{"id":540,"date":"2017-11-23T21:58:08","date_gmt":"2017-11-23T18:58:08","guid":{"rendered":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/?p=540"},"modified":"2017-11-23T21:58:08","modified_gmt":"2017-11-23T18:58:08","slug":"dijitallesme-ve-kullanicilarin-mulksuzlestirilmesi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/?p=540","title":{"rendered":"Dijitalle\u015fme ve Kullan\u0131c\u0131lar\u0131n M\u00fclks\u00fczle\u015ftirilmesi"},"content":{"rendered":"

Eyl\u00fcl ay\u0131n\u0131n \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc cumartesi g\u00fcn\u00fc yaz\u0131l\u0131m \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc g\u00fcn\u00fc (https:\/\/www.softwarefreedomday.org\/<\/a>) olarak kutlan\u0131yor. Etkinli\u011fin amac\u0131 \u00f6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131m ve yararlar\u0131 hakk\u0131ndaki fark\u0131ndal\u0131\u011f\u0131 art\u0131rmak ve \u00f6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131m kullan\u0131m\u0131n\u0131 yayg\u0131nla\u015ft\u0131rmak. Yaz\u0131l\u0131mdaki \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc, hem \u00f6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131m hareketinin i\u00e7inden hem de d\u0131\u015f\u0131ndan bir\u00e7ok insan\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 gibi GNU\/Linux i\u015fletim sistemine indirgememek gerekiyor. Y\u0131llar \u00f6nce bilgisayar denilince akla ilk gelen sadece ev kullan\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n ki\u015fisel bilgisayarlar\u0131yd\u0131. Ki\u015fisel bilgisayarlar\u0131, diz\u00fcst\u00fc bilgisayarlar, ak\u0131ll\u0131 telefonlar ve tabletler izledi. Bu s\u00fcre\u00e7te, kullan\u0131c\u0131lar\u0131n bilgisayarla yarat\u0131c\u0131 etkile\u015fimi, bir di\u011fer deyi\u015fle bilgisayar\u0131, \u00fcreticinin \u00f6ng\u00f6rmedi\u011fi veya \u00f6ng\u00f6remedi\u011fi bi\u00e7imlerde kullanma olana\u011f\u0131 zay\u0131flad\u0131. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde ise g\u00fcndelik hayatta kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z nesnelerin bilgisayarla\u015fmas\u0131na \u015fahit oluyoruz. Art\u0131k “araban\u0131z tekerlekli bir bilgisayard\u0131r; u\u00e7ak kanatlar\u0131 olan bir bilgisayard\u0131r; saatiniz, \u00e7ocu\u011funuzun oyunca\u011f\u0131, hatta kalp piliniz \u00f6z\u00fcnde bir bilgisayard\u0131r” (Perzanowski ve Schultz, 2016). Nesnelerin interneti ba\u011flam\u0131nda g\u00fcndeme gelen ak\u0131ll\u0131 cihazlar yine birer bilgisayard\u0131r. Bu nedenle bilgisayarlardaki yaz\u0131l\u0131m\u0131n \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc, 27 Eyl\u00fcl 1983’te Richard Stallman’\u0131n GNU (G<\/strong>NU is N<\/strong>ot U<\/strong>nix) projesini duyurarak \u00f6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131m\u0131n fitilini ate\u015fledi\u011fi d\u00f6nemden daha vazge\u00e7ilmezdir. Ki\u015fisel bilgisayarlarda kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z yaz\u0131l\u0131mlar\u0131n \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcnmek GNU\/Linux, LibreOffice, Mozilla gibi yaz\u0131l\u0131mlar\u0131n ba\u015far\u0131s\u0131 dikkate al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda art\u0131k daha anla\u015f\u0131l\u0131rd\u0131r. Buna kar\u015f\u0131n, araba, kalp pili, giyilebilir teknoloji ve mobil cihazlar gibi g\u00fcn\u00fcm\u00fcz bilgisayarlar\u0131ndaki yaz\u0131l\u0131mlar\u0131n kaynak koduna sahip olunabilece\u011fine, nas\u0131l \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u00f6\u011frenilebilece\u011fine ve kodda de\u011fi\u015fiklikler yap\u0131labilece\u011fine ihtimal vermeyiz. Hatta \u00e7o\u011fu insan bu cihazlar\u0131n i\u00e7inde yaz\u0131l\u0131m bulundu\u011funu bile unutmu\u015ftur. Ama ayn\u0131 teslimiyet 27 Eyl\u00fcl 1983 i\u00e7in de ge\u00e7erlidir ve o zaman da \u00f6zg\u00fcr bir i\u015fletim sisteminin olabilece\u011fine pek ihtimal verilmemektedir.<\/p>\n

<\/p>\n

Bili\u015fim teknolojilerini tart\u0131\u015f\u0131rken \u00e7o\u011fu zaman \u00f6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131mdan yard\u0131m almak zorunda kal\u0131yorum. Bunun temel nedeni, \u00f6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131m\u0131n sundu\u011fu alternatifler, a\u00e7\u0131l\u0131mlar ve \u00e7eli\u015fkileriyle birlikte bili\u015fim teknolojilerini ekonomi politik bir yakla\u015f\u0131mla tart\u0131\u015fmay\u0131 daha anla\u015f\u0131l\u0131r ve somut k\u0131lmas\u0131. \u00d6rne\u011fin, nesnelerin interneti ve d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc end\u00fcstri devrimi gibi moda ifadelerin ve bulut bili\u015fim gibi masallar\u0131n pe\u015fine tak\u0131lmadan \u00f6nce bu teknolojilerin i\u00e7inde geli\u015fti\u011fi toplumsal ili\u015fkileri, kimin kazan\u0131p kimin kaybetti\u011fini, bu s\u00fcrece nas\u0131l m\u00fcdahale edilebilece\u011fini tart\u0131\u015fmak gerekir ve bu tart\u0131\u015fmada, m\u00fclkiyet ili\u015fkileri kritik bir rol oynar. \u00d6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131mc\u0131lar, son derece basit ama temel sorularla bu tart\u0131\u015fmaya kat\u0131lmaktad\u0131r: Kulland\u0131\u011f\u0131n\u0131z bilgisayarlar\u0131n sahibi miyiz? De\u011filsek bunu nas\u0131l ba\u015farabiliriz? Bu sorulardan sonra, o moda teknolojilerin cilas\u0131 d\u00f6k\u00fclmeye ba\u015flar.<\/p>\n

Ayr\u0131ca Geray\u2019\u0131n (2016) belirtti\u011fi gibi ekonomi politik yakla\u015f\u0131m, neo-klasik iktisatta oldu\u011fu gibi toplumsal de\u011fer yarg\u0131lar\u0131n\u0131 d\u0131\u015far\u0131da b\u0131rakmaz: \u201cE\u015fitlik, hakkaniyet, adalet, toplumun\/kamunun genel \u00e7\u0131kar\u0131 gibi de\u011fer yarg\u0131lar\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fcmlemelere kat\u0131l\u0131r\u201d (age). Fikri m\u00fclkiyet haklar\u0131na, \u00f6zellikle de patentlere y\u00f6neltilen en b\u00fcy\u00fck ele\u015ftirilerden biri ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n kamudan al\u0131nan vergilerle finanse edilmesi ama ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n meyvelerinin \u015firketler taraf\u0131ndan toplanmas\u0131d\u0131r. Avrupal\u0131 \u00f6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131m kurulu\u015flar\u0131 s\u00fcrekli bunun gibi adaletsizlikleri sorgulamaktad\u0131r. Eyl\u00fcl ay\u0131nda ba\u015flatt\u0131klar\u0131 \u201ckamunu paras\u0131, kamunun kodu\u201d (https:\/\/publiccode.eu\/<\/a>) adl\u0131 kampanyada da sorgulanan yine \u00e7ok basit ama s\u00fcrekli g\u00f6rmezden gelinen bir konudur: \u0130nsanlar\u0131n vergileriyle geli\u015ftirilen yaz\u0131l\u0131mlar neden \u00f6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131m olarak kamuyla payla\u015f\u0131lmaz? Ayn\u0131 yaz\u0131l\u0131ma tekrar tekrar para \u00f6deyen bir h\u00fck\u00fcmet kamunun \u00e7\u0131kar\u0131 yerine \u015firketlerin \u00e7\u0131kar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcyor mudur?<\/p>\n

Ele\u015ftirel olmayan bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 g\u00f6zetimi ve sans\u00fcr\u00fc de teknolojik geli\u015fmelerin ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz sonucu olarak de\u011ferlendirir. \u00d6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131m i\u00e7in bunlar yeni teknolojilerin bir \u00f6zelli\u011fi de\u011fil kusurudur ve hi\u00e7 de ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz de\u011fildir; \u00f6zel hayat\u0131n gizlili\u011fi ve ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc savunulmas\u0131 gereken de\u011ferlerdir. \u00d6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131m, yaz\u0131l\u0131m d\u00fcnyas\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131na ta\u015fm\u0131\u015f ve Wikipedia gibi projelere ilham vermi\u015f, neoliberalizmin piyasa toplumu d\u0131\u015f\u0131nda ba\u015fka bir alternatifin oldu\u011funu g\u00f6stermi\u015ftir.<\/p>\n

Ancak tam da bu noktada durmak gerekiyor. \u00d6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131m, kapitalizmde sadece (ve son derece ufak) bir \u00e7atlakt\u0131r. \u015eimdi sesleri daha az \u00e7\u0131ksa da ikibinli y\u0131llar\u0131n ba\u015f\u0131nda m\u00fc\u015ftereklerden ve ortakla\u015fa \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n potansiyelinden, bili\u015fim teknolojilerinin toplumsal ili\u015fkilerde yaratt\u0131\u011f\u0131 de\u011fi\u015fimden etkilenen bir\u00e7ok insan kapitalizmin a\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia edecek kadar ileri gitmi\u015ftir. Fakat \u00f6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131m, ba\u015fka alanlardaki benzer giri\u015fimler gibi, her zaman tehlike alt\u0131ndad\u0131r:<\/p>\n

Olu\u015fturulan her m\u00fc\u015fterek, zamanla iki g\u00fcc\u00fcn sald\u0131r\u0131lar\u0131na maruz kalacakt\u0131r. Birincisi, m\u00fc\u015fterekleri hi\u00e7e sayarak kendi gelirlerini maksimize etmek i\u00e7in a\u00e7\u0131k arayan bireylerin ve \u015firketlerin kurnazl\u0131\u011f\u0131. \u0130kincisiyse, h\u00fck\u00fcmetlerin ekonomik darbo\u011faz zamanlar\u0131nda (veya piyasa ideolojisinin g\u00fcd\u00fcm\u00fcnde) m\u00fc\u015fterekleri besleyen kaynaklar\u0131 kurutma, m\u00fc\u015ftereklerinin etkilerini azaltarak kamuoyu deste\u011fini baltalama e\u011filimi.<\/p><\/blockquote>\n

\u00d6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131m hareketi, ba\u015fta FSF (Free Software Foundation) ve FSFE (Free Software Foundation Europe) olmak \u00fczere, patent, DRM (Digital Restrictions Management \u2013 Say\u0131sal K\u0131s\u0131tlamalar Y\u00f6netimi), bulut bili\u015fim vb kampanyalar\u0131ndan da g\u00f6r\u00fclebilece\u011fi gibi tehlikenin fark\u0131ndad\u0131r. Bin y\u0131l\u0131n ba\u015f\u0131nda m\u00fc\u015ftereklerden, e\u015fitlik ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fckten bahsedip, s\u00f6z\u00fcm ona enformasyon toplumunu selamlarken g\u00fcn\u00fcm\u00fczde dijitalle\u015fmeyle geli\u015fen m\u00fclks\u00fczle\u015ftirmeyle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131yay\u0131z. \u00d6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131m hareketinin y\u0131llard\u0131r sordu\u011fu sorular\u0131 \u015fimdi daha y\u00fcksek sesle sorman\u0131n zaman\u0131: Bilgisayarlar\u0131m\u0131z\u0131n ger\u00e7ekten sahibi miyiz? Bilgisayarlar\u0131m\u0131z\u0131n ger\u00e7ek sahibi olabilmemiz i\u00e7in ne yapmam\u0131z gerekiyor?<\/p>\n

