![\"\"](\"http:\/\/yarimada.gen.tr\/wp-content\/uploads\/2017\/10\/Big5-300x69.png\")
<\/a>Benim i\u00e7in ilk d\u00f6rt s\u0131ralama \u00f6nemli de\u011fil ama Google\u2019dan (dolay\u0131s\u0131yla Alphabet\u2019ten) en son vazge\u00e7erdim. Ankete T\u00fcrkiye\u2019den kat\u0131lanlar\u0131n \u00e7o\u011fu i\u00e7in ilk vazge\u00e7ilecek b\u00fcy\u00fck ihtimalle Amazon olacakt\u0131r. Fakat son d\u00f6rt s\u0131ra i\u00e7in yorum yapmak zor. Telefonuna tapan Apple hayranlar\u0131, i\u015fyerinde Windows\u2019a mecbur olup ba\u015fka bir i\u015fletim sistemi d\u00fc\u015f\u00fcnemeyenler, Facebook ba\u011f\u0131ml\u0131lar\u0131, YouTube (Alphabet\u2019in) izleyicileri T\u00fcrkiye i\u00e7in bir s\u0131ralama tahmini yapmay\u0131 zorla\u015ft\u0131r\u0131yor.<\/p>\n
Fakat anket sonu\u00e7lar\u0131, muhtemelen kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n \u00e7o\u011funun ABD’den olmas\u0131 nedeniyle \u00e7ok farkl\u0131. \u0130lk olarak Amazon\u2019dan vazge\u00e7ebilece\u011fini s\u00f6yleyenlerin oran\u0131 sadece %6! Amazon, t\u00fcketici al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131 ba\u011flam\u0131nda \u00f6nemli bir yere sahip ve bu da onu vazge\u00e7ilmez yap\u0131yor. Ankete g\u00f6re ilk vazge\u00e7ilebileceklerin s\u0131ras\u0131 \u015f\u00f6yle:<\/p>\n
- \n
- %56 Facebook<\/li>\n
- %22 Microsoft<\/li>\n
- %10 Apple<\/li>\n
- %6 Alphabet<\/li>\n
- %6 Amazon<\/li>\n<\/ul>\n
En son vazge\u00e7ilebileceklerin s\u0131ras\u0131 ise:<\/p>\n
- \n
- %38 Alphabet<\/li>\n
- %34 Apple<\/li>\n
- %13 Amazon<\/li>\n
- %11 Microsoft<\/li>\n
- %1 Facebook<\/li>\n<\/ul>\n
Ge\u00e7mi\u015fin tekelleri pek sempatik de\u011fildi. Ama B\u00fcy\u00fck Be\u015fli\u2019den en az birine sempati duyan \u00e7ok say\u0131da insan var. En ba\u015fta hayat\u0131 kolayla\u015ft\u0131r\u0131yorlar ve onlars\u0131z bir hayat d\u00fc\u015f\u00fcnmek zorla\u015f\u0131yor. Kimi zaman a\u011f tarafs\u0131zl\u0131\u011f\u0131 tart\u0131\u015fmalar\u0131nda oldu\u011fu gibi ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc savunucular\u0131n\u0131n yan\u0131nda yer almalar\u0131 veya Trump\u2019un g\u00f6\u00e7men politikas\u0131na kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kmalar\u0131 onlar\u0131 daha sempatik k\u0131l\u0131yor (https:\/\/www.theverge.com\/google\/2017\/1\/30\/14446466\/google-immigration-protest-walkout-trump-googlers-unite, <\/a>https:\/\/www.theguardian.com\/technology\/2017\/jan\/31\/amazon-expedia-microsoft-support-washington-action-against-donald-trump-travel-ban<\/a>). Bu sempati kendili\u011finden olu\u015fmuyor da olabilir; Google’\u0131n siyaset ve i\u015f d\u00fcnyas\u0131 \u00fczerinde etkili olmak i\u00e7in akademisyenleri kulland\u0131\u011f\u0131 hakk\u0131nda haberler de var (http:\/\/www.cnnturk.com\/bilim-teknoloji\/googlea-buyuk-suclama<\/a>).<\/p>\n
B\u00fcy\u00fck Be\u015fli’nin olduk\u00e7a s\u0131radan gelir kaynaklar\u0131 var (http:\/\/www.businessinsider.com\/how-google-apple-facebook-amazon-microsoft-make-money-chart-2017-5<\/a>). Alphabet\u2019in gelirinin %88\u2019i reklamlardan olu\u015fuyor. Bu oran Facebook\u2019ta \u00e7ok daha fazla, %97. Apple, daha \u00e7ok donan\u0131mdan gelir sa\u011fl\u0131yor: %63 iPhone, %11 iMac, %10 iPad ve %11 hizmetler. Microsoft\u2019un gelir kaynaklar\u0131 ise daha \u00e7e\u015fitli. Microsoft\u2019un en \u00f6nemli gelir kayna\u011f\u0131 %28 ile Ofis yaz\u0131l\u0131m\u0131. Ofis\u2019i %22 ile Windows Sunucu ve Azure adl\u0131 bulut bili\u015fim platformu takip ediyor. Bunlar d\u0131\u015f\u0131nda Xbox oyun konsolu %11, Windows %9, reklamlar %7 ve Surface %5 paya sahip. Amazon\u2019un gelir kaynaklar\u0131 di\u011fer d\u00f6rt \u015firketten daha farkl\u0131. 1994 y\u0131l\u0131nda kurulan \u015firket, 1995 y\u0131l\u0131nda amazon.com sitesinden kitap sat\u0131\u015f\u0131na ba\u015flad\u0131. Daha sonra elektronik cihazlardan g\u0131daya her t\u00fcrl\u00fc \u00fcr\u00fcn\u00fcn sat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bir perakende sat\u0131\u015f devine d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc. B\u00f6ylece ABD\u2019lilerin ya\u015fam\u0131n\u0131n vazge\u00e7ilmez bir par\u00e7as\u0131 oldu. Gelirinin %72\u2019sini \u00fcr\u00fcn ve %18\u2019ini medya sat\u0131\u015f\u0131ndan elde ediyor. Amazon denilince akla ilk gelen h\u0131zla b\u00fcy\u00fcyen bir perakende sat\u0131\u015f devi olsa da Amazon ayn\u0131 zamanda bulut bili\u015fim platform sa\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131nda geliyor. M\u00fc\u015fterileri aras\u0131nda Netflix, Adobe, Airbnb, Expedia, Comcast, Vodafone gibi d\u00fcnyan\u0131n \u00f6nde gelen \u015firketleri ve CIA var. Bulut bili\u015fim, Amazon\u2019un gelirinin %9\u2019unu olu\u015fturuyor ama Amazon\u2019un bulut pazar\u0131ndaki yeri stratejik olarak da \u00f6nemli.<\/p>\n
Ancak son zamanlarda \u015firketlerin, \u00f6zellikle de B\u00fcy\u00fck Be\u015fli\u2019nin, giderek artan g\u00fcc\u00fc hakk\u0131ndaki kayg\u0131lar\u0131 ifade eden haber ve yaz\u0131lara daha s\u0131k rastl\u0131yoruz. Sorun yaln\u0131zca bir zamanlar Microsoft\u2019un deneyip ba\u015far\u0131s\u0131z oldu\u011fu ama \u015fimdi Google, Facebook ve Apple taraf\u0131ndan daha c\u00fcretkarca denenen internete hakim olma ya da onu balkanla\u015ft\u0131rma ile de s\u0131n\u0131rl\u0131 de\u011fil. B\u00fcy\u00fck \u015firketler her yerde: s\u00fcr\u00fcc\u00fcs\u00fcz arabalar, roketler, insans\u0131z hava ara\u00e7lar\u0131, sesli yard\u0131mc\u0131lar, art\u0131r\u0131lm\u0131\u015f sanal ger\u00e7eklik cihazlar\u0131… Bir zamanlar bilim kurgu \u00f6yk\u00fclerinde yer alan \u00e7e\u015fitli teknolojiler birer birer ger\u00e7ek oluyor. Sorun, gelece\u011fin se\u00e7ilmi\u015f, toplumun gereksinimleri do\u011frultusunda teknolojik geli\u015fmeye m\u00fcdahale edebilen h\u00fck\u00fcmetler taraf\u0131ndan de\u011fil de \u015firketler taraf\u0131ndan in\u015fa ediliyor olmas\u0131 (Manjoo, 2017). Bill Gates, Mark Zuckerberg vb ki\u015filerin hay\u0131rseverlikleri ve yapt\u0131klar\u0131 ba\u011f\u0131\u015flar hakk\u0131ndaki haberlere \u00e7ok s\u0131k rastl\u0131yoruz. Ama \u015firketler, do\u011falar\u0131 gere\u011fi k\u00e2r\u0131 en \u00e7okla\u015ft\u0131rma g\u00fcd\u00fcs\u00fcyle hareket ediyorlar ve e\u011fer toplumsal bir m\u00fcdahale olmazsa \u201cnesnelerin interneti\u201d, \u201cd\u00f6rd\u00fcnc\u00fc end\u00fcstri devrimi\u201d vb adlarla pazarlanan gelece\u011fe de bu y\u00f6n verecek.<\/p>\n
