George Orwell’in 1984’\u00fc de Aldous Huxley’in Cesur Yeni D\u00fcnyas\u0131 da uzak bir gelecekten bahseden kar\u015f\u0131 \u00fctopyalard\u0131r. Her iki eser de g\u00fcn\u00fcm\u00fcze dair \u00f6nemli \u00f6ng\u00f6r\u00fclere sahiptir. Bug\u00fcn artan mahremiyet ihlalleri ve g\u00f6zetim uygulamalar\u0131 nedeniyle s\u0131k s\u0131k 1984’\u00fc an\u0131msar\u0131z. Fakat 1984’\u00fcn hedefinde herhangi bir sistem de\u011fil Sovyetler Birli\u011fi vard\u0131r. Orwell o kadar ba\u015far\u0131l\u0131d\u0131r ki \u015fu an bile 1984’e en \u00e7ok yakla\u015fan \u00fclkeler hangileridir diye sorulsa ilk akla gelecek \u00fclkeler yine Bat\u0131’n\u0131n az\u0131l\u0131 rakipleri \u00c7in, Rusya, \u0130ran ve Kuzey Kore olacakt\u0131r. Ancak Cesur Yeni D\u00fcnya, \u00fctopya ve kar\u015f\u0131 \u00fctopyan\u0131n i\u00e7 i\u00e7e ge\u00e7ti\u011fi, hatta kar\u015f\u0131 \u00fctopyan\u0131n \u00e7o\u011fu zaman \u00fctopya olarak pazarland\u0131\u011f\u0131 g\u00fcn\u00fcm\u00fcz d\u00fcnyas\u0131na daha uygun d\u00fc\u015fmektedir.<\/p>\n
<\/p>\n
Yazar\u0131n hayal g\u00fcc\u00fc ister istemez ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemin ko\u015fullar\u0131 ile s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r. “\u015eirket Egemenli\u011fi \u00c7a\u011f\u0131”n\u0131n dinamiklerini, gereksinimlerini ve tehditlerini bu kitaplarda bulamamam\u0131z do\u011fald\u0131r. Bu ba\u011flamda, Amerikal\u0131 yazar Dave Eggers’\u0131n 2014’ta yay\u0131mlanan ve 2016 y\u0131l\u0131nda T\u00fcrk\u00e7e’ye \u00e7evrilen \u00c7ember [1] (Circle) adl\u0131 roman\u0131 bu eksikli\u011fi gidermekte, g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki e\u011filimlerden yola \u00e7\u0131karak \u00f6n\u00fcm\u00fczdeki yollar\u0131 de\u011ferlendirmektedir. \u0130\u015fin k\u00f6t\u00fc yan\u0131 Eggers’\u0131n yazd\u0131klar\u0131 1984 ve Cesur Yeni D\u00fcnya’yla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda olduk\u00e7a s\u0131radan ama bir o kadar da somut ve korkutucu e\u011filimlerdir ve sanki ger\u00e7ekle\u015fmelerine ramak kalm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
Romana ad\u0131n\u0131 veren \u00c7ember, ABD’nin en b\u00fcy\u00fck \u015firketinin ad\u0131d\u0131r. Facebook ve Google gibi devler tarihe kar\u0131\u015fm\u0131\u015f, yerini \u00c7ember’e b\u0131rakm\u0131\u015ft\u0131r. \u00c7ember, \u00e7ok farkl\u0131 alanlardaki faaliyetleri, i\u015f ortam\u0131 ve bitmek bilmez veri a\u00e7l\u0131\u011f\u0131yla Google’\u0131, mahremiyeti k\u00fc\u00e7\u00fcmseyen ve a\u00e7\u0131kl\u0131\u011f\u0131 savunan anonimlik kar\u015f\u0131t\u0131 s\u00f6ylemiyle de Facebook’u an\u0131msatmaktad\u0131r. Roman\u0131n kahraman\u0131 Mae, \u00fcniversiteden arkada\u015f\u0131 ve \u00c7ember’de \u00fcst d\u00fczey y\u00f6netici olan Annie’nin de yard\u0131m\u0131yla \u00c7ember’de \u00e7al\u0131\u015fmaya ba\u015flar. Kitapta \u00c7ember’in Mae’yi nas\u0131l i\u00e7ine ald\u0131\u011f\u0131 ve Mae’nin \u015firket k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc nas\u0131l i\u00e7selle\u015ftirdi\u011fi anlat\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n
\u00c7ember, g\u00fcn\u00fcm\u00fcz teknoloji \u015firketlerinin \u00e7o\u011fu gibi bir hacker taraf\u0131ndan kurulmu\u015ftur. Tyler Alexander Gospodinov, k\u0131saca Ty, \u00c7ember’i \u00fcniversitede bir y\u0131l okuduktan sonra kurmu\u015ftur ve \u201c\u00f6nceden internette ayr\u0131 ve da\u011f\u0131n\u0131k halde duran her \u015feyi (kullan\u0131c\u0131lar\u0131n sosyal medya profillerini, \u00f6deme sistemlerini, muhtelif \u015fifreleri, e-posta hesaplar\u0131n\u0131, kullan\u0131c\u0131 adlar\u0131n\u0131, tercih ve ilgi alanlar\u0131n\u0131 ortaya koyan her \u00e7e\u015fit arac\u0131) bir araya getiren\u201d T\u00fcmle\u015fik \u0130\u015fletim Sistemi’nin mimar\u0131d\u0131r. Ty daha sonra internette anonimli\u011fi tamamen ortadan kald\u0131ran Ger\u00e7ekSen’i geli\u015ftirir: \u201cKi\u015fi ba\u015f\u0131na tek bir hesap, tek bir kimlik, tek bir \u015fifre, tek bir \u00f6deme sistemi. Birden fazla \u015fifre, birden fazla kimlik yoktu art\u0131k. Ayg\u0131tlar\u0131n\u0131z sizin kim oldu\u011funuzu anl\u0131yordu; sahip oldu\u011funuz tek kimlik -Ger\u00e7ekSen, sabit ve maskelenemez kimli\u011finiz- \u00f6deme yapan, \u00fcye olan, kar\u015f\u0131l\u0131k veren, g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleyen ve g\u00f6zden ge\u00e7iren, g\u00f6ren ve g\u00f6r\u00fclen ki\u015fiydi. Ger\u00e7ek ad\u0131n\u0131z\u0131 kullanmak zorundayd\u0131n\u0131z, o da kredi kartlar\u0131n\u0131za, bankan\u0131za ba\u011fl\u0131yd\u0131, dolay\u0131s\u0131yla \u00f6deme yapmak art\u0131k \u00e7ok basitti. \u00c7evrimi\u00e7i ya\u015fant\u0131n\u0131z boyunca tek bir d\u00fc\u011fmeniz olacakt\u0131.\u201d<\/p>\n
Ty sosyal a\u00e7\u0131dan uyumsuz bir karakterdir ve asperger sendromlu oldu\u011fu hakk\u0131nda s\u00f6ylentiler vard\u0131r (Ayn\u0131 s\u00f6ylendiler Bill Gates i\u00e7in de var). \u015eirketin halka arz\u0131ndan alt\u0131 ay kadar \u00f6nce Eamon Bailey ile Tom Stenton\u2019\u0131 i\u015fe alarak yat\u0131r\u0131mc\u0131lar\u0131n korkular\u0131n\u0131 dindirmi\u015ftir. Bailey ve \u00f6zellikle Stenton ise yenilik\u00e7i fikirleri paraya \u00e7evirme konusunda ustad\u0131rlar (Ty ile ortaklar\u0131n\u0131n ili\u015fkisi bir hacker olan Steve Wozniak ve yenilikleri paraya \u00e7evirme ustas\u0131 olan Steve Jobs’\u0131n ili\u015fkisini an\u0131msat\u0131yor).<\/p>\n
Bailey \u201ck\u0131r sa\u00e7l\u0131, elma yanakl\u0131, g\u00f6zlerinin i\u00e7i g\u00fclen, mutlu ve samimi\u201d biridir. Yaln\u0131z \u015firketin halka d\u00f6n\u00fck y\u00fcz\u00fc de\u011fil, \u00fctopyan\u0131n da simgesidir. \u201cHerkesin herkese ve bilinen her \u015feye k\u0131s\u0131ts\u0131z eri\u015fimi sa\u011fland\u0131\u011f\u0131nda hayat\u0131n daha g\u00fczel olaca\u011f\u0131na, m\u00fckemmel olaca\u011f\u0131na\u201d, \u201ca\u00e7\u0131kl\u0131\u011f\u0131n, t\u00fcm insanlar\u0131n birbirlerine tam ve kesintisiz eri\u015fiminin d\u00fcnyaya faydas\u0131 dokunaca\u011f\u0131na\u201d, \u201cd\u00fcnyan\u0131n nicedir bunu bekledi\u011fine, t\u00fcm ruhlar\u0131n birbirine ba\u011flanaca\u011f\u0131na\u201d ger\u00e7ekten inanan biridir. Ty’a g\u00f6re Bailey’in \u201ct\u00fcm bilgilerin, ki\u015fisel olsun ya da olmas\u0131n, herkes\u00e7e bilinmesi gerekti\u011fi fikri\u201d ba\u015fka bir \u00e7a\u011fda olsayd\u0131 \u201c\u00fcniversitenin birinde, eksantrik bir profes\u00f6r taraf\u0131ndan savunulan marjinal bir g\u00f6r\u00fc\u015ften ibaret\u201d olacakt\u0131r. Ama Bailey’in naifli\u011fi \u00c7ember’in CEO’su Stenton’un kapitalist ihtiraslar\u0131yla birle\u015fince Pandora’n\u0131n kutusu a\u00e7\u0131l\u0131r. Stenton, su kat\u0131lmam\u0131\u015f bir kapitalisttir ve ac\u0131mas\u0131zd\u0131r.<\/p>\n
