{"id":591,"date":"2018-09-17T20:47:15","date_gmt":"2018-09-17T17:47:15","guid":{"rendered":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/?p=591"},"modified":"2018-09-17T20:47:15","modified_gmt":"2018-09-17T17:47:15","slug":"facebooktan-ubere-dijital-ekonomi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/?p=591","title":{"rendered":"Facebook’tan Uber’e Dijital Ekonomi"},"content":{"rendered":"

Cambridge Analytica adl\u0131 veri analiz \u015firketinin milyonlarca Facebook kullan\u0131c\u0131s\u0131n\u0131n \u00f6zel verilerine ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 ve bu bilgilerle ABD se\u00e7meninin davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 etkiledi\u011fi daha \u00f6nce de konu\u015fuluyordu. Ama ge\u00e7ti\u011fimiz g\u00fcnlerde bu skandal\u0131n ayr\u0131nt\u0131lar\u0131n\u0131 da \u00f6\u011frendik. Mark Zuckerberg, 21 Mart’ta yapt\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131klamada (https:\/\/www.facebook.com\/zuck\/posts\/10104712037900071<\/a>) ve ABD Senatosu’nda verdi\u011fi ifadede hatalar\u0131n\u0131 kabul etmekle beraber bir ma\u011fduriyet portresi \u00e7izmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. Cambridge Analytica, Facebook’la yapt\u0131\u011f\u0131 s\u00f6zle\u015fmeyi ihlal etmi\u015fti. Bu gibi sorunlar\u0131n tekrar ya\u015fanmamas\u0131 i\u00e7in gerekli \u00f6nlemler al\u0131nacakt\u0131. Ama sorun ya Cambridge Analytica de\u011fil de buna zemin haz\u0131rlayan dijital ekonomiyse?<\/p>\n

<\/p>\n

Sosyal medyada mahremiyet denilince ilk akla gelen payla\u015f\u0131lan bir i\u00e7eri\u011fin ba\u015fkalar\u0131nca (ebeveyn, \u00f6\u011fretmen, amir, patron veya h\u00fck\u00fcmet yetkilileri taraf\u0131ndan) ki\u015finin aleyhine kullan\u0131labilece\u011fidir. \u00d6\u011frenciler i\u00e7in sosyal medyada mahremiyet payla\u015ft\u0131klar\u0131n\u0131n \u00f6\u011fretmenleri veya ebeveynleri taraf\u0131ndan fark edilememesidir. Bir \u00e7al\u0131\u015fan i\u00e7in mahremiyet amirinin veya patronunun sosyal medyada yazd\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6rememesidir. Sosyal medya platformunun ayarlar\u0131 de\u011fi\u015ftirilerek mahremiyet seviyesi art\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda mahremiyetin sa\u011fland\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcr.<\/p>\n

Bunun yan\u0131nda, say\u0131lar\u0131 pek az olmayan cesur y\u00fcrekler vard\u0131r. Bu cesur y\u00fcrekleri iki gruba ay\u0131rabiliriz. Birinci gruptakiler, \u201cbenim saklayacak bir \u015feyim yok\u201d der. Yasad\u0131\u015f\u0131 ve otorite kar\u015f\u0131t\u0131 i\u015flere kar\u0131\u015fmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnerek telefonlar\u0131n\u0131n dinlenmesinden rahats\u0131z olmad\u0131\u011f\u0131 gibi sosyal medyada ki\u015fisel verilerinin \u015firketlerin veritabanlar\u0131nda saklanmas\u0131n\u0131 da hi\u00e7 umursamaz. \u201cTanr\u0131 Da\u011f\u0131 kadar T\u00fcrk, Hira Da\u011f\u0131 kadar M\u00fcsl\u00fcman\u201d Facebook ve Twitter payla\u015f\u0131mlar\u0131 yapan birinin korkmas\u0131na gerek yoktur. \u0130kinci grup ise \u201cdevlet zaten her \u015feyimizi biliyor. Facebook (Apple, Google veya Microsoft) da bilse ne olacak?\u201d diye meydan okuyan cesur y\u00fcreklerden olu\u015fur. Bu cesur y\u00fcrekler, ne olabilece\u011fini Facebook\/Cambridge Analytica’n\u0131n se\u00e7im \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131ndan \u00f6\u011frenebilirler…<\/p>\n

H\u00fck\u00fcmetler veya \u015firketler k\u0131sa bir s\u00fcre \u00f6ncesine kadar insanlar\u0131 anlamak ve s\u0131n\u0131fland\u0131rmak i\u00e7in ki\u015fisel verilerini toplam\u0131\u015f ve onlar\u0131 fi\u015flemi\u015f olabilirler. Ancak \u015fimdiki g\u00f6zetimin amac\u0131 insanlar\u0131 \u00e7e\u015fitli bi\u00e7imlerde yorumlamak ve s\u0131n\u0131fland\u0131rmak de\u011fil, onlar\u0131n davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 ve kararlar\u0131n\u0131 etkilemektir. Sosyal medya siteleri ve ki\u015fisel verilerimizi toplayan di\u011fer kurumlar, hakk\u0131m\u0131zda \u00e7ok \u015fey bildikleri i\u00e7in reklamc\u0131l\u0131k sekt\u00f6r\u00fcnde ba\u015f\u0131 \u00e7ekmektedir. \u0130\u015f modelleri, reklam vermek isteyen \u015firketlere belirli bir zamanda, belirli ko\u015fullarda, belirli bir \u00fcr\u00fcn\u00fc alabilecek kullan\u0131c\u0131lar\u0131 (yani bizi!) satmak \u00fczerine kuruludur. \u00d6rne\u011fin, bipolar ki\u015filik bozuklu\u011funda mani halinin \u00f6n belirtilerinin klinik semptomlardan \u00f6nce sosyal medya payla\u015f\u0131mlar\u0131ndan anla\u015f\u0131labilece\u011fi ve bunun hedefli reklamc\u0131l\u0131k i\u00e7in kullan\u0131labilece\u011fi iddia edilmektedir. \u00c7\u00fcnk\u00fc bipolar ki\u015filik bozuklu\u011funun mani evresinde insanlar al\u0131\u015fveri\u015fe daha meyilli olurlar. Onlar\u0131n bu zaaf\u0131ndan yararlan\u0131labilir; belki de yararlan\u0131yorlar!<\/p>\n

Hepimiz belirli ko\u015fullarda iknaya daha a\u00e7\u0131k olabiliriz. ABD i\u00e7in konu\u015fursak, sosyal medya mesajlar\u0131yla bir Demokrat’\u0131 Cumhuriyet\u00e7i ya da Cumhuriyet\u00e7i’yi Demokrat yapmak pek kolay de\u011fildir. Ama Trump’\u0131n sosyal medya yetkilisinin itiraf etti\u011fi gibi Cumhuriyet\u00e7iler Facebook’tan, insanlar\u0131 kendilerine oy vermeleri i\u00e7in de\u011fil, Demokrat Parti’ye oy verebilecek se\u00e7menleri oy kullanmamaya ikna etmek i\u00e7in yararlanm\u0131\u015flard\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc bir\u00e7ok \u00fclkede se\u00e7menler g\u00fcle oynaya sand\u0131\u011fa gitmezler ve se\u00e7ime kat\u0131l\u0131m oranlar\u0131 d\u00fc\u015f\u00fckt\u00fcr. ABD’deki se\u00e7imlerde ki\u015fiye \u00f6zel reklamlarla, kimi zaman yalan haberlerle, Demokrat Parti’ye oy verebilecek se\u00e7menin sand\u0131\u011fa gitme iste\u011fi k\u0131r\u0131ld\u0131. Muhtemelen \u0131rk ayr\u0131mc\u0131l\u0131\u011f\u0131na kar\u015f\u0131 duyarl\u0131 olan bir se\u00e7mene Demokratlar’\u0131n bununla yeterince m\u00fccadele etmedi\u011fi, 11 Eyl\u00fcl sald\u0131r\u0131lar\u0131 nedeniyle k\u00f6ktendincilere \u00f6fkeli bir se\u00e7mene ABD’nin Suriye’de k\u00f6ktendincileri destekledi\u011fi gibi se\u00e7menin sand\u0131\u011fa gitme hevesini k\u0131rabilecek reklamlar g\u00f6sterildi.<\/p>\n

Cumhuriyet\u00e7iler’in uygulad\u0131\u011f\u0131 sosyal medya stratejisi, herhangi bir partinin, sand\u0131\u011fa g\u00f6n\u00fcls\u00fcz giden se\u00e7menine kar\u015f\u0131 uygulanabilir. Se\u00e7imin hemen \u00f6ncesinde bu g\u00f6n\u00fcls\u00fcz se\u00e7menlerin bamteline dokunabilecek reklamlar onlar\u0131n t\u0131p\u0131\u015f t\u0131p\u0131\u015f sand\u0131\u011fa gitmelerini engelleyebilir. Dolay\u0131s\u0131yla, sevgili cesur y\u00fcrekler, cesaret g\u00f6sterileriyle ge\u00e7i\u015ftirilebilecek bir durum yoktur. \u00c7ok b\u00fcy\u00fck olan ama \u015feffaf olmayan Facebook, ne \u00f6\u011frendi\u011fimizi, nas\u0131l hissetti\u011fimizi ve oy verip vermememizi etkileyebilecek korkutucu bir g\u00fcce sahiptir.<\/p>\n