Bu yaz\u0131da, t\u00fcketiciler ve sat\u0131n ald\u0131klar\u0131 (ya da sat\u0131n ald\u0131klar\u0131n\u0131 sand\u0131klar\u0131!) \u00fcr\u00fcnler aras\u0131ndaki ili\u015fkinin nas\u0131l de\u011fi\u015fti\u011fini g\u00f6rece\u011fiz. Yaz\u0131n\u0131n devam\u0131nda, sahip olunan nesneye g\u00f6re de\u011fi\u015fen farkl\u0131 m\u00fclkiyet bi\u00e7imleri yer al\u0131yor. Daha sonraki b\u00f6l\u00fcmde dijitalle\u015fmeyle beraber kitap, film ve m\u00fczik end\u00fcstrisindeki ya\u015fanan de\u011fi\u015fimleri ve bu de\u011fi\u015fimleri olanakl\u0131 k\u0131lan biri hukuksal di\u011fer teknik iki arac\u0131, lisanslar\u0131 ve DRM\u2019yi aktar\u0131yorum. Son olarak, ayn\u0131 ara\u00e7larla g\u00fcn\u00fcm\u00fcz bilgisayarlar\u0131nda uygulanan m\u00fclks\u00fczle\u015ftirme \u00f6rneklerini g\u00f6rece\u011fiz.<\/p>\n

Gayrimenkul M\u00fclkiyeti, Bireysel M\u00fclkiyet ve Fikri M\u00fclkiyet<\/h2>\n

Dijitalle\u015fmeyle beraber fikri m\u00fclkiyet haklar\u0131n\u0131n kapsam\u0131nda toplumun aleyhine, \u015firketlerin lehine bir geni\u015fleme vard\u0131r. Ama bu geni\u015fleme ayn\u0131 zamanda kullan\u0131c\u0131lar\u0131n m\u00fclks\u00fczle\u015ftirilmesiyle beraber geli\u015fmektedir. Bunun \u00f6rneklerine ge\u00e7meden \u00f6nce m\u00fclkiyetin ne oldu\u011funu ve dijitalle\u015fmeyle beraber nas\u0131l bir de\u011fi\u015fim ya\u015fand\u0131\u011f\u0131n\u0131 tart\u0131\u015fmak gerekiyor.<\/p>\n

\u00d6nce m\u00fclkiyetin ne olmad\u0131\u011f\u0131yla ba\u015flayal\u0131m. M\u00fclkiyet insanla nesne\/kaynak aras\u0131ndaki bir ili\u015fki de\u011fildir. \u201cA, x\u2019e sahiptir\u201d ifadesi m\u00fclkiyet ili\u015fkisini tan\u0131mlamak i\u00e7in yetersiz kalacakt\u0131r. M\u00fclkiyet toplumsal bir ili\u015fkidir. \u00c7\u00fcnk\u00fc A, B\u2019ye kar\u015f\u0131 x\u2019e sahiptir ve A x\u2019ten yararlanmakla kalmaz kendisi d\u0131\u015f\u0131ndakilerin x ile olan ili\u015fkisini de kontrol eder. Bir di\u011fer deyi\u015fle m\u00fclkiyet as\u0131l olarak A ve B aras\u0131nda bir ili\u015fkidir. Fakat bu ili\u015fkinin ger\u00e7ekle\u015febilmesi i\u00e7in A ve B’nin x \u00fczerindeki ili\u015fkisi hukuksal olarak tan\u0131nmal\u0131d\u0131r. B, A\u2019n\u0131n izin vermedi\u011fi bi\u00e7imde x\u2019e eri\u015fti\u011finde bunun bir yapt\u0131r\u0131m\u0131n\u0131n olmas\u0131 gerekir. Bunun yan\u0131nda, x\u2019e sahip olan A\u2019n\u0131n mutlak g\u00fc\u00e7 sahibi oldu\u011fu yan\u0131lg\u0131s\u0131na d\u00fc\u015f\u00fclmemelidir. A, keyfi bi\u00e7imde hareket edemez; B\u2019nin de haklar\u0131 vard\u0131r. Ancak her iki taraf\u0131n haklar\u0131 da mutlak de\u011fildir. Haklar ve denge, sosyoekonomik ko\u015fullar ve teknolojik yeniliklerle yeniden \u015fekillenir.<\/p>\n

A ve B aras\u0131ndaki m\u00fclkiyet ili\u015fkisi x\u2019in ne oldu\u011fuyla ili\u015fkili olarak farkl\u0131 bi\u00e7imlerde kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kabilir. Perzanowski ve Schultz (2016), x\u2019in durumuna g\u00f6re m\u00fclkiyeti d\u00f6rde ay\u0131r\u0131r: Gayrimenkul m\u00fclkiyeti, bireysel m\u00fclkiyet, fikri m\u00fclkiyet, maddi olmayan \u015feylerin m\u00fclkiyeti [1].<\/p>\n

M\u00fclkiyet denilince ilk akla gelen gayrimenkul m\u00fclkiyetidir. Gayrimenkul, fiziksel bir alanla tan\u0131mlan\u0131r. Deprem, toprak kaymas\u0131 veya nehir yata\u011f\u0131n\u0131n de\u011fi\u015fmesi gibi durumlar olmad\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrece sabittir, b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131n\u0131z yerde kal\u0131r. x\u2019in gayrimenkul oldu\u011fu durumlarda A\u2019n\u0131n B\u2019ye g\u00f6re ili\u015fkisi \u00e7e\u015fitli bi\u00e7imler alabilir. Gayrimenkul sahibi, topra\u011f\u0131 kullanma, di\u011ferlerini d\u0131\u015flama, satma, ba\u011f\u0131\u015flama veya ondan k\u00e2r elde etme hakk\u0131na sahiptir. A, x\u2019e sadece \u00f6mr\u00fc boyunca sahip olabilir (miras b\u0131rakamaz) veya devre m\u00fclkte oldu\u011fu gibi x\u2019i y\u0131l\u0131n belirli zamanlar\u0131nda kullanabilir. Bu haklar a\u00e7\u0131k u\u00e7ludur ve tart\u0131\u015fmaya a\u00e7\u0131kt\u0131r. \u00d6rne\u011fin belediyenin kat s\u0131n\u0131rlamas\u0131 olabilir, dairenin i\u015fyeri olarak kullan\u0131m\u0131 yasaklanm\u0131\u015f olabilir, arazi sahibi arazisini s\u00fcpermarket yapmamak kayd\u0131yla kulland\u0131rmak isteyebilir veya bir \u00fcniversite arazisindeki a\u011fa\u00e7lar\u0131n zarar g\u00f6rmemesi \u015fart\u0131yla arazisinden yol ge\u00e7mesine izin verebilir. Gayrimenkul\u00fcn hem daha pahal\u0131 hem de kullan\u0131m\u0131 hakk\u0131ndaki s\u0131n\u0131rlamalar\u0131n a\u00e7\u0131k u\u00e7lu olmas\u0131 nedeniyle herhangi bir sat\u0131n almadan \u00f6nce olduk\u00e7a ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir ara\u015ft\u0131rma yap\u0131lmas\u0131 gerekir. Normal vatanda\u015flar az say\u0131da gayrimenkul ald\u0131klar\u0131ndan daha ince eleyip s\u0131k dokurlar.<\/p>\n

Bireysel m\u00fclkiyette ise haklar daha nettir. A, x\u2019e sahipse bununla ne yapaca\u011f\u0131 ve B\u2019ye kar\u015f\u0131 haklar\u0131 daha nettir. B, A\u2019dan Mavi kazak sat\u0131n ald\u0131\u011f\u0131nda A, B\u2019ye \u201cbunu turuncu pantolonun \u00fcst\u00fcne giyemezsin\u201d diyemez. Bireysel m\u00fclkiyete konu nesneler gayrimenkule g\u00f6re \u00e7ok daha ucuzdur ve sat\u0131n alma sonras\u0131 olu\u015fan haklar\u0131n s\u0131n\u0131rlar\u0131 daha belirlidir. Bir kitap, buzdolab\u0131, kazak vb sat\u0131n alan ki\u015fi bunu kendisi kullanabilir, satabilir, kiralayabilir, \u00f6d\u00fcn\u00e7 verebilir veya hediye edebilir. Sat\u0131\u015f sonras\u0131nda A\u2019n\u0131n x \u00fczerindeki haklar\u0131 sona erdi\u011finden x\u2019i sat\u0131n alan ki\u015fi A\u2019n\u0131n yerine ge\u00e7er. Bireysel m\u00fclkiyet, g\u00fcndelik hayatta o kadar s\u0131k deneyimledi\u011fimiz bir ili\u015fkidir ki okuyucu yukar\u0131daki \u00f6rnekleri gereksiz olarak de\u011ferlendirecektir; ba\u015fka t\u00fcrl\u00fcs\u00fcn\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcnmek zaten m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Ama sorun da zaten bu a\u00e7\u0131k se\u00e7ik olan haklar\u0131n kaybediliyor olmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Fikri m\u00fclkiyette x, gayrimenkul ve bireysel m\u00fclkiyette oldu\u011fu gibi maddi bir varl\u0131\u011fa sahip olmamas\u0131 nedeniyle farkl\u0131d\u0131r. Gayrimenkul ve bireysel m\u00fclkiyette x maddi varl\u0131\u011fa sahip oldu\u011fundan nesnenin ve kayna\u011f\u0131n kullan\u0131m\u0131nda k\u0131t kaynak sorunu vard\u0131r. Gayrimenkul ve bireysel m\u00fclkiyet ili\u015fkileri bu k\u0131t nesne ve kaynaklar\u0131n kullan\u0131m\u0131n\u0131 d\u00fczenler. Fikir \u00fcr\u00fcnleri i\u00e7in kendili\u011finden bir k\u0131tl\u0131k s\u00f6z konusu de\u011fildir. Fikri \u00fcr\u00fcnlerinin kullan\u0131m\u0131 onlar\u0131 azaltmaz, tam tersine art\u0131rabilir de. Fikirlerin de bir kullan\u0131m de\u011feri vard\u0131r; bunlar\u0131n artmas\u0131 ve yay\u0131lmas\u0131 arzulan\u0131r. Buna kar\u015f\u0131n, fikir \u00fcr\u00fcnlerini \u00fcretenlerin bu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 alamazlarsa \u00fcretmeyecekleri (ya da \u00fcretemeyecekleri) savunularak as\u0131l k\u0131tl\u0131\u011f\u0131n fikir \u00fcr\u00fcnlerinde de\u011fil bunun \u00fcretimi i\u00e7in gerekli emek g\u00fcc\u00fcnde oldu\u011fu belirtilir. Fikir \u00fcr\u00fcnlerinin bir di\u011fer farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131 da bir kere if\u015fa edildikten sonra kontrol edilmelerinin zorlu\u011fudur. Bir araziyi \u00e7itleyebilir, \u00f6zel ve de\u011ferli e\u015fyalar\u0131n\u0131z\u0131 kasaya koyabilirsiniz. Ama fikir \u00fcr\u00fcnleri i\u00e7in b\u00f6yle bir durum s\u00f6z konusu de\u011fildir. Patent, telif, marka yasalar\u0131 bu korumay\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirmek i\u00e7in vard\u0131r. Bireysel m\u00fclkiyette A, x\u2019i satt\u0131\u011f\u0131nda sat\u0131n alan ki\u015fi A\u2019n\u0131n yerine ge\u00e7er. Fikri m\u00fclkiyette ise durum farkl\u0131d\u0131r. Bir film DVD\u2019si sat\u0131n ald\u0131\u011f\u0131n\u0131z\u0131 varsayal\u0131m. Bu sizi filmin sahibi yapmaz; sadece filmin kaydedildi\u011fi DVD\u2019nin sahibisinizdir. Normal \u015fartlarda (kopyalama hakk\u0131na sahip \u015firket size bu yetkiyi vermemi\u015fse) bu filmi kopyalay\u0131p da\u011f\u0131tamazs\u0131n\u0131z veya bir oda dolusu izleyiciye g\u00f6sterim yapamazs\u0131n\u0131z. Hatta fikri m\u00fclkiyetin en saf halinde DVD\u2019yi sat\u0131n alan ki\u015fi bunu ba\u015fkas\u0131na satamaz, ki\u015fisel kullan\u0131m i\u00e7in yedekleyemez, bir arkada\u015f\u0131na hediye edemez vs. Fakat fikri m\u00fclkiyet haklar\u0131, A\u2019n\u0131n x \u00fczerinde sat\u0131\u015f \u00f6ncesinde ve sonras\u0131nda t\u00fcm haklara sahip oldu\u011fu bir ili\u015fki de\u011fildir. A\u2019dan x’i sat\u0131n alan ki\u015fi A\u2019n\u0131n yerine ge\u00e7emese de x\u2019i sat\u0131n alan (B’) ile sat\u0131n almayan (B) aras\u0131nda bir fark vard\u0131r. A, x\u2019te yayma hakk\u0131na sahiptir. Yayma hakk\u0131, “bir eserin asl\u0131n\u0131 veya \u00e7o\u011falt\u0131lm\u0131\u015f n\u00fcshalar\u0131n\u0131, kiralamak, \u00f6d\u00fcn\u00e7 vermek, sat\u0131\u015fa \u00e7\u0131karmak veya di\u011fer yollarla da\u011f\u0131tmak hakk\u0131”d\u0131r. Yasa, x\u2019in DVD’sini sat\u0131n alan B\u2019nin yeniden sat\u0131\u015f hakk\u0131 i\u00e7in \u015funlar\u0131 s\u00f6ylemektedir:”kiralama ve kamuya \u00f6d\u00fcn\u00e7 verme yetkisi eser sahibinde kalmak kayd\u0131yla, belirli n\u00fcshalar\u0131n hak sahibinin yayma hakk\u0131n\u0131 kullanmas\u0131 sonucu m\u00fclkiyeti devredilerek \u00fclke s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde ilk sat\u0131\u015f\u0131 veya da\u011f\u0131t\u0131m\u0131 yap\u0131ld\u0131ktan sonra bunlar\u0131n yeniden sat\u0131\u015f\u0131 eser sahibine tan\u0131nan yayma hakk\u0131n\u0131 ihlal etmez” (Aksu, 2016). Bu durum, “t\u00fckenme ilkesi” olarak adland\u0131r\u0131l\u0131r. Yasa, t\u00fckenme ilkesini tan\u0131d\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in sat\u0131n ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z DVD veya kitap bireysel m\u00fclkiyete g\u00f6re de\u011ferlendirilebilir.<\/p>\n