Sosyal devlet, 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n \u00f6zg\u00fcn ko\u015fullar\u0131nda, emek\u00e7i s\u0131n\u0131flar\u0131n g\u00fc\u00e7 kazanmas\u0131yla ortaya \u00e7\u0131kt\u0131 ve emek\u00e7i s\u0131n\u0131flar\u0131n g\u00fc\u00e7 kaybetmesiyle de geriledi. Bu s\u00fcre\u00e7te sosyal hizmetler k\u00e2r amac\u0131 g\u00fcden hizmetlere d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc ve piyasaya yap\u0131lan m\u00fcdahalelerde toplum yarar\u0131 de\u011fil sermayenin \u00e7\u0131karlar\u0131 g\u00f6zetildi. B\u00fcy\u00fck Be\u015fli de bu ko\u015fullarda b\u00fcy\u00fcy\u00fcp geli\u015fti; h\u00fck\u00fcmetler, B\u00fcy\u00fck Be\u015fli\u2019nin topluma zarar veren hamlelerini g\u00f6rmezden geldiler ve \u00e7o\u011fu zaman m\u00fcdahaleden ka\u00e7\u0131nd\u0131lar. Fakat son zamanlarda, teknoloji \u015firketlerinin tekelle\u015fmesi, sat\u0131n almalar, sans\u00fcr ve g\u00f6zetim kayg\u0131lar\u0131 ve ABD se\u00e7imlerinde yo\u011fun olarak tart\u0131\u015f\u0131lan \u2018sahte haberler\u2019de Facebook ve Google’\u0131n rol\u00fc d\u00fczenleme ve hatta \u015firketlerin par\u00e7alanmas\u0131ndan s\u00f6z edenlerin say\u0131s\u0131n\u0131 art\u0131rd\u0131.<\/p>\n
Bu ba\u011flamda, Avrupa Birli\u011fi\u2019nin (AB) Google\u2019a \u201crekabet kurallar\u0131n\u0131 ihlal etti\u011fi gerek\u00e7esiyle 2.42 milyar avro ceza\u201d (https:\/\/www.washingtonpost.com\/news\/the-switch\/wp\/2017\/06\/27\/heres-what-you-need-to-know-about-the-google-e-u-fine\/?utm_term=.f22a1a700334<\/a>) vermesi \u00f6nemli bir geli\u015fmeydi. Google, arama sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 g\u00f6sterirken aramada hakim konumundan yararlan\u0131p kendi sundu\u011fu al\u0131\u015fveri\u015f hizmetini \u00fcst s\u0131ralara ta\u015f\u0131yarak rakiplerinin g\u00f6r\u00fcn\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc azaltmakla su\u00e7lan\u0131yordu. Bu, Avrupa\u2019da bir \u015firkete verilmi\u015f en b\u00fcy\u00fck cezayd\u0131 ve sonras\u0131nda Google’\u0131n Android i\u015fletim sistemindeki konumundan yararlanarak rekabeti engelledi\u011fi gerek\u00e7esiyle de cezaland\u0131r\u0131labilece\u011fi yaz\u0131ld\u0131 (http:\/\/www.hurriyet.com.tr\/googlea-ikinci-buyuk-ceza-gelebilir-40511684<\/a>).<\/p>\n
AB\u2019nin bu hamleleri ne kadar etkili olacak? Di\u011fer \u015firketlerin tekelci giri\u015fimlerine kar\u015f\u0131 da harekete ge\u00e7ilecek mi? ABD\u2019den de benzer bir hamle gelebilir mi? Son zamanlarda Facebook, Google ve Amazon hakk\u0131nda yaz\u0131lanlara g\u00f6z atmak yararl\u0131 olabilir.<\/p>\n
Facebook ve Sahte Haberler<\/h2>\n
Televizyon ABD’de 1950’lerden sonra yayg\u0131nla\u015fm\u0131\u015f ve televizyon end\u00fcstrisi b\u00fcy\u00fck k\u00e2rlar elde etmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Her \u015fey yolunda gibidir ama 1961’de FCC (Federal Communications Commission – Federal \u0130leti\u015fim Kurulu) Ba\u015fkan\u0131 Newton Minow, yay\u0131nc\u0131lar\u0131n kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bir toplant\u0131da ilgin\u00e7 bir konu\u015fma yapar. Televizyon end\u00fcstrisinden iyi para kazan\u0131lmaktad\u0131r. Fakat Minow, bu k\u00e2rlar\u0131n kamu hizmetiyle ilgisinin olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, yay\u0131nlar\u0131n aptalca programlar ve aldat\u0131c\u0131 reklamlarla dolu oldu\u011funu s\u00f6yler. Minow televizyon yay\u0131nlar\u0131n\u0131 ‘b\u00fcy\u00fck \u00e7orak toprak’ olarak tan\u0131mlamaktad\u0131r. Televizyon, Amerika’n\u0131n en g\u00fc\u00e7l\u00fc sesidir ve Amerikan toplumu \u00fczerinde \u00e7ok etkilidir. Minow, yay\u0131nc\u0131lar\u0131n bu durumu \u00f6nemseyerek insanlar\u0131 kendi d\u00fcnyalar\u0131ndan haberdar etmelerini ister (Bergstein, 2017).<\/p>\n
Bergstein (2017), Facebook’un son y\u0131llardaki yayg\u0131nl\u0131\u011f\u0131 ve toplumu bi\u00e7imlendirme h\u0131rs\u0131 \u00fczerine bu tarihsel konu\u015fmay\u0131 hat\u0131rlat\u0131r. 16 \u015eubat 2017 y\u0131l\u0131nda yay\u0131nlad\u0131\u011f\u0131 manifestoda (https:\/\/www.facebook.com\/notes\/mark-zuckerberg\/building-global-community\/10154544292806634\/<\/a>), “insanlara d\u00fcnyan\u0131n daha eksiksiz bir resmini g\u00f6rmelerine yard\u0131mc\u0131 olmak i\u00e7in var olmal\u0131y\u0131z” diyen Mark Zuckerberg bir zamanlar Minow’un televizyonculardan istedi\u011fi \u015feyi mi yapmaktad\u0131r? Zuckerberg a\u011f\u0131 sadece e\u011flence ama\u00e7l\u0131 g\u00f6rmemekte ve kamu hizmeti yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131, bunu geli\u015ftirmek istedi\u011fini savunmaktad\u0131r. Bergstein (2017), Zuckerberg’in “k\u00fcresel topluluk” olarak adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 Facebook’un ger\u00e7ekte tam tersini, kutupla\u015fmay\u0131 ve grup\u00e7ulu\u011fu art\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtmektedir. Zuckerberg de bu sorunlar\u0131n fark\u0131ndad\u0131r, fakat bunlar\u0131n birka\u00e7 ince ayarla a\u015f\u0131labilece\u011fini savunmaktad\u0131r. \u015eubat ay\u0131nda yay\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 manifestoda Facebook’taki sansasyonalizmi azaltmaya \u00e7al\u0131\u015facaklar\u0131n\u0131 ve insanlar\u0131n daha iyi bilgilenmesi ve demokratik kat\u0131l\u0131m sa\u011flamas\u0131 i\u00e7in gerekli di\u011fer ad\u0131mlar\u0131 atacaklar\u0131n\u0131 duyurmaktad\u0131r.<\/p>\n