Medyada Facebook hakk\u0131ndaki haberlerin artmas\u0131yla beraber baz\u0131 kullan\u0131c\u0131lar, Facebook hesab\u0131n\u0131 kapatt\u0131. Facebook’un g\u00f6zetimini s\u0131n\u0131rlamak i\u00e7in Facebook ayarlar\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirmek veya Mozilla Firefox eklentilerinden (\u00f6rne\u011fin https:\/\/addons.mozilla.org\/en-US\/firefox\/addon\/facebook-container<\/a>\/) yararlanmak gibi \u00f6neriler getirildi. Bu \u00f6nerilere, Facebook gibi merkeziyet\u00e7i bir a\u011f yerine ademiz merkeziyet, \u00f6zg\u00fcrl\u00fck ve mahremiyeti temel alan Diaspora sosyal a\u011f\u0131 (https:\/\/diasporafoundation.org<\/a>) da eklenebilir. Ancak gelinen a\u015famada ne Facebook’u k\u0131smen s\u0131n\u0131rland\u0131rabilen teknik \u00e7\u00f6z\u00fcmler ne de sadece Facebook’a odaklanan yasal yapt\u0131r\u0131mlar yeterli olacakt\u0131r. Morozov’un (2018) yazd\u0131\u011f\u0131 gibi Facebook’u sorunlar\u0131m\u0131z\u0131n nedeni de\u011fil, bir belirti olarak g\u00f6rmek gerekiyor. Dijital ekonomi, \u015firketlerin \u00e7\u0131kar\u0131 yerine kamu yarar\u0131n\u0131 dikkate alacak bi\u00e7imde yeniden d\u00fczenlenmedi\u011fi takdirde ak\u0131ll\u0131 \u015fehirler, D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc End\u00fcstri Devrimi, nesnelerin interneti vb adlarla pazarlanan gelecek e\u015fitsizli\u011fi daha \u00e7ok art\u0131racak. Bu nedenle, dijital ekonomiyi, dijital ekonomide verinin yerini tart\u0131\u015fmam\u0131z ve m\u00fclkiyet ili\u015fkilerini sorgulamam\u0131z gerekiyor.<\/p>\n

Dijital ekonomi, sadece bili\u015fim teknolojileri sekt\u00f6r\u00fcne de\u011fil, i\u015f modelleri i\u00e7in bili\u015fim teknolojilerine, veriye ve internete giderek daha fazla dayanan i\u015fletmelere at\u0131fta bulunmaktad\u0131r. \u0130malat, hizmet, telekom\u00fcnikasyon, madencilik ve ta\u015f\u0131mac\u0131l\u0131k gibi geleneksel sekt\u00f6rler dijital ekonomiye g\u00f6re yeniden yap\u0131land\u0131r\u0131lmaktad\u0131r (Srnicek, 2016). Dijital ekonominin hegemonik bir model haline gelmesiyle beraber \u015fehirlerin ak\u0131llanmas\u0131ndan, i\u015f\u00e7ilerin ve h\u00fck\u00fcmetlerin esnekle\u015fmesinden daha \u00e7ok s\u00f6z eder olduk. Dijital ekonominin ba\u015f\u0131n\u0131 Google, Facebook, Amazon, Apple ve Microsoft gibi \u015firketler \u00e7ekiyor g\u00f6r\u00fcnebilir. Ama Airbnb, TaskRabbit, Uber gibi yeni \u015firketlere, GM ve Siemens gibi devlerin son y\u0131llardaki faaliyetlerine de yak\u0131ndan bakmak gerekiyor. Hem Facebook\/Cambridge Analytica skandal\u0131 hem de Uber ile taksicilerin \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131 dijital ekonominin farkl\u0131 y\u00fczleridir.<\/p>\n

Son y\u0131llardaki geli\u015fmeleri a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in \u00e7e\u015fitli terimler ortaya at\u0131lmaktad\u0131r: esnek ekonomi, payla\u015f\u0131m ekonomisi, talep \u00fczerine ekonomi, bir sonraki sanayi devrimi, uygulama ekonomisi, dikkat ekonomisi, platform kapitalizmi vb. Baz\u0131 kuramc\u0131lar, dijital ekonomiyi a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in bili\u015fsel, maddi olmayan, enformasyonel, bilgiye dayal\u0131 nitelemelerini kullan\u0131yorlar. Ekonominin, \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131ndan yoksun ama enformasyona sahip yeni bir s\u0131n\u0131f taraf\u0131ndan kontrol edildi\u011fini iddia edenler de var. Bu terim ve tan\u0131mlamalardan Srnicek’in (2016) veriyi temel alan platform kapitalizminin dijital ekonomiyi anlayabilmek i\u00e7in daha a\u00e7\u0131klay\u0131c\u0131 bir \u00e7er\u00e7eve sundu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Srnicek (2016) veriyi hammadde olarak de\u011ferlendirmekte ve 21. y\u00fczy\u0131l kapitalizminin verinin \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131na (extract) ve kullan\u0131m\u0131na yo\u011funla\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunmaktad\u0131r. Bili\u015fim teknolojilerindeki geli\u015fmeler sonucunda veri, firmalar\u0131n \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131yla, m\u00fc\u015fterileriyle ve di\u011fer firmalarla olan ili\u015fkilerinde merkezi bir rol oynamaktad\u0131r. Srnicek (2016) veriyi hammadde olarak nitelendirirken Marx’\u0131n (2011) Kapital’deki hammadde tan\u0131m\u0131ndan yararlanmaktad\u0131r:<\/p>\n

Ba\u015flang\u0131\u00e7tan beri insanlara yiyecekleri, haz\u0131r ge\u00e7im ara\u00e7lar\u0131n\u0131 sa\u011flayan toprak (iktisadi anlamda su da bunun i\u00e7indedir), insan\u0131n faaliyetinden ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak, insan eme\u011finin genel nesnesidir. Eme\u011fin yaln\u0131zca \u00e7evreleriyle dolays\u0131z ili\u015fkilerinden kopard\u0131\u011f\u0131 her \u015fey, do\u011fan\u0131n kendili\u011finden sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 emek nesneleridir. Ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ortam olan sudan \u00e7\u0131kar\u0131larak avlanan bal\u0131k, ormandan kesilen a\u011fa\u00e7, topraktaki damar\u0131ndan ayr\u0131lan maden cevheri bunun \u00f6rnekleridir. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k, emek nesnesi olan \u015fey, deyim yerindeyse daha \u00f6nce harcanan eme\u011fin ele\u011finden ge\u00e7mi\u015fse, ona ham madde diyoruz. \u00d6rne\u011fin, \u00e7\u0131kar\u0131lm\u0131\u015f bulunup da y\u0131kanmaya haz\u0131r olan maden cevheri b\u00f6yledir. Her ham madde emek nesnesidir; ama, her emek nesnesi ham madde de\u011fildir. Emek nesnesi ancak daha \u00f6nce harcanan emekle bir de\u011fi\u015fiklik ge\u00e7irdikten sonra ham madde haline gelir (s. 182-183).<\/p><\/blockquote>\n

Bu ba\u011flamda, \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131\/ayr\u0131lmas\u0131 gereken hammadde, veri ve bu hammaddenin do\u011fal kayna\u011f\u0131 da kullan\u0131c\u0131 etkinlikleridir.<\/p>\n

Veri, bir \u015feyin oldu\u011funu; bilgi (knowledge) ise neden oldu\u011funu ifade eder. Veri, bilgi i\u00e7erebilir ama bu zorunlu de\u011fildir. Verinin kaydedilebilmesi ve saklanabilmesi i\u00e7in maddi bir ortama gerek vard\u0131r. Veri merkezlerinin enerji t\u00fcketimleri dikkate al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda (internet, d\u00fcnyadaki enerji t\u00fcketiminin %9.2’sinden sorumludur) verinin son derece maddi oldu\u011fu g\u00f6r\u00fclecektir. Ayr\u0131ca verinin toplanmas\u0131, kaydedilmesi ve analiz edilmesi i\u00e7in geli\u015fmi\u015f bir altyap\u0131ya gerek vard\u0131r.<\/p>\n

Veri, dijital ekonomi \u00f6ncesinde esnek \u00fcretimin k\u00fcresel lojisti\u011fi gibi i\u015flerde kullan\u0131lmaktayd\u0131. Fakat bili\u015fim teknolojilerindeki geli\u015fmeler veri miktar\u0131n\u0131, \u00e7e\u015fitlili\u011fini, toplanma ve analiz h\u0131z\u0131n\u0131 art\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde veri, \u00fcretim s\u00fcre\u00e7lerinin optimum hale getirilmesinde kullan\u0131lmakta; t\u00fcketici tercihlerine ili\u015fkin bilgi vermekte; s\u00fcr\u00fcc\u00fcs\u00fcz arabalar, Google Haritalar, Siri gibi hizmetlerin temelini olu\u015fturmaktad\u0131r.<\/p>\n