\u00c7ember, \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131 i\u00e7in \u00fctopyan\u0131n ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi yerdir. \u00c7ember, \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n\u0131n sa\u011fl\u0131\u011f\u0131yla s\u00fcrekli yak\u0131ndan ilgilenmekte ve onlar\u0131 \u015firket yerle\u015fkesinde olabildi\u011fince tutabilmek i\u00e7in b\u00fcy\u00fck \u00e7aba g\u00f6stermektedir. \u00c7al\u0131\u015fanlar bir yandan \u00c7ember i\u00e7in delicesine \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken, di\u011fer yandan yerle\u015fkedeki sosyal etkinliklerle i\u015fg\u00fcc\u00fc yeniden \u00fcretilmektedir. \u00c7al\u0131\u015fanlar, sat\u0131n almak isteyebilecekleri hemen her \u015feyi yerle\u015fkede bulabilmekte, uyumak i\u00e7in kendi evine gitmek yerine \u00c7ember’in sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 konaklama olanaklar\u0131ndan yararlananlar\u0131n say\u0131s\u0131 her ge\u00e7en g\u00fcn artmaktad\u0131r. \u00c7al\u0131\u015fanlar, \u015firketlerini k\u00e2r amac\u0131yla kurulmu\u015f bir yer olarak alg\u0131lamazlar. “Burada \u0130nsanlar \u00c7al\u0131\u015f\u0131yor” yaz\u0131l\u0131 tabelalar\u0131n, \u00c7ember’in bir s\u00f6m\u00fcr\u00fc yeri de\u011fil, insanl\u0131\u011fa sayg\u0131 g\u00f6sterilen bir yer oldu\u011funu g\u00f6stermek i\u00e7in konuldu\u011fu s\u00f6ylenmektedir.<\/p>\n
Ba\u015fta Mae olmak \u00fczere \u00e7al\u0131\u015fanlar da Bailey gibi insanl\u0131\u011fa \u00e7ok yararl\u0131 i\u015fler yapt\u0131klar\u0131n\u0131, d\u00fcnyada aksayan \u015feylerle ve k\u00f6t\u00fcl\u00fckle m\u00fccadele ettiklerini d\u00fc\u015f\u00fcnmektedir. \u00c7ember’in Evcimen adl\u0131 telefon uygulamas\u0131 evi taray\u0131p i\u00e7erideki t\u00fcm \u00fcr\u00fcnlerin barkodlar\u0131n\u0131 saptamakta ve biten bir \u015fey varsa yenisini sipari\u015f etmektedir (Nesnelerin internetini anlatmak i\u00e7in s\u0131k s\u0131k kullan\u0131lan ak\u0131ll\u0131 buzdolab\u0131 \u00f6rne\u011fini hat\u0131rlayal\u0131m).<\/p>\n
Mae’nin eski erkek arkada\u015f\u0131 Mercer Evcimen hakk\u0131nda,<\/p>\n
\u201cBunu bana nas\u0131l satmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131lar biliyor musun? Her zamanki \u00fctopyac\u0131 bak\u0131\u015fla. \u0130sraf\u0131 azaltt\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylediler. Ma\u011fazalar m\u00fc\u015fterilerin ne istedi\u011fini bilirlerse a\u015f\u0131r\u0131 \u00fcretim, a\u015f\u0131r\u0131 nakliyat yapmazm\u0131\u015f, b\u00f6ylece sat\u0131n al\u0131nmayan \u00fcr\u00fcnleri \u00e7\u00f6pe atmak zorunda kalmazm\u0131\u015f. Sizin oradakilerin kabul ettirmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 her \u015fey gibi bu da kula\u011fa m\u00fckemmel geliyor ama yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z her \u015feyi daha fazla kontrole, daha fazla g\u00f6zleme tabi tutuyor.\u201d dedi\u011finde Mae buna \u015f\u00f6yle tepki g\u00f6sterir: \u201c\u00c7ember dedi\u011fin benim gibi insanlardan olu\u015fan bir grup. Bizim hep birlikte bir odada oturup sizi g\u00f6zetledi\u011fimizi, d\u00fcnyay\u0131 ele ge\u00e7irme planlar\u0131 yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 filan m\u0131 iddia ediyorsun?\u201d Mercer ise sorunun da bu oldu\u011funu ve kolektif olarak yapmakta olduklar\u0131 \u015feyden bireysel olarak bihaber olduklar\u0131n\u0131 s\u00f6yler ve liderlerinin iyiliksever g\u00f6r\u00fcn\u00fcm\u00fcne kanmamas\u0131 hakk\u0131nda onu uyar\u0131r.<\/p>\n
Ve daha sonra \u00e7ocuklar\u0131n ka\u00e7\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 engellemek i\u00e7in \u00e7ocuklara \u00e7ipler tak\u0131lmaya ba\u015flanmas\u0131 ve her vatanda\u015f\u0131n mutlaka bir \u00c7ember hesab\u0131 olmas\u0131n\u0131n zorunlu k\u0131l\u0131nmas\u0131yla \u00c7ember\u2019in kapanmak \u00fczere oldu\u011fu konu\u015fulmaya ba\u015flar. \u00c7ember hepimizi i\u00e7ine alacak \u015fekilde kapanmaktad\u0131r ve kimse onun d\u0131\u015f\u0131nda kalamayacakt\u0131r.<\/p>\n
Yarat\u0131c\u0131 fikirlerle dolup ta\u015fan ama yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131n tam olarak neye yola a\u00e7abilece\u011fini kestiremeyen Ty’ler; insanl\u0131\u011fa b\u00fcy\u00fck iyilikler yapt\u0131klar\u0131na ve d\u00fcnyadaki k\u00f6t\u00fcl\u00fcklere teknolojik \u00e7\u00f6z\u00fcmler getirdiklerine y\u00fcrekten inanan ve teknolojik \u00e7\u00f6z\u00fcmlerin yaratt\u0131\u011f\u0131 yeni sorunlar\u0131 yine ayn\u0131 yolla \u00e7\u00f6zmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken bir girdaba yakalanan Bailey’ler; bir \u00fctopyan\u0131n i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131na y\u00fcrekten inanan ve sorgulayamayan kolektif zekan\u0131n par\u00e7as\u0131 Mae’ler; ekonomik zenginlikten sonra politik g\u00fc\u00e7 h\u0131rs\u0131na kap\u0131lan Stenton’lar… Her biri, g\u00fcn\u00fcm\u00fcz ger\u00e7ekli\u011finin bir par\u00e7as\u0131d\u0131r. \u00c7emberin daralmas\u0131 da \u00f6yle… Bilgi ak\u0131\u015f\u0131n\u0131n tamamen kontrol edilmesi; t\u00fcm parasal i\u015flemlerin, t\u00fcm sa\u011fl\u0131k ve DNA verilerinin, ki\u015fisel hayat\u0131n iyi k\u00f6t\u00fc her par\u00e7as\u0131n\u0131n tek bir kanaldan akarak bir merkezde toplanmas\u0131 bir kar\u015f\u0131 \u00fctopyad\u0131r; ama daha k\u00f6t\u00fcs\u00fc bunun Bailey gibi insanlar\u0131n \u00fctopyas\u0131 olmas\u0131 ve Mae gibi insanlar\u0131 da pe\u015finden s\u00fcr\u00fckleyebilmesidir.<\/p>\n
Buna kar\u015f\u0131 ne yap\u0131labilir? \u00d6nce sorunun fark\u0131nda olmak gerekmektedir. Hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fckler konusunda toplumun en duyarl\u0131 kesimleri bile \u00fctopya diye pazarlanan gelece\u011fin etkisi alt\u0131ndad\u0131r. Arap Bahar\u0131 ve ayn\u0131 d\u00f6nemde d\u00fcnyay\u0131 sallayan “\u0130syan ve Umut A\u011flar\u0131” bir\u00e7ok insan\u0131 yak\u0131ndan etkilemi\u015f ve de teknoloji \u015firketlerinin politikalar\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda etkisizle\u015ftirmi\u015ftir. “Tamam, mahremiyet ihlali ve g\u00f6zetim gibi sorunlar olabilir. Ama M\u0131s\u0131r, Wall Street, Tunus, T\u00fcrkiye, \u0130ran vb \u00f6rneklerde oldu\u011fu gibi sosyal medyan\u0131n, en ba\u015fta Facebook ve Twitter’\u0131n, sosyal hareketlerdeki inkar edilemez rol\u00fc de var.” denilmektedir.<\/p>\n
\u00c7ember’de Bailey de her yana yerle\u015ftirecekleri ve fark edilmesi \u00e7ok zor De\u011fi\u015fimiG\u00f6r kameralar\u0131n\u0131 tan\u0131t\u0131rken de ayn\u0131 \u00f6rne\u011fe dayanmaktad\u0131r. Tahrir Meydan\u0131’ndaki kameralardan ekranlara yans\u0131yan g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler o kadar nettir ki askerlerin isim etiketleri, hatta insanlar\u0131n y\u00fczlerindeki ter damlac\u0131klar\u0131 se\u00e7ilebilmektedir. De\u011fi\u015fimiG\u00f6r kameralar\u0131 sayesinde \u201c\u015fiddet uygulayan her asker an\u0131nda, sonsuza dek silinmeyecek bi\u00e7imde kay\u0131tlara ge\u00e7er. Bir sava\u015f su\u00e7undan ya da ba\u015fka bir \u015feyden yarg\u0131lanmalar\u0131 g\u00fcndeme gelebilir. Meydan\u0131 gazetecilerden temizleseler bile kameralar h\u00e2l\u00e2 orada. Onlar\u0131 bulup ortadan kald\u0131rmay\u0131 istedikleri kadar denesinler, \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck olduklar\u0131 i\u00e7in nerede olduklar\u0131n\u0131, kimler taraf\u0131ndan ne zaman, nereye yerle\u015ftirilmi\u015f olduklar\u0131m asla tam olarak bilemeyecekler. G\u00fc\u00e7lerini k\u00f6t\u00fcye kullanmalar\u0131n\u0131 engelleyecek bu. D\u00fc\u015f\u00fcnsenize, s\u0131radan bir asker, bir kad\u0131n\u0131 yerlerde s\u00fcr\u00fcklerken onlarca kamera taraf\u0131ndan g\u00f6r\u00fcnt\u00fclenip sonsuza dek damgalanaca\u011f\u0131ndan korkmaz m\u0131 art\u0131k?\u201d<\/p>\n