Bergstein (2017), sorunun Facebook’un daha iyile\u015ftirilmesi olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131n alt\u0131n\u0131 \u00e7izer. Sorun 400 milyar dolarl\u0131k bir \u015firketin hayat\u0131m\u0131z\u0131n her bir alan\u0131n\u0131 yutarak her ge\u00e7en g\u00fcn daha g\u00fc\u00e7l\u00fc hale gelmesidir. Minow, televizyon yay\u0131nc\u0131l\u0131\u011f\u0131ndaki sorunu rekabet yoklu\u011funa ve g\u00fcc\u00fcn yo\u011funla\u015fmas\u0131na ba\u011flamaktad\u0131r. \u015eimdi de iki milyar civar\u0131nda aktif kullan\u0131c\u0131s\u0131yla Facebook tek bir sosyal a\u011fda yo\u011funla\u015fan g\u00fcc\u00fcn olas\u0131 sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 g\u00f6steren g\u00fczel bir \u00f6rnektir. Uzun zamand\u0131r, \u00f6zellikle de PRISM skandal\u0131ndan sonra Facebook’un g\u00f6zetim uygulamalar\u0131 ve mahremiyet ihlalleri ele\u015ftirilmektedir. Ancak toplumun daha geni\u015f kesimleri, tek bir \u015firketin elinde yo\u011funla\u015fan sosyal a\u011f\u0131n olu\u015fturdu\u011fu tehdidi as\u0131l ABD se\u00e7imlerindeki sahte haberlerden sonra fark eder. Se\u00e7im d\u00f6neminde kullan\u0131c\u0131lar Facebook hesaplar\u0131n\u0131 a\u00e7t\u0131klar\u0131nda a\u015fa\u011f\u0131daki gibi sahte, sansasyonel haberlerle kar\u015f\u0131la\u015f\u0131rlar:<\/p>\n
“Papa, Trump’u destekliyor.”<\/p>\n
“Hillary, I\u015e\u0130D’e silah satt\u0131.”<\/p>\n
“Hillary’nin e-postalar\u0131n\u0131 s\u0131zd\u0131rd\u0131\u011f\u0131ndan \u015f\u00fcphelenilen FBI ajan\u0131 \u00f6l\u00fc bulundu.”<\/p>\n
“Obama, Twitter’da Clinton’\u0131 takip etmeyi b\u0131rakt\u0131.”<\/p>\n
Sosyal medyada yay\u0131lan sahte ve daha \u00e7ok Donald Trump’u desteleyici haberlerin ABD se\u00e7iminde etkili oldu\u011fu savunulmaktad\u0131r. \u00d6zellikle Google ve Facebook’un sahte haberlerdeki rol\u00fcne dikkat \u00e7ekilmektedir. Her iki \u015firket de sahte haber sorununu kabul etmekle beraber se\u00e7imlerde belirleyici bir etkilerinin oldu\u011funu reddetmektedir. Ama hem Google hem de Facebook sahte haber sorununu kabul ederek algoritmik \u00e7\u00f6z\u00fcmler \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar. Bergstein (2017) Facebook’un bu \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 olumlu kar\u015f\u0131lamakla beraber Zuckerberg’in \u201cbilgilendirilmi\u015f topluluk\u201d hedefinin Facebook’un yap\u0131s\u0131na ayk\u0131r\u0131 oldu\u011funu savunmaktad\u0131r. Facebook’un iki milyar civar\u0131nda aktif kullan\u0131c\u0131s\u0131 vard\u0131r ama insanlar \u00e7o\u011funlukla ger\u00e7ek hayatta tan\u0131d\u0131klar\u0131 ve ortak yanlar\u0131 olan ki\u015filerle ba\u011flant\u0131 kurarlar. Facebook’un haber ak\u0131\u015f\u0131 (News Feed), daha s\u0131k t\u0131klayabilece\u011finiz, Facebook’ta bulunmaktan mutluluk duyup g\u00fcn i\u00e7inde a\u011f\u0131 tekrar ziyaret etme iste\u011fi duyaca\u011f\u0131n\u0131z ve dolay\u0131s\u0131yla duygusal ve sansasyonel haberler g\u00f6stermeye meyilli. Do\u011frusu, Facebook’ta kendini daha \u00e7ok arkada\u015flar\u0131n aralar\u0131nda e\u011flenceli payla\u015f\u0131mlar yapt\u0131\u011f\u0131, farkl\u0131 \u015fehirlerdeki aileleri birbirine ba\u011flayan bir a\u011f olarak g\u00f6r\u00fcyor. Fakat Bergstein’in (2017) da belirtti\u011fi gibi Facebook’un kendini politik kat\u0131l\u0131m\u0131 destekleyen, modern zaman\u0131n agoras\u0131 olarak da g\u00f6stermeye \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 kullan\u0131c\u0131lar\u0131 olabildi\u011finde sitede tutma hedefleriyle \u00e7eli\u015fiyor. Ayr\u0131ca, \u201cayn\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnce etraf\u0131nda birle\u015fen insanlara sunulan bilginin o d\u00fc\u015f\u00fcncenin etraf\u0131nda bulunan s\u0131n\u0131rl\u0131 alanda kalmas\u0131, ayn\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fteki d\u00fc\u015f\u00fcncenin peki\u015ftirilerek hi\u00e7 sorgulanmadan benimsenmesi ve ger\u00e7e\u011fin kendisinin inan\u0131lmaz bir haline d\u00f6n\u00fc\u015fmesi\u201d (http:\/\/turk-internet.com\/portal\/yazigoster.php?yaziid=56631<\/a>) olarak tan\u0131mlanan yank\u0131 odas\u0131 etkisi nedeniyle Facebook’un i\u015fi hi\u00e7 de kolay g\u00f6r\u00fcnm\u00fcyor.<\/p>\n
Facebook kullan\u0131c\u0131lar\u0131 hakk\u0131nda \u00e7ok \u015fey bilmektedir (https:\/\/www.washingtonpost.com\/news\/the-intersect\/wp\/2016\/08\/19\/98-personal-data-points-that-facebook-uses-to-target-ads-to-you<\/a>). Kullan\u0131c\u0131n\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 yer, ya\u015f\u0131, soyu, cinsiyeti, dili, e\u011fitim d\u00fczeyi, \u00e7al\u0131\u015fma alan\u0131, etnik yak\u0131nl\u0131\u011f\u0131, geliri, ev sahipli\u011fi ve evinin \u00f6zellikleri (tipi, de\u011feri, metrekaresi, in\u015fa tarihi), ev halk\u0131n\u0131n kompozisyonu bilinmekte veya tahmin edilebilmektedir.<\/p>\n
Yak\u0131n zamanda y\u0131l d\u00f6n\u00fcm\u00fc olan, evinden veya ailesinden uzakta ya\u015fayan, yeni evlenen, ni\u015fanlanan veya do\u011fum g\u00fcn\u00fc yakla\u015fan arkada\u015flar\u0131 olan, uzun mesafeli ili\u015fkisi olan, yeni bir ili\u015fkiye ba\u015flayan, yeni ni\u015fanlanan, evlenen veya ta\u015f\u0131nan, \u00e7ocuk sahibi olan ve\/veya bebek bekleyen, okul \u00e7a\u011f\u0131nda \u00e7ocu\u011fu olan, politikayla ilgilenme olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 y\u00fcksek olan, muhafazakar veya liberal olan kullan\u0131c\u0131lar listelenebilir.<\/p>\n
Facebook, kullan\u0131c\u0131n\u0131n i\u015f hayat\u0131 hakk\u0131nda temel bilgilere sahiptir. Kullan\u0131c\u0131n\u0131n i\u015fvereni, \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 end\u00fcstri, i\u015f unvan\u0131, ilgi alanlar\u0131, \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 \u015firketin ka\u00e7 \u00e7al\u0131\u015fan\u0131 oldu\u011fu, y\u00f6netim kademesinde yer al\u0131p almad\u0131\u011f\u0131 bilinebilir. Ayr\u0131ca Facebook, motosikleti olan, araba almay\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnen (istedi\u011fi marka ve modelle beraber), son zamanlarda araba par\u00e7as\u0131 ya da aksam\u0131 alan, araba par\u00e7as\u0131 ya da servisine ihtiya\u00e7 duyan ki\u015fileri listeleyebilece\u011fi gibi yaln\u0131zca bu ki\u015filerin kullanmakta oldu\u011fu araban\u0131n bilgisine (marka, model, ya\u015f) sahip olmakla kalmaz, yeni bir araba i\u00e7in ne kadar harcama yapabileceklerini ve nas\u0131l bir araba almak istediklerini de tahmin edebilir. Daha ki\u015fisel bilgileri de elde edebilmektedir. Hay\u0131r kurulu\u015flar\u0131na ba\u011f\u0131\u015f yapanlar ve hay\u0131r kurulu\u015fu tipi, kanvas oyunlar\u0131 oynayanlar, oyun konsolu olanlar, Facebook etkinli\u011fi yaratanlar, Facebook \u00f6demelerini kullananlar, bir Facebook sayfas\u0131 y\u00f6netenler, son zamanlarda Facebook’a foto\u011fraf y\u00fckleyenler, yabanc\u0131 bir \u00fclkede ya\u015fayanlar (anavatan\u0131na g\u00f6re s\u0131n\u0131fland\u0131rarak), yeni teknolojileri benimsemekte erkenci olanlar, yat\u0131r\u0131m tipine g\u00f6re yat\u0131r\u0131mc\u0131lar, kredi limitleri, bankamatik kart\u0131 kullananlar, radyo dinleyenler, yak\u0131n zamanda ak\u0131ll\u0131 telefon veya tablet sat\u0131n alanlar, bira, \u015farap veya sert i\u00e7kiler sat\u0131n alanlar, k\u0131yafet alanlar, market al\u0131\u015fveri\u015fi yapanlar, g\u00fczellik \u00fcr\u00fcn\u00fc alanlar, ev \u00fcr\u00fcnleri \u00fczerine harcama yapanlar, \u00e7evrimi\u00e7i veya \u00e7evrimd\u0131\u015f\u0131 al\u0131\u015fveri\u015fi tercih edenler, i\u015f veya zevk i\u00e7in s\u0131k s\u0131k seyahat edenler, yak\u0131n zamanda seyahat etmeyi veya ta\u015f\u0131nmay\u0131 planlayanlar listelenip reklamc\u0131lara sat\u0131l\u0131r.<\/p>\n
ABD’lilerin %64’\u00fc Facebook kullanmaktad\u0131r. Bu oran yine Facebook’un olan Instagram i\u00e7in %28, Pinterest i\u00e7in %26, Linkedin i\u00e7in %28 ve Twitter i\u00e7in %21’dir. Bergstein (2017) hi\u00e7birinin halk\u0131n her \u015feyi olmaya \u00e7al\u0131\u015fmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtmektedir ve Minov televizyon yay\u0131nc\u0131l\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc gibi sosyal medyada rekabeti ve \u00e7e\u015fitlili\u011fi savunmaktad\u0131r. Bergstein’e (2017) g\u00f6re ticari olmayan alternatiflere gereksinim vard\u0131r. Ticari olmayan sosyal a\u011flar, kullan\u0131c\u0131lar hakk\u0131nda olabildi\u011fince bilgi toplamak i\u00e7in \u00e7abalamayacakt\u0131r ve kullan\u0131c\u0131lar aras\u0131nda yeni etkile\u015fim bi\u00e7imlerini deneyimlemeye daha a\u00e7\u0131k olacaklard\u0131r.<\/p>\n
K\u0131sacas\u0131, ABD se\u00e7imleri ve sahte haberler hakk\u0131ndaki tart\u0131\u015fmalar merkeziyet\u00e7i bir a\u011f\u0131n i\u00e7erdi\u011fi tehlikeleri g\u00f6zler \u00f6n\u00fcne sermektedir. ABD se\u00e7imlerinde sahte haberlerin se\u00e7imi etkilemek amac\u0131yla, bilin\u00e7li olarak kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcyorum. Daha \u00e7ok bir algoritma kazas\u0131 s\u00f6z konusu gibi. Ama biz kullan\u0131c\u0131lar bu algoritmay\u0131 bilmiyoruz ve de\u011fi\u015ftiremiyoruz. Farkl\u0131 bir zamanda, farkl\u0131 bir yerde bilin\u00e7li m\u00fcdahaleler de s\u00f6z konusu olabilir. Bergstein’in (2017) \u00f6nerisini, alternatif sosyal a\u011flar\u0131n neden kurulmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 veya kurulamad\u0131\u011f\u0131n\u0131 da ayr\u0131ca tart\u0131\u015fmak gerekiyor.<\/p>\n
Google ve Kamu Hizmeti Olarak Bili\u015fim<\/h2>\n
Tekelle\u015fme hakk\u0131ndaki g\u00f6r\u00fc\u015fleri tarihin tozlu sayfalar\u0131ndan \u00e7\u0131karan yaln\u0131z Bergstein (2017) de\u011fildir. Taplin (2017) de New York Times’daki yaz\u0131s\u0131nda ABD Ba\u015fkan\u0131 Woodrow Wilson’un dan\u0131\u015fman\u0131 olan Louis Brandeis’in b\u00fcy\u00fck \u015firketlerin demokratik toplum i\u00e7in yaratt\u0131\u011f\u0131 tehlike ve sekt\u00f6rlerin d\u00fczenlemesi hakk\u0131ndaki g\u00f6r\u00fc\u015flerini aktar\u0131r. Brandeis, d\u00fczenlemenin, eninde sonunda d\u00fczenleyicinin \u00e7\u00fcr\u00fcmesiyle sonu\u00e7lanaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcnden d\u00fczenleme fikrine genel anlamda kar\u015f\u0131 durmaktad\u0131r. Bunun yerine b\u00fcy\u00fck \u015firketlerin par\u00e7alanmas\u0131n\u0131 daha akla yatk\u0131n bulmaktad\u0131r. Fakat do\u011fal tekelleri bir istisna olarak g\u00f6r\u00fcr. Telefon, su, elektrik ve demiryolu ta\u015f\u0131mac\u0131l\u0131\u011f\u0131nda oldu\u011fu gibi bir ya da birka\u00e7 \u015firketin end\u00fcstriyi kontrol etmesi daha anlaml\u0131 olabilmektedir.<\/p>\n