Eski i\u015f modelleri, verinin \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131 ve kullan\u0131m\u0131nda yetersiz kalmaktad\u0131r. \u00d6rne\u011fin, bir fabrikada bir mal \u00fcretilip sat\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda hem fabrika i\u015f s\u00fcre\u00e7lerindeki i\u015f\u00e7ilerin etkinliklerinden ve makinelerin i\u015fleyi\u015finden hem de daha sonra t\u00fcketicilerin kullan\u0131mlar\u0131ndan veri elde edilememekte; bu i\u015f modelleri, \u00fcretim s\u00fcre\u00e7lerinin en optimum hale getirilmesi, esnekli\u011fin sa\u011flanmas\u0131, i\u015f\u00e7ilerin koordinasyonu ve d\u0131\u015fkaynak kullan\u0131m\u0131 gibi ihtiya\u00e7lar\u0131 kar\u015f\u0131layamamaktad\u0131r. Srnicek’in (2016) platform ad\u0131n\u0131 verdi\u011fi i\u015f modeli, \u00e7o\u011funlukla veriyi daha iyi idare edebilmek gibi i\u00e7 ihtiya\u00e7lardan do\u011fmu\u015ftur. Bu yeni i\u015f modeli, kaydedilen ve miktar\u0131 s\u00fcrekli artan verinin tekelle\u015ftirilmesi, \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131, \u00e7\u00f6z\u00fcmlenmesi ve kullan\u0131m\u0131 i\u00e7in verimli bir yol sunmaktad\u0131r.<\/p>\n

Platform, en genel anlam\u0131yla iki ya da daha fazla kullan\u0131c\u0131n\u0131n etkile\u015fimini sa\u011flayan dijital altyap\u0131d\u0131r. Platform sahipli\u011fi, platformda \u00e7al\u0131\u015fan yaz\u0131l\u0131m\u0131n ve\/veya donan\u0131m\u0131n sahipli\u011fidir. Bu altyap\u0131larda \u00e7o\u011funlukla \u00f6zg\u00fcr ve a\u00e7\u0131k kaynakl\u0131 yaz\u0131l\u0131mdan yararlan\u0131l\u0131r. Platformlar, m\u00fc\u015fteriler, servis sa\u011flay\u0131c\u0131lar, \u00fcreticiler, tedarik\u00e7iler ve fiziksel nesneler gibi farkl\u0131 tipte kullan\u0131c\u0131lar\u0131 bir araya getirir. Baz\u0131 platformlar kullan\u0131c\u0131lara kendi \u00fcr\u00fcn, hizmet ve pazar yerlerini olu\u015fturmalar\u0131na yard\u0131m eden ara\u00e7lar sunar. \u00d6rne\u011fin, Microsoft Windows, yaz\u0131l\u0131m geli\u015ftiriciler i\u00e7in yaz\u0131l\u0131m geli\u015ftirme ara\u00e7lar\u0131; Apple, hem yaz\u0131l\u0131m geli\u015ftirme arac\u0131 hem de sat\u0131\u015f i\u00e7in pazar yeri; Google, reklamc\u0131lar ve i\u00e7erik sa\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131n hedefli reklamc\u0131l\u0131k uygulamalar\u0131 i\u00e7in kullan\u0131c\u0131lar\u0131n arama etkinliklerine dayanan enformasyon; Uber, s\u00fcr\u00fcc\u00fclerin yolcular\u0131, yolcular\u0131n s\u00fcr\u00fcc\u00fcleri bulabilmeleri i\u00e7in bir uygulama sa\u011flar. Platformlar, bir yandan taraflar aras\u0131ndaki ili\u015fkiyi kurarken di\u011fer yandan kullan\u0131c\u0131 etkinliklerinden elde etti\u011fi veriyle daha \u00e7ok g\u00fc\u00e7lenir. Ayr\u0131ca a\u011f etkisiyle, platformu kullanan kullan\u0131c\u0131 say\u0131s\u0131 art\u0131k\u00e7a platform daha da de\u011ferlenmektedir. Bir\u00e7ok kullan\u0131c\u0131 h\u00e2l\u00e2 Facebook’ta kalmaya devam ediyorsa bunun nedeni Facebook’un teknik \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc de\u011fil, Facebook’la daha \u00e7ok insan i\u00e7eren bir sosyal a\u011fa eri\u015febiliyor olmalar\u0131d\u0131r. Sosyal a\u011flar\u0131 merak eden yeni bir kullan\u0131c\u0131 Diaspora* (https:\/\/www.diasporafoundation.org<\/a>\/) gibi daha az say\u0131da insan\u0131n kulland\u0131\u011f\u0131 \u00f6zg\u00fcr bir a\u011f\u0131 de\u011fil, eski ve yeni arkada\u015flar\u0131n\u0131 bulabilece\u011fi Facebook’a kat\u0131lmay\u0131 tercih edecektir. Yine ayn\u0131 \u015fekilde, Google arama motorunu kullananlar\u0131n say\u0131s\u0131 art\u0131k\u00e7a arama motorunun algoritmas\u0131 geli\u015fmekte, daha do\u011fru arama sonu\u00e7lar\u0131 g\u00f6stermekte ve bu nedenle daha \u00e7ok ra\u011fbet g\u00f6rmektedir. Ayr\u0131ca bu platformlarda bir kapasite art\u0131r\u0131m\u0131 gerekti\u011finde bunun marjinal maliyeti de \u00e7ok d\u00fc\u015f\u00fck olmakta, platformlar ihtiyaca g\u00f6re h\u0131zla ve kolayca \u00f6l\u00e7eklenebilmektedir.<\/p>\n

A\u011f etkilerinin \u00f6nemini dikkate alan \u015firketlerin en \u00f6nemli stratejilerinden biri kullan\u0131c\u0131y\u0131 platformlar\u0131nda olabildi\u011fince tutabilmek ve onun etkinliklerinden yeni a\u00e7\u0131l\u0131mlar sunan farkl\u0131 veriler elde edebilmektir. Bunun i\u00e7in baz\u0131 hizmetleri maliyetinin \u00e7ok alt\u0131nda veya bedava sunarak kullan\u0131c\u0131lar\u0131 platformlar\u0131na \u00e7ekmekte, daha sonra bundan elde etti\u011fi g\u00fcc\u00fc farkl\u0131 hizmetlerin \u00fccretli sunumunda kullanabilmektedir. \u00d6rne\u011fin Facebook, kullan\u0131c\u0131lar\u0131n platformunda olabildi\u011fince vakit ge\u00e7irmesi i\u00e7in elinden geleni yaparken ve bundan hi\u00e7bir \u00fccret talep etmezken bunun arkas\u0131nda Mark Zuckerberg’in hay\u0131rsever duygular\u0131 de\u011fil, kullan\u0131c\u0131lar\u0131n Cambridge Analytica gibi \u015firketlere pazarlanmas\u0131ndan elde edebilece\u011fi y\u00fcksek k\u00e2rlar vard\u0131r.<\/p>\n

Platformlar, kullan\u0131c\u0131lar\u0131n birbirleriyle etkile\u015fimde oldu\u011fu dijital altyap\u0131lard\u0131r. Ama bu etkile\u015fim, platform sahibinin koydu\u011fu kurallar ve ilkeler \u00e7er\u00e7evesinde ger\u00e7ekle\u015fir. Sosyal medya platformlar\u0131nda, ne zaman hangi i\u00e7eri\u011fin g\u00f6sterilece\u011fine karar veren platform sahibinin tercih etti\u011fi algoritmalard\u0131r. Uber veya Airbnb\u2019de kullan\u0131c\u0131 ile hizmet sa\u011flay\u0131c\u0131, bu platformlar\u0131n koydu\u011fu kurallara g\u00f6re bir araya gelir. Uber, hizmet sa\u011flay\u0131c\u0131n\u0131n pay\u0131n\u0131 tek tarafl\u0131 de\u011fi\u015ftirebilir. End\u00fcstriyel platformlar\u0131n a\u00e7\u0131kl\u0131k politikas\u0131 hukuksal gereklilik de\u011fil, a\u011f etkilerinden yararlanmak isteyen platform sahiplerinin bir stratejisidir.<\/p>\n

Srnicek (2016) platformlar\u0131 be\u015fe ay\u0131rmaktad\u0131r. Birincisi, Facebook ve Google’\u0131n ba\u015f\u0131n\u0131 \u00e7ekti\u011fi reklamc\u0131l\u0131k platformlar\u0131d\u0131r. Kullan\u0131c\u0131lardan elde ettikleri veri \u00fczerinde analiz \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 yaparlar ve bu analizin sonucunu reklam alan\u0131 satmak i\u00e7in kullan\u0131rlar. \u0130kincisi, bulut bili\u015fim hizmeti sunan AWS (Amazon Web Services) ve Salesforce gibi \u015firketlerdir. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc End\u00fcstri Devrimi diye pazarlanan end\u00fcstriyel platformlard\u0131r. Siemens ve General Electric gibi \u015firketler geleneksel \u00fcretimi, birbirine ba\u011fl\u0131 s\u00fcre\u00e7lere d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmek i\u00e7in gerekli platformlar\u0131 geli\u015ftirmektedir. D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc platform tipi i\u00e7inse Spotify ve Netflix \u00f6rnek verilebilir. Geleneksel \u00fcr\u00fcnler, hizmete d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcrken \u00fcr\u00fcn sat\u0131\u015f\u0131n\u0131n yerini kiralama ve abonelik modelleri almaktad\u0131r. Be\u015fincisi ise en bilinenleri Uber ve Airnbb olan, esnek platformlard\u0131r. Sabit sermaye yat\u0131r\u0131m\u0131n\u0131n \u00e7ok az oldu\u011fu ve neoliberalizmin kurals\u0131zla\u015ft\u0131rma (deregulation) politikalar\u0131n\u0131 derinle\u015ftiren platformlard\u0131r.<\/p>\n