K\u0131sacas\u0131, bir fikir ve sanat \u00fcr\u00fcn\u00fcndeki telif hakk\u0131 ile onun kopyas\u0131n\u0131n m\u00fclkiyeti hakk\u0131nda bir ayr\u0131m vard\u0131r. \u0130nternet \u00f6ncesi d\u00f6nemde de radyo ve televizyon yay\u0131nlar\u0131 da telif haklar\u0131n\u0131 etkilemi\u015ftir ama yine de as\u0131l gelir kayna\u011f\u0131 fiziksel kopyalar olmu\u015ftur. Reklam ve kablo aboneli\u011fi bile kopyalar\u0131n \u00f6nemini azaltmam\u0131\u015ft\u0131r. \u201cT\u00fckenme ilkesi\u201d ikinci el pazar\u0131n\u0131 ortaya \u00e7\u0131karm\u0131\u015f, ikinci el \u00fcr\u00fcnler birinci el \u00fcr\u00fcnlere rakip olmu\u015f ve bu da t\u00fcketicinin lehine olmu\u015ftur. T\u00fckenme ilkesi, kopyalama hakk\u0131na sahip \u015firketler i\u00e7in satacaklar\u0131 kopya say\u0131s\u0131n\u0131 azaltt\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in istenmeyen bir durumdur. Dijitalle\u015fme ile beraber eski kopya bi\u00e7imlerinin yava\u015f yava\u015f ortadan kalkmas\u0131 yeni bir d\u00f6neme kap\u0131 aralam\u0131\u015ft\u0131r. Dijitalle\u015fmeyle m\u00fclkiyet ili\u015fkilerinde ya\u015fanan d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcme ge\u00e7meden \u00f6nce kopyalama hakk\u0131na sahip \u015firketlerin t\u00fckenme ilkesine d\u00fc\u015fmanl\u0131klar\u0131n\u0131n tarihte ilgin\u00e7 \u00f6rneklerinin oldu\u011funu belirtmek isterim. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde baz\u0131 okullar ve kurumlar, k\u00fct\u00fcphane kullan\u0131m\u0131n\u0131 te\u015fvik etmek i\u00e7in k\u00fct\u00fcphaneden en \u00e7ok yararlananlar\u0131n isimlerini duyururlar. Vaktini k\u00fct\u00fcphanede ge\u00e7irenlere sayg\u0131 duyar\u0131z. Fakat kopyalama hakk\u0131 sahibi \u015firketlerin en b\u00fcy\u00fck d\u00fc\u015fmanlar\u0131ndan biri k\u00fct\u00fcphaneler ve buralardan yararlananlard\u0131r. \u0130nsanlar\u0131n yeni kitap almak yerine k\u00fct\u00fcphaneden kitap \u00f6d\u00fcn\u00e7 almalar\u0131n\u0131 kendi i\u015flerinin baltalanmas\u0131 olarak de\u011ferlendirirler. Bunun en \u00e7arp\u0131c\u0131 \u00f6rneklerinden biri 1931’de bir grup yay\u0131nc\u0131n\u0131n “kitap \u00f6d\u00fcn\u00e7 verme” sorununu \u00e7\u00f6zmesi i\u00e7in halkla ili\u015fkilerin \u00f6nc\u00fclerinden olan Edward Bernay\u2019i tutmas\u0131d\u0131r. Bernay, kitap \u00f6d\u00fcn\u00e7 alanlar\u0131 a\u015fa\u011f\u0131layan bir lakap bulma kampanyas\u0131 d\u00fczenler. Yar\u0131\u015fmay\u0131 booksneak kazan\u0131r (\u00d6nerilen di\u011fer lakaplar book weevil, greader, libracide, booklooter, bookbum, culture vulture, bookbummer, bookaneer, biblioacquisiac ve book buzzard<\/em>.)<\/p>\n

iTunes Music Store, Bulut Bili\u015fim ve Dijital Abonelik<\/h2>\n

Son 15 y\u0131lda i\u00e7eri\u011fe eri\u015fim bi\u00e7imimizde \u00f6nemli de\u011fi\u015fiklikler ya\u015fanm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130kibinli y\u0131llara kadar kitap, m\u00fczik ve filmler elimizde tuttu\u011fumuz, kitapl\u0131\u011f\u0131m\u0131zda saklad\u0131\u011f\u0131m\u0131z ve birbirimize hediye etti\u011fimiz fiziksel nesnelerdir ve t\u00fcketiciler, t\u00fckenme ilkesinin tan\u0131d\u0131\u011f\u0131 hakla hareket etmektedir. Bu ba\u011flamda, 2003 y\u0131l\u0131nda Apple’\u0131n iTunes Music Store\u2019\u0131 ve yeni i\u015f modelini duyurmas\u0131 bu hakka<\/p>\n

\u00f6nemli bir darbedir. \u0130nternetten m\u00fczik eserlerini \u00fccretsiz indirmenin olduk\u00e7a yayg\u0131n oldu\u011fu bir d\u00f6nemde Steve Jobs, insanlar\u0131n hala m\u00fczik eserleri i\u00e7in \u00f6deme yapmaya g\u00f6n\u00fcll\u00fc olduklar\u0131, ama birka\u00e7 hit par\u00e7a i\u00e7in t\u00fcm alb\u00fcm\u00fc sat\u0131n almak istemedikleri tespitini yapmaktad\u0131r. Jobs\u2019a g\u00f6re sorun insanlar\u0131n korsan m\u00fczi\u011fe kaymas\u0131n\u0131 engelleyebilecek bir alternatifin olmamas\u0131d\u0131r. Jobs, M\u00fczik \u015firketleri ve internet kullan\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131 \u2018adil\u2019 bir i\u015f modelinde bir araya getirir. Jobs\u2019a g\u00f6re herkes kazanacakt\u0131r (https:\/\/tr.0wikipedia.org\/wiki\/\u0130Tunes_Store<\/a>):<\/p>\n

M\u00fczik \u00e7alan insanlar\u0131n % 80’inin bunu istemedi\u011fine inan\u0131yoruz, sadece yasal bir alternatif yok. Bu y\u00fczden, ‘buna yasal bir alternatif yaratal\u0131m’ dedik. Herkes kazan\u0131r. M\u00fczik \u015firketleri kazan\u0131r. Sanat\u00e7\u0131lar kazan\u0131r. Apple kazan\u0131r. Kullan\u0131c\u0131 kazan\u0131r, \u00e7\u00fcnk\u00fc daha iyi bir hizmet al\u0131r ve bir h\u0131rs\u0131z olmak zorunda de\u011fildir.<\/p><\/blockquote>\n

iTunes Music Store\u2019a yaln\u0131zca Apple cihazlar\u0131ndan eri\u015filebilmekte ve \u015fark\u0131lar ba\u015flang\u0131\u00e7ta DRM (Say\u0131sal K\u0131s\u0131tlamalar Y\u00f6netimi) ile korunmaktad\u0131r. Kullan\u0131c\u0131lar alb\u00fcm\u00fcn tamam\u0131n\u0131 sat\u0131n almadan (\u00e7o\u011funlukla 99 sente) tek bir m\u00fczik eserini sat\u0131n alabilmektedir. Apple\u2019\u0131n yeni i\u015f modeli, kendi beklentilerinin de \u00f6tesinde b\u00fcy\u00fck ilgi toplar. Jobs’\u0131n \u00f6ng\u00f6r\u00fcs\u00fc do\u011fru \u00e7\u0131km\u0131\u015f ve insanlar korsan m\u00fcziktense dinledi\u011fi eser i\u00e7in para \u00f6demeyi tercih etmi\u015ftir. Apple\u2019\u0131n \u00f6nc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc yapt\u0131\u011f\u0131 bu i\u015f modeli h\u0131zla yayg\u0131nla\u015f\u0131r. Ancak di\u011fer yandan bireysel m\u00fclkiyet i\u00e7in bir d\u00f6n\u00fcm noktas\u0131d\u0131r. Art\u0131k elinizde arkada\u015f\u0131n\u0131za \u00f6d\u00fcn\u00e7 verebilece\u011finiz bir DVD yoktur. Ayr\u0131ca t\u00fcketiciler DRM\u2019li m\u00fcziklerini ancak ve ancak bir Apple bilgisayar\u0131 kulland\u0131klar\u0131 s\u00fcrece \u00e7alabileceklerdir. O an i\u00e7in ufak bir ayr\u0131nt\u0131d\u0131r. Apple kullan\u0131c\u0131lar\u0131 bu ayr\u0131cal\u0131klar\u0131n\u0131n keyfini s\u00fcrerken DRM ile telif haklar\u0131n\u0131n i\u00e7erdi\u011fi bir hak ortadan kalkmaktad\u0131r (Perzanowski ve Schultz, 2016).<\/p>\n