Taplin (2017), bug\u00fcn tart\u0131\u015f\u0131\u011f\u0131m\u0131z b\u00fcy\u00fck \u015firketlerin, en ba\u015fta da Google’\u0131n, pazar\u0131n talebini iki firman\u0131n rekabeti sonucu olu\u015fan fiyata k\u0131yasla daha d\u00fc\u015f\u00fck bir fiyata kar\u015f\u0131layarak do\u011fal tekel haline gelip gelmedi\u011fini sorgular. E\u011fer do\u011fal tekel durumu s\u00f6z konusuysa bunu kamu hizmeti olarak d\u00fczenlenme zaman\u0131 gelmi\u015f midir? Taplin (2017), g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki geli\u015fmeleri telekom sekt\u00f6r\u00fcn\u00fcn ilk g\u00fcnleriyle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131r. A\u011f\u0131 kullanan ki\u015fi say\u0131s\u0131 artt\u0131k\u00e7a a\u011f\u0131n kullan\u0131m de\u011ferinin artmas\u0131 olarak tan\u0131mlanan a\u011f etkisi olmadan a\u011f tam anlam\u0131yla kullan\u0131\u015fl\u0131 olmamaktad\u0131r. Nitekim binalardan farkl\u0131 telefon \u015firketlerine ait telefon hatlar\u0131n\u0131n sarkt\u0131\u011f\u0131 1895’in ABD’sinde de bu durum ya\u015fanmaktad\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc ortada farkl\u0131 telefon \u015firketlerine ait ve birbiriyle uyumsuz telefon hatlar\u0131 vard\u0131r.<\/p>\n
AT&T’nin (American Telephone and Telegraph) k\u00fc\u00e7\u00fck operat\u00f6rleri birer birer sat\u0131n almas\u0131yla, tek bir a\u011f kal\u0131r ve do\u011fal tekel olu\u015fur. H\u00fck\u00fcmet \u00f6nce bu s\u00fcrece g\u00f6z yumar ama sonras\u0131nda FCC ile tekeli d\u00fczenler. D\u00fczenleme, AT&T’nin k\u00e2r\u0131n\u0131n belirli bir oran\u0131n\u0131 ara\u015ft\u0131rma geli\u015ftirme faaliyetlerine ay\u0131rmas\u0131n\u0131 da i\u00e7ermektedir. Daha sonra AT&T’nin bir alt kurulu\u015fu olarak kurulan Bell laboratuvarlar\u0131, dijital \u00e7a\u011f\u0131n temellerini olu\u015fturan transist\u00f6r, mikro \u00e7ip, lazer gibi teknolojileri geli\u015fiminde \u00f6nemli bir rol oynayacakt\u0131r. H\u00fck\u00fcmet, AT&T’nin telefon tekeline izin verir ama kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda da \u015firketin elindeki t\u00fcm patentlerin Amerikan firmalar\u0131 taraf\u0131ndan \u00fccretsiz kullan\u0131labilmesini sa\u011flar ve gelecekteki patentler de c\u00fczi bir \u00fccretle kullan\u0131labilecektir. Texas Instruments, Motorola ve Fairchild Semiconductor bu haktan yararlanarak ortaya \u00e7\u0131karlar.<\/p>\n
Taplin (2017), AT&T ile g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki b\u00fcy\u00fck BT \u015firketlerinin durumunun birebir ayn\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 kabul etmekle beraber, ortak y\u00f6nlerinin kamu hizmeti sa\u011flamak oldu\u011funu ifade etmektedir. Telefon \u00f6rne\u011finde oldu\u011fu gibi \u00e7ok say\u0131da firman\u0131n kendi altyap\u0131s\u0131n\u0131 d\u00fczenlemek i\u00e7in yat\u0131r\u0131m yapmas\u0131 kaynak israf\u0131 olmaktad\u0131r. Bu nedenle, telefon gibi su, elektrik ve yol hizmetleri de kamu hizmeti olarak sunulur. Mosco’nun (2014) da belirtti\u011fi gibi bu hizmet, kamu kurulu\u015fu veya bir \u015firket taraf\u0131ndan sunulabilir. Ancak ikinci durumda bile hizmet, kamu kurulu\u015flar\u0131 taraf\u0131ndan d\u00fczenlenir. 1950’lerden itibaren bili\u015fimin bir kamu hizmeti olarak de\u011ferlendirilmesi gerekti\u011fi hakk\u0131nda g\u00f6r\u00fc\u015fler \u00f6ne s\u00fcr\u00fclmektedir. Douglas Hill The Challenge of the Computer Utility adl\u0131 kitab\u0131nda bilgisayar sistemlerinin bir hizmet olarak d\u00fczenlenmesi d\u00fc\u015f\u00fcncesini daha da somutla\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Hill’e g\u00f6re bilgisayar\u0131n veya enformasyon hizmetinin be\u015f temel bile\u015feni vard\u0131r (aktaran Mosco (2014)):<\/p>\n
- \n
- Sistemin temel olarak \u00e7ok say\u0131da uzak kullan\u0131c\u0131 taraf\u0131ndan ayn\u0131 anda kullan\u0131lmas\u0131<\/li>\n
- Bir\u00e7ok program\u0131n e\u015f zamanl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131<\/li>\n
- Kullan\u0131c\u0131n \u00f6zel bir bilgisayardan bekleyece\u011fi gibi uzak istasyonlarda en az\u0131ndan ayn\u0131 yelpazede yer alan olanak ve kapasitelerin kullan\u0131labilmesi<\/li>\n
- Sabit \u00fccretli bir hizmet ve kullan\u0131ma ba\u011fl\u0131 de\u011fi\u015fken fiyatland\u0131rma \u00fczerine kurulu bir sistemin olmas\u0131<\/li>\n
- Sonsuz b\u00fcy\u00fcme kapasitesi, b\u00f6ylece m\u00fc\u015fteri y\u00fck\u00fc artt\u0131k\u00e7a sistem \u00e7e\u015fitli ara\u00e7larla s\u0131n\u0131rs\u0131z olarak geni\u015fleyebilmesi<\/li>\n<\/ol>\n
Asl\u0131nda d\u00fcnyada birka\u00e7 bilgisayar\u0131n yeterli olaca\u011f\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fcs\u00fc o kadar da yanl\u0131\u015f de\u011fildir. Bulut bili\u015fim ve tekelle\u015fme ile \u00e7ok say\u0131da bilgisayar\u0131n bir araya gelerek sundu\u011fu hizmetleri tek bir bilgisayardan sunuluyormu\u015f gibi de ele alabiliriz. D\u00fcnya sadece bir avu\u00e7 \u015firketin elinde olan sistemlere eri\u015fen ak\u0131ls\u0131z bilgisayarlarla ba\u011fl\u0131 bir a\u011fa do\u011fru evrilmektedir. Bu \u015firketler bir yandan b\u00fcy\u00fck k\u00e2rlar elde ederken di\u011fer yandan 2001’den itibaren rekabeti azaltmakta ve yeni firmalar\u0131n sekt\u00f6re giri\u015fini zorla\u015ft\u0131rmaktad\u0131r. Bu tekelle\u015fme s\u00fcrecine kar\u015f\u0131 Taplin\u2019in \u00fc\u00e7 temel \u00f6nerisi vard\u0131r. Birinci \u00f6nerisi b\u00fcy\u00fck \u015firketlerin k\u00fc\u00e7\u00fck \u015firketleri yutmas\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ilmesidir. Google, AdMob ve DoubleClick’i, Facebook Instagram ve WhatsApp’\u0131, Amazon Audible, Twitch, Zappos ve Alexa gibi \u015firketleri sat\u0131n alarak g\u00fcc\u00fcne g\u00fc\u00e7 katm\u0131\u015ft\u0131r. Bunun engellenmesi gerekmektedir. \u0130kinci \u00f6nerisi, Google’\u0131n bir kamu hizmeti olarak d\u00fczenlenmesi, arama algoritmas\u0131 ve di\u011fer yeniliklere ait patentlerin uygun bir fiyatla kullan\u0131ma a\u00e7\u0131lmas\u0131d\u0131r. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc \u00f6nerisi ise Facebook ve Youtube gibi sitelerin kullan\u0131c\u0131 eme\u011finin \u00fcr\u00fcnlerini \u00fccretsiz olarak kullanmalar\u0131na olanak veren 1998 Dijital Biny\u0131l Telif Hakk\u0131 Yasas\u0131’ndaki \u2018g\u00fcvenli liman\u2019 maddesinin kald\u0131r\u0131lmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n