Reklamc\u0131l\u0131k Platformlar\u0131<\/h2>\n

Reklamc\u0131l\u0131k platformlar\u0131, platform kapitalizminin ilk \u00f6rnekleridir. Bu platformlar\u0131n i\u015f modelleri, verinin \u00f6nemi hakk\u0131nda olduk\u00e7a \u00f6\u011fretici olmu\u015f ve di\u011fer platform tiplerine \u00f6nc\u00fcl\u00fck etmi\u015ftir. 1998’de kurulan Google, en ba\u015f\u0131ndan beri kullan\u0131c\u0131lar\u0131n aramalar\u0131ndan elde etti\u011fi verileri toplamakta ve analiz etmektedir. \u0130lk ba\u015fta bunun gerek\u00e7esi, veri toplayan bir\u00e7ok \u015firketin savundu\u011fu gibi kullan\u0131c\u0131lar\u0131na ve m\u00fc\u015fterilerine sunduklar\u0131 hizmetin kalitesini art\u0131rmakt\u0131r. Fakat 2000’li y\u0131llar\u0131n ba\u015f\u0131nda dotcom balonunun patlamas\u0131 sonucu teknoloji \u015firketlerinin i\u00e7inde bulundu\u011fu kriz Google’\u0131 bir karar vermeye zorlar. \u0130\u015f modelini de\u011fi\u015ftirerek arama hizmetini \u00fccretli yapmak bir se\u00e7enektir. Ama arama hizmeti \u00fccretli oldu\u011funda kullan\u0131c\u0131 say\u0131s\u0131 da d\u00fc\u015fecektir. \u0130kinci se\u00e7enekse, arama bilgileri, \u00e7erezler ve veri elde edebilece\u011fi di\u011fer kaynaklardan yararlanarak reklamc\u0131lara hedefli reklam alanlar\u0131 satmakt\u0131r. Google, ikinci se\u00e7ene\u011fe y\u00f6nelir. 2016’n\u0131n ilk \u00e7eyre\u011findeki verilere g\u00f6re Google’\u0131n gelirinin %89’u, Facebook’un gelirinin de %96,6’s\u0131 reklamlardan gelmektedir.<\/p>\n

Reklamc\u0131l\u0131k platformlar\u0131 ilk olarak \u00e7evrimi\u00e7i etkinlikleri izler ve kaydeder. Kullan\u0131c\u0131lar\u0131n siteyle etkile\u015fiminin yan\u0131 s\u0131ra webdeki gezintileri de \u00e7erez ve di\u011fer ara\u00e7larla takip edilir. Bu nedenle, kullan\u0131c\u0131n\u0131n bir reklamc\u0131l\u0131k platformundaki etkinlikleri (Google’da arama yapmas\u0131 veya Facebook’ta be\u011fenmesi) ve webdeki gezintileri art\u0131k\u00e7a veri de artar. Daha sonra veri bilimcileri ya da yapay \u00f6\u011frenme algoritmalar\u0131 \u00e7\u0131kar\u0131lan veri (hammadde!) \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Reklamc\u0131l\u0131k platformlar\u0131, kullan\u0131c\u0131lar\u0131n e-posta adreslerini veya telefon numaralar\u0131n\u0131 satmazlar. Reklamc\u0131lara, belirli bir anda, belirli bir t\u00fcrdeki reklama en uygun tepkiyi verecek ki\u015fileri alt\u0131n bir tepside sunarlar.<\/p>\n

Demokrasinin adaylar\u0131n pazarlanmas\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc bir \u00e7a\u011fda reklamc\u0131l\u0131k platformlar\u0131n\u0131n siyaset\u00e7iler taraf\u0131ndan da kullan\u0131l\u0131yor olmas\u0131na \u015fa\u015f\u0131rmamak gerekir. Belki bu durum son se\u00e7imde, Trump yerine Clinton’a avantaj sa\u011flam\u0131\u015f olsayd\u0131 Facebook olay\u0131 bu kadar b\u00fcy\u00fcmeyecekti. Facebook\/Cambridge Analytica skandal\u0131ndan sonra, en iyi ihtimalle Facebook’un faaliyetlerinin denetlenmesine karar verilecek. Fakat bu i\u015f modeli devam etti\u011fi s\u00fcrece insanl\u0131k i\u00e7in b\u00fcy\u00fck bir tehlike s\u00f6z konusudur.<\/p>\n

Reklamc\u0131l\u0131k platformlar\u0131na, kullan\u0131c\u0131lar\u0131n siteyle etkile\u015fimi ya da webde \u00e7erezlerle takibi de yetmemektedir. Bu platformlar\u0131n, kullan\u0131c\u0131lar\u0131n finans ve sa\u011fl\u0131k verileri hakk\u0131nda planlar\u0131 vard\u0131r (https:\/\/www.cnbc.com\/2018\/04\/05\/facebook-building-8-explored-data-sharing-agreement-with-hospitals.html<\/a>). Sosyal medya verilerinin ki\u015filerin finans veya sa\u011fl\u0131k verileriyle birle\u015fmesi, platformlar\u0131n g\u00fcndelik ya\u015fama daha \u00e7ok s\u0131zmas\u0131yla sonu\u00e7lanacakt\u0131r.<\/p>\n

Bulut Platformlar\u0131<\/h2>\n

Bulut platformlar\u0131, ilk kez 1990’larda e-ticaret uygulamalar\u0131nda denenmi\u015f; e-ticaret \u015firketleri, i\u015flerinin maddi yanlar\u0131 i\u00e7in d\u0131\u015f kaynak kullan\u0131m\u0131na y\u00f6nelmi\u015flerdir. Ancak i\u015fler planland\u0131\u011f\u0131 gibi gitmemi\u015f, bir s\u00fcre sonra kendi veri ambarlar\u0131n\u0131 ve lojistik a\u011flar\u0131n\u0131 kurmak ve \u00e7ok say\u0131da \u00e7al\u0131\u015fan istihdam etmek zorunda kalm\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n

Amazon’un AWS (Amazon Web Services) adl\u0131 bulut platformu bir \u00e7ok platformda oldu\u011fu ilk ba\u015fta \u015firket i\u00e7i ihtiya\u00e7lara yan\u0131t verebilmek i\u00e7in geli\u015ftirilmi\u015ftir. Amazon, geli\u015ftirdi\u011fi alt yap\u0131yla yeni hizmetleri kolayca aya\u011fa kald\u0131r\u0131p kulland\u0131ktan sonra bu altyap\u0131y\u0131 ba\u015fka \u015firketlere kiralayabilece\u011fini fark etmi\u015ftir. Amazon, talep \u00fczerine (on demand) sunucu, depolama, hesaplama g\u00fcc\u00fc, yaz\u0131l\u0131m geli\u015ftirme ara\u00e7lar\u0131 ve i\u015fletim sistemleri, haz\u0131r uygulamalar sunmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. B\u00f6ylece e-ticaret sitelerinin 1990’lardaki d\u0131\u015f kaynak kullan\u0131m\u0131 hayalini ger\u00e7ekle\u015ftirmi\u015ftir: \u0130nternet \u00fczerinde i\u015f yapmak isteyen \u015firketler art\u0131k kendi donan\u0131mlar\u0131na, yaz\u0131l\u0131m geli\u015ftirme ara\u00e7lar\u0131na ya da uygulamalar\u0131na sahip olmak zorunda de\u011fildir; Amazon’un bulut platformu onlara bu olana\u011f\u0131 sunmaktad\u0131r.<\/p>\n

Yaz\u0131l\u0131m\u0131n bir hizmet olarak sunulmas\u0131, bir di\u011fer deyi\u015fle, kullan\u0131c\u0131n\u0131n yaz\u0131l\u0131ma sahip olmadan onu bulut platformlar\u0131 \u00fczerinden kullanmas\u0131 Adobe, Google ve Microsoft’un da yararland\u0131\u011f\u0131 bir i\u015f modelidir. Adobe, bulut \u00fczerinde yaz\u0131l\u0131m aboneli\u011fi hizmeti vermektedir. Google, AWS’ye rakip analiz ara\u00e7lar\u0131 hizmeti vermektedir. Bunun yan\u0131nda, Google’\u0131n bulut bili\u015fimde en iddial\u0131 oldu\u011fu alan yapay \u00f6\u011frenmedir; Google, \u00f6r\u00fcnt\u00fc tan\u0131ma ve ses \u00e7evriyaz\u0131 hizmeti sunmaktad\u0131r. Google’\u0131n ba\u015far\u0131s\u0131n\u0131n s\u0131rr\u0131 sihirli algoritmalar de\u011fil, veri (hammadde!) zenginli\u011fidir. Microsoft da i\u015fletmelerin kendi yapay zeka robotlar\u0131n\u0131 (bots) geli\u015ftirmelerine yard\u0131mc\u0131 olmak i\u00e7in yaz\u0131l\u0131m geli\u015ftirme arac\u0131 hizmeti sunmaktad\u0131r. IBM ise kuantum bulut bili\u015fimi hayata ge\u00e7irmeye \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r.<\/p>\n

Amazon’un patronu Jeff Bezos, bulut bili\u015fimi elektrik hizmetinin geli\u015fimine benzetmektedir. Eskiden fabrikalar\u0131n kendilerine \u00f6zel jenerat\u00f6rleri varken daha sonra elektrik \u00fcretimi merkezile\u015fmi\u015f ve fabrikalar, b\u00fcy\u00fck jenerat\u00f6rler sat\u0131n almak yerine ihtiyaca g\u00f6re elektrik hizmeti sat\u0131n almaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Dijitalle\u015fmeyle beraber farkl\u0131 sekt\u00f6rlerde faaliyet g\u00f6steren firmalar ayn\u0131 yolu izlemekte, kendi i\u00e7lerinde bili\u015fim teknolojisi altyap\u0131s\u0131 kurmak ve bunun i\u00e7in personel istihdam etmek yerine bulut bili\u015fim hizmetlerinden yararlanmaktad\u0131r. 2016 verilerine g\u00f6re Amazon’un AWS i\u015f modeli perakende sat\u0131\u015flar\u0131yla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda daha k\u00e2rl\u0131d\u0131r.<\/p>\n

\u00dcr\u00fcn platformu \u015firketleri Netflix ve Spotify, AWS’nin m\u00fc\u015fterileri aras\u0131ndad\u0131r. Airbnb ve Uber gibi bir\u00e7ok esnek platform \u015firketi AWS’yi kullanmaktad\u0131r. Bunun d\u0131\u015f\u0131nda Uber, harita hizmeti i\u00e7in Google, mesajla\u015fma i\u00e7in Twilio, e-posta g\u00f6nderimi i\u00e7in SendGrid ve \u00f6demeler i\u00e7in Braintree kullanmaktad\u0131r. End\u00fcstriyel platformlardan General Electric, i\u00e7 ihtiya\u00e7lar\u0131 i\u00e7in AWS’den hizmet almaktad\u0131r.<\/p>\n

\u00d6z\u00fcnde \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131n\u0131n kiraland\u0131\u011f\u0131 bulut platformlar\u0131 reklamc\u0131l\u0131k platformlar\u0131na g\u00f6re daha sa\u011flam bir i\u015f modelidir. Reklamc\u0131l\u0131k platformunda veri i\u00e7in \u00fccretsiz (ama bir maliyeti olan) hizmetler sunulmakta, bu hizmetlerden veri elde edilmekte ve daha sonra reklamc\u0131lar\u0131n talebi beklenmektedir. Bulut platformlar\u0131nda ise hem \u00fcretim arac\u0131 kiralama hizmetinden do\u011frudan bir gelir elde edilmekte hem de sunucularda yeni veri k\u00fcmeleri toplanmaktad\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla yak\u0131n zamanda, \u00fccretli ve ayr\u0131cal\u0131kl\u0131 olanlar\u0131n eri\u015febilece\u011fi internet hizmetleri artabilir.<\/p>\n

End\u00fcstriyel Platformlar<\/h2>\n

Nesnelerin end\u00fcstriyel interneti k\u0131saca, \u00fcretim s\u00fcrecinin g\u00f6m\u00fcl\u00fc alg\u0131lay\u0131c\u0131 ve mikro \u00e7iplerle, lojistik s\u00fcrecinin (\u00e7o\u011funlukla RFID’den yararlanan) ise takip cihazlar\u0131yla izlenmesini i\u00e7erir. Her \u015fey internet \u00fczerinden birbirine ba\u011fl\u0131d\u0131r. \u00dcretim s\u00fcrecindeki her bir bile\u015fen, herhangi bir m\u00fcdahaleye gerek kalmaks\u0131z\u0131n sistemin di\u011fer bile\u015fenleriyle ileti\u015fime ge\u00e7ebilir. \u00dcretim s\u00fcrecinde bile\u015fenlerin onlar\u0131 g\u00f6lge gibi takip eden enformasyonel varl\u0131klar\u0131 vard\u0131r. Bile\u015fenlerin konum ve durum verisi a\u011f\u0131n di\u011fer bile\u015fenleriyle payla\u015f\u0131l\u0131r. Nesnelerin end\u00fcstriyel internetinin emek maliyetlerini %25 azaltaca\u011f\u0131, veri merkezlerinin enerjiyi istenilen zamanda istenilen yere da\u011f\u0131tmas\u0131yla enerji tasarrufunun %20 olaca\u011f\u0131, bozulmalar ve y\u0131pranmalar meydana gelmeden \u00f6ng\u00f6r\u00fclebilece\u011fi i\u00e7in bak\u0131m masraflar\u0131n\u0131 %40 azaltaca\u011f\u0131, hatalar\u0131 azalt\u0131p kaliteyi art\u0131raca\u011f\u0131 iddia edilmektedir. Ayr\u0131ca \u00fcr\u00fcn, \u00fcretim s\u00fcrecinden sonra izlenebilece\u011finden anket ve odak grup ara\u015ft\u0131rmalar\u0131ndan daha etkili geribildirim al\u0131nabilecektir.<\/p>\n

Srnicek (2016) nesnelerin end\u00fcstriyel internetinde temel zorlu\u011fun bile\u015fenlerin birlikte \u00e7al\u0131\u015fabilirli\u011fi oldu\u011funu ve platformlar\u0131n bunu sa\u011flama iddias\u0131yla ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtmektedir. D\u00fcnya Ekonomi Formu raporundan (http:\/\/www3.weforum.org\/docs\/WEFUSA_IndustrialInternet_Report2015.pdf<\/a>) anla\u015f\u0131labilece\u011fi gibi nesnelerin end\u00fcstriyel internetinin as\u0131l kazanan\u0131 a\u011f etkilerinden yararlanan platform sahipleri ve ortaklar\u0131 olacakt\u0131r. Almanya’n\u0131n Siemens, ABD’nin General Electric (GE) taraf\u0131ndan temsil edildi\u011fi uluslararas\u0131 bir yar\u0131\u015f vard\u0131r. Siemens, ak\u0131ll\u0131 \u00fcretim yeteneklerini ve MindSphere adl\u0131 end\u00fcstriyel platformunu geli\u015ftirmek i\u00e7in 4 milyar Avro harcam\u0131\u015ft\u0131r. Siemens, Alman devleti taraf\u0131ndan desteklenmektedir ve kurulan konsorsiyum nesnelerin interneti hakk\u0131ndaki fark\u0131ndal\u0131\u011f\u0131 art\u0131rmaya odaklanm\u0131\u015ft\u0131r. Predix adl\u0131 platformu geli\u015ftiren GE ise Intel, Cisco ve IBM ile beraber \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r ve \u015fimdiden \u00e7e\u015fitli denemeleri vard\u0131r. Predix’in 2020 y\u0131l\u0131nda 15 milyar dolar gelir getirmesi beklenmektedir.<\/p>\n

Hem Siemens’in MindSphere hem de GE’nin Predix platformlar\u0131nda, platformdan yararlanacak kullan\u0131c\u0131lar kendi yaz\u0131l\u0131mlar\u0131n\u0131 geli\u015ftirmeyecek, platformun sundu\u011fu altyap\u0131 hizmetleri, geli\u015ftirme ara\u00e7lar\u0131 ve uygulamalar kullan\u0131lacakt\u0131r. GE’nin s\u0131v\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f do\u011fal gaz i\u015fi Facebook kadar veri toplanmaktad\u0131r ve bu kadar veriyi analiz edebilmek i\u00e7in geli\u015ftirilmesi uzmanl\u0131k isteyen \u00f6zel ara\u00e7lara gerek vard\u0131r. End\u00fcstriyel platformlar, \u00fcretim s\u00fcrecinin i\u00e7sel bilgisine sahip olduklar\u0131 i\u00e7in AWS gibi genel bulut bili\u015fim platformlar\u0131ndan daha avantajl\u0131 olduklar\u0131n\u0131 \u00f6ne s\u00fcrmektedirler.<\/p>\n

End\u00fcstriyel platformlar, fabrikalar, t\u00fcketiciler ve uygulama geli\u015ftiriciler aras\u0131nda konumlanmakta, k\u00fcresel \u00fcretim s\u00fcrecini ba\u015f\u0131ndan sonuna kadar izlemeyi hedeflemektedir. Yine kullan\u0131c\u0131lardan veri \u00e7\u0131kar\u0131lmakta ve bu veri rekabette daha h\u0131zl\u0131, ucuz ve esnek hizmetler sunmak i\u00e7in kullan\u0131lmaktad\u0131r. Siemens ve GE, platformlar\u0131na kimlerin ba\u011flanaca\u011f\u0131, verinin nerede saklanaca\u011f\u0131 ve kimlerin uygulama geli\u015ftirebilece\u011fi hakk\u0131nda bir standart yerle\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r. A\u011f etkileriyle kazanan\u0131n her \u015feyi alaca\u011f\u0131 bu oyunda platformlar\u0131na daha \u00e7ok kullan\u0131c\u0131y\u0131 \u00e7ekebilmek i\u00e7in (bir zamanlar Google’\u0131n Android’de yapt\u0131\u011f\u0131 gibi) a\u00e7\u0131kl\u0131\u011f\u0131 savunmaktad\u0131rlar.<\/p>\n