Bailey’in kitapta s\u00fcrekli dile getirdi\u011fi ve Mae’yi de ikna etti\u011fi tez budur. \u015eeffafl\u0131k oldu\u011fu zaman insanlar izlendiklerini bildiklerinden su\u00e7 i\u015flemeyeceklerdir. Ne s\u0131radan insanlar ne de o an i\u00e7in g\u00fcc\u00fc elinde tutan yetkililer… Asl\u0131nda sosyal medyan\u0131n, aktivistlerin g\u00f6z\u00fcnde me\u015fruluk kazanmas\u0131n\u0131n en b\u00fcy\u00fck nedenlerinden biri de ana ak\u0131m medyan\u0131n sessiz kald\u0131\u011f\u0131 durumlarda gerekli \u015feffafl\u0131\u011f\u0131 sa\u011flayabilmesidir.<\/p>\n
A\u011f dayal\u0131 toplumsal hareketler d\u00fcnyan\u0131n d\u00f6rt bir yan\u0131nda (Arap \u00fclkelerinde, ABD’de, T\u00fcrkiye’de, Yunanistan’da, \u0130spanya’da) h\u0131zla kitleselle\u015fmi\u015f ve bir s\u00fcre sonra b\u00fcy\u00fck bir \u00e7o\u011funlu\u011fu ba\u015fka siyasi hareketlere evrilemeden s\u00f6n\u00fcmlenmi\u015ftir. Teknolojinin siyaset ve toplum \u00fczerindeki etkisi \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fan, Chapel Hill Kuzey Karolina \u00dcniversitesi\u2019nden Zeynep T\u00fcfek\u00e7i’nin Twitter and Tear Gas: The Power and Fragility of Networked Protest<\/em> (Twitter ve Biber Gaz\u0131: A\u011fa Dayal\u0131 Protestolar\u0131n G\u00fcc\u00fc ve K\u0131r\u0131lganl\u0131\u011f\u0131) adl\u0131 kitab\u0131 dijital teknolojiler ve \u00f6zellikle sosyal a\u011flar hakk\u0131nda y\u0131llard\u0131r tekrarlanan tezlerin d\u0131\u015f\u0131nda yeni a\u00e7\u0131l\u0131mlar sunuyor.<\/p>\n T\u00fcfek\u00e7i, Zapatistalar\u2019dan beri dijital teknolojiler ve toplumsal hareketler ili\u015fkisini ara\u015ft\u0131rmakta. 90’l\u0131 y\u0131llar\u0131n sonunda Zapatistalar\u2019\u0131n efsane komutan\u0131 Marcos’un internette dola\u015fan s\u00f6zleri muhalifler a\u00e7\u0131s\u0131ndan yeni bir d\u00f6nemin habercisiydi. T\u00fcfek\u00e7i, 1997 y\u0131l\u0131nda Zapatistalar’\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 Meksika’n\u0131n Chiapas b\u00f6lgesine gitti\u011finde de\u011fil internet, elektrik bile yoktur. Ama Zapatistalar, neoliberalizme kar\u015f\u0131 m\u00fccadelelerini internetle t\u00fcm d\u00fcnyaya duyurmay\u0131 denemi\u015f ve bunda da ba\u015far\u0131l\u0131 olmu\u015ftur. Daha sonra dijital teknolojileri yo\u011fun olarak kullanmaya ba\u015flayan k\u00fcreselle\u015fme kar\u015f\u0131t\u0131 hareketler gelir ve ard\u0131ndan Manuel Castells’in “\u0130syan ve Umut A\u011flar\u0131” ad\u0131n\u0131 verdi\u011fi \u00f6rnekler ortaya \u00e7\u0131kar.<\/p>\n T\u00fcm bu hareketlerde dijital teknolojilerin \u00fc\u00e7 \u00f6nemli etkisi vard\u0131r. Birincisi, toplumsal hareketler geleneksel medyan\u0131n neyin haber de\u011feri ta\u015f\u0131y\u0131p neyin ta\u015f\u0131mad\u0131\u011f\u0131 konusundaki karar verici tekelini dijital teknolojiler yard\u0131m\u0131yla k\u0131rabilmi\u015flerdir. Toplumsal hareketler geleneksel medyada \u00e7o\u011fu zaman y\u0131k\u0131c\u0131 ve k\u0131\u015fk\u0131rt\u0131c\u0131 eylemler ba\u011flam\u0131nda yer bulabilmekteyken dijital teknolojiler toplumsal hareketlere kendi anlat\u0131lar\u0131n\u0131 olu\u015fturma \u015fans\u0131 vermi\u015ftir. Art\u0131k toplumsal olaylarda geleneksel medyan\u0131n s\u0131n\u0131rl\u0131 say\u0131daki kameralar\u0131 yoktur. \u00c7ok say\u0131da kamera, olaylar\u0131 farkl\u0131 a\u00e7\u0131lardan \u00e7ekmektedir. Aktivistlerin ellerindeki kameralar, g\u00f6zetleyenlerin g\u00f6zetlenebilmesini sa\u011flam\u0131\u015f ve elde edilen g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler sosyal medyada payla\u015f\u0131larak geleneksel medyan\u0131n sistemli bir bi\u00e7imde g\u00f6rmezden geldi\u011fi olaylar t\u00fcm d\u00fcnyan\u0131n dikkatine sunulabilmi\u015ftir. Dijital teknolojilerin ikinci etkisi, insanlar\u0131n yak\u0131n \u00e7evrelerinin \u00f6tesinde de ba\u011flant\u0131lar olu\u015fturabilir hale gelmesidir. Politik bildirimler normal \u015fartlarda ula\u015f\u0131lmas\u0131 zor olan insanlara do\u011fru h\u0131zla ilerleyebilmi\u015ftir. Ayr\u0131ca insanlar sosyal a\u011flar sayesinde kendileriyle hemfikir, gidi\u015fattan rahats\u0131z olan \u00e7ok say\u0131da insan oldu\u011funu, k\u0131sacas\u0131 yaln\u0131z olmad\u0131klar\u0131n\u0131, fark edebilmi\u015f ve bu ki\u015filerle etkile\u015fime ge\u00e7ebilmi\u015ftir. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc etkisi ise toplumsal hareketlerin koordinasyonunu kolayla\u015ft\u0131rm\u0131\u015f olmas\u0131d\u0131r. Aktivistler ak\u0131ll\u0131 telefonlar\u0131yla, eylem alan\u0131nda daha \u00f6nce sadece kolluk kuvvetlerinin sahip oldu\u011fu ileti\u015fim g\u00fcc\u00fcne sahip olabilmi\u015ftir.<\/p>\n Dijital teknolojilerin ve \u00f6zellikle sosyal a\u011flar\u0131n bu \u00f6zellikleri tekrar tekrar anlat\u0131lmaktad\u0131r. Fakat a\u011fa dayal\u0131 toplumsal hareketler, dijital teknolojilerle elde ettikleri avantajlara ra\u011fmen neden bir s\u00fcre sonra somut bir kazan\u0131m elde edemeden \u00e7\u00f6z\u00fclmektedir?<\/p>\n T\u00fcfek\u00e7i (2017), bu soruyu yan\u0131tlarken \u015eerpalar’\u0131n yard\u0131m\u0131yla Everest’e t\u0131rmanan da\u011fc\u0131lar\u0131n hikayesini anlatmaktad\u0131r. \u015eerpalar, Nepal’in da\u011fl\u0131k kesiminde, \u00f6zellikle Himalayalar’da ya\u015fayan bir halkt\u0131r. Everest’e t\u0131rmanmak isteyen da\u011fc\u0131lara sunduklar\u0131 destek \u015eerpalar’\u0131n \u00f6nemli gelir kaynaklar\u0131ndan biridir. \u015eerpalar, daha tecr\u00fcbesiz da\u011fc\u0131lar\u0131n bile Everest’e t\u0131rmanabilmesine yard\u0131mc\u0131 olmaktad\u0131r. \u015eerpalar, da\u011fc\u0131lar i\u00e7in fazladan oksijen t\u00fcpleri bulundurmakta, merdivenleri ve ipleri haz\u0131rlamakta, \u00e7ad\u0131rlar\u0131 kurmakta, yemeklerini pi\u015firmekte ve hatta s\u0131rt \u00e7antalar\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Baz\u0131 yerlerde, t\u0131rmananlar\u0131n i\u015fini kolayla\u015ft\u0131rmak i\u00e7in kal\u0131c\u0131 ipler vard\u0131r. B\u00f6ylece fazla da\u011fc\u0131l\u0131k tecr\u00fcbesi olmadan da bir \u00e7ok insan Everest’e t\u0131rmanabilmektedir. \u015eerpalar\u2019\u0131n bu hizmetiyle Everest\u2019e t\u0131rmananlar\u0131n say\u0131s\u0131n\u0131n artmas\u0131 “Everest’in zirvesi yol ge\u00e7en han\u0131 m\u0131 oldu?” sorusunu g\u00fcndeme getirmi\u015ftir (http:\/\/www.bbc.com\/turkce\/ozeldosyalar\/2013\/05\/130528_everest_sorunlar<\/a>). Fakat Everest, hala Everest’tir. \u015eerpalar’\u0131n hizmetlerine ra\u011fmen t\u0131rman\u0131\u015f hala tehlike ve zorluklarla doludur. Y\u00fcksek rak\u0131mlardaki ince hava, \u015eerpalar’\u0131n ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 oksijen t\u00fcpleriyle a\u015f\u0131labilmektedir. Ama her \u015fey d\u00fczg\u00fcn giderse! Ani bir f\u0131rt\u0131na, bozulan bir oksijen t\u00fcp\u00fc, \u00e7\u0131\u011f gibi beklenmedik durumlar Everest’e t\u0131rmanmak i\u00e7in gerekli olan yetene\u011fi edinememi\u015f da\u011fc\u0131lar\u0131 y\u00fckseklerde \u00e7aresiz b\u0131rakmakta ve t\u0131rman\u0131\u015f \u00f6l\u00fcmle sonu\u00e7lanabilmektedir. T\u00fcfek\u00e7i (2017), da\u011fc\u0131lar\u0131n Everest\u2019e t\u0131rmanabilmek i\u00e7in gerekli yetenekleri daha \u00f6nceki t\u0131rman\u0131\u015flar\u0131nda edinmesinin ve geli\u015ftirmesinin onlara avantaj sa\u011flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve gerekli yetenekler olmadan, \u015eerpalar\u2019\u0131n yo\u011fun deste\u011fiyle yap\u0131lan t\u0131rman\u0131\u015flar\u0131n herhangi bir zor durumda haz\u0131rl\u0131ks\u0131zl\u0131k nedeniyle ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131kla sonu\u00e7land\u0131\u011f\u0131n\u0131 vurgulamaktad\u0131r.