Ancak Taplin (2017), Trump’\u0131n yak\u0131n \u00e7evresinde Peter Thiel gibi teknoloji patronlar\u0131n\u0131n oldu\u011funu, ve tr\u00f6st kar\u015f\u0131t\u0131 d\u00fczenleme i\u00e7in d\u00f6rt y\u0131l daha beklemek gerekece\u011fini; d\u00f6rt y\u0131l sonra ise tek \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcn muhtemelen bu \u015firketlerin par\u00e7alanmas\u0131 (Google\u2019\u0131n DoubleClick\u2019i ve Facebook\u2019un WhatsApp\u2019\u0131 satmaya zorlanmas\u0131) olaca\u011f\u0131n\u0131 yazmaktad\u0131r.<\/p>\n
Her \u015eeyin D\u00fckk\u00e2n\u0131 Amazon<\/h2>\n
Haziran’da Amazon, \u00fcst segment s\u00fcper market zinciri Whole Foods’u almay\u0131 planlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 duyurdu. ABD’li yetkililer anla\u015fmay\u0131 onaylarsa Amazon 400 ma\u011faza, kapsaml\u0131 bir tedarik zinciri ve yeni bir t\u00fcketici verisi kayna\u011f\u0131na sahip olacak. Bile\u015fik varl\u0131\u011f\u0131n Amerikan pazar\u0131ndaki pay\u0131 y\u00fczde 5’in alt\u0131nda olacak ama Khan (2017) bu sat\u0131n almayla Amazon’un online pazarlarda ve da\u011f\u0131t\u0131mda sahip oldu\u011fu ola\u011fan\u00fcst\u00fc g\u00fcc\u00fcn etkisini artt\u0131raca\u011f\u0131n\u0131 belirtiyor.<\/p>\n
Amazon h\u0131zla b\u00fcy\u00fcyor ve ya\u015fam\u0131 kapl\u0131yor. Amazon, Walmart gibi bir mega ma\u011faza, Apple gibi bir donan\u0131m \u00fcreticisi, Con Edison gibi bir hizmet sa\u011flay\u0131c\u0131, Netflix gibi bir video da\u011f\u0131t\u0131c\u0131s\u0131, Random House gibi bir yay\u0131nc\u0131, Paramount gibi bir prod\u00fcksiyon st\u00fcdyosu, The Paris Review gibi bir edebiyat dergisi, FreshDirect gibi bir market da\u011f\u0131t\u0131c\u0131s\u0131d\u0131r. Amazon’un kurucusu ve CEO’su Jeff Bezos ayn\u0131 zamanda Washington Post’un da sahibidir. Elbette ki Amazon bu faaliyetlerinin hi\u00e7birinde s\u0131radan bir oyuncu de\u011fildir. Walmart’\u0131n kurucusu Sam Walton’un hedefinde sadece d\u00fcnyan\u0131n en b\u00fcy\u00fck perakendecisi olmak vard\u0131r. iPod’u piyasaya s\u00fcrd\u00fckten sonra Steve Jobs \u015fark\u0131c\u0131larla kay\u0131t s\u00f6zle\u015fmesi yapmam\u0131\u015ft\u0131r ve AT&T, ileti\u015fim kuleleri in\u015fa edip bunlar\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fck telefon \u015firketlerine kiralamam\u0131\u015ft\u0131r. Ama Amazon bunlar\u0131n hepsini yapmaktad\u0131r. \u00d6rne\u011fin, AWS (Amazon Web Services) ile yeni kurulan firmalar i\u00e7in altyap\u0131 deste\u011fi sa\u011flamaktad\u0131r (Packer, 2017). Amazon, internetteki perakende sat\u0131\u015flar\u0131n %43’\u00fcn\u00fc elinde tutuyor. 2016’da ABD’deki \u00e7evrimi\u00e7i sat\u0131\u015flar\u0131ndan 63 milyar dolar gelir elde etti. Bu miktar, \u00e7evrimi\u00e7i sat\u0131\u015f yapan, Amazon’dan sonraki ilk on \u015firketin gelirinden daha fazla. E-kitap sat\u0131\u015f piyasas\u0131n\u0131n %74’\u00fcn\u00fc kontrol ediyor. ABD’de \u00e7evrimi\u00e7i giysi sat\u0131\u015f\u0131 yapan \u015firketlerin en b\u00fcy\u00fc\u011f\u00fc ve \u00fclkenin en b\u00fcy\u00fck konfeksiyon perakendecisi olma yolunda. D\u00fcnyan\u0131n en b\u00fcy\u00fck lojistik a\u011f\u0131na ve piyasa platformuna sahip ve bulut bili\u015fim piyasas\u0131n en \u00f6nemli \u015firketlerinden biri. Amazon Echo (https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=WQqxCeHhmeU<\/a>) gibi yenilik\u00e7i teknolojiler \u00fcretiyor, film ve diziler yap\u0131yor ve 20 \u015fehirde restoranlardan yiyecek servisi yap\u0131yor. \u00c7izgi filmlerdeki dev ahtapotlar gibi kollar\u0131yla her an herhangi bir yere sald\u0131racakm\u0131\u015f gibi duruyor. Packer\u2019in (2016) vurgulad\u0131\u011f\u0131 gibi Amazon her \u015feyin d\u00fckkan\u0131 olman\u0131n \u00f6tesine ge\u00e7erek her \u015fey olabilmek yolunda ilerliyor.<\/p>\n
Khan (2017) \u015firketin bug\u00fcnk\u00fc g\u00fc\u00e7l\u00fc konumunu mevcut tr\u00f6st kar\u015f\u0131t\u0131 yasalar\u0131n\u0131n etkisizli\u011fine ba\u011fl\u0131yor. Amazon rakiplerine g\u00f6re daha h\u0131zl\u0131 ve ucuz \u00fcr\u00fcn da\u011f\u0131tabilmektedir. Bu da yaz\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131ndaki ankette g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi Amazon’un neden kolay vazge\u00e7ilemez ve yayg\u0131n oldu\u011funu g\u00f6stermektedir. Fakat Amazon’un rakipleri ve \u00fcreticiler i\u00e7in durum o kadar parlak de\u011fildir. Amazon’un genel stratejisin ilk ad\u0131m\u0131 temel mal ve hizmetleri maliyetinin a\u015fa\u011f\u0131s\u0131na satarak rakiplerinin rekabet etmesini zorla\u015ft\u0131rmak ve oyundan \u00e7ekilmeye zorlamakt\u0131r. Sonras\u0131nda fiyatlar\u0131 tekrar yukar\u0131 \u00e7ekmektedir. \u00dcreticiler i\u00e7in de durumun parlak oldu\u011fu s\u00f6ylenemez. Khan (2017), Amazon’u, 19. y\u00fczy\u0131ldaki tren yollar\u0131na benzetmektedir. 