\u00dcr\u00fcn Platformlar\u0131<\/h2>\n

\u00dcr\u00fcn platformlar\u0131nda \u00fcr\u00fcn sat\u0131\u015f\u0131 yerine talep \u00fczerine kiralama ve abonelik hizmetleri sunmaktad\u0131r. En bilinen \u00f6rneklerinden biri dinleyiciler, plak \u015firketleri ve reklamc\u0131lar aras\u0131nda konumlanan Spotify’d\u0131r. Fakat bu platformlar, yaln\u0131z dijital \u00fcr\u00fcn aboneli\u011fiyle s\u0131n\u0131rl\u0131 de\u011fildir. Son y\u0131llarda insanlar\u0131n sat\u0131n alma g\u00fcc\u00fcn\u00fcn azalmas\u0131yla beraber araba ve ev gibi pahal\u0131 \u00fcr\u00fcnlerde de bu tip platformlara y\u00f6nelim vard\u0131r (Srnicek, 2016).<\/p>\n

\u00dcr\u00fcn platformunun en ilgin\u00e7 \u00f6rneklerinden biri jet motoru \u00fcreticilerinin sat\u0131\u015f yerine kiralama \u00fczerine kurulu i\u015f modelidir. \u00d6nde gelen jet motoru \u00fcreticilerinden Rolls Royce, “hizmet olarak mal” sat\u0131\u015f\u0131 yapmakta, b\u00f6ylece havayollar\u0131 jet motorlar\u0131n\u0131 sat\u0131n almak yerine kulland\u0131klar\u0131 her saat i\u00e7in bir \u00fccret \u00f6demekte ve Rolls Royce hizmet anla\u015fmas\u0131 s\u00fcresince bak\u0131m ve par\u00e7a de\u011fi\u015fimi deste\u011fi vermektedir.<\/p>\n

Hammadde olarak veri, bu i\u015f modelinde de \u00f6nemli yere sahiptir. Jet motorundaki alg\u0131lay\u0131c\u0131lardan elde edilen veri, hava durumu verileriyle ve hava trafik kontrolden gelen veriyle birle\u015ftirilerek Birle\u015fik Krall\u0131k’taki kumanda merkezine iletilmektedir. Bu verilerden, motorlar\u0131n a\u015f\u0131nma ve y\u0131pranmalar\u0131, olas\u0131 sorunlar ve programl\u0131 bak\u0131m zamanlar\u0131 hakk\u0131nda bilgi elde edilmektedir. Bir sorun ya\u015fanmadan \u00f6nce Rolls Royce bunu fark edebilmekte ve gerekli \u00f6nlemleri almaktad\u0131r. Jet motoru \u00fcreticilerinin elindeki veri, rekabette \u00f6nemli bir avantaj sa\u011flamakta ve sekt\u00f6re girmek isteyebilecek yeni \u015firketlerin \u00f6n\u00fcne ek (ve daha b\u00fcy\u00fck) bir engel \u00e7\u0131karmaktad\u0131r.<\/p>\n

Esnek Platformlar<\/h2>\n

\u00dcr\u00fcn platformlar\u0131nda platform sahibi, platformda hizmet olarak sunulan \u00fcr\u00fcn\u00fcn sahibiyken esnek platformlarda \u00fcr\u00fcn\u00fcn sahibi de\u011fildir. Esnek platformlar, mobil uygulamalar ve web siteleri yard\u0131m\u0131yla t\u00fcketiciler ile hizmet sa\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131 bir araya getirir ve hizmet sa\u011flay\u0131c\u0131n\u0131n kazanc\u0131ndan pay al\u0131r. Bu i\u015f modeli, i\u015fbirli\u011fine dayal\u0131 t\u00fcketim, \u00f6rg\u00fcsel (mesh) ekonomi, denkler aras\u0131 (peer to peer) platform, esnek ekonomi, talep \u00fczerine ekonomi, payla\u015f\u0131m ekonomisi gibi adlarla da an\u0131lmaktad\u0131r. En \u00fcnl\u00fcleri Uber ve Airbnb’dir. Bunun d\u0131\u015f\u0131nda, TaskRabbit ve Amazon’un Mechanical Turk’u gibi mobilya montaj\u0131ndan temizli\u011fe, tesisat i\u015flerinden market al\u0131\u015fveri\u015fine kadar \u00e7e\u015fitli hizmetler sunan platformlar vard\u0131r. 2000’li y\u0131llarda ya\u015fam\u0131n dijitalle\u015fmesi, 2008 krizi sonras\u0131 artan i\u015fsizlik ve bulut platformlar\u0131n\u0131n sundu\u011fu kolay \u00f6l\u00e7eklenebilirlik esnek platformlar\u0131n geli\u015fimine zemin haz\u0131rlam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Uber’in piyasa de\u011feri d\u00fcnyan\u0131n en b\u00fcy\u00fck araba kiralama \u015firketlerinin de\u011ferini a\u015fmaktad\u0131r. Airbnb, d\u00fcnyan\u0131n en b\u00fcy\u00fck otel zincirleriyle boy \u00f6l\u00e7\u00fc\u015fmektedir. Veri yine merkezi bir roldedir. \u00d6rne\u011fin Uber, yolcuyla s\u00fcr\u00fcc\u00fcy\u00fc bir araya getirdi\u011fi t\u00fcm araba yolculuklar\u0131n\u0131 izledi\u011fi gibi s\u00fcr\u00fcc\u00fcleri yolcu almad\u0131klar\u0131 zaman da takip edebilmektedir. Uber bu verileri sadece en uygun rotay\u0131 tespit edebilmek, taksi talep eden bir m\u00fc\u015fteriye en yak\u0131n taksiyi y\u00f6nlendirebilmek veya talep art\u0131\u015f\u0131 olabilecek yerleri \u00f6ng\u00f6rebilmek i\u00e7in kullanmamaktad\u0131r. Platformuna \u00fcye s\u00fcr\u00fcc\u00fclerin ba\u015fka platformlar ad\u0131na \u00e7al\u0131\u015f\u0131p \u00e7al\u0131\u015fmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ya da \u00c7in’de oldu\u011fu gibi s\u00fcr\u00fcc\u00fclerin protestolara kat\u0131l\u0131p kat\u0131lmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 tespit edebilmek i\u00e7in de kulland\u0131\u011f\u0131na dair \u00f6rnekler vard\u0131r. Esnek platformlarda m\u00fc\u015fteriler, ald\u0131klar\u0131 hizmeti de\u011ferlendirmekte ve hizmet de\u011ferlendirme puanlar\u0131na g\u00f6re bir itibar (reputation) sistemi olu\u015fmaktad\u0131r. Baz\u0131 platformlarda hizmet almak isteyenler, hizmet sa\u011flay\u0131c\u0131y\u0131 buna g\u00f6re se\u00e7erken baz\u0131lar\u0131nda belirli bir puan\u0131n alt\u0131na d\u00fc\u015fen hizmet sa\u011flay\u0131c\u0131lar (s\u00fcr\u00fcc\u00fc, ev sahibi vb) platform sahibi taraf\u0131ndan sistemden (i\u015ften) at\u0131lmaktad\u0131r (Slee, 2015).<\/p>\n

Srnicek (2016), esnek platformlar\u0131n ekonomik nedenler nedeniyle kal\u0131c\u0131 olamayaca\u011f\u0131n\u0131 ve \u00fcr\u00fcn platformlar\u0131na evrilebilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmektedir. Uber’in l\u00fcks arabalardan kargo hizmetine kadar \u00e7e\u015fitli denemeleri olmu\u015ftur. \u015eu anda bilindi\u011fi \u00fczere s\u00fcr\u00fcc\u00fcs\u00fcz arabalar \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r. Uber’i belki yak\u0131nda ak\u0131ll\u0131 \u015fehirlerin ula\u015f\u0131m hizmetlerinde g\u00f6rece\u011fiz ve elinde tuttu\u011fu s\u00fcr\u00fc\u015f verileri \u015firkete yeni i\u015f alanlar\u0131nda yard\u0131mc\u0131 olacak. Uber, T\u00fcrkiye\u2019de ve bir\u00e7ok \u00fclkede “gelecek” olarak g\u00f6r\u00fclmekte ve g\u00f6sterilmektedir. Ba\u015fta Uber ve Airbnb olmak \u00fczere esnek platform \u015firketleri “yarat\u0131c\u0131 y\u0131k\u0131m”la \u00f6zde\u015fle\u015ftiriliyorlar. Yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 tart\u0131\u015f\u0131l\u0131r ama bu \u015firketlerin i\u015f modelleri toplum i\u00e7in ciddi bir y\u0131k\u0131m\u0131 ifade etmektedir.<\/p>\n

\u0130nsan\u0131n be\u011fenmedi\u011fi bir hizmeti an\u0131nda de\u011ferlendirmesi, \u00f6rne\u011fin gereksiz yere yolu uzatan bir taksiciye d\u00fc\u015f\u00fck puan vermesi ve bunun dikkate al\u0131nd\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilmesi t\u00fcketiciler a\u00e7\u0131s\u0131ndan g\u00fczel bir duygudur. Bir\u00e7ok insan\u0131n taksicilerle ilgili pek ho\u015f olmayan an\u0131lar\u0131 vard\u0131r. Ayr\u0131ca belirli say\u0131da g\u00f6revi reddeden s\u00fcr\u00fcc\u00fclerin Uber’le ili\u015fkisi kesilece\u011finden s\u00fcr\u00fcc\u00fcn\u00fcn k\u0131sa mesafe veya tipini be\u011fenmedi (baz\u0131 \u00fclkelerde taksi \u015fof\u00f6rleri aras\u0131nda \u0131rk\u00e7\u0131l\u0131k yayg\u0131nd\u0131r) diye kendisine bildirilen yolcuyu almama gibi bir \u015fans\u0131 olmayacakt\u0131r. S\u00fcr\u00fcc\u00fcler a\u00e7\u0131s\u0131ndan bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda ise haks\u0131z bir su\u00e7lamaya maruz kalmak (t\u00fcm taksiciler k\u00f6t\u00fc de\u011fildir), bu nedenle i\u015finden olmak ve itiraz edememek de ac\u0131d\u0131r. Ama bir\u00e7ok t\u00fcketici bunu d\u00fc\u015f\u00fcnmeyecektir; taksicilere kar\u015f\u0131 y\u0131llar\u0131n birikmi\u015f \u00f6fkesi vard\u0131r. \u0130stanbul Taksiciler Birli\u011fi Ba\u015fkan\u0131’n\u0131n “Uber’e binen vatan hainidir” gibi a\u00e7\u0131klamalar\u0131 da bu \u00f6fkeye tuz biber ekmektedir.<\/p>\n

G\u00fcvencesizle\u015ftirme ve ta\u015feronla\u015ft\u0131rma 1970’lerden beri devam bir e\u011filimdir. Srnicek\u2019in (2016) belirtti\u011fi gibi esnek platformlar bu e\u011filini takip etmekte ve a\u015f\u0131r\u0131 ta\u015feronla\u015ft\u0131rma yoluyla i\u015flemektedir: i\u015f\u00e7iler ta\u015feronla\u015ft\u0131r\u0131l\u0131r, sabit sermaye ta\u015feronla\u015ft\u0131r\u0131l\u0131r, bak\u0131m ve e\u011fitim maliyetleri ta\u015feronla\u015ft\u0131r\u0131l\u0131r. Platformdaki i\u015f\u00e7iler, platformun \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131 de\u011fil ba\u011f\u0131ms\u0131z y\u00fcklenicileridir. Platformda hizmet sunanlar\u0131n bunu (s\u00fcr\u00fcc\u00fcl\u00fck yapmak, evini kiraya vermek, tesisat tamiri yapmak vb) ek gelir i\u00e7in yapt\u0131klar\u0131 varsay\u0131l\u0131r; ama \u00e7o\u011fu zaman tek gelirdir. \u0130nsan\u0131n kom\u015fusuna yard\u0131m etmesi ki\u015filer aras\u0131 ve ticari olmayan bir ili\u015fkidir. Belediyelerin veya kamu kurumlar\u0131n\u0131n yasalara dayanarak bu ili\u015fkiye m\u00fcdahale etmesi s\u00f6z konusu de\u011fildir. Esnek, milyar dolarl\u0131k platformlarda kurulan ili\u015fki ise bundan \u00e7ok daha farkl\u0131d\u0131r.<\/p>\n

\u00c7al\u0131\u015fanlar\u0131n haklar\u0131 umurumuzda olmayabilir ama Slee’nin (2015) vurgulad\u0131\u011f\u0131 gibi yaln\u0131zca iyi hizmet almak isteyen t\u00fcketiciler de\u011filiz. Ayn\u0131 zamanda vatanda\u015f\u0131z; h\u00fck\u00fcmetlerin ve \u015firketlerin h\u00e2l\u00e2 (!) baz\u0131 sorumluluklar\u0131 var; en az\u0131ndan olmak zorunda. Slee (2015) bu tip i\u015f modellerini kurals\u0131zla\u015ft\u0131rma (deregulation) hareketi olarak de\u011ferlendirmektedir. Payla\u015f\u0131m ekonomileri olarak pazarlanan i\u015f modelleri kurumsal kapitalizme bir alternatif de\u011fil, kurals\u0131zla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f serbest piyasan\u0131n hayat\u0131m\u0131za daha \u00e7ok s\u0131zmas\u0131d\u0131r. Herhangi bir sorunda bunun sorumlulu\u011fu kimde olacakt\u0131r? De\u011ferlendirme puanlar\u0131 sihirli de\u011fnek de\u011fildir; sorun ya\u015fand\u0131ktan sonra verilir. Baz\u0131 yerlerde, taksi hizmetini veren kurulu\u015flar\u0131n belirli say\u0131da \u00e7ocuk dostu ara\u00e7lar bar\u0131nd\u0131rmas\u0131 ve ara\u00e7lar\u0131n engelli vatanda\u015flara uygun olmas\u0131 zorunlulu\u011fu vard\u0131r. Ayr\u0131ca ticari ara\u00e7lar\u0131n gerekli bak\u0131m ve kontrollerinin yap\u0131lmas\u0131, buna uymayanlar\u0131n ticari faaliyetlerine devam edememesi gerekir. Taksi s\u00fcr\u00fcc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc riskli bir meslektir ama taksi s\u00fcr\u00fcc\u00fclerinin sald\u0131r\u0131lar\u0131na maruz kalan yolcular da vard\u0131r. Benzer vakalar Uber taksi hizmetlerinde de ya\u015fanmaktad\u0131r. Klasik taksi hizmetinde ya\u015fan\u0131lan sorunlar\u0131n bir muhatab\u0131 ve hizmeti verenlerin sorumlulu\u011fu vard\u0131r. Uber, bu gibi sorunlarda kendisinin taksi firmas\u0131 de\u011fil, sadece platform sahibi oldu\u011funu s\u00f6yleyerek s\u0131yr\u0131lmaktad\u0131r. Hakl\u0131lar; Uber’de yolculularla e\u015fle\u015ftirilen s\u00fcr\u00fcc\u00fcler Uber’in \u00fccretli \u00e7al\u0131\u015fan\u0131 de\u011fildir. \u00dclkemizde taksicilik hizmetlerinin hi\u00e7 denetlenmedi\u011fi veya yetersiz oldu\u011fu savunulabilir. Ama sorunun \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc Uber’in kurals\u0131zl\u0131\u011f\u0131, di\u011fer bir deyi\u015fle serbest piyasan\u0131n \u015fefkatli kollar\u0131 de\u011fil, vatanda\u015f olarak yetkilileri g\u00f6revlerini yapmaya zorlamakt\u0131r. Bu g\u00f6revler, sadece taksi hizmetlerinin denetlenmesiyle de\u011fil genel olarak ula\u015f\u0131m politikalar\u0131yla ilgilidir. Ayr\u0131ca Facebook\/Cambridge Analytica\u2019y\u0131 konu\u015furken Uber’in yolcular\u0131n mahremiyeti hakk\u0131ndaki sicilinin pek parlak olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 atlamamak gerekiyor (https:\/\/stallman.org\/uber.html#privacy<\/a>).<\/p>\n

Ne Yapmal\u0131?<\/h2>\n

Ekonomi ve toplumsal ili\u015fkiler dijitalle\u015ftik\u00e7e toplanan veri miktar\u0131 s\u00fcrekli artmaktad\u0131r. Mahremiyet ve toplanan verilerin kullan\u0131c\u0131lar aleyhine kullan\u0131labilir olmas\u0131 \u00f6nemli bir tehlikedir. Ama daha \u00f6nemlisi veri, ekonomik bir g\u00fc\u00e7 sa\u011flamakta ve e\u015fitsizli\u011fi derinle\u015fmektedir. Bria (2018) teknoloji firmalar\u0131n\u0131 dijital altyap\u0131y\u0131 (veriyi ve yapay zekay\u0131) kontrol eden feodal lortlara benzetmektedir. Dijital altyap\u0131daki hakimiyetleri ekonomik ve politik etkinliklerde belirleyici olmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Facebook\/Cambridge Analytica skandal\u0131 sonras\u0131nda ufak bir ihtimalle Facebook i\u015f modelini de\u011fi\u015ftirip abonelik modeline ge\u00e7ebilir. Ama Morozov’un (2018) yazd\u0131\u011f\u0131 senaryo daha olas\u0131d\u0131r: \u201c…Bizi birka\u00e7 \u00e7\u00fcr\u00fck elmadan ve onlar\u0131n etik sapmalar\u0131ndan kurtarmaya, temelde bir sorun olmad\u0131\u011f\u0131, asli hi\u00e7bir konunun tehlikede olmad\u0131\u011f\u0131 konusunda ikna etmeye \u00e7al\u0131\u015facaklar.\u201d<\/p>\n

Teknik \u00e7\u00f6z\u00fcmler g\u00f6zetimi zorla\u015ft\u0131rabilir ama tamamen engelleyemez. Sosyal a\u011flar\u0131 kullanmayarak veya \u00e7e\u015fitli yaz\u0131l\u0131msal \u00e7\u00f6z\u00fcmler uygulayarak g\u00f6zetimin \u00fcstesinden gelsek bile kom\u015fumuz sosyal medya g\u00f6zetiminin kurban\u0131ysa ve ayn\u0131 se\u00e7imde oy kullanacaksak endi\u015felenmemiz gerekir. Bu nedenle, genel bir politik \u00e7\u00f6z\u00fcme gerek vard\u0131r (Yanl\u0131\u015f anla\u015f\u0131lmas\u0131n, en ba\u015fta Diaspora* Sosyal A\u011f\u0131 ile Facebook\u2019un birlikte kullan\u0131lmas\u0131 ve daha sonra Facebook\u2019un tamamen terk edilmesi olmak \u00fczere t\u00fcm teknik \u00e7\u00f6z\u00fcmleri destekliyorum; sadece yetersiz g\u00f6r\u00fcyorum.).<\/p>\n

G\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki g\u00f6zetimin Sovyetler Birli\u011fi’ni a\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 yazan Stallman’a (2018) g\u00f6re verinin kullan\u0131m\u0131 yerine toplanmas\u0131n\u0131n d\u00fczenlenmesi daha do\u011fru bir yakla\u015f\u0131m olacakt\u0131r. E\u011fer bir sistemin temel i\u015flevini yerine getirmesi i\u00e7in belirli bir veriye gerek yoksa bunu toplamayacak \u015fekilde tasarlanmas\u0131 gerekir.<\/p>\n

Morozov (2018) ise veriden vazge\u00e7mek istememekte ve veri tart\u0131\u015fmas\u0131n\u0131, solun b\u00fct\u00fcn fikirlerini yeniden d\u00fc\u015f\u00fcnece\u011fi \u00f6zg\u00fcn bir f\u0131rsat olarak g\u00f6rmektedir:<\/p>\n

kestirimsel \u00e7\u00f6z\u00fcmleme [predictive analysis \u2013 \u00e7.n.] \u00e7a\u011f\u0131nda refah ko\u015fullar\u0131 nas\u0131l \u00f6rg\u00fctlenmeli; sens\u00f6rlerle ve s\u0131kl\u0131kla \u00fcst\u00fcn teknolojilerle donat\u0131lm\u0131\u015f yurtta\u015flar\u0131n \u00e7a\u011f\u0131nda b\u00fcrokrasi ve kamu sekt\u00f6r\u00fc nas\u0131l \u00f6rg\u00fctlenmeli; ayn\u0131 anda her yerde mevcut otomasyon \u00e7a\u011f\u0131nda yeni t\u00fcr sendikalar nas\u0131l \u00f6rg\u00fctlenmeli; ademi merkeziyet\u00e7i ve yatay ileti\u015fim \u00e7a\u011f\u0131nda merkezi bir politik parti nas\u0131l \u00f6rg\u00fctlenmeli?<\/p><\/blockquote>\n

Ayr\u0131ca Morozov (2018) \u201cdaha fazla veri koruma, daha fazla vergi ve daha fazla anti-tr\u00f6st gibi teknokratik s\u00f6ylemlerin\u201d yetersiz kalaca\u011f\u0131n\u0131 ve \u00f6n\u00fcm\u00fczde \u00fc\u00e7 politik se\u00e7enek oldu\u011funu belirtmektedir. Birincisi, b\u00fcy\u00fck teknoloji \u015firketlerinin mevcut modelle devam etmeleri ve zaman i\u00e7inde devletin g\u00f6revlerini \u00fcstlenmeye ba\u015flamalar\u0131d\u0131r. B\u00f6ylece Facebook\/Cambridge Analytica skandal\u0131nda oldu\u011fu gibi etkilenebilecek se\u00e7imlerimiz olmayacak, kararlar meclis yerine \u015firketlerin y\u00f6netin kurulu toplant\u0131lar\u0131nda al\u0131nacakt\u0131r. Donald Trump’\u0131n eski ba\u015f stratejisti Steve Bannon’un \u00f6nerdi\u011fi ikinci se\u00e7enek teknoloji devlerine kar\u015f\u0131 kripto parayla evcille\u015ftirilen finans sekt\u00f6r\u00fcn\u00fcn g\u00fc\u00e7lendirilmesidir. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc se\u00e7enekse, \u201cveriye ili\u015fkin toplumsal haklar\u0131 olu\u015fturan, tan\u0131yan ve geli\u015ftiren devlet kurulu\u015flar\u0131n\u0131n (ulusal d\u00fczeyden kentsel d\u00fczeye) g\u00f6revlendirildi\u011fi ger\u00e7ek bir ademi merkeziyet\u00e7i \u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u00e7\u00fc politika\u201dd\u0131r:<\/p>\n

Bu kurulu\u015flar \u00e7e\u015fitli veri k\u00fcmelerini farkl\u0131la\u015fm\u0131\u015f eri\u015fim ko\u015fullar\u0131na sahip havuzlar \u015feklinde d\u00fczenleyecektir. Ayr\u0131ca d\u00fc\u015f\u00fck ticari kapasiteye sahip olup da b\u00fcy\u00fck bir toplumsal etki vaat eden iyi fikirlerin giri\u015fim sermayesi almas\u0131n\u0131 ve bu fikirlerin ilgili veri havuzlar\u0131n\u0131n \u00fczerinde ger\u00e7ekle\u015ftirilmesini g\u00fcvence alt\u0131na alacakt\u0131r.<\/p><\/blockquote>\n

\u00d6n\u00fcm\u00fczde zorlu bir g\u00f6rev vard\u0131r. Ayr\u0131ca birka\u00e7 y\u0131l i\u00e7inde \u015fehirler \u00f6nemli bir m\u00fccadele alan\u0131 olacak gibi g\u00f6r\u00fcnmektedir. Yak\u0131nda platform kapitalizminin \u015fehirlere uyarlanm\u0131\u015f bi\u00e7imlerini g\u00f6rmeye ba\u015flayabiliriz. Google’\u0131n Toronto’daki deneyi ba\u015far\u0131l\u0131 olursa benzer giri\u015fimler artacakt\u0131r (https:\/\/sidewalktoronto.ca\/<\/a>). Google, yine her zamanki gibi sadece yard\u0131mc\u0131 olmak istemektedir. Crawford (2018), yerel h\u00fck\u00fcmetleri buna kanmamalar\u0131 konusunda uyarmaktad\u0131r. Google’\u0131n yan kurulu\u015fu Sidewalk, su kullan\u0131m\u0131ndan hava kalitesine kadar \u00e7e\u015fitli verileri toplayacak, bina i\u00e7indeki ve d\u0131\u015f\u0131ndaki, sokaklardaki alg\u0131lay\u0131c\u0131lar s\u00fcrekli \u00e7al\u0131\u015facakt\u0131r. Verinin m\u00fclkiyeti kritik bir konudur.<\/p>\n

Her \u015feye ra\u011fmen umut verici ve yol g\u00f6sterici giri\u015fimler de var. Decode Projesi (https:\/\/decodeproject.eu\/<\/a>) \u00e7er\u00e7evesinde Barselona ve Amsterdam’da denenen ak\u0131ll\u0131 \u015fehirlerin dayan\u0131\u015fma, sosyal yard\u0131mla\u015fma ve kolektif haklar \u00fczerinde y\u00fckselmesi planlanmaktad\u0131r. Vatanda\u015flar\u0131n kendi verilerini geri kazanabilmesi i\u00e7in blokzinciri gibi ademi merkeziyet\u00e7i teknolojiler \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Ama\u00e7, bir yandan insanlar\u0131n mahremiyetini korurken di\u011fer yandan insanlar\u0131n, alg\u0131lay\u0131c\u0131lar\u0131n ve cihazlar\u0131n \u00fcretti\u011fi verilerden veri m\u00fc\u015fterekleri yaratmakt\u0131r. Veri m\u00fc\u015fterekleri, insanlar\u0131n eri\u015febilecekleri, katk\u0131da bulunabilecekleri ve kullanabilecekleri, kamu yarar\u0131n\u0131n g\u00f6zetildi\u011fi ve fikri m\u00fclkiyet s\u0131n\u0131rlamas\u0131 olmayan, payla\u015f\u0131lan bir kaynak olacakt\u0131r. Decode Projesi’nin kurucusu Bria (2018), veriyi yol, elektrik, su ve temiz hava gibi bir kamu altyap\u0131s\u0131 olarak d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcklerini ama vatanda\u015flar i\u00e7in bir ba\u015fka panoptikon in\u015fa etmediklerinin alt\u0131n\u0131 \u00e7izmektedir. \u0130nsanlar anonimlik d\u00fczeyini ayarlayabilecekler, istemedikleri taktirde kimlikleri tespit edilemeyecektir. Veri, veriye dayal\u0131 hizmetler in\u015fa etmek isteyen yerel \u015firketlerin, kooperatiflerin ve sosyal \u00f6rg\u00fctlerin kullan\u0131m\u0131na a\u00e7\u0131k olacakt\u0131r. Veri yo\u011fun platformlar, Facebook\/Cambridge Anayltica skandal\u0131nda oldu\u011fu gibi se\u00e7ime m\u00fcdahale amac\u0131yla de\u011fil, politik kat\u0131l\u0131m\u0131 art\u0131rmak ve politikac\u0131lar\u0131 daha hesap verebilir yapmak i\u00e7in kullan\u0131lacakt\u0131r.<\/p>\n

Kolay de\u011fil ama \u00e7a\u011f\u0131m\u0131z\u0131n feodal lortlar\u0131 \u015fehirlerden p\u00fcsk\u00fcrt\u00fclebilirse onu p\u00fcