film yap\u0131m s\u00fcreci karma\u015f\u0131k ve \u00e7ok say\u0131da ki\u015finin eme\u011fini i\u00e7ermesine ra\u011fmen film st\u00fcdyolar\u0131 \u00f6zellikle 1960’lardan sonra y\u00f6netmenlerin y\u0131ld\u0131z\u0131n\u0131 parlatmaya ba\u015flam\u0131\u015f ve y\u00f6netmenlerin film \u00fczerindeki sanatsal kontrol\u00fc artm\u0131\u015ft\u0131. Fakat bu ayr\u0131cal\u0131k onun da i\u015fverenin \u00fccretli \u00e7al\u0131\u015fan\u0131 oldu\u011fu ger\u00e7e\u011fini de\u011fi\u015ftirmiyordu ve \u015firketler \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n\u0131n \u00fcretti\u011fi eserlerin ekonomik haklar\u0131na sahiplerdi. Dolay\u0131s\u0131yla \u00e7o\u011fu zaman eserin yarat\u0131c\u0131s\u0131yla ekonomik haklar\u0131na sahip olan ayn\u0131 ki\u015fi olmuyordu. K\u0131ta Avrupas\u0131nda yarat\u0131c\u0131 \u00e7al\u0131\u015fma sanat\u00e7\u0131n\u0131n ki\u015fili\u011finin ayr\u0131lmaz bir par\u00e7as\u0131 olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor, ki\u015fi eser \u00fczerindeki ekonomik haklar\u0131n\u0131 devretse de manevi haklar\u0131 devam ediyordu. Manevi haklar, eser sahibinin eser sahibi olarak tan\u0131t\u0131lma, eserin b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc koruma, eseri kamuyla payla\u015f\u0131p payla\u015fmama haklar\u0131n\u0131 i\u00e7eriyordu. Fakat ABD’de sanat\u00e7\u0131n\u0131n kendi eseri \u00fczerindeki manevi haklar\u0131, ABD 1989’da Bern anla\u015fmas\u0131n\u0131 imzalayana kadar ikinci planda kald\u0131. Ama 1989\u2019a kadar manevi haklar konusu ilgin\u00e7 davalara konu oldu. Bir zamanlar, yazarlar\u0131n uyarlama filmlerde film yap\u0131mc\u0131lar\u0131n\u0131n eser \u00fczerindeki manevi haklar\u0131n\u0131n ihlal etti\u011fini \u00f6ne s\u00fcrmeleri gibi \u015fimdi de film yap\u0131mc\u0131lar\u0131, y\u00f6netmenler ve oyuncular film st\u00fcdyolar\u0131n\u0131n manevi haklar\u0131n\u0131 ihlal etmesinden \u015fikayet\u00e7iydi. Fakat ABD\u2019de manevi haklar hen\u00fcz tan\u0131nmad\u0131\u011f\u0131ndan i\u015fleri zordu. Mahkemeler film yap\u0131mc\u0131lar\u0131n\u0131n haklar\u0131n tam tan\u0131mak \u00fczereyken film st\u00fcdyolar\u0131n\u0131n \u00e7\u0131karlar\u0131na do\u011fru d\u00fcmen k\u0131r\u0131yorlard\u0131 (age).<\/p>\n Film yap\u0131mc\u0131lar\u0131 ile st\u00fcdyolar aras\u0131ndaki en kritik tart\u0131\u015fmalardan biri sinema filmlerinin televizyona uyarlanmas\u0131 hakk\u0131nda ya\u015fand\u0131. Ekonomik haklar sorunu toplu s\u00f6zle\u015fmelerle \u00e7\u00f6z\u00fcmlenmi\u015fti. Ama \u015fimdi sanatsal kayg\u0131lar vard\u0131. Hollywood st\u00fcdyolar\u0131, sinema filmlerini yeniden d\u00fczenleyerek televizyon ekran\u0131na uygun hale getirmek istediklerinde film yap\u0131mc\u0131lar\u0131 bunun filmlerinin b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc bozdu\u011funu \u00f6ne s\u00fcrd\u00fcler. Televizyonla beraber film st\u00fcdyolar\u0131 ile akt\u00f6rler, y\u00f6netmenler ve senaristler s\u00fcrekli kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya geldiler. \u00d6rne\u011fin “kovboylar\u0131n kral\u0131” olarak adland\u0131r\u0131lan Roy Rogers sinemadan televizyona uyarlanan filmlerinde g\u00f6sterilen reklamlar\u0131n \u015f\u00f6hretine zarar verdi\u011fini iddia ederek dava a\u00e7t\u0131. Bir ba\u015fka Western akt\u00f6r\u00fc Gene Autry de 60 dakikal\u0131k filmlerinin reklamlar i\u00e7in 53 dakikaya d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fclmesinin filminin b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc bozdu\u011funu iddia ediyordu (age).<\/p>\n Telif haklar\u0131nda, eserin yarat\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n haklar\u0131yla ekonomik haklar\u0131n\u0131 elinde bulunduranlar aras\u0131ndaki \u00e7eli\u015fkiyi g\u00f6steren davalar\u0131n en \u00fcnl\u00fclerinden biri \u0130ngiliz komedi grubu Monty Python ile ABC televizyonu (American Broadcasting Company) aras\u0131nda ya\u015fand\u0131. Monty Python, BBC i\u00e7in komedi g\u00f6sterileri haz\u0131rl\u0131yordu ve taraflar aras\u0131nda yap\u0131lan anla\u015fma a\u00e7\u0131k\u00e7a tan\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131. BBC, g\u00f6steri kayda al\u0131nmadan \u00f6nce senaryoda ufak tefek de\u011fi\u015fiklikler yapabilirdi ama onun d\u0131\u015f\u0131nda t\u00fcm haklar Monty Python\u2019a aitti. Ayr\u0131ca BBC, bu g\u00f6sterilerin yay\u0131n hakk\u0131n\u0131 ba\u015fka yay\u0131nc\u0131lara da verebiliyordu. BBC\u2019den lisans haklar\u0131n\u0131 alan Amerikan Time Life \u015firketi, ABC televizyonu ile anla\u015ft\u0131. ABC programlar\u0131, hem program\u0131n i\u00e7ine reklam almak hem de program i\u00e7eri\u011finin baz\u0131 yerlerinin Amerikan televizyon izleyicisi i\u00e7in uygun olmad\u0131\u011f\u0131 gerek\u00e7esiyle kesmek istedi. Monty Python, ABC\u2019nin bu i\u015flemine program\u0131n b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc bozdu\u011fu ve \u015f\u00f6hretlerine zarar verdi\u011fi gerek\u00e7esiyle kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131. Hatta savunmalar\u0131nda mahkeme heyetine program\u0131n hem orijinal hem de ABC taraf\u0131ndan kesilmi\u015f versiyonunu sundular. \u0130kisinin izleyicide yaratt\u0131\u011f\u0131 etki aras\u0131nda g\u00f6zle g\u00f6r\u00fcl\u00fcr bir fark vard\u0131. Fakat ABD\u2019de manevi haklar\u0131n tan\u0131nmam\u0131\u015f olmas\u0131, \u00f6n\u00fcnde sonunda eserin ekonomik haklar\u0131n\u0131 sat\u0131n alm\u0131\u015f olan firmalar\u0131n \u00e7\u0131kar\u0131na uygun durumlar yarat\u0131yordu (https:\/\/en.akademik.info\/wiki\/Gilliam_v._American_Broadcasting_Companies,_Inc.<\/a>).