<\/p>\n T\u00fcfek\u00e7i’ye (2017) g\u00f6re a\u011fa dayal\u0131 toplumsal hareketlerde de benzer bir sorun ya\u015fanmaktad\u0131r. Hareketler, ge\u00e7mi\u015fe g\u00f6re \u00e7ok daha b\u00fcy\u00fck bir h\u0131zla insanlar\u0131 soka\u011fa d\u00f6kebilmekte, ama sonras\u0131nda kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kald\u0131klar\u0131 sorunlar\u0131 a\u015fabilecek taktik esnekli\u011fe sahip olamad\u0131klar\u0131ndan bocalamaktad\u0131rlar. Taktiklerini de\u011fi\u015fen ko\u015fullara g\u00f6re uyarlayamamakta, taleplerini m\u00fczakere edememekte ve politika de\u011fi\u015fiklikleri i\u00e7in kararl\u0131 bir duru\u015f g\u00f6sterememektedirler.<\/p>\n T\u00fcfek\u00e7i (2017), ABD’deki Sivil Haklar Hareketi ile g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki a\u011fa dayal\u0131 toplumsal hareketleri kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmakta, Sivil Haklar Hareketi’nin b\u00fcy\u00fcrken geli\u015ftirdi\u011fi kolektif karar alma s\u00fcre\u00e7lerinin onu krizlere kar\u015f\u0131 daha dayan\u0131kl\u0131 yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve de\u011fi\u015fen \u015fartlara g\u00f6re taktiksel de\u011fi\u015fikliklere gidebildi\u011fini belirtmektedir. \u0130lk ba\u015fta s\u0131radan ve angarya gibi g\u00f6r\u00fcnen \u00f6rg\u00fctlenme, lojistik ve koordinasyon i\u00e7in harcanan zaman geleneksel hareketleri olgunla\u015ft\u0131rmaktad\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla, \u00f6nceden insanlar\u0131n ve \u00f6rg\u00fctlerin bir araya gelerek uzun ve zorlu bir \u00e7al\u0131\u015fmayla \u00f6rg\u00fctledikleri y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015fler, protestolar ve boykotlar karar alma mekanizmalar\u0131n\u0131 da bu s\u00fcre\u00e7 i\u00e7inde \u00f6rmektedir. Herhangi bir sorunla kar\u015f\u0131la\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, geri ad\u0131m at\u0131laca\u011f\u0131nda ya da m\u00fczakere yoluna gidilece\u011finde hareket bunun i\u00e7in gerekli yetenekleri edinmi\u015f olmaktad\u0131r.<\/p>\n \u015eimdi ise bu tipte \u00e7al\u0131\u015fmalara gerek kalmadan b\u00fcy\u00fck hareketler ortaya \u00e7\u0131kmakta, ama en temel konularda bile \u00f6zellikle konsens\u00fcste \u0131srarc\u0131 olmalar\u0131 nedeniyle kritik durumlarda karar al\u0131p harekete yeni bir y\u00f6n verememektedirler. G\u00fcn\u00fcm\u00fcz hareketleri, kat\u0131l\u0131mc\u0131l\u0131\u011fa \u00f6nem vermekte, lidersizli\u011fi savunmakta ve yatay \u00f6rg\u00fctlenmeleri tercih etmektedir. Temsili demokrasinin bitti\u011fine inan\u0131lmakta ve liderlere g\u00fcvenilmemektedir. T\u00fcfek\u00e7i (2017), formel \u00f6rg\u00fctlenmeler, liderlik ve geni\u015f bir altyap\u0131 olu\u015fturulmadan hareket edebilme arzusunu yaratan\u0131n dijital teknolojiler olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, 1960’l\u0131 y\u0131llarda da bunun izlerini g\u00f6rmenin m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funu belirtmektedir. 2010 sonras\u0131 d\u00f6nemde bu arzular\u0131n\u0131 dijital teknolojiler yard\u0131m\u0131yla ger\u00e7ekle\u015ftirebilecekler ve b\u00fcrokratik yap\u0131lanmalar yerine, ki\u015filerin s\u00fcre\u00e7 i\u00e7inde ortaya \u00e7\u0131k\u0131p inisiyatif ald\u0131\u011f\u0131 \u00f6rg\u00fctlenmeler geli\u015ftireceklerdir. Ancak en b\u00fcy\u00fck zaaflar\u0131 da tercih ettikleri bu \u00f6rg\u00fctlenme modelinden kaynaklanacakt\u0131r.<\/p>\n H\u00fck\u00fcmetler de ilk ba\u015fta a\u011fa dayal\u0131 toplumsal hareketler kar\u015f\u0131s\u0131nda bocalam\u0131\u015f ve kar\u015f\u0131lar\u0131nda m\u00fczakere edilebilecek veya etkisizle\u015ftirilecek bir liderli\u011fin olmamas\u0131n\u0131n s\u0131k\u0131nt\u0131s\u0131n\u0131 ya\u015fam\u0131\u015flard\u0131r. Ancak h\u00fck\u00fcmetler, ilk ba\u015ftaki \u015fa\u015fk\u0131nl\u0131klar\u0131ndan k\u0131sa bir s\u00fcre sonra bu hareketlerin \u00f6rg\u00fctsel zaaflar\u0131n\u0131 fark edeceklerdir. T\u00fcfek\u00e7i (2017) geleneksel toplumsal hareketlerin \u00f6rg\u00fctledi\u011fi bir y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015f veya boykotun h\u00fck\u00fcmete hareketin g\u00fcc\u00fcn\u00fc ve sonras\u0131 i\u00e7in kararl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterdi\u011fini, a\u011fa dayal\u0131 toplumsal hareketlerin bir araya getirdi\u011fi insanlar\u0131n ise bu mesaj\u0131 veremedi\u011fi \u00fczerinde durmaktad\u0131r.<\/p>\n 2011’de M\u00fcbarek h\u00fck\u00fcmetinin eylemcilere kar\u015f\u0131 tavr\u0131 ve yapt\u0131\u011f\u0131 hatalar di\u011fer h\u00fck\u00fcmetler i\u00e7in \u00f6nemli dersler i\u00e7ermektedir. M\u00fcbarek Facebook’daki hareketlili\u011fin bu kadar tehlikeli olabilece\u011fini \u00f6ng\u00f6rememi\u015ftir. Ama M\u00fcbarek’in as\u0131l hatas\u0131 olaylar b\u00fcy\u00fcmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131nda internet eri\u015fimini kesmek olmu\u015ftur. Fakat dijital \u00e7a\u011fda geleneksel anlam\u0131yla sans\u00fcr eskisi kadar etkili olamad\u0131\u011f\u0131 gibi “Streisand etkisi” [3] olarak adland\u0131r\u0131lan bir durum da yaratabilmektedir. \u0130nternet \u00f6ncesi d\u00f6nemde bir film, gazete veya kitap sans\u00fcrlendi\u011finde buna farkl\u0131 yollardan eri\u015fim zor oldu\u011fu gibi aktivistlerin di\u011fer insanlar\u0131n sans\u00fcrlenen i\u00e7eri\u011fe eri\u015fimini sa\u011flamas\u0131 daha da zordur. M\u00fcbarek’in internet eri\u015fimini k\u0131s\u0131tlamas\u0131 ise aktivistlerin haberleri d\u00fcnyaya aktarmas\u0131na engel olamam\u0131\u015ft\u0131r. Streisand etkisi sonucunda gizlenmek istenen \u015fey daha b\u00fcy\u00fck merak uyand\u0131rm\u0131\u015f ve insanlar konuyu daha \u00e7ok de\u015fip yaym\u0131\u015ft\u0131r. Aktivistler, insanlar\u0131n dikkatini Tahrir Meydan\u0131’na \u00e7ekmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken M\u00fcbarek’in eri\u015fimi k\u0131s\u0131tlamas\u0131 sonucunda merak artm\u0131\u015f ve daha \u00e7ok insan Tahrir Meydan\u0131’nda olanlarla ilgilenmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Ayr\u0131ca meydandaki yak\u0131nlar\u0131ndan haber alamayan insanlar da Tahrir’e ko\u015fmu\u015flard\u0131r.<\/p>\n M\u00fcbarek’ten bug\u00fcne h\u00fck\u00fcmetler art\u0131k eskisi gibi acemice davranmamaktad\u0131r. H\u00fck\u00fcmetlerin yeni sans\u00fcr uygulamalar\u0131 \u00e7ok daha inceliklidir ve h\u00fck\u00fcmetler hareketlerin sinyallerini daha do\u011fru de\u011ferlendirebilmektedir. Bu ba\u011flamda T\u00fcfek\u00e7i’nin (2017) toplumsal hareketlerin kapasiteleri ve verdikleri sinyaller hakk\u0131ndaki tart\u0131\u015fmas\u0131 olduk\u00e7a ayd\u0131nlat\u0131c\u0131d\u0131r.