Dijital \u00fcr\u00fcnlerde t\u00fckenme ilkesi nas\u0131l uygulanacakt\u0131r? Fiziksel bir \u00fcr\u00fcn\u00fc arkada\u015f\u0131n\u0131za \u00f6d\u00fcn\u00e7 verdi\u011finizde sizde bir kopyas\u0131 bulunmaz. Ama bir m\u00fczik dosyas\u0131n\u0131 arkada\u015f\u0131n\u0131za farkl\u0131 yollarla (ta\u015f\u0131nabilir bellek, e-posta, Dropbox’a koymak vb yollarla) dosyay\u0131 kopyalayarak iletebilirsiniz. Ama her h\u00e2l\u00fck\u00e2rda dosyan\u0131n telif haklar\u0131ndaki t\u00fckenme ilkesine ayk\u0131r\u0131 hareket etmi\u015f olursunuz. Telif yasalar\u0131 bu yeni duruma ayak uyduramadan bulut bili\u015fimle [2] ikinci bir d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm ya\u015fan\u0131r. 160 GB diske sahip bir iPod al\u0131p t\u00fcm m\u00fczik koleksiyonunuzu buraya aktarman\u0131z m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Fakat bir s\u00fcre sonra iPod yerini ak\u0131ll\u0131 telefon, tablet ve \u00e7ok ama\u00e7l\u0131 di\u011fer mobil cihazlara b\u0131rak\u0131r. Bu cihazlarda \u00fcreticiler, yer, a\u011f\u0131rl\u0131k ve pil \u00f6mr\u00fcnden tasarruf edebilmek i\u00e7in y\u00fcksek saklama kapasiteli ve ucuz diskler yerine daha d\u00fc\u015f\u00fck saklama kapasiteli ve y\u00fcksek fiyatl\u0131 disklere y\u00f6nelmi\u015flerdir. Bulut bili\u015fim, depolama kapasitesi sorununu giderek yayg\u0131nla\u015fan y\u00fcksek h\u0131zl\u0131 mobil veri a\u011flardan yararlanarak \u00e7\u00f6zecektir. Art\u0131k t\u00fcm dijital dosyalar\u0131m\u0131z\u0131 bulutta saklayabilece\u011fimiz ve cihazlar\u0131m\u0131z aras\u0131nda senkronize edebilece\u011fimiz s\u00f6ylenmektedir (age).<\/p>\n

iTunes Music Store’dan sat\u0131n al\u0131nan bir dosya t\u00fcketicinin bilgisayar\u0131nda saklanmaktad\u0131r. Elde bir kaset veya DVD yoktur, ama (kimi zaman DRM’li de olsa) bir dosya bilgisayar\u0131n\u0131zda tutulmaktad\u0131r. Bulut i\u015f modelleri ise bunu bir ad\u0131m daha \u00f6teye g\u00f6t\u00fcrebilmenin yolunu a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. Bilgisayar\u0131n\u0131zda dosya saklaman\u0131n \u015fart olmad\u0131\u011f\u0131, bir film izleyece\u011finiz veya m\u00fczik dinleyece\u011finiz zaman buluta eri\u015ferek bunu yapabilece\u011finiz anlat\u0131lmaktad\u0131r. Bilgisayar\u0131n\u0131za indirmeden kullanmay\u0131 tercih etti\u011finizde dijital dosyaya ger\u00e7ekten sahip olma \u015fans\u0131n\u0131z da ortadan kalkmaktad\u0131r. Bulut sa\u011flay\u0131c\u0131s\u0131 \u015firket, \u00e7e\u015fitli gerek\u00e7elerle dijital dosyaya eri\u015fimizi engelleyebilir veya dosyay\u0131 silebilir. Nitekim Apple Medya Hizmetleri H\u00fck\u00fcm ve Ko\u015fullar\u0131’nda bu hak a\u00e7\u0131k\u00e7a belirtilmektedir (https:\/\/www.apple.com\/legal\/internet-services\/itunes\/tr\/terms.html<\/a>):<\/p>\n

“Apple size bildirimde bulunarak ya da bulunmaks\u0131z\u0131n ve diledi\u011fi zamanda Hizmetleri (ya da bunlar\u0131n herhangi bir par\u00e7as\u0131n\u0131 ya da \u0130\u00e7eri\u011fini) de\u011fi\u015ftirme, ge\u00e7ici olarak durdurma ya da sona erdirme hakk\u0131n\u0131 sakl\u0131 tutar ve Apple s\u00f6z konusu haklar\u0131n\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011finde size ya da \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc taraflara kar\u015f\u0131 sorumlu olmayacakt\u0131r.” Amazon Kindle kullan\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n da deneyimledi\u011fi gibi sanal kitap raf\u0131n\u0131zda duran bir kitap aniden silinebilir. Bunun d\u0131\u015f\u0131nda teknik sorunlar nedeniyle dosyalara eri\u015fim olana\u011f\u0131n\u0131z\u0131n ge\u00e7ici veya kal\u0131c\u0131 olarak ortadan kalkt\u0131\u011f\u0131 durumlar da olabilmektedir. Eskiden bir kitap y\u0131llarca saklan\u0131p ku\u015faktan ku\u015fa\u011fa aktar\u0131labilirken \u015fimdi kitab\u0131n raf \u00f6mr\u00fc en iyi ihtimalle \u015firketin \u00f6mr\u00fc kadard\u0131r. Perzanowski ve Schultz (2016), Amazon ve Apple’s\u0131z bir d\u00fcnya hayal edemeyenlere Lehman Brothers, Enron ve Woolworth’\u0131n ak\u0131betini hat\u0131rlatmaktad\u0131r.<\/p>\n

Telif haklar\u0131 ve t\u00fckenme hakk\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan de\u011ferlendirdi\u011fimizde yine belirsiz bir durum vard\u0131r. Buluttaki dosyalar\u0131n tekrar sat\u0131\u015f\u0131 veya \u00f6d\u00fcn\u00e7 verilmesi belirsizdir. Baz\u0131 durumlarda dosya bulut \u00fczerinden kullan\u0131labilmekte bazen de dosyan\u0131n bir kopyas\u0131n\u0131n bilgisayara indirilmesi gerekmektedir. Perzanowski ve Schultz’a (2016) g\u00f6re bulut farkl\u0131 bi\u00e7imlerde yorumlanabilir. Birincisi bulutu evinizdeki bir film makaras\u0131 gibi de\u011ferlendirebilirsiniz. Salonunuzda, televizyonun sizin, ama film makaras\u0131n\u0131n film \u015firketinin oldu\u011fu bir d\u00fczenek vard\u0131r. Filmi izlemek veya bir \u015fark\u0131y\u0131 dinlemek i\u00e7in bir \u00f6deme yapars\u0131n\u0131z, ama filme sahip olamazs\u0131n\u0131z. \u0130kincisi bulut, raflar\u0131nda kitaplar\u0131n oldu\u011fu bir k\u00fct\u00fcphanedir ve siz kitaplardan birini \u00f6d\u00fcn\u00e7 al\u0131rs\u0131n\u0131z. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc bulut, bankada kiral\u0131k bir kasa gibidir. \u015eu anda yan\u0131n\u0131zda olmasa da kasan\u0131n i\u00e7indekiler sizindir ve istedi\u011finiz zaman kasadan evinize getirebilirsiniz. Her \u00fc\u00e7 durum da telif haklar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan yeni soru(n)lar yaratmaktad\u0131r. Fakat ilk iki durum abonelik \u00fczerine kurulu yeni bir i\u015f modeli olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kacak ve kullan\u0131c\u0131n\u0131n m\u00fclks\u00fczle\u015ftirilmesinde \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc a\u015famaya gelinecektir.<\/p>\n

Bulutta saklad\u0131\u011f\u0131n\u0131z dosyalar\u0131n ger\u00e7ekten sahibi olamazs\u0131n\u0131z. Baz\u0131 durumlarda bu dosyalar\u0131 bilgisayar\u0131n\u0131za da kaydedebilirsiniz. \u015eirketler indirilen dosyalar\u0131, kullan\u0131c\u0131 cihazlar\u0131n\u0131 kontrol edebildikleri taktirde DRM ile denetleyebilmektedir. Ama bulutun as\u0131l \u00f6nemi t\u00fcketicilere ak\u0131tmal\u0131 servisleri (streaming service) tan\u0131tarak, onlar\u0131 abonelik sistemlerine haz\u0131rlamak olmu\u015ftur.<\/p>\n

Klasik abonelikte bir dergiye 2017 y\u0131l\u0131 i\u00e7in abone oldu\u011funuzda 2018 y\u0131l\u0131nda aboneli\u011finizi yenilemeseniz de 2017 y\u0131l\u0131na ait say\u0131lar elinizdedir ve kimse bu hakk\u0131n\u0131z\u0131 elinizden alamaz. Ak\u0131tmal\u0131 abonelik servislerinde ise aboneli\u011finizi yenilemedi\u011finizde haklar\u0131n\u0131z\u0131 kaybedersiniz. Buna ra\u011fmen, t\u00fcketicilere sundu\u011fu avantajlar nedeniyle bu dezavantajlar atlanmaktad\u0131r. Abonelik servisleri sat\u0131n almayla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda daha makul bir \u00fccret talep etmekte ve \u00e7ok say\u0131da i\u00e7erik aras\u0131ndan se\u00e7im yapabilme olana\u011f\u0131 sunmaktad\u0131r. \u015eirketler i\u00e7in olduk\u00e7a k\u00e2rl\u0131 bir i\u015f modelidir. Farkl\u0131 m\u00fc\u015fterilere farkl\u0131 fiyatland\u0131rma yapabilmektedirler. Yeni i\u015f modelinin \u00f6nceki d\u00f6nemlerden en b\u00fcy\u00fck fark\u0131 da \u015firketlerin servisi kullananlar hakk\u0131nda \u00e7ok ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bilgiye sahip olmalar\u0131d\u0131r. Bu da \u015firketlerin daha hedefli reklamlar yapabilmelerini sa\u011flamaktad\u0131r. Ak\u0131tmal\u0131 servisin kopyalanmas\u0131 ve \u00e7o\u011falt\u0131lmas\u0131 olanaks\u0131z olmasa da daha zordur. Servis aboneli\u011fi kitap ve DVD almayla k\u0131yasland\u0131\u011f\u0131nda \u00e7ok daha ucuz g\u00f6r\u00fcnmektedir. Ama elde sat\u0131labilecek bir kopyan\u0131n bulunamamas\u0131 birinci el sat\u0131\u015flara rakip olabilecek ikinci el piyasas\u0131n\u0131 da yok etmektedir.<\/p>\n

M\u00fclkiyet ili\u015fkilerindeki bu de\u011fi\u015fim iki \u00f6nemli ara\u00e7la ger\u00e7ekle\u015ftirilmi\u015ftir: Lisanslar ve DRM.<\/p>\n

Okunmayan ve Anla\u015f\u0131lamayan Lisanslar<\/h2>\n

Perzanowski ve Schultz (2016) lisanslar\u0131n nas\u0131l bir d\u00fcnya yaratt\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermek amac\u0131yla almak istedi\u011fimiz 100 dolarl\u0131k bir \u015fapkan\u0131n \u00fczerinde a\u015fa\u011f\u0131daki uyar\u0131y\u0131 g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczde ne yapaca\u011f\u0131m\u0131z\u0131 hayal etmemizi ister:<\/p>\n

BU \u015eAPKA L\u0130SANSLANMI\u015e, SATILMAMI\u015eTIR. \u00dcZER\u0130NDEK\u0130 \u00dcCRET\u0130 \u00d6DED\u0130\u011e\u0130N\u0130ZDE BU \u015eAPKAYI \u0130STED\u0130\u011e\u0130N\u0130Z SIKLIKTA G\u0130YME HAKKINA SAH\u0130PS\u0130N\u0130Z. \u015eAPKAYI S\u00dcRES\u0130Z OLARAK EL\u0130N\u0130ZDE BULUNDURAB\u0130L\u0130RS\u0130N\u0130Z ANCAK \u00dcRET\u0130C\u0130N\u0130N A\u00c7IK \u0130ZN\u0130 OLMAKSIZIN ONU YEN\u0130DEN SATMA, \u00d6D\u00dcN\u00c7 VERME VEYA BA\u015eKA B\u0130R \u015eEK\u0130LDE AKTARMA HAKKINA SAH\u0130P DE\u011e\u0130LS\u0130N\u0130Z.<\/p><\/blockquote>\n

Bu mesaj\u0131 nas\u0131l yorumlayabiliriz? Birincisi, \u015fapka sahibi, \u015fapkaya 100 dolar vermemize ra\u011fmen onun sahibi olmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 vurgulamak istemi\u015f olabilir. Onu sadece elimizde bulundurma ve kullanma hakk\u0131na sahibiz. \u0130kinci yorum, m\u00fclkiyet yasalar\u0131n\u0131n bize tan\u0131d\u0131\u011f\u0131 hakla onu satabilece\u011fimiz ama bu sat\u0131\u015f\u0131n \u00fcreticiye ispatlanabilir bir zarar\u0131 oldu\u011funda \u00fcreticinin zarar\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131lamak zorunda oldu\u011fumuzdur. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, uyar\u0131n\u0131n yasal bir belge niteli\u011fine sahip olmad\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Ama\u00e7 sadece baz\u0131 al\u0131c\u0131lar\u0131n g\u00f6z\u00fcn\u00fc korkutarak \u015fapkay\u0131 \u00f6d\u00fcn\u00e7 vermelerini veya satmalar\u0131n\u0131 engellemektir. Ama yasal olarak hi\u00e7bir zorlay\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 yoktur.<\/p>\n

Bu yorumlardan herhangi biri do\u011fru olabilir. Sat\u0131\u015f g\u00f6revlisinden daha ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir a\u00e7\u0131klama isteyebilir veya b\u00f6yle alengirli bir al\u0131\u015fveri\u015fe hi\u00e7 girmek istemeyebiliriz. Lisans, ki\u015fi ve kurulu\u015flara normal \u015fartlarda sahip olunmayan bir hakk\u0131 verir. \u00d6rne\u011fin s\u00fcr\u00fcc\u00fc lisans\u0131, bize trafik ara\u00e7lar\u0131n\u0131 kullanma hakk\u0131 verir. Ama dijital \u00fcr\u00fcnleri kullan\u0131rken \u201cKabul Ediyorum\u201d deyip ge\u00e7ti\u011fimiz bir\u00e7ok lisans t\u00fcketiciye bir hak tan\u0131mlamaz, yasalarca verilmi\u015f bir hakk\u0131 keyfi olarak s\u0131n\u0131rlar. \u00d6rne\u011fin, \u00f6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131m projelerinde kullan\u0131lan GPL\u2019de (General Public License – Genel Kamu Lisans\u0131), yaz\u0131l\u0131m sahibi baz\u0131 \u015fartlar \u00f6ne s\u00fcrerek telif haklar\u0131n\u0131n kendisine tan\u0131d\u0131\u011f\u0131 haklar\u0131 kullan\u0131c\u0131ya verdi\u011fini belirtir. \u00d6zel m\u00fclkiyetli yaz\u0131l\u0131mlarda ise lisans, telif haklar\u0131n\u0131n tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 baz\u0131 haklar\u0131n geri al\u0131nmas\u0131 i\u00e7in vard\u0131r.<\/p>\n

Lisanslar \u00e7o\u011funlukla okunmaz; 99 sentlik bir \u015fark\u0131 i\u00e7in iTunes’un Macbeth’ten uzun kullan\u0131m \u015fartlar\u0131n\u0131 okumak pek ak\u0131ll\u0131ca de\u011fildir. PayPal’inki ise Hamlet’ten de fazlad\u0131r. Bu lisanslar\u0131n uzunluklar\u0131 bir yana anla\u015f\u0131lmalar\u0131 da zordur. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u015firketin yasal haklar\u0131n\u0131 tan\u0131mlayan lisanslar s\u0131radan insanlar\u0131n anlamas\u0131 i\u00e7in yaz\u0131lm\u0131\u015f basit metinler de\u011fildir. \u00c7o\u011fu zaman kar\u015f\u0131m\u0131za uzunca ve anla\u015f\u0131lmaz bir metin \u00e7\u0131kar; ya lisans\u0131 kabul edip yolumuza devam ederiz ya da reddedip i\u015flemden vazge\u00e7eriz. Ba\u015fka se\u00e7ene\u011fimiz yoktur. Lisanslar\u0131n uzunlu\u011fu ve karma\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131 dikkate al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda bunu okuyup anlaman\u0131n da bir maliyeti olaca\u011f\u0131ndan kabul etti\u011fimizi belirtip ge\u00e7eriz. Casus yaz\u0131l\u0131mlara kar\u015f\u0131 yaz\u0131l\u0131m \u00fcreten PC Pitstop adl\u0131 \u015firket EULA\u2019s\u0131ndaki (End User License Agreement – Son Kullan\u0131c\u0131 Lisans S\u00f6zle\u015fmesi) bir c\u00fcmlenin fark\u0131na varan ve kendisine e-postayla bunu bildirecek ilk kullan\u0131c\u0131ya 1000 dolarl\u0131k bir \u00f6d\u00fcl verece\u011fini yazar. Beklenen e-posta ancak d\u00f6rt ay sonra, yaz\u0131l\u0131m 3000’den fazla indirildikten sonra gelir!<\/p>\n

Lisanslaman\u0131n \u00f6nc\u00fcs\u00fc IBM\u2019dir. Telif hakk\u0131 ve patentlerin hen\u00fcz zay\u0131f oldu\u011fu bir d\u00f6nemde bu yolu tercih etmesi anla\u015f\u0131l\u0131r bir durumdur. Fakat lisanslama yaz\u0131l\u0131m\u0131 belirsizlik ve ihlallere kar\u015f\u0131 korumaktan \u00e7ok yaz\u0131l\u0131m\u0131n sonraki kullan\u0131mlar\u0131n\u0131 kontrol edebilmek ve rekabeti azaltmak i\u00e7in kullan\u0131lmaktad\u0131r. Kitap, film ve m\u00fczik end\u00fcstrisi de y\u0131llard\u0131r bunu arzulam\u0131\u015f ama ba\u015far\u0131l\u0131 olamam\u0131\u015ft\u0131r. \u015eimdi \u015firketler dijital kitaplar\u0131n \u00f6d\u00fcn\u00e7 verilme say\u0131s\u0131n\u0131 k\u0131s\u0131tlayarak k\u00fct\u00fcphanelerden adeta intikam almaktad\u0131r. \u00d6rne\u011fin bu s\u0131n\u0131r yirmiyse yirminci \u00f6d\u00fcn\u00e7 verme i\u015fleminden sonra k\u00fct\u00fcphanenin ayn\u0131 kitaba tekrar \u00f6deme yapmas\u0131 gerekmektedir. B\u00f6ylece k\u00fct\u00fcphanelerin, bilgi birikimini gelecek ku\u015faklara aktarabilme misyonu da yok edilmektedir. Art\u0131k herhangi bir kitap sans\u00fcr veya ekonomik gerek\u00e7elerle k\u00fct\u00fcphanelerden silinebilir, o kitap hi\u00e7 yay\u0131nlanmam\u0131\u015f gibi davran\u0131labilir. Daha da k\u00f6t\u00fcs\u00fc bu tip lisanslar dijital kitap, film ve m\u00fczikle s\u0131n\u0131rl\u0131 de\u011fildir; son y\u0131llarda evlerde kullan\u0131lan cihazlarda, t\u00fcketici elektroni\u011finde, tar\u0131m makinelerinde, k\u0131saca bilgisayar i\u00e7eren ya da bilgisayarla\u015fan her alanda kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kmaktad\u0131r.<\/p>\n

Perzanowski ve Schultz (2016) lisanslar\u0131n taraflar aras\u0131nda yap\u0131lan bir s\u00f6zle\u015fme veya m\u00fclkiyet ili\u015fkileri \u00e7er\u00e7evesinde de\u011ferlendirilebilece\u011fini belirtmektedir. Mahkemeler, hemen onaylay\u0131p ge\u00e7ti\u011fimiz lisanslar\u0131 s\u00f6zle\u015fme olarak de\u011ferlendirmeye meyillidir. Fakat insanlar neyi imzalad\u0131klar\u0131n\u0131 bilebildiklerinde s\u00f6zle\u015fmenin bir anlam\u0131 vard\u0131r. Lisanslar, iki taraf\u0131n \u00f6zg\u00fcr iradesiyle imzalanan s\u00f6zle\u015fmeler de\u011fildir. Kopyalama hakk\u0131 sahibinin dayatt\u0131\u011f\u0131 k\u0131s\u0131tlamalard\u0131r. Lisanslar\u0131, m\u00fclkiyet ili\u015fkileri \u00e7er\u00e7evesinde de\u011ferlendirdi\u011fimizde, lisanslar\u0131n GPL\u2019de oldu\u011fu gibi \u00f6nceden tan\u0131mlanm\u0131\u015f m\u00fclkiyet haklar\u0131na dayanmas\u0131 gerekti\u011fi ortaya \u00e7\u0131kar. Ge\u00e7erli bir lisans\u0131n ortaya konabilmesi i\u00e7in kimin neye sahip oldu\u011funa \u00f6nceden karar verilmesi gerekir.<\/p>\n

Kopyalama hakk\u0131 sahibi, \u00fcr\u00fcn\u00fc kendine saklayabilir, kiralayabilir veya satabilir. E\u011fer bir servis, abonelik olarak ilan edilmi\u015fse yapacak bir \u015fey yoktur. Fakat reklamlar \u00e7o\u011fu zaman aboneli\u011fi bir sat\u0131\u015f gibi g\u00f6stermekte, kimin neye sahip oldu\u011fu belirsiz b\u0131rak\u0131lmakta, lisanstaki sat\u0131r aralar\u0131nda al\u0131c\u0131n\u0131n haklar\u0131n\u0131 k\u0131s\u0131tlamaktad\u0131r. Yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalar al\u0131c\u0131n\u0131n dijital bir \u00fcr\u00fcn\u00fc ger\u00e7ekten sat\u0131n almad\u0131\u011f\u0131n\u0131 fark etti\u011finde ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc davranmaya e\u011filimli oldu\u011funu g\u00f6stermektedir (age).<\/p>\n

DRM (Say\u0131sal K\u0131s\u0131tlamalar Y\u00f6netimi)<\/h2>\n

DRM, dijital i\u00e7eri\u011fin sat\u0131\u015f sonras\u0131nda da kullan\u0131m\u0131n\u0131 k\u0131s\u0131tlamay\u0131 ya da kontrol etmeyi hedefleyen teknolojilerin genel ad\u0131d\u0131r. Garip bir g\u00fcvenlik arac\u0131d\u0131r. Evinizdeki kilit, de\u011ferli e\u015fyalar\u0131n\u0131z\u0131 d\u0131\u015far\u0131dakilerden korur. DRM ise i\u00e7eridekilere kar\u015f\u0131 bir korumad\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc kulland\u0131\u011f\u0131n\u0131z \u015feyin ger\u00e7ekten sizin olmad\u0131\u011f\u0131 iddias\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131r.<\/p>\n

Dijitalle\u015fme \u00f6ncesinde ortaya \u00e7\u0131kan VCR (videocassette recorder \u2013 video kaydedici) teknolojisi t\u00fcketiciyi g\u00fc\u00e7lendiren, kopyalama hakk\u0131 sahibi \u015firketlerin t\u00fcketici \u00fczerindeki bask\u0131s\u0131n\u0131 zay\u0131flatan bir geli\u015fmedir. Bu nedenle Universal, Sony’yi korsan kullan\u0131ma yol a\u00e7makla su\u00e7lam\u0131\u015ft\u0131r. Sony ise geli\u015ftirdi\u011fi teknolojinin korsanl\u0131k i\u00e7in kullan\u0131labilece\u011fi gibi me\u015fru ama\u00e7lar i\u00e7in de kullan\u0131labilece\u011fini savunur. Mahkeme, Sony\u2019nin savunmas\u0131n\u0131 hakl\u0131 bulur ve st\u00fcdyolar\u0131n VCR teknolojisini kontrol alt\u0131na alma talebini geri \u00e7evirir. Bu karar, yaln\u0131z Sony i\u00e7in de\u011fil, t\u00fcketiciler i\u00e7in de \u00f6nemlidir. \u00c7\u00fcnk\u00fc VCR\u2019de yap\u0131lmak istenen t\u00fcketicilerin evlerinde g\u00f6zetlenmesidir.<\/p>\n

Hollywood, VCR olay\u0131ndan dersini alm\u0131\u015ft\u0131r. DVD teknolojisinin geli\u015ftirilmesine en ba\u015f\u0131ndan m\u00fcdahil olur ve CSS koduyla izinsiz kopyalaman\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7meyi dener. Cihazlar\u0131m\u0131z\u0131n izinsiz film oynat\u0131mlara kar\u015f\u0131 kontrol alt\u0131na al\u0131nmas\u0131 i\u00e7in b\u00fcy\u00fck \u00e7aba g\u00f6sterir. Ama her DRM, er ya da ge\u00e7, k\u0131r\u0131lmaya mahkumdur. DRM’li bir sistemi k\u0131rmak zordur; bunu ancak en ileri d\u00fczeydeki kullan\u0131c\u0131lar ba\u015farabilecektir. Ama bir hacker DRM\u2019nin a\u00e7\u0131klar\u0131n\u0131 ke\u015ffetti\u011finde bu bilgi h\u0131zla yay\u0131lmaktad\u0131r ve k\u0131rma i\u015flemini kolayla\u015ft\u0131ran ara\u00e7lar teknik bilgisi daha az olan kullan\u0131c\u0131lara da ula\u015fmaktad\u0131r. Bu nedenle DRM tek ba\u015f\u0131na yeterli olmayacak, hem hackerlar\u0131n hem de onlar\u0131n a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 gedikten ilerleyen di\u011fer t\u00fcketicilerin durdurulabilmesi i\u00e7in yasalarla kontrol alt\u0131na al\u0131nmalar\u0131, tersine m\u00fchendisli\u011fin yasad\u0131\u015f\u0131 ilan edilmesi gerekecektir.<\/p>\n

DRM t\u00fcketicilerin g\u00fcvenli\u011fini de tehlikeye atmaktad\u0131r. VCR tart\u0131\u015fmas\u0131nda iyi adam olan Sony, bu sefer k\u00f6t\u00fc adamd\u0131r. CD\u2019lerinin kopyalanmas\u0131n\u0131 engellemek i\u00e7in kullan\u0131c\u0131lar\u0131n bilgisayar\u0131na, onlar\u0131n haberi olmadan bir rootkit yaz\u0131l\u0131m\u0131 kurmay\u0131 dener. Sony, rootkit yaz\u0131l\u0131m\u0131yla kullan\u0131c\u0131lar\u0131n CD kopyalamas\u0131n\u0131 engelleyebilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmektedir. \u0130zinsiz kurdu\u011fu rootkit, ba\u015f\u0131nda $sys$ ile ba\u015flayan her dosya ve s\u00fcreci bilgisayar kullan\u0131c\u0131lar\u0131ndan gizlemektedir. Sony kendi m\u00fclkiyet hakk\u0131n\u0131 korumak i\u00e7in a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 arka kap\u0131yla b\u00fcy\u00fck bir g\u00fcvenlik a\u00e7\u0131\u011f\u0131na neden olur; herhangi bir sald\u0131rgan\u0131n ayn\u0131 a\u00e7\u0131\u011f\u0131 kullanmas\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcnde bir engel yoktur. Bu fark edildi\u011finde ise yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 “insanlar rootkit’in ne oldu\u011funu bile bilmiyor, neden buna tak\u0131ls\u0131nlar ki?” diyerek \u00f6rtbas etmek ister. Fakat tepkiler dinmeyince CD\u2019lerini geri \u00e7a\u011f\u0131rmak zorunda kalm\u0131\u015ft\u0131r. Sony, DRM’ye ba\u015fvuran bir\u00e7ok \u015firketin yapt\u0131\u011f\u0131 gibi, insanlardan kendi m\u00fclkiyet haklar\u0131na sayg\u0131 g\u00f6stermesini isterken izinsiz olarak onlar\u0131n bilgisayar\u0131na girmi\u015f, g\u00fcvenliklerini tehlikeye atm\u0131\u015f ve mahremiyetlerine zarar vermi\u015ftir (age).<\/p>\n

Lisanslar, DRM ve G\u00fcndelik Hayati [3]<\/h2>\n

Edison\u2019un \u0130ki Davas\u0131<\/h3>\n

ABD\u2019de fikri m\u00fclkiyet haklar\u0131n\u0131n geli\u015fimi \u00fczerine bir film \u00e7ekilse filmin ba\u015f k\u00f6t\u00fclerinden biri san\u0131r\u0131m Thomas Edison olurdu. Edison defalarca yasal bo\u015fluklardan yararlanmaya \u00e7al\u0131\u015farak her f\u0131rsatta rakiplerini saf d\u0131\u015f\u0131 b\u0131rakmak istemi\u015ftir. Bazen bunda ba\u015far\u0131l\u0131 olmu\u015f bazen de mahkemeler Edison’un h\u0131rslar\u0131na ge\u00e7it vermemi\u015ftir. Edison\u2019un en ilgin\u00e7 ve \u00f6\u011fretici davalar\u0131ndan ikisi t\u00fckenme ilkesi \u00fczerinedir. Do\u011fru ak\u0131m\u0131 destekleyen Edison ile Nikola Tesla\u2019n\u0131n alternatif ak\u0131m\u0131na yat\u0131r\u0131m yapan milyoner George Westinghouse aras\u0131nda bir m\u00fccadele vard\u0131r. Edison, alternatif ak\u0131m\u0131n tehlikelerini \u00f6ne \u00e7\u0131kararak do\u011fru ak\u0131m\u0131 te\u015fvik etmek istemektedir. Alternatif ak\u0131m\u0131n elektrikli sandalyede kullan\u0131laca\u011f\u0131n\u0131 \u00f6\u011frenmesi ile alternatif ak\u0131m\u0131n tehlikesini anlatmak i\u00e7in e\u015fsiz bir f\u0131rsat yakalam\u0131\u015ft\u0131r: Alternatif ak\u0131m, \u00f6ld\u00fcren teknoloji!<\/p>\n

Westinghouse, patentlerinin elektrikli sandalyede kullan\u0131lmas\u0131na izin vermez. Fakat Edison\u2019un adamlar\u0131, alternatif ak\u0131m\u0131n kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 dinamolar\u0131n sat\u0131\u015f\u0131ndan sonra patent sahibinin hakk\u0131n\u0131n t\u00fckendi\u011fini, sat\u0131n al\u0131nan bireysel m\u00fclkiyetindeki dinamolar\u0131n kullan\u0131m\u0131na kar\u0131\u015famayaca\u011f\u0131n\u0131 savunur ve tarihteki ilk \u00fc\u00e7 elektrikli sandalye Westinghouse\u2019un patentleriyle yap\u0131l\u0131r. B\u00f6ylece Edison alternatif ak\u0131m\u0131n insanlar\u0131 \u00f6ld\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc s\u00f6ylemeye devam eder.<\/p>\n

Edison ikinci maceras\u0131nda ise t\u00fckenme ilkesinin kar\u015f\u0131s\u0131nda yer almaktad\u0131r. Edison\u2019un film projekt\u00f6r\u00fc yayg\u0131n olarak kullan\u0131lmaktad\u0131r. Projekt\u00f6r piyasas\u0131n\u0131n doymas\u0131ndan sonra Edison patenti yine kendisine ait olan film makaralar\u0131n\u0131n sat\u0131\u015f\u0131n\u0131n daha kazan\u00e7l\u0131 olaca\u011f\u0131n\u0131 fark eder. Projekt\u00f6re, kendi film makaralar\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda bir makara kullanamayaca\u011f\u0131n\u0131 yazar. Edison\u2019un film makaralar\u0131ndaki patenti biter bitmez t\u00fcketiciler kendi makaralar\u0131n\u0131 yapar. Edison bunun \u00fczerine projekt\u00f6rdeki uyar\u0131y\u0131 g\u00f6stererek sadece kendisinin uygun g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc (kendi) makaralar\u0131n kullan\u0131labilece\u011fini iddia eder. Mahkeme, yine t\u00fckenme ilkesine g\u00f6re Edison\u2019un itiraz\u0131n\u0131 reddeder ve tarihe de bir not d\u00fc\u015fer: Patent yasas\u0131n\u0131n amac\u0131 bilimin ve yararl\u0131 zanaatin ilerlemesini desteklemektedir; patent sahiplerine \u00f6zel servet sa\u011flamak de\u011fil.<\/p>\n

Fikri M\u00fclkiyet, Bireysel M\u00fclkiyete Kar\u015f\u0131<\/h3>\n

\u015eirketler hi\u00e7bir zaman pes etmezler. Ama mahkemeler, Edison\u2019dan sonra da uzunca bir s\u00fcre bireysel m\u00fclkiyet lehine benzer kararlar vermeye devam ederler. \u00d6zellikle elektronik \u015firketleri DRM\u2019i her f\u0131rsatta kullanmaya \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r. Temel stratejileri, Edison\u2019un film makaras\u0131ndakiyle ayn\u0131d\u0131r: Bir \u00fcr\u00fcn\u00fc satt\u0131ktan sonra, t\u00fcketicilerin onunla ilgili olabilecek par\u00e7alar i\u00e7in de kendilerine gelmelerini sa\u011flamak.<\/p>\n

Bu stratejiye ba\u015fvuran \u015firketlerden biri de garaj kap\u0131s\u0131 a\u00e7aca\u011f\u0131 \u00fcreten Chamberlain\u2019dir. Uzaktan kumandas\u0131n\u0131 kaybeden veya birden fazla arabas\u0131 olan t\u00fcketiciler ek uzaktan kumanday\u0131 Chamberlain\u2019den sat\u0131n almak zorundad\u0131r. Skylink ise as\u0131l \u00fcretici firmalardan \u00e7ok daha ucuza yedek uzaktan kumanda satan bir \u015firkettir. Chamberlain, uzaktan kumandalar\u0131n\u0131n yaln\u0131zca kendisinden sat\u0131n al\u0131nmas\u0131n\u0131 sa\u011flamak i\u00e7in, kap\u0131 a\u00e7\u0131lmadan \u00f6nce kumandan\u0131n kap\u0131ya bir kod g\u00f6ndermesini sa\u011flayan bir DRM tasarlar. Skylink bu kodu \u00e7\u00f6zerek, Chamberlain i\u00e7in uzaktan kumanda \u00fcretmeye devam eder. 2002 y\u0131l\u0131nda Chamberlain, fikri m\u00fclkiyet hakk\u0131n\u0131n ihlal edildi\u011fi gerek\u00e7esiyle mahkemeye gider. Mahkeme, t\u00fcketicinin Chamberlain\u2019den bir garaj kap\u0131s\u0131 a\u00e7aca\u011f\u0131 sat\u0131n ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve bunun t\u00fcm kullan\u0131m haklar\u0131na sahip oldu\u011fununu belirterek Chamberlain\u2019in ba\u015fvurusunu reddeder.<\/p>\n

Yaz\u0131c\u0131 kullan\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n en b\u00fcy\u00fck sorunlar\u0131ndan biri kartu\u015f bitti\u011finde doldurulan kartu\u015flar\u0131n \u00e7ok pahal\u0131 olmas\u0131 ve dolduruldu\u011funda tam verim al\u0131namamas\u0131d\u0131r. Kartu\u015f sat\u0131\u015f\u0131, yaz\u0131c\u0131 sat\u0131c\u0131lar\u0131 i\u00e7in \u00f6nemli bir gelir kayna\u011f\u0131d\u0131r. SCC (Static Control Components, Inc) adl\u0131 \u015firket, Lexmark\u2019a uygun, daha ucuz kartu\u015flar \u00fcretti\u011finde Lexmark, DRM\u2019e ba\u015fvurarak yaz\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n Lexmark d\u0131\u015f\u0131ndaki kartu\u015flarla \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 engeller. Lexmark, Edison\u2019un bir zamanlar projekt\u00f6r \u00fczerindeki bir uyar\u0131yla yapmak istedi\u011fini teknik olarak ger\u00e7ekle\u015ftirmi\u015ftir. Buna kar\u015f\u0131 SCC, ters m\u00fchendislikle DRM\u2019i atlatmay\u0131 ba\u015far\u0131r ve Lexmark yaz\u0131c\u0131larla uyumlu kartu\u015flar satmaya devam eder. DRM\u2019sinin k\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00fczerine Lexmark mahkemeye gider. Mahkeme 2004 y\u0131l\u0131ndaki karar\u0131nda davay\u0131 fikri m\u00fclkiyet de\u011fil bireysel m\u00fclkiyet kapsam\u0131nda de\u011ferlendirir ve “bir Lexmark yaz\u0131c\u0131 alan t\u00fcketici i\u00e7indeki yaz\u0131l\u0131mla beraber yaz\u0131c\u0131n\u0131n kullan\u0131m hakk\u0131na sahiptir” der.<\/p>\n

Bizim Olmayan Nesnelerin \u0130nterneti<\/h3>\n

Mahkemelerin bireysel m\u00fclkiyetten yana olan bu kararlar\u0131na ra\u011fmen t\u00fcketicinin sat\u0131\u015f sonras\u0131nda k\u0131s\u0131tlanmas\u0131nda b\u00fcy\u00fck art\u0131\u015f vard\u0131r. Dijital kitap, m\u00fczik ve filmdeki lisans ve DRM stratejisi, g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn bilgisayarla\u015fan nesnelerine uyarland\u0131\u011f\u0131nda daha b\u00fcy\u00fck bir tehlike ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Etraf\u0131m\u0131z\u0131 bizim olmayan nesnelerin interneti ile sar\u0131lmaktad\u0131r. Son birka\u00e7 y\u0131ldaki \u00f6rnekler \u00f6nemli dersler i\u00e7ermektedir.<\/p>\n

Revolv adl\u0131 da\u011f\u0131t\u0131m kutusu (hub) \u00e7e\u015fitli uygulama ve ev otomasyon sistemlerini kontrol etmek amac\u0131yla geli\u015ftirilmi\u015f bir cihazd\u0131r. Bir internet ba\u011flant\u0131s\u0131yla, evin g\u00fcvenlik sistemleri, garaj kap\u0131lar\u0131 ve e\u011flence sistemlerini kontrol edilebilmektedir. Cihazlar 300 dolara, g\u00fcncellemeler ve yeni \u00f6zellikler i\u00e7in \u00f6m\u00fcr boyu abonelik vaadiyle sat\u0131lmaktad\u0131r. Revolv Hub\u2019\u0131 \u00fcreten \u015firket 2014 y\u0131l\u0131nda Google\u2019\u0131n nesnelerin interneti \u015firketi, Nest taraf\u0131ndan sat\u0131n al\u0131n\u0131r. Nest, 2016 y\u0131l\u0131n\u0131n nisan ay\u0131nda Revolv\u2019u art\u0131k desteklemeyece\u011fini ve yaz\u0131l\u0131mla \u00e7al\u0131\u015fan uzaktan kumandalar\u0131n\u0131 \u00e7al\u0131\u015famaz hale getireceklerini duyurur. 15 May\u0131s\u2019taki yaz\u0131l\u0131m g\u00fcncellemesiyle Revolv uygulamas\u0131 art\u0131k a\u00e7\u0131lmamakta ve da\u011f\u0131t\u0131m kutusu \u00e7al\u0131\u015fmamaktad\u0131r (http:\/\/www.businessinsider.com\/revolv-smart-home-hubs-lifetime-subscription-bricked-nest-google-alphabet-internet-of-things-2016-4<\/a>). \u015eirketler iflas edebilir veya belirli bir sekt\u00f6rden \u00e7ekilebilir. Bunun sat\u0131n ald\u0131\u011f\u0131n\u0131z \u00fcr\u00fcn\u00fc etkilememesi gerekir. Ama dijital nesnelerde yaz\u0131l\u0131ma sahip olunmad\u0131\u011f\u0131nda sat\u0131n ald\u0131klar\u0131n\u0131z da \u015firketle beraber bat\u0131p gider. Lisanslar iki tarafl\u0131 s\u00f6zle\u015fmeler olsayd\u0131 Google b\u00f6yle bir karar veremeyecekti. Perzanowski ve Schultz (2016) ileride Google\u2019dan araba sat\u0131n al\u0131rken tekrar d\u00fc\u015f\u00fcnmemizi \u00f6neriyor!<\/p>\n

Ama Google\u2019a da haks\u0131zl\u0131k etmemek gerekir, bu stratejisinde yaln\u0131z de\u011fildir. Me\u015fhur trakt\u00f6r \u00fcreticisi John Deere\u2019\u0131n yeni trakt\u00f6rleri, motorun \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131ndan kol dayama yerine kadar trakt\u00f6r\u00fcn \u00e7e\u015fitli fonksiyonlar\u0131n\u0131 kontrol edebilen en az sekiz yaz\u0131l\u0131m ve donan\u0131m bile\u015feni i\u00e7ermektedir. Ge\u00e7mi\u015fte, trakt\u00f6rlerin tamamen mekanik oldu\u011fu zamanlarda \u00e7ift\u00e7iler ihtiya\u00e7 halinde bak\u0131m, par\u00e7a de\u011fi\u015ftirme ve tamir i\u015flerini k\u0131smen veya tamamen kendileri de yapabilmekteydi. \u015eimdi ise trakt\u00f6rleriyle aralar\u0131nda bir yaz\u0131l\u0131m katman\u0131 vard\u0131r ve daha \u00f6nce kendilerinin veya yak\u0131nlar\u0131ndaki tamircilerin yapt\u0131\u011f\u0131 i\u015flemler i\u00e7in John Deere\u2019nin yetkilendirildi\u011fi servislere gitmeleri gerekmektedir. Y\u00fcksek so\u011futma suyu s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131ndan d\u00fczg\u00fcn \u00e7al\u0131\u015fmayan frene veya basit bir koltuk ar\u0131zas\u0131na kadar Deere\u2019e ba\u015fvurmak ve y\u00fcksek paralar \u00f6demek zorunda b\u0131rak\u0131l\u0131rlar. \u00c7ift\u00e7iler bunun \u00fczerine Telif Haklar\u0131 B\u00fcrosu\u2019na ba\u015fvurarak kendi trakt\u00f6rlerini onarma, iyile\u015ftirme ve de\u011fi\u015ftirme hakk\u0131 talep ederler. John Deere, sorun ne kadar basit olursa olsun \u00e7ift\u00e7ilerin dijital kaputu a\u00e7maya haklar\u0131n\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, lisans s\u00f6zle\u015fmesi gere\u011fi sadece trakt\u00f6re fiziksel olarak sahibi olduklar\u0131n\u0131 ama yaz\u0131l\u0131ma herhangi bir bi\u00e7imde m\u00fcdahale etme haklar\u0131n\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131 yan\u0131t\u0131n\u0131 verir. John Deere b\u00f6ylece hem trakt\u00f6rlerinin fiyat\u0131n\u0131 efektif olarak y\u00fckseltmi\u015f olmakta hem de tamir sekt\u00f6r\u00fcne ya\u015fama alan\u0131 vermemektedir (https:\/\/modernfarmer.com\/2016\/07\/right-to-repair\/<\/a>). Perzanowski ve Schultz (2016), benzer sorunun nesnelerin internetine de i\u00e7sel oldu\u011funu belirtmektedir. Bir\u00e7ok durumda nesneleri dijitalle\u015ftiren yaz\u0131l\u0131m ve nesneyi sat\u0131n ald\u0131\u011f\u0131m\u0131zda bu yaz\u0131l\u0131ma da sahip olup olmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z s\u0131kl\u0131kla ihmal edilen bir konudur.<\/p>\n

Ferrari, Ford, General Motors ve Mercedes-Benz gibi \u00fcnl\u00fc otomobil \u00fcreticileri de John Deere\u2019le ayn\u0131 \u00e7izgidedir. Arac\u0131n sahipli\u011fiyle yaz\u0131l\u0131m\u0131n sahipli\u011finin kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmamas\u0131 gerekti\u011fi, \u015firketin yaz\u0131l\u0131m\u0131n tek sahibi oldu\u011fu \u00f6ne s\u00fcrmektedirler. Ayr\u0131ca lisanslar\u0131nda otomobildeki yaz\u0131l\u0131mlara (uzaktan eri\u015fim de dahil) her t\u00fcrl\u00fc m\u00fcdahale hakk\u0131na sahip olduklar\u0131 da belirtilmektedir. Arac\u0131n\u0131zdaki yaz\u0131l\u0131mlar g\u00fcncellenebilir veya ara\u00e7taki dijital veri r\u0131zan\u0131za gerek kalmadan silinebilir. Daha da k\u00f6t\u00fcs\u00fc arac\u0131n\u0131z hi\u00e7bir mekanik ar\u0131zas\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 halde \u00e7al\u0131\u015fmayabilir. K\u0131z\u0131n\u0131 doktora yeti\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015fan Mary Bolender\u2019in ba\u015f\u0131na geldi\u011fi gibi araba taksitini \u00fc\u00e7 g\u00fcn geciktirdi\u011finizde arac\u0131n\u0131z\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131, ona en ihtiya\u00e7 duydu\u011funuz anda i\u00e7indeki yaz\u0131l\u0131mla engellenecektir (https:\/\/dealbook.nytimes.com\/2014\/09\/24\/miss-a-payment-good-luck-moving-that-car<\/a>).<\/p>\n

Bu \u00f6rneklerden de g\u00f6r\u00fclebilece\u011fi gibi nesnelerin internetinde \u00e7al\u0131\u015fan yaz\u0131l\u0131ma sahip olmad\u0131\u011f\u0131m\u0131zda \u00e7o\u011fu insan\u0131n korktu\u011fu yapay zekal\u0131 robotlar\u0131n sald\u0131r\u0131s\u0131ndan daha tehlikeli bir durumla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kal\u0131r\u0131z. Etraf\u0131m\u0131z bizim olmayan nesnelerle sar\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda \u015firketler ili\u015fkilerimizin kontrol\u00fcn\u00fc de ele ge\u00e7irmektedir. Nesnelerin internetini anlatmak i\u00e7in s\u0131k s\u0131k ba\u015fvurulan ak\u0131ll\u0131 buzdolab\u0131m\u0131z gelece\u011fimize sahip \u00e7\u0131kamazsak ne yiyece\u011fimiz konusunda da belirleyici olacak. Bu g\u00fcc\u00fcn, bizi daha sa\u011fl\u0131kl\u0131 beslenmeye y\u00f6neltmek amac\u0131yla kullan\u0131lmayaca\u011f\u0131n\u0131 tahmin etmek g\u00fc\u00e7 olmasa gerek…<\/p>\n

Alternatif?<\/h3>\n

Dana Lewis ve kocas\u0131n\u0131n yapt\u0131klar\u0131, kullan\u0131c\u0131lar ellerindeki nesnelerin ger\u00e7ekten sahibi oldu\u011funda neler yap\u0131labilece\u011fini g\u00f6stermektedir. Lewis, Seattle\u2019da glikoz monit\u00f6r\u00fcne ba\u011fl\u0131 ya\u015fayan bir \u015feker hastas\u0131d\u0131r. Elinde ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 kablosuz cihaz Lewis\u2019in kan \u015fekeri \u00e7ok d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcnde ya da y\u00fckseldi\u011finde uyarmaktad\u0131r. Lewis, uyar\u0131 sesini duyamad\u0131\u011f\u0131ndan e\u015fiyle beraber program\u0131 de\u011fi\u015ftirerek daha y\u00fcksek sesle uyar\u0131 vermesini ve sonras\u0131nda da bu bilginin di\u011fer mobil cihazlara ula\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 sa\u011flarlar. Bundan sonra Lewis\u2019in insulin rejimine yo\u011funla\u015f\u0131rlar. Normal \u015fartlarda hastalar insulin d\u00fczeylerini elle d\u00fczenlemektedir. Ellerindeki verileri analiz ederek geli\u015ftirdikleri algoritmayla insulin d\u00fczeyinin ayarlanmas\u0131n\u0131 otomatize etmeyi ba\u015far\u0131rlar. Ayr\u0131ca Lewis\u2019in 30, 60 ve hatta 90 dakika sonraki insulin ihtiyac\u0131 tahmin edilebilmektedir. Hatta \u015fimdilerde bu s\u00fcreci tamamen otomatize etmek i\u00e7in yapay bir pankreas geli\u015ftirmeyi de d\u00fc\u015f\u00fcnmekteler. Kullan\u0131c\u0131lar nesnelerin ger\u00e7ekten sahibi olduklar\u0131nda yapabileceklerinin s\u0131n\u0131r\u0131 yoktur: nesneleri istedikleri gibi de\u011fi\u015ftirebilir, ihtiya\u00e7lar\u0131na uyarlayabilir ve yenilik\u00e7i \u00e7\u00f6z\u00fcmler geli\u015ftirebilirler.<\/p>\n

Sonu\u00e7<\/h2>\n

Son y\u0131llarda \u00fccretlerdeki d\u00fc\u015f\u00fc\u015f ve i\u015fsizlik insanlar\u0131 farkl\u0131 se\u00e7eneklere y\u00f6neltiyor. Perzanowski ve Schultz\u2019un (2016) belirtti\u011fi gibi insanlar al\u0131m g\u00fc\u00e7leri d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7in Uber gibi alternatifler cazip geliyor. Netflix ve Spotify i\u00e7in de durumun pek farkl\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u00fcyor. Dolay\u0131s\u0131yla, \u201cm\u00fczik eserlerine sahip olmak her zaman iyidir, abonelik her zaman k\u00f6t\u00fcd\u00fcr\u201d diyerek kestirip atamay\u0131z. Ama t\u00fcketicilerin, yapt\u0131klar\u0131 i\u015flemler hakk\u0131nda bilgilendirilmesi, kabul etti\u011fi s\u00f6zle\u015fmenin (reklamlarda Buy! yazmas\u0131na ra\u011fmen) bir abonelik s\u00f6zle\u015fmesi oldu\u011funu bilmesi laz\u0131m. Ayr\u0131ca, insanlar\u0131n birbirleriyle payla\u015fabilece\u011fi bireysel m\u00fclkiyetinin olmamas\u0131 k\u00fclt\u00fcrel yap\u0131da \u00f6nemli de\u011fi\u015fimlere neden olabilir.<\/p>\n

En \u00f6nemlisi de \u201cdijital bir nesne sat\u0131n ald\u0131\u011f\u0131n\u0131zda, neyi sat\u0131n olmu\u015f oluyoruz?\u201d sorusunun net olarak yan\u0131tlanmas\u0131 gerekiyor. Lambalar\u0131m\u0131z, termostat\u0131m\u0131z, f\u0131r\u0131n\u0131m\u0131z, kahve makinemiz, buzdolab\u0131m\u0131z elimizden u\u00e7up gidiyor. Bizim olmayan nesnelerin internetinde ve dijitalle\u015fen nesnelerde \u015firketlerin temel tezi nesneyi satt\u0131klar\u0131, ama yaz\u0131l\u0131m\u0131 satmad\u0131klar\u0131.<\/p>\n

O zaman yaz\u0131l\u0131m\u0131 ve onun \u00fcretti\u011fi veriyi de talep etmek gerekiyor…<\/p>\n

Notlar:<\/p>\n

[1] \u0130lk \u00fc\u00e7\u00fc aras\u0131ndaki ayr\u0131m dijitalle\u015fmeyle ya\u015fanan de\u011fi\u015fimin anla\u015f\u0131labilmesi i\u00e7in \u00f6nemlidir. D\u00f6rd\u00fcnc\u00fcs\u00fc, g\u00fcvenlik, taksi plakas\u0131 ve h\u00fck\u00fcmet taraf\u0131ndan tan\u0131nan bir i\u015fi yapabilme lisanslar\u0131nda oldu\u011fu gibi fiziksel bir varl\u0131\u011f\u0131 olmayan, ama fikri m\u00fclkiyet kapsam\u0131na al\u0131namayacak alanlar\u0131 kapsamaktad\u0131r.<\/p>\n

[2] Bulut bili\u015fim, TSE’nin tan\u0131m\u0131na g\u00f6re “i\u015flemci g\u00fcc\u00fc ve depolama alan\u0131 gibi bili\u015fim kaynaklar\u0131n\u0131n ihtiya\u00e7 duyulan anda, ihtiya\u00e7 duyuldu\u011fu kadar kullan\u0131lmas\u0131 esas\u0131na dayanan, uygulamalar ile altyap\u0131n\u0131n birbirinden ba\u011f\u0131ms\u0131z oldu\u011fu ve veriye izin verilen her yerden kontroll\u00fc eri\u015fimin m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011fu, gerekti\u011finde kapasitenin h\u0131zl\u0131 bir \u015fekilde artt\u0131r\u0131l\u0131p azalt\u0131labildi\u011fi, kaynaklar\u0131n kullan\u0131m\u0131n\u0131n kolayl\u0131kla kontrol alt\u0131nda tutulabildi\u011fi ve raporlanabildi\u011fi bir bili\u015fim t\u00fcr\u00fcd\u00fcr.”<\/p>\n

[3] Buradaki \u00f6rnekler, Perzanowski ve Schultz\u2019dan (2016) al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Kaynaklar<\/b><\/p>\n

Aksu, M. (2016). \u0130nternet \u00dczeri\u0307nden Yay\u0131lan Eserlerde T\u00fckenme \u0130lkesi\u0307? (Di\u0307ji\u0307tal T\u00fckenme \u0130lkesi\u0307?). Ticaret ve Fikri M\u00fclkiyet Hukuku Dergisi, 2(1).<\/p>\n

Geray, H. \u0130leti\u015fim, \u0130ktisat ve Kamusal D\u00fczenleme \u00dczerine, \u0130leti\u015fim A\u011flar\u0131n\u0131n Ekonomisi, Der: Ba\u015faran F. ve Geray H., Ankara: \u00dctopya, 2016.<\/p>\n

Morris, D. (2014). Sa\u011fl\u0131k Hizmetlerinde Topyekun Reform Nas\u0131l Kazan\u0131l\u0131r?, J. Walljasper, M\u00fc\u015ftereklerimiz: Payla\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z Her\u015fey, <\/i>Metis Yay\u0131nlar\u0131<\/p>\n

Perzanowski, A. ve Schultz, J. (2016). The end of ownership: Personal property in the digital economy. MIT Press.<\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Eyl\u00fcl ay\u0131n\u0131n \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc cumartesi g\u00fcn\u00fc yaz\u0131l\u0131m \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc g\u00fcn\u00fc (https:\/\/www.softwarefreedomday.org\/) olarak kutlan\u0131yor. Etkinli\u011fin amac\u0131 \u00f6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131m ve yararlar\u0131 hakk\u0131ndaki fark\u0131ndal\u0131\u011f\u0131 art\u0131rmak ve \u00f6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131m kullan\u0131m\u0131n\u0131 yayg\u0131nla\u015ft\u0131rmak. Yaz\u0131l\u0131mdaki \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc, hem \u00f6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131m hareketinin i\u00e7inden hem de d\u0131\u015f\u0131ndan bir\u00e7ok insan\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 gibi GNU\/Linux i\u015fletim sistemine indirgememek gerekiyor. Y\u0131llar \u00f6nce bilgisayar denilince akla ilk gelen sadece ev kullan\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n ki\u015fisel bilgisayarlar\u0131yd\u0131. Ki\u015fisel bilgisayarlar\u0131, diz\u00fcst\u00fc bilgisayarlar, ak\u0131ll\u0131 telefonlar ve tabletler izledi. Bu s\u00fcre\u00e7te, kullan\u0131c\u0131lar\u0131n bilgisayarla yarat\u0131c\u0131 etkile\u015fimi, bir di\u011fer deyi\u015fle bilgisayar\u0131, \u00fcreticinin \u00f6ng\u00f6rmedi\u011fi veya \u00f6ng\u00f6remedi\u011fi bi\u00e7imlerde kullanma olana\u011f\u0131 zay\u0131flad\u0131. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde ise g\u00fcndelik hayatta kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z nesnelerin bilgisayarla\u015fmas\u0131na \u015fahit oluyoruz. Art\u0131k “araban\u0131z tekerlekli bir bilgisayard\u0131r; u\u00e7ak kanatlar\u0131 olan<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[107,70,23,13,25,163,3,21,116,20],"tags":[71,111,231,225,233,81,230,232,156,226,181,235,227,228,234,229],"class_list":["post-540","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-acik-standartlar","category-emek","category-erisim-hakki","category-fikri-mulkiyet","category-gozetim","category-guvenlik","category-ozgur_yazilim","category-patent","category-teknoloji-tarihi","category-telif","tag-apple","tag-bulut-bilisim","tag-dijital-abonelik","tag-dijitallesme","tag-drm","tag-google","tag-itunes","tag-lisanslar","tag-mulkiyet","tag-mulksuzlestirme","tag-nesnelerin-interneti","tag-netflix","tag-ozel-mulkiyetli-yazilim","tag-sahipli-yazilim","tag-spotify","tag-tukenme-ilkesi"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/540","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=540"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/540\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":541,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/540\/revisions\/541"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=540"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=540"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=540"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}