<\/p>\n Bu tip davalar, ABD\u2019nin manevi haklar\u0131 tan\u0131mas\u0131nda ve 1989\u2019da Bern anla\u015fmas\u0131n\u0131 imzalamas\u0131nda etkili oldu. Filmlerde yaln\u0131z film yap\u0131mc\u0131lar\u0131 ve y\u00f6netmenler de\u011fil, \u00e7ok geni\u015f bir yelpazede yer alan insanlar da art\u0131k entelekt\u00fcel katk\u0131lar\u0131 nedeniyle manevi haklar\u0131n\u0131n korunmas\u0131n\u0131 talep edebilirlerdi. Ama yine de film end\u00fcstrisinin hukuk ordular\u0131n\u0131n kar\u015f\u0131s\u0131nda zorlanacaklard\u0131.<\/p>\n Filmlerin ekonomik haklar\u0131n\u0131 elinde bulunduran ABD film end\u00fcstrisinin yap\u0131s\u0131na k\u0131saca bakmak bile telif haklar\u0131nda kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya oldu\u011fumuz yap\u0131n\u0131n daha iyi anla\u015f\u0131lmas\u0131n\u0131 sa\u011flayacakt\u0131r.<\/p>\n ABD film end\u00fcstrisinde \u00f6l\u00e7ek ve kapsam ekonomileri \u00f6nemli bir yere sahiptir. \u00d6l\u00e7ek ekonomisinde \u00fcretim ve da\u011f\u0131t\u0131mda yer alan film \u015firketleri, b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7eklerin maliyeti d\u00fc\u015f\u00fcrmesinden yararlanma olana\u011f\u0131 ararlar. Enformasyon mallar\u0131, yeniden \u00fcretimin maliyetinin s\u0131f\u0131ra yak\u0131n olmas\u0131 nedeniyle bunun i\u00e7in son derece elveri\u015flidir. Birim ba\u015f\u0131na d\u00fc\u015fen maliyeti azaltmak, enformasyon i\u00e7in \u00f6deme yapan ki\u015fi say\u0131s\u0131n\u0131n artmas\u0131na, bir di\u011fer deyi\u015fle enformasyonu \u00fccret \u00f6demeden kullanmak isteyenlerin engellenebilmesine ba\u011fl\u0131d\u0131r. Ancak firmalar\u0131n \u00f6l\u00e7ek ekonomisindeki ba\u015far\u0131s\u0131, ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olarak sermayenin yo\u011funla\u015fmas\u0131yla sonu\u00e7lanmaktad\u0131r. Bunun sonucunda da tekelle\u015fen da\u011f\u0131t\u0131c\u0131 firmalar hangi filmlerin izleyicilere ula\u015faca\u011f\u0131 konusunda belirleyici olmaktad\u0131r. B\u00fcy\u00fck \u015firketlerin riskli buldu\u011fu bir filmin izleyiciye ula\u015fmas\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcnde engeller vard\u0131r. B\u00fcy\u00fck da\u011f\u0131t\u0131c\u0131 \u015firketler, kendi filmlerini yapmakta, ba\u011f\u0131ms\u0131z yap\u0131mlara maddi destek vermekte ve bunlar\u0131 da\u011f\u0131tmaktad\u0131r. Ayr\u0131ca b\u00fcy\u00fck da\u011f\u0131t\u0131c\u0131 \u015firketler, \u00e7o\u011fu zaman maddi destek verdikleri filmlerin telif haklar\u0131n\u0131 da ele ge\u00e7irmektedir (Bettig, 1996).<\/p>\n Kapsam ekonomisinde ise firmalar bir alandaki g\u00fc\u00e7lerini kullanarak ba\u015fka alandaki maliyetleri d\u00fc\u015f\u00fcrmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Ayn\u0131 ham madde ya da ara \u00fcr\u00fcne dayanarak \u00e7e\u015fitli \u00fcr\u00fcnleri daha az maliyetle piyasaya sunabilir. Batman \u00f6rne\u011finde oldu\u011fu gibi Time Warner, Batman\u2019in hem farkl\u0131 ortamlardaki g\u00f6sterimlerinden (sinema, kablolu yay\u0131n, izledi\u011fin kadar \u00f6de, a\u011f televizyonu) hem de \u00e7e\u015fitli t\u00fcketici \u00fcr\u00fcnlerindeki kullan\u0131m\u0131ndan (\u00e7izgi roman, oyuncak, film m\u00fczi\u011fi gibi) b\u00fcy\u00fck k\u00e2r sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r (age).<\/p>\n Filmin \u00fcretim maliyetinin yan\u0131 s\u0131ra her filmin piyasada ba\u015far\u0131l\u0131 olamamas\u0131 firmalar i\u00e7in \u00f6nemli bir risktir. K\u00fc\u00e7\u00fck firmalar, bu riski kar\u015f\u0131layamamalar\u0131 ve belirsizlik nedeniyle pazardan silinmekte veya marjinal kalmaktad\u0131r. Yap\u0131mc\u0131 ve da\u011f\u0131t\u0131c\u0131 aras\u0131ndaki anla\u015fmalarda as\u0131l risk alan yap\u0131mc\u0131 firmalard\u0131r. Da\u011f\u0131t\u0131c\u0131lar, \u00f6nce alacaklar\u0131n\u0131 garanti alt\u0131na almakta, sonra da film ba\u015far\u0131l\u0131 olursa k\u00e2rdan pay almaktad\u0131r.<\/p>\n Telif haklar\u0131, \u00f6l\u00e7ek ve kapsam ekonomisinde, yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 finanse eden, \u00fcreten ve ona el koyan bir mekanizma olmu\u015ftur. Bu mekanizma, d\u00fcnyada da belirleyici bir g\u00fcce sahip olan ABD film end\u00fcstrisinin tekelci yap\u0131s\u0131nda \u00f6nemli bir yere sahiptir. Sekt\u00f6rde, yap\u0131m, da\u011f\u0131t\u0131m ve oynat\u0131m sekt\u00f6rlerinde faaliyet g\u00f6steren \u00e7ok say\u0131da firma vard\u0131r. Fakat end\u00fcstride as\u0131l g\u00fcc\u00fc elinde bulunduran ve gelirden aslan pay\u0131n\u0131 alan filmin piyasaya sunulmas\u0131ndan sorumlu olan da\u011f\u0131t\u0131c\u0131 firmalard\u0131r. Da\u011f\u0131t\u0131c\u0131 firmalar, filmin \u00e7\u0131k\u0131\u015f tarihine, hangi y\u00f6ntemlerle (DVD, talebe ba\u011fl\u0131 g\u00f6r\u00fcnt\u00fc hizmeti, televizyon yay\u0131n\u0131, indirme vb.) ve hangi s\u0131rayla g\u00f6sterime girece\u011fine karar verir (https:\/\/en.akademik.info\/wiki\/Film_distributor<\/a>). 1995-2017 verilerine g\u00f6re ABD’de yakla\u015f\u0131k 800 firma vard\u0131r. Ama ilk alt\u0131 firman\u0131n (Walt Disney, Warner Bros., Sony Pictures, 20th Century Fox, Universal,Paramount Pictures) pazar pay\u0131 %76,95’tir (http:\/\/www.the-numbers.com\/market\/distributors)<\/a>. Oynat\u0131m sekt\u00f6r\u00fcnde de durum farkl\u0131 de\u011fildir. En tepedeki sinema salonlar\u0131 yine birka\u00e7 \u015firketin elinde toplanm\u0131\u015ft\u0131r. Ayr\u0131ca farkl\u0131 sekt\u00f6rlerde yer alan firmalar dikey b\u00fct\u00fcnle\u015fme ve sat\u0131n alma stratejileriyle t\u00fcm film end\u00fcstrisini y\u00f6nlendirebilmektedir (Bettig, 1996).<\/p>\nHollywood\u2019un veya Korsan Filmin Do\u011fu\u015fu<\/h2>\n
Sanat\u00e7\u0131lar\u0131n Manevi Haklar\u0131<\/h2>\n
ABD Film End\u00fcstrisi<\/h2>\n