<\/p>\n T\u00fcfek\u00e7i (2017) toplumsal hareketlerin g\u00fcc\u00fcn\u00fcn sadece harekete kat\u0131lan insanlar\u0131n say\u0131s\u0131 ve enerjikli\u011fi ile de\u011ferlendirilemeyece\u011fini, hareketin bir sosyal de\u011fi\u015fimi sa\u011flamadaki kolektif yetene\u011fine bakman\u0131n gerekli oldu\u011funu savunmaktad\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla harekete kat\u0131lan insan say\u0131s\u0131 gibi \u00e7\u0131kt\u0131lardan \u00f6te hareketin bir anlat\u0131 olu\u015fturabilme, se\u00e7imsel veya kurumsal de\u011fi\u015fiklik yaratabilme veya stat\u00fckoyu bozabilme yeteneklerini tart\u0131\u015fmak, \u00f6zellikle dijital teknolojiler yard\u0131m\u0131yla \u00f6rg\u00fctlenen toplumsal hareketlerde daha a\u00e7\u0131klay\u0131c\u0131 olacakt\u0131r.<\/p>\n Anlat\u0131 olu\u015fturabilme kapasitesi, hareketin kendi hikayesini kendine g\u00f6re anlatabilmesini, insanlar\u0131 ikna ederken hareketin me\u015fruiyet zeminini olu\u015fturmas\u0131n\u0131 sa\u011flamaktad\u0131r. Hareket, insanlar\u0131n dikkatini \u00e7ekebilmeli ve belirli bir anlat\u0131n\u0131n do\u011frulu\u011funa onlar\u0131 inand\u0131rabilmelidir. Anlat\u0131 olu\u015fturabilme kapasitesi hareketin kendi d\u0131\u015f\u0131ndaki insanlar\u0131 hedeflerinin \u00f6nemine ve hareketin me\u015frulu\u011funa ikna edebilmesi i\u00e7in gereklidir. Fakat ayn\u0131 zamanda hareket kendi \u00fcyelerini de ikna etmek zorundad\u0131r; \u00e7\u00fcnk\u00fc uzun, riskli ve ba\u015far\u0131s\u0131 \u015fans\u0131n\u0131n az oldu\u011fu bir yolda \u00e7e\u015fitli riskler almalar\u0131 gerekecektir. Ku\u015fkusuz dijital teknolojilerin toplumsal hareketlere en b\u00fcy\u00fck katk\u0131s\u0131 kendi anlat\u0131 kapasitesini art\u0131rmak olmu\u015ftur. Hareketler, ana ak\u0131m medyan\u0131n g\u00f6rmedi\u011fi veya g\u00f6rmek istemedi\u011fi konular\u0131, kendi bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131lar\u0131ndan aktarabilmi\u015flerdir.<\/p>\n Se\u00e7imsel veya kurumsal de\u011fi\u015fiklik yaratabilme kapasitesi \u00f6zellikle temsili demokrasinin ve se\u00e7imlerin \u00f6nemli oldu\u011fu yerlerde \u00f6nemlidir. E\u011fer hareketin se\u00e7imlere etki edebilme g\u00fcc\u00fc varsa siyaset\u00e7iler hareketin taleplerine kar\u015f\u0131 daha duyarl\u0131 olacakt\u0131r. Ancak hareketin h\u00fck\u00fcmeti iktidara getiren se\u00e7menler \u00fczerinde bir etkisi yoksa, muhalefete deste\u011fi art\u0131rm\u0131yorsa se\u00e7imsel de\u011fi\u015fiklik yaratabilme kapasitesinin olmad\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenebilir. Yunanistan’daki Syriza ve Podemos d\u0131\u015f\u0131ndaki bir \u00e7ok hareket temsili demokrasiye g\u00fcvensizlikleri nedeniyle bu kapasiteyi geli\u015ftirmekten bilin\u00e7li olarak uzak durmu\u015ftur.<\/p>\n Stat\u00fckoyu bozabilme veya i\u015fleyi\u015fi aksatabilme kapasitesi ise etkili fakat y\u00f6netilmesi zor bir s\u00fcreci gerektirmektedir. Bu yol kapatma ve meydanlar\u0131n i\u015fgali ile olabilece\u011fi gibi Amerikan Sivil Haklar Hareketi’ndeki gibi uzun s\u00fcreli boykotlarla veya Mahatma Gandhi’de oldu\u011fu gibi sivil itaatsizlik eylemleriyle yap\u0131l\u0131r. Hareketin \u00e7ok dikkatli olmas\u0131 gerekmektedir, \u00f6rne\u011fin hareket, insanlar otob\u00fcsleri boykot ederken onlar i\u00e7in alternatifler geli\u015ftiremiyorsa ve de\u011fi\u015fen ko\u015fullara g\u00f6re taktik esnekli\u011fe sahip de\u011filse eylemlerinin geri tepme ihtimali y\u00fcksektir. Toplumda tepki ve kendi \u00fcyeleri aras\u0131nda y\u0131lg\u0131nl\u0131k yaratma ihtimalleri de vard\u0131r.<\/p>\n H\u00fck\u00fcmetler karar al\u0131rken hareketlerin bu (ve di\u011fer) yeteneklerinden yay\u0131lan sinyalleri de\u011ferlendirirler. M\u00fcbarek’in hatas\u0131 bu sinyalleri yanl\u0131\u015f de\u011ferlendirmek ve yapt\u0131\u011f\u0131 hamlelerle muhalif hareketi g\u00fc\u00e7lendirmek, \u00f6zellikle anlat\u0131 kapasitesini art\u0131rmak olmu\u015ftur. T\u00fcfek\u00e7i (2017), do\u011fada ve bireysel ili\u015fkilerde oldu\u011fu gibi toplumsal hareketler i\u00e7in de verilen sinyallerin \u00f6nemli oldu\u011funa dikkat \u00e7ekmektedir. Verilen sinyaller ger\u00e7ek veya aldat\u0131c\u0131 olabilir. \u00d6rne\u011fin bir\u00e7ok zehirli hayvan parlak renklere sahiptir. Avc\u0131 hayvanlar bunlar\u0131 yememeleri gerekti\u011fini bilirler. Baz\u0131 hayvanlar ise zehirsiz olmalar\u0131na ra\u011fmen bu zehirli hayvanlar\u0131 taklit edip “ben parlak renkliyim, zehirli olabilirim” sinyali vererek av olmaktan kurtulabilmektedir. Ya da geyi\u011fin g\u00fc\u00e7l\u00fc boynuzlar\u0131 daha zay\u0131f olanlar\u0131 meydan okumadan al\u0131koymaktad\u0131r. G\u00fcndelik hayatta da bir\u00e7ok insan kar\u015f\u0131s\u0131ndakini giyiminden, tak\u0131lar\u0131ndan veya kulland\u0131\u011f\u0131 arabadan ald\u0131\u011f\u0131 sinyallere g\u00f6re de\u011ferlendirmektedir. Dolay\u0131s\u0131yla toplumsal hareketler, anlat\u0131 olu\u015fturma kapasiteleri hakk\u0131nda verdikleri sinyallerle h\u00fck\u00fcmetler \u00fczerinde etkili olabilmi\u015ftir. Bu nedenle h\u00fck\u00fcmetlerin \u00f6zellikle hareketlerin anlat\u0131 kapasitesiyle ba\u015f edebilmeye y\u00f6nelik etkili ad\u0131mlar att\u0131klar\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir.<\/p>\n M\u00fcbarek’in uygulad\u0131\u011f\u0131 sans\u00fcr do\u011frudan internet eri\u015fimini engellemek i\u00e7indir ve yeterince ba\u015far\u0131l\u0131 olamam\u0131\u015ft\u0131r. T\u00fcfek\u00e7i (2017), \u00f6nceden eri\u015fim engellemeyle ger\u00e7ekle\u015ftirilen sans\u00fcr\u00fcn art\u0131k dikkati ve oda\u011f\u0131 da\u011f\u0131tarak, enformasyonun g\u00fcvenirli\u011fini ku\u015fkulu hale getirerek ger\u00e7ekle\u015ftirildi\u011fini belirtmektedir. \u00d6nceden enformasyon daha k\u0131tt\u0131r ve bunu kitlelere eri\u015ftirebilmek i\u00e7in s\u0131n\u0131rl\u0131 say\u0131da ara\u00e7 vard\u0131r. Enformasyona ve bunu yayma ara\u00e7lar\u0131na eri\u015fimi engellemek etkili bir sans\u00fcr arac\u0131 olabilmektedir. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde ise a\u015f\u0131r\u0131 enformasyon vard\u0131r ve as\u0131l sorun bu enformasyon bollu\u011fu i\u00e7inde enformasyonun ger\u00e7ekli\u011fini tespit edebilmektir. Son y\u0131llarda h\u00fck\u00fcmetler, a\u015f\u0131r\u0131 enformasyonun dikkat da\u011f\u0131t\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131ndan yararlanarak farkl\u0131 stratejiler geli\u015ftirmi\u015flerdir. \u00d6rne\u011fin, yalan haberler yay\u0131larak insanlar\u0131n her \u015feyden ku\u015fku duymas\u0131 sa\u011flanmakta, trol ordular\u0131yla aktivistler bezdirilmekte veya tart\u0131\u015fman\u0131n oda\u011f\u0131 ba\u015fka y\u00f6ne kayd\u0131r\u0131larak dikkat da\u011f\u0131t\u0131lmaktad\u0131r. T\u00fcfek\u00e7i’ye (2017) g\u00f6re art\u0131k bir\u00e7ok h\u00fck\u00fcmet, engelleme veya biber gaz\u0131 kullanma gibi gerginli\u011fi art\u0131ran ve kimi zaman hareketleri g\u00fc\u00e7lendirebilen y\u00f6ntemlerdense g\u00f6rmezden gelip beklemenin daha iyi bir yol oldu\u011funu \u00f6\u011frenmi\u015ftir. Tabi g\u00f6rmezden gelme, toplumsal hareketin daha \u00e7ok g\u00fc\u00e7lenmesiyle de sonu\u00e7lanabilece\u011finden h\u00fck\u00fcmetlerin do\u011fru dengeyi bulmak gibi bir zorluklar\u0131 vard\u0131r. Bu nedenle her h\u00fck\u00fcmet, internet kullan\u0131m\u0131n\u0131n yayg\u0131nl\u0131\u011f\u0131na, kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya oldu\u011fu muhalefetin durumuna veya sorunlar\u0131n d\u00fczeyine g\u00f6re farkl\u0131 stratejilere ba\u015fvurabilmektedir.<\/p>\n Yaz\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131nda da belirtti\u011fim gibi g\u00fcn\u00fcm\u00fczde 1984 denilince akla gelen \u00fclkelerin ba\u015f\u0131nda \u00c7in gelmektedir. \u00c7in, \u00fclkesini yabanc\u0131 etkilerden in\u015fa etti\u011fi B\u00fcy\u00fck G\u00fcvenlik Duvar\u0131 ile korumaktad\u0131r ve \u00fclkede Facebook, Twitter gibi sosyal medya platformlar\u0131 kullan\u0131lmamaktad\u0131r. Fakat \u00c7in’in yerel internet altyap\u0131s\u0131 bu platformlara ihtiya\u00e7 duyulmayacak kadar zengindir: kendi sohbet uygulamalar\u0131 ve sosyal a\u011flar\u0131 vard\u0131r. Ayr\u0131ca yerel yaz\u0131l\u0131m end\u00fcstrisi de geli\u015fkindir. Y\u00fcz milyonlarca kullan\u0131c\u0131 birbirine ba\u011fl\u0131d\u0131r ve milyarlarca mesaj al\u0131\u015fveri\u015fi yap\u0131lmaktad\u0131r. \u00c7in’in d\u00fcnyadaki toplumsal hareketlerin geli\u015fimini yak\u0131ndan takip etti\u011fi ve \u00f6nemli dersler \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. \u00c7o\u011fu zaman an\u0131nda m\u00fcdahale etmek yerine bekle-g\u00f6r takti\u011fini uygulamaktad\u0131r. \u00c7in’in sans\u00fcr sistemi bir \u00e7ok \u00fclkede oldu\u011fu gibi h\u00fck\u00fcmetlerin rahats\u0131z oldu\u011fu ve tehdit edici buldu\u011fu i\u00e7eri\u011fin engellenmesi \u00fczerine kurulu de\u011fildir. Harvard \u00dcniversitesi taraf\u0131ndan, milyonlarca posta \u00fczerinde yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rma \u00c7in H\u00fck\u00fcmeti’ni veya Kom\u00fcnist Parti’yi ele\u015ftiren mesajlara y\u00f6nelik \u00f6zel bir sans\u00fcr\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir. H\u00fck\u00fcmete ve liderlere y\u00f6nelik sert ele\u015ftiriler bile sans\u00fcrden ge\u00e7ebilmektedir. Sans\u00fcrlenen postalar ise kolektif eylemi te\u015fvik etme potansiyeline sahip olanlard\u0131r. E\u011fer ayn\u0131 b\u00f6lgeden birlikte hareket etmeyi \u00f6zendiren postalar at\u0131l\u0131yorsa, i\u00e7erik ne olursa olsun (h\u00fck\u00fcmet politikalar\u0131n\u0131 desteklese bile) postan\u0131n engellendi\u011fi fark edilmi\u015ftir. Ayr\u0131ca ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar h\u00fck\u00fcmete ba\u011fl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fan bir grubun varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 da tespit etmi\u015flerdir. Bu grup, muhalefete sata\u015fmak veya do\u011frudan h\u00fck\u00fcmet yanl\u0131s\u0131 propaganda yapmak yerine aktivistler dikkatleri bir y\u00f6ne \u00e7ekmek istediklerinde farkl\u0131 konular ortaya atarak tart\u0131\u015fman\u0131n oda\u011f\u0131n\u0131 ba\u015fka bir yere kayd\u0131rmaktad\u0131r. B\u00f6ylece \u00c7in bir yandan tehlike olu\u015fturabilecek yap\u0131lanmalar\u0131 en ba\u015ftan tespit ederken di\u011fer yandan da y\u00f6netim aleyhine i\u00e7eri\u011fe izin vererek vatanda\u015flar\u0131ndan geri bildirim almakta, hatalar\u0131n\u0131 ve zay\u0131fl\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6rebilmektedir (age).<\/p>\n Ancak di\u011fer \u00fclkelerin \u00c7in’i taklit edebilmesi yeterli teknolojik alt yap\u0131lar\u0131n\u0131n olmamas\u0131 nedeniyle zordur. \u00d6rne\u011fin Rusya’n\u0131n tercihi bilgi fazlal\u0131\u011f\u0131 yaratmak ve hedefledi\u011fi ki\u015fileri sosyal medyada rahats\u0131z etmektir. Rusya bu stratejiyi yaln\u0131z \u00fclke i\u00e7indeki aktivistlere kar\u015f\u0131 de\u011fil rakip \u00fclkelere kar\u015f\u0131 da kullanmaktad\u0131r. \u00d6rne\u011fin \u0130sve\u00e7’in Nato’ya kat\u0131l\u0131p kat\u0131lmamay\u0131 tart\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 g\u00fcnlerde Rus troller \u0130sve\u00e7liler’in kafas\u0131n\u0131 kar\u0131\u015ft\u0131ran sorular ortaya atarak ortam\u0131 buland\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Ama\u00e7 insanlar\u0131 herhangi bir bilginin do\u011frulu\u011funa inand\u0131rmak de\u011fil, kafa kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131 yaratmak ve do\u011frulu\u011fu a\u00e7\u0131k se\u00e7ik belli olan \u015feylerden bile \u015f\u00fcphe duyulmas\u0131n\u0131 sa\u011flamakt\u0131r.<\/p>\n Aktivistler, enformasyona eri\u015febilmek i\u00e7in \u00e7e\u015fitli yollar ararlarken \u015fimdi daha farkl\u0131 bir sans\u00fcr stratejisiyle, insanlar enformasyona bo\u011fularak, aktivistlerin kendi anlat\u0131lar\u0131n\u0131 kitlelere ula\u015ft\u0131rmas\u0131 engellenmektedir. Bu nedenle Do\u011frulama El Kitab\u0131 (https:\/\/verificationhandbook.com\/book_tr\/) gibi yol g\u00f6sterici rehberler haz\u0131rlanmakta; https:\/\/teyit.org\/ ve http:\/\/www.dogrulukpayi.com\/ gibi siteler internette dola\u015fan bilgilerin do\u011frulu\u011funu kontrol etmeye \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla bug\u00fcn gazetecilik de bi\u00e7im de\u011fi\u015ftirmektedir; gazeteciler \u00f6nceden k\u0131t olan enformasyonun pe\u015finde ko\u015farken \u015fimdi enformasyon fazlal\u0131l\u0131\u011f\u0131nda do\u011fru bilgiyi ay\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131rlar. Buna ra\u011fmen kimi zaman aktivistlerin kendilerinin de heyecana kap\u0131larak yayd\u0131klar\u0131 yalan\/yanl\u0131\u015f haberler anlat\u0131 olu\u015fturma ve insanlar\u0131 buna inand\u0131rabilme yeteneklerini zay\u0131flatmaktad\u0131r.<\/p>\n K\u0131sacas\u0131, Tahrir, Wall Street, Tunus ve Gezi’den sonra \u00e7ok \u015fey de\u011fi\u015fmi\u015ftir. Twitter’\u0131n art\u0131k be\u015f y\u0131l \u00f6nceki Twitter olmad\u0131\u011f\u0131 ve toplumsal hareketlerin ayn\u0131 nehirde ikinci kez y\u0131kanamayaca\u011f\u0131 a\u00e7\u0131k se\u00e7ik ortadad\u0131r. Haz\u0131rlanan do\u011frulama rehberleri ve sosyal medyada dola\u015fan haberlerin do\u011frulu\u011funu tespit i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fan web sitelerinin faaliyetleri engellemeye dayal\u0131 sans\u00fcr uygulamalar\u0131n\u0131 a\u015fmak kadar \u00f6nemlidir. Fakat toplumsal hareketlerin g\u00f6rmezden geldi\u011fi veya g\u00f6rmek istemedi\u011fi daha b\u00fcy\u00fck bir sorun vard\u0131r. Facebook ve Twitter, amac\u0131 hedefli reklamc\u0131l\u0131ktan para kazanmak olan ve buna g\u00f6re i\u015fleyen \u00f6zel m\u00fclkiyetli platformlard\u0131r. Toplumsal hareketler ne yaz\u0131k ki T\u00fcfek\u00e7i\u2019nin (2017) belirtti\u011fi gibi kamudan gizlenen algoritmalarla neyin g\u00f6r\u00fcn\u00fcr olup neyin enformasyon y\u0131\u011f\u0131n\u0131 alt\u0131nda kaybolaca\u011f\u0131na karar veren birka\u00e7 \u015firkete fazlas\u0131yla ba\u011f\u0131ml\u0131 hale gelmi\u015ftir.<\/p>\n Bug\u00fcn birka\u00e7 \u015firket olabilir ama \u00c7ember’de oldu\u011fu gibi tek bir \u015firketin neredeyse t\u00fcm interneti kontrol edebilir duruma gelmesi de olanaks\u0131z de\u011fildir. T\u00fcfek\u00e7i (2017) bu durumun ba\u015fl\u0131ca iki dinami\u011fin sonucu oldu\u011funu belirtmektedir: A\u011f d\u0131\u015fsall\u0131klar\u0131 ve \u00e7evrimi\u00e7i platformlar\u0131n reklamla finansman\u0131n\u0131n yayg\u0131n i\u015f modeli olmas\u0131.<\/p>\n A\u011f d\u0131\u015fsall\u0131\u011f\u0131, a\u011f\u0131 kullanan kullan\u0131c\u0131 say\u0131s\u0131 artarken a\u011f\u0131n kullan\u0131c\u0131lar i\u00e7in daha yararl\u0131 hale geldi\u011fini anlatmak i\u00e7in kullan\u0131lmaktad\u0131r. \u00d6rne\u011fin, telefon kullan\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n say\u0131s\u0131 artt\u0131k\u00e7a telefondan sa\u011flanan yarar da artmaktad\u0131r. Sadece iki ki\u015finin telefona sahip oldu\u011fu bir k\u00f6yle y\u00fcz ki\u015finin telefona sahip oldu\u011fu bir k\u00f6y\u00fc kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131m\u0131zda ikincisinde telefonun daha kullan\u0131\u015fl\u0131 oldu\u011fu g\u00f6r\u00fclecektir. Facebook’taki a\u011f da ayn\u0131 dinami\u011fe sahiptir. \u0130nsanlar, akrabalar\u0131 ve arkada\u015flar\u0131 Facebook’ta oldu\u011fu i\u00e7in ba\u015fka bir a\u011fa kat\u0131lmaktansa Facebook’a kat\u0131lmay\u0131 tercih etmektedir. Ayn\u0131 gerek\u00e7e aktivistler i\u00e7in de ge\u00e7erlidir. Etkilemek istedikleri insanlar Facebook’ta oldu\u011fu i\u00e7in aktvistler de kendilerini Facebook kullanmaya zorunlu hissetmektedir. Google’\u0131n arama motoru da a\u011f d\u0131\u015fsall\u0131klar\u0131n\u0131n getirdi\u011fi avantajlardan yararlanmaktad\u0131r. Kullan\u0131c\u0131lar, arama motorunu kulland\u0131k\u00e7a ona veri ve kaynak sa\u011flamakta; reklamc\u0131lar, pop\u00fcler oldu\u011fu i\u00e7in reklamlar\u0131n\u0131 Google’a vermeyi tercih etmektedir. B\u00f6ylece maddi kaynaklar\u0131n\u0131 art\u0131ran Google, arama motorunu da iyile\u015ftirebilmekte, rakipleriyle aras\u0131n\u0131 a\u00e7abilmektedir. \u0130nsanlar e-Bay’daki al\u0131c\u0131 ve sat\u0131c\u0131 say\u0131s\u0131 en fazla oldu\u011fu i\u00e7in eBay’i tercih etmekte ve b\u00f6ylece eBay artan kullan\u0131c\u0131 say\u0131s\u0131yla daha \u00e7ok g\u00fc\u00e7lenmektedir. Kullan\u0131c\u0131 say\u0131lar\u0131n\u0131n yan\u0131nda bu \u015firketlerin elindeki veri y\u0131\u011f\u0131n\u0131n\u0131n devasa olmas\u0131 rakipleri taraf\u0131ndan alt edilebilmelerini zorla\u015ft\u0131rmaktad\u0131r.<\/p>\n Aktivistlerin yo\u011fun olarak kulland\u0131klar\u0131 platformlar\u0131n \u00e7o\u011fu reklamla finanse edilmektedir. Fakat klasik reklamlardan farkl\u0131 olarak genel internet reklamlar\u0131n\u0131n kullan\u0131c\u0131lar taraf\u0131ndan g\u00f6z ard\u0131 edilebilmeleri daha kolayd\u0131r. Bu nedenle reklam verenler, internetin \u00f6nceki d\u00f6nemlerindeki genel reklamlardansa g\u00f6zetlenen kullan\u0131c\u0131lardan elde edilen verilerle belirli bir kullan\u0131c\u0131n\u0131n belirli bir \u00fcr\u00fcn\u00fc almas\u0131n\u0131 sa\u011flayan reklamlara \u00f6deme yapmay\u0131 tercih etmektedir. Platformlar\u0131n bunu ba\u015farabilmeleri i\u00e7in de kullan\u0131c\u0131 al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131 hakk\u0131nda olabildi\u011fince veri toplamalar\u0131 gerekmektedir. Bunda da en ba\u015far\u0131l\u0131 olan ba\u015fta Facebook ve Google olmak \u00fczere birka\u00e7 b\u00fcy\u00fck \u015firkettir.<\/p>\n T\u00fcfek\u00e7i (2017) bu durumu biraz politik toplanmalar\u0131n kent meydanlar\u0131ndan al\u0131\u015fveri\u015f merkezlerine kaymas\u0131na benzetmektedir. \u0130nsanlar Facebook’u siyasi etkinlikleri i\u00e7in kullanmay\u0131 tercih edebilir; fakat Facebook bir ticari platformdur ve ne al\u0131\u015fveri\u015f merkezlerinin ne de Facebook\u2019un ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc g\u00fcvence alt\u0131na almak gibi bir siyasi kayg\u0131s\u0131 yoktur. Platformlar\u0131n tasar\u0131m\u0131 ve i\u015fleyi\u015flerini belirleyen algoritmalar daha \u00e7ok kullan\u0131c\u0131y\u0131 platforma \u00e7ekmek, platformda daha \u00e7ok vakit ge\u00e7irmelerini sa\u011flamak ve platformu reklamc\u0131lar i\u00e7in daha cazip hale getirmek i\u00e7indir. \u00d6rne\u011fin, Facebook’ta uzunca bir s\u00fcre sadece Be\u011fen d\u00fc\u011fmesinin olmas\u0131, \u015fu anda bile Be\u011fen d\u00fc\u011fmesinin ayr\u0131cal\u0131kl\u0131 olmas\u0131 platformu i\u015f d\u00fcnyas\u0131na daha dost hale getirebilmek i\u00e7indir. Aksi taktirde platformun reklam veren \u015firketlere kar\u015f\u0131 bir ortama d\u00f6n\u00fc\u015fme ihtimali de vard\u0131r. Kullan\u0131c\u0131n\u0131n kar\u015f\u0131s\u0131na \u00e7\u0131kan etkinliklerin g\u00f6sterimini belirleyen algoritma da kullan\u0131c\u0131ya sitede olabildi\u011fince vakit ge\u00e7irtmeyi \u00f6ncelikli olarak g\u00f6rmektedir.<\/p>\n T\u00fcfek\u00e7i’ye (2017) g\u00f6re siyah bir gencin ABD’nin Ferguson kasabas\u0131nda polis taraf\u0131ndan \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesi, sonras\u0131nda geli\u015fen olaylar ve Facebook kullan\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n uzunca bir s\u00fcre bundan habersiz olmas\u0131 algoritmalardaki genel bir soruna i\u015faret etmektedir. Ferguson kaynarken ve Orta Do\u011fu’dakine benzer sahneler ya\u015fan\u0131rken Facebook kullan\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n haber kayna\u011f\u0131nda a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak ALS hastalar\u0131na maddi destek i\u00e7in ba\u015flat\u0131lan ve insanlar\u0131n ba\u015flar\u0131ndan a\u015fa\u011f\u0131 bir kova buzlu su d\u00f6kt\u00fckleri g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler akmaktad\u0131r. Facebook’ta i\u015fleyen algoritma hangi haberlerin kullan\u0131c\u0131lara g\u00f6sterilip hangilerinin enformasyon denizinde kaybolaca\u011f\u0131n\u0131 belirlemektedir. Fakat hala kullan\u0131c\u0131lar\u0131n \u00e7o\u011fu algoritmalar\u0131n bu belirleyicili\u011finden habersizdir. Haber ak\u0131\u015f\u0131ndaki algoritmalar, Facebook programc\u0131lar\u0131 taraf\u0131ndan \u015firketin i\u015f modeline g\u00f6re geli\u015ftirilmektedir. Ama yaz\u0131l\u0131m m\u00fchendisleri bile geli\u015ftirdikleri algoritmalar\u0131n beklenmedik sonu\u00e7lar\u0131yla kar\u015f\u0131la\u015fabilmektedir. Dolay\u0131s\u0131yla buzlu kova haberlerinin haber ak\u0131\u015f\u0131nda yer al\u0131p da Ferguson haberlerinin yer almamas\u0131 b\u00fcy\u00fck bir ihtimalle programc\u0131lar\u0131n veya pazarlama b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn siyasi e\u011filimleri ile ilgili de\u011fildir. Facebook taraf\u0131ndan yap\u0131lan a\u00e7\u0131klamada da buzlu kova postalar\u0131nda insanlar\u0131n birbirlerini i\u015faret etmeleri ve yorum yapmalar\u0131 nedeniyle bu haberlerin \u00f6n s\u0131ralara ta\u015f\u0131nd\u0131\u011f\u0131 belirtilmektedir. \u0130nsanlar Ferguson haberlerini g\u00f6rd\u00fcklerinde geli\u015fmeleri merak etmelerine ra\u011fmen sessiz kald\u0131klar\u0131 i\u00e7in Ferguson haberleri ak\u0131\u015fta gerilere d\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n T\u00fcfek\u00e7i (2017), platformlardaki algoritmik d\u00fczenlemelerin karma\u015f\u0131k sonu\u00e7lar\u0131 olabilece\u011fine i\u015faret etmektedir. Kitlesel medyan\u0131n bir habere yer verip vermedi\u011fi bilinebilir: Haber ya vard\u0131r ya da yoktur. Ancak haberler ki\u015fiselle\u015ftirildi\u011finde insanlara hangi haberin ula\u015f\u0131p hangisinin ula\u015famad\u0131\u011f\u0131 bilinememektedir. Ayr\u0131ca ama\u00e7 ki\u015fiyi platformda daha \u00e7ok tutmak oldu\u011fundan onun ho\u015funa gidecek i\u00e7erikler g\u00f6sterilmekte ve yank\u0131 odas\u0131 etkisi olu\u015fmaktad\u0131r. Yank\u0131 odas\u0131 etkisiyle ki\u015filer kendi g\u00f6r\u00fc\u015flerini genel do\u011fru olarak alg\u0131lamakta ve b\u00f6ylece toplumsal kutupla\u015fmaya zemin haz\u0131rlanmaktad\u0131r. Ayr\u0131ca bir haber, algoritmalardan dolay\u0131 yar\u0131\u015fa \u00f6nde girdiyse insanlar bu haberleri g\u00f6rd\u00fcklerinde daha fazla tepki vereceklerinden haber daha da \u00f6ne \u00e7\u0131kabilmekte di\u011ferleri ise enformasyon y\u0131\u011f\u0131n\u0131nda daha da derinlere do\u011fru inebilmektedir.<\/p>\n Ayn\u0131 durum, Google i\u00e7in de ge\u00e7erlidir. Google, aramalarda neyin \u00f6ne \u00e7\u0131k\u0131p neyin geride kalaca\u011f\u0131n\u0131 belirleyerek veya hi\u00e7 g\u00f6stermeyerek toplumun bilgi edinme hakk\u0131n\u0131 bi\u00e7imlendirmektedir. Birka\u00e7 ay \u00f6nce Google benzer bir nedenden dolay\u0131 AB taraf\u0131ndan cezaland\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r (http:\/\/www.haberturk.com\/ekonomi\/teknoloji\/haber\/1543947-google-a-avrupa-birligi-nden-242-milyar-euro-ceza<\/a>).<\/p>\n Algoritmalar \u015feffaf de\u011fildir. Kimi zaman aktivistler tersine m\u00fchendislikle bu algoritmalar\u0131 a\u015farak baz\u0131 haberlerin sosyal medya platformlar\u0131nda \u00f6ne \u00e7\u0131kmas\u0131n\u0131 sa\u011flayabilmektedir. Ancak bu algoritmalar\u0131n s\u00fcrekli yenilendi\u011fi dikkate al\u0131n\u0131rsa aktivistlerin kendilerinin olmayan bu platformlarda \u00e7ok fazla ba\u015far\u0131 \u015fanslar\u0131 yoktur. Ferguson olaylar\u0131 sonras\u0131nda yapt\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131klamada Facebook do\u011fru s\u00f6yl\u00fcyor olabilir, ama bu do\u011fruluk algoritmalar\u0131n bile isteye aktivistlerin aleyhine kullan\u0131lamayaca\u011f\u0131 anlam\u0131 ta\u015f\u0131mamal\u0131d\u0131r. Son y\u0131llardaki g\u00f6zetim uygulamalar\u0131 su\u00e7lular\u0131 tespit etmekten \u00e7ok insan davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 etkilemek ve y\u00f6nlendirmek \u00fczerinedir. Bu uygulamalar basit\u00e7e, insanlar\u0131n bir \u00fcr\u00fcn\u00fc sat\u0131n almas\u0131n\u0131 sa\u011flamak i\u00e7in kullan\u0131labilece\u011fi gibi politik ama\u00e7lar do\u011frultusunda kullan\u0131labilme potansiyeline de sahiptir. Yap\u0131lan deneyler, sosyal medyada g\u00f6sterilen i\u00e7eriklerle insanlar\u0131n oy verme e\u011filimlerinin (https:\/\/www.ncbi.nlm.nih.gov\/pmc\/articles\/PMC3834737\/) veya ruhsal durumlar\u0131n\u0131n etkilenebilece\u011fini g\u00f6stermektedir (http:\/\/journals.plos.org\/plosone\/article?id=10.1371\/journal.pone.0090315<\/a>).<\/p>\n Tekelle\u015fme, b\u00fcy\u00fck veri, sosyal medya platformlar\u0131n\u0131n \u015feffaf olmayan algoritmalarla d\u00fczenlenmesi ve platform sahiplerinin bu g\u00fcc\u00fc siyasi ama\u00e7lar i\u00e7in de kullanabilece\u011finin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131 insanlar\u0131n sosyal medya \u015firketlerine ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131 art\u0131k\u00e7a daha \u00e7ok endi\u015fe veren bir durumdur.<\/p>\n Birka\u00e7 \u015firket (belki daha sonra say\u0131lar\u0131 azalacakt\u0131r) insanlar hakk\u0131nda ayr\u0131nt\u0131l\u0131 veri k\u00fcmelerine sahiptir ve \u015fimdi olmasa bile \u00e7ok yak\u0131nda insanlar\u0131n kendileri haklar\u0131nda bildiklerinden daha fazlas\u0131n\u0131 bileceklerdir. Bu konuda en duyarl\u0131 olabilecek (ama olmayan) aktivistlerin bir k\u0131sm\u0131 “ben su\u00e7 i\u015flemiyorum ki izlenmekten korkay\u0131m” diyerek \u015firketlerin mahremiyet hakk\u0131 s\u00f6ylemlerini tekrarlamakta veya “zaten devlet hakk\u0131mdaki her \u015feyi biliyor, Facebook (Twitter, Google vb) bilse ne olur” diyerek g\u00f6zetimi umursamad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemektedir.<\/p>\n Ama sorun aktivistlerin masumiyeti veya korkusuzlu\u011fu de\u011fildir. Toplum bir b\u00fct\u00fcn olarak bir \u00c7ember i\u00e7ine al\u0131nmak istenmektedir. \u015eirketlerin sahibi oldu\u011fu platformlardaki \u015feffaf olmayan algoritmalar ve siyasete m\u00fcdahale g\u00fc\u00e7leri bu \u015firketleri geleneksel medyadan daha tehlikeli hale getirmektedir.<\/p>\n T\u00fcfekci, Z. (2017). Twitter and tear gas: The power and fragility of networked protest. Yale University Press.<\/p>\n [1] \u00c7ember, beyazperdeye de uyarland\u0131 ve 2017 y\u0131l\u0131nda sinemalarda g\u00f6sterime girdi. Ama film, kitab\u0131n i\u00e7eri\u011fini tam olarak yans\u0131tam\u0131yor. Filmde kopukluklar var ve baz\u0131 olaylar\u0131n anla\u015f\u0131lmas\u0131n\u0131 zorla\u015ft\u0131r\u0131yor.<\/p>\n [2] T\u00fcfek\u00e7i (2017), a\u011fa dayal\u0131 terimini dijital teknolojilerin ve ba\u011flan\u0131rl\u0131\u011f\u0131n birle\u015fimiyle hareketlerin ve halklar\u0131n yeniden yap\u0131land\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 ifade etmek i\u00e7in kullan\u0131yor.<\/p>\n [3] Ad\u0131n\u0131, malikanesinin foto\u011fraflar\u0131n\u0131 yay\u0131n organlar\u0131ndan kald\u0131rmak isterken daha \u00e7ok yay\u0131lmas\u0131na neden olan Barbara Streisand’dan almaktad\u0131r (https:\/\/en.0wikipedia.org\/wiki\/Streisand_effect).<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" George Orwell’in 1984’\u00fc de Aldous Huxley’in Cesur Yeni D\u00fcnyas\u0131 da uzak bir gelecekten bahseden kar\u015f\u0131 \u00fctopyalard\u0131r. Her iki eser de g\u00fcn\u00fcm\u00fcze dair \u00f6nemli \u00f6ng\u00f6r\u00fclere sahiptir.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[70,23,25,163,124,19,140,22,30,116],"tags":[138,239,65,81,240,55,237,83,238,236],"class_list":["post-545","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-emek","category-erisim-hakki","category-gozetim","category-guvenlik","category-haktivizm","category-ifade-ozgurlugu","category-kitap","category-sansur","category-sosyal-aglar","category-teknoloji-tarihi","tag-algoritmik-duzenleme","tag-cember","tag-facebook","tag-google","tag-ozel-mulkiyet","tag-sosyal-medya","tag-toplumsal-hareketler","tag-twitter","tag-twitter-and-tear-gas","tag-zeynep-tufekci"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/545","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=545"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/545\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":552,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/545\/revisions\/552"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=545"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=545"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=545"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}Sans\u00fcr\u00fcn Yeni Bi\u00e7imleri<\/h2>\n
\u00d6zel M\u00fclkiyetli Platformlar ve Algoritmalar<\/h2>\n
\u00c7ember Kapanmadan \u00d6nce…<\/h2>\n
Kaynaklar:<\/h2>\n
Notlar:<\/h2>\n