19. y\u0131llarda tren yollar\u0131n\u0131 ellerinde bulunduranlar, \u00fcretici ile t\u00fcketici aras\u0131ndaki ili\u015fkiyi denetliyor, baz\u0131 \u00fcreticilere kay\u0131rarak daha avantajl\u0131 olmas\u0131n\u0131 sa\u011flayabiliyordu. Bu g\u00fcc\u00fc elinde bulunduran arac\u0131lar, kendi demiryollar\u0131na ba\u011f\u0131ml\u0131 olan \u00e7ift\u00e7ileri ve petrol \u00fcreticilerini vergilendiriyor; onlar\u0131 ula\u015f\u0131m ara\u00e7lar\u0131ndan mahrum b\u0131rakarak batmalar\u0131n\u0131 neden olabiliyorlard\u0131. Amazon da farkl\u0131 i\u015fkollar\u0131n\u0131 birbirine ba\u011flayarak demiryollar\u0131n\u0131n bir zamanlar yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 yapmakla kalm\u0131yor ayn\u0131 zamanda platformuna ba\u011f\u0131ml\u0131 \u015firketlerle rekabet de ediyor. Hachette’le ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 e-kitap fiyatland\u0131rmas\u0131 tart\u0131\u015fmas\u0131nda oldu\u011fu gibi bir gecede binlerce kitab\u0131n sat\u0131\u015f\u0131n\u0131 engelleyebiliyor. Ayr\u0131ca sitede kullan\u0131lan algoritmalar belirli \u00fcr\u00fcnleri \u00f6nceliklendirebiliyor. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde veri deyince ilk akla gelen Google ve Facebook olmaktad\u0131r. Oysa Amazon da en ba\u015f\u0131ndan itibaren verinin \u00f6neminin fark\u0131ndad\u0131r. T\u00fcketiciler hakk\u0131ndaki veriler Amazon’un en b\u00fcy\u00fck g\u00fcc\u00fcd\u00fcr. Bu g\u00fc\u00e7 ve B\u00fcy\u00fck Be\u015fli\u2019de yer alan di\u011fer \u015firketlere g\u00f6re \u2018ger\u00e7ek d\u00fcnya\u2019yla daha do\u011frudan ba\u011flant\u0131lara sahip olmas\u0131 Amazon\u2019u nesnelerin internetinde \u00f6ne \u00e7\u0131karabilir.<\/p>\n
Khan (2017), Amazon’un Whole Foods’u sat\u0131n alarak pazardaki hakimiyetini ve \u00e7\u0131kar \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 art\u0131raca\u011f\u0131n\u0131 belirtiyor. B\u00f6ylece Amazon hem fiziksel perakende pazar\u0131na do\u011fru geni\u015flemi\u015f hem de \u00e7evrimi\u00e7i d\u00fcnyadaki hakimiyetini art\u0131rm\u0131\u015f olacak. \u00dcretim ve da\u011f\u0131t\u0131m s\u00fcrecini bir b\u00fct\u00fcn olarak i\u00e7inde bar\u0131nd\u0131ran Amazon’a kar\u015f\u0131 koymak zorla\u015facak, \u00f6zellikle yeni firmalar i\u00e7in. Khan (2017), Amazon’un tr\u00f6st kar\u015f\u0131t\u0131 yasalardaki bo\u015fluklardan yararland\u0131\u011f\u0131n\u0131 yaz\u0131yor. \u00d6zellikle fiyatlar\u0131n t\u00fcketici yarar\u0131na, d\u00fc\u015f\u00fck olmas\u0131 tr\u00f6st su\u00e7lamas\u0131na kar\u015f\u0131 Amazon’un savunmas\u0131 oluyor. Fakat d\u00fc\u015f\u00fck fiyat ge\u00e7ici bir durum; Amazon\u2019un bulut bili\u015fim stratejisinde oldu\u011fu gibi sadece rakibi saf d\u0131\u015f\u0131 b\u0131rakana kadar ge\u00e7erli (Mosco, 2014).<\/p>\n
Temmuz ay\u0131nda internette, k\u0131smen Amazon\u2019un T\u00fcrkiye\u2019deki muadili diyebilece\u011fimiz hepsiburada.com sitesinin sat\u0131labilece\u011fi hakk\u0131nda haberler vard\u0131 (https:\/\/www.trendcadde.net\/blog\/hepsiburada-com-sirketi-satiliyor-mu\/<\/a>). Birka\u00e7 y\u0131l sonra, Amazon veya benzer bir \u015firket T\u00fcrkiye pazar\u0131na girebilir. Nesnelerin interneti r\u00fczgar\u0131n\u0131 da arkas\u0131na alarak ABD\u2019deki gibi t\u00fcketicilerin vazge\u00e7ilmezi olabilir.<\/p>\n
\u00c7emberin D\u0131\u015f\u0131na \u00c7\u0131kabilmek<\/h2>\n
Bergstein (2017), alternatif sosyal a\u011flar\u0131n in\u015fa edilmesiyle Facebook\u2019un hakimiyetinin zay\u0131flat\u0131labilece\u011fini iddia etmektedir. Taplin (2017) ise Google\u2019un bir hizmet olarak d\u00fczenlenmesini, bu yap\u0131lmad\u0131\u011f\u0131 taktirde birka\u00e7 y\u0131l sonra par\u00e7alanmas\u0131n\u0131n ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olaca\u011f\u0131n\u0131 savunmaktad\u0131r. Amazon\u2019un Whole Foods’u sat\u0131n alma giri\u015fiminden sonra yaz\u0131lanlarda ise tr\u00f6st kar\u015f\u0131t\u0131 yasalara vurgu vard\u0131r. Her biri sistem i\u00e7i ve ge\u00e7ici \u00e7\u00f6z\u00fcmlerdir. Ama teknoloji \u015firketlerinin durumu biraz daha \u00e7etrefillidir.<\/p>\n
Morozov\u2019a (2017) g\u00f6re teknoloji \u015firketlerinin d\u00fczenlenmesi zordur. Teknoloji \u015firketleri, hen\u00fcz d\u00fczenlenmemi\u015f teknolojilere ba\u015fvurarak d\u00fczenlemeyi ba\u015fka yollardan atlatabilmektedirler. D\u00fczenleyicilerin taleplerine uyarak yenilgiyi kabullenmek yerine yeni i\u015f modellerine y\u00f6nelmeyi tercih etmektedirler. Google, yedi y\u0131ll\u0131k uzun bir soru\u015fturma sonras\u0131nda, hakim konumundan yararlanarak kendi \u00e7evrimi\u00e7i al\u0131\u015fveri\u015f servisini aramalarda \u00fcst s\u0131ralara ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in 2.42 milyar avro ceza \u00f6demeye mahkum edilmi\u015ftir. Bundan zarar g\u00f6ren k\u00fc\u00e7\u00fck perakendecilerin durumu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde Avrupa Komisyonu’nun karar\u0131 yerinde g\u00f6r\u00fcnmektedir. Fakat Morozov (2017) Komisyon’un bu karar\u0131n\u0131n, sorunun temeline inmekten \u00e7ok uzak oldu\u011funu belirtmektedir. \u00c7\u00fcnk\u00fc Komisyon sorunu veri platformlar\u0131n\u0131n g\u00fcc\u00fcn\u00fcn s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lmas\u0131 olarak alg\u0131lamamaktad\u0131r. Facebook ve Google vb \u015firketlerin temel stratejisi elde ettikleri, i\u015fledikleri ve yapay zekaya aktard\u0131klar\u0131 veri hazinesini daha kazan\u00e7l\u0131 kullan\u0131m yollar\u0131n\u0131 bulmakt\u0131r. Google da gelece\u011fini arama motoruyla elde edece\u011fi reklamlarda de\u011fil enformasyon yo\u011fun hizmetlerde g\u00f6rmektedir. Google’\u0131n stratejisi iki y\u00f6nl\u00fcd\u00fcr. Birincisi, her bir kullan\u0131c\u0131 hakk\u0131nda olabildi\u011fince bilgi toplamaya \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r. Bunun i\u00e7in de do\u011frudan k\u00e2r\u0131 ikinci plana atarak, kullan\u0131c\u0131lardan daha \u00e7ok veri sa\u011fabilece\u011fi uygulamalar sunmaktad\u0131r. B\u00f6ylece yak\u0131n zamanda arama yapmadan, nerede olursak (ak\u0131ll\u0131 telefonda, ak\u0131ll\u0131 televizyonda veya ak\u0131ll\u0131 evde) olal\u0131m Google ne arayaca\u011f\u0131m\u0131z\u0131 tahmin ederek bizim elimiz aya\u011f\u0131m\u0131z olacakt\u0131r. Ayr\u0131ca Google, elde etti\u011fi verilerden yararlanarak, \u00e7o\u011fu yapay zeka \u00fczerine kurulu ileri hizmetler geli\u015ftirmek ve bunlar\u0131 h\u00fck\u00fcmet ve \u015firketlere satmak istemektedir. B\u00f6ylelikle, siber sald\u0131r\u0131lar\u0131 belirleme, kansere \u00e7are bulma veya ya\u015flanmay\u0131 yava\u015flatma yar\u0131\u015f\u0131nda bir ad\u0131m \u00f6nde olacakt\u0131r.<\/p>\n
Bunun yan\u0131nda Morozov (2017), \u015firketin kullan\u0131c\u0131lara reklam g\u00f6stermeye devam edece\u011fi ama art\u0131k bunun i\u00e7in e-postalar\u0131 taramayaca\u011f\u0131 hakk\u0131nda yapt\u0131\u011f\u0131 duyuruya (https:\/\/www.bloomberg.com\/news\/articles\/2017-06-23\/google-will-stop-reading-your-emails-for-gmail-ads<\/a>) i\u015faret ederek Google\u2019\u0131n strateji de\u011fi\u015fikli\u011fine gitti\u011fini ifade etmektedir. Morozov\u2019a (2017) g\u00f6re bunun en \u00f6nemli nedeni, art\u0131k e-postalardan elde edilen verimin azalmas\u0131d\u0131r. \u015eu anda zaten \u00e7ok fazla bilgiye sahiptir. Bunun yerine art\u0131k muhte\u015fem yapay zekas\u0131ndan yararlanacak. Dolay\u0131s\u0131yla arama sonu\u00e7lar\u0131ndaki \u00e7evrimi\u00e7i al\u0131\u015fveri\u015f sitelerinin \u00fcst s\u0131ralarda \u00e7\u0131k\u0131p \u00e7\u0131kmamas\u0131 art\u0131k sorun olmayacak. Google arama eyleminin kendisini ortadan kald\u0131racak. Bu nedenle, arama ve reklamc\u0131l\u0131k i\u015finden gelir sa\u011flama Google’\u0131n evriminin ilk ad\u0131m\u0131d\u0131r. \u015eu anki i\u015f modeli gelecekte de k\u0131smen devam edebilir ama yapay zeka destekli uygulamalardan elde edece\u011fi gelir Google i\u00e7in daha \u00f6nemli olacak (age).<\/p>\n
Morozov (2017) bu nedenle Google\u2019a verilen cezan\u0131n sadece 2010’lar\u0131n Google’n\u0131 kontrol etmek i\u00e7in uygun olabilece\u011fini, ama ne 2017’deki Alphabet ne de 2020 i\u00e7in yeterli olaca\u011f\u0131n\u0131 savunuyor. Bu karar, Google’\u0131n d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn\u00fc h\u0131zland\u0131r\u0131c\u0131 bir etkiye de sahip olabilir. Avrupa Komisyonu, Google’\u0131n as\u0131l g\u00fcc\u00fcn\u00fcn ve tehlikenin kayna\u011f\u0131n\u0131n veri oldu\u011funu fark edememi\u015ftir. Veri, yapay zeka \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n yak\u0131t\u0131 haline geliyor ve Simonite’in (2017) de vurgulad\u0131\u011f\u0131 gibi daha fazla veriye sahip \u015firketler, rekabette \u00e7ok daha avantajl\u0131 ve alt edilmeleri olduk\u00e7a zor.<\/p>\n
Pazar\u0131n %80’ininin bir \u015firketin elinde olmas\u0131ndansa pazar pay\u0131 %20 olan be\u015f \u015firketin bulunmas\u0131 daha iyi sonu\u00e7 do\u011furabilir. Ama veri piyasas\u0131nda durum farkl\u0131d\u0131r. Verinin %100’\u00fcne sahip bir \u015firket, %20’sine sahip \u015firketlerin yapamayacaklar\u0131n\u0131 da yapabilir. Bu noktada, Morozov (2017), Taplin (2017) gibi Google\u2019\u0131n faaliyetlerinin bir hizmet olarak d\u00fczenlenmesi gerekti\u011fini savunuyor gibi g\u00f6r\u00fcnmektedir. Ama Taplin (2017) kendini AT&T \u00f6rne\u011fiyle s\u0131n\u0131rlamaktad\u0131r. Morozov (2017), bir ad\u0131m daha atarak \u00e7emberin d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kar ve bunun rekabet kurallar\u0131n\u0131 yok sayman\u0131n ve t\u00fcm veriyi Google’a vermenin bir gerek\u00e7esi olamayaca\u011f\u0131n\u0131 ekler. Morozov\u2019a (2017) g\u00f6re bir \u00fclkenin verisi, t\u00fcm vatanda\u015flar\u0131n ortak m\u00fclkiyeti olmal\u0131d\u0131r. Bunu kullanmak isteyenler, izlenmeli ve vergisini \u00f6demelidir. Firmalar\u0131 as\u0131l korkutan bu olacakt\u0131r. Di\u011fer \u00e7\u00f6z\u00fcm, ceza son derece zarars\u0131z ve d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc h\u0131zland\u0131r\u0131c\u0131 olacakt\u0131r.<\/p>\n
Kaynaklar<\/span><\/h2>\n
Bergstein, B. (2017). We Need More Alternatives to Facebook, https:\/\/www.technologyreview.com\/s\/604082\/we-need-more-alternatives-to-facebook\/<\/a>, son eri\u015fim 01\/07\/2017<\/span><\/p>\n
Khan, L. M. (2017). Amazon Bites Off Even More Monopoly Power, https:\/\/www.nytimes.com\/2017\/06\/21\/opinion\/amazon-whole-foods-jeff-bezos.html<\/a>, son eri\u015fim 18\/07\/2017<\/span><\/p>\n
Manjoo, F. (2017). Google, Not the Government, Is Building the Future, https:\/\/www.nytimes.com\/2017\/05\/17\/technology\/personaltech\/google-not-the-government-is-building-the-future.html<\/a> , son eri\u015fim 01\/07\/2017<\/span><\/p>\n
Morozov, E. (2017). To tackle Google\u2019s power, regulators have to go after its ownership of data, https:\/\/www.theguardian.com\/technology\/2017\/jul\/01\/google-european-commission-fine-search-engines<\/a>, son eri\u015fim 18\/07\/2017<\/span><\/p>\n
Mosco, V. (2014). To the cloud: Big data in a turbulent world. Routledge.<\/span><\/p>\n
Packer, G. (2017). Cheap Words,Amazon is good for customers. But is it good for books?, http:\/\/www.newyorker.com\/magazine\/2014\/02\/17\/cheap-words<\/a>, son eri\u015fim 18\/07\/2017<\/span><\/p>\n
Rotman, D. (2017). It Pays to Be Smart, https:\/\/www.technologyreview.com\/s\/608095\/it-pays-to-be-smart\/<\/a>, son eri\u015fim 01\/07\/2017<\/span><\/p>\n
Simonite, T. (2017). AI and \u2018Enormous Data\u2019 Could Make Tech Giants Harder To Topple, https:\/\/www.wired.com\/story\/ai-and-enormous-data-could-make-tech-giants-harder-to-topple<\/a>, son eri\u015fim 18\/07\/2017<\/span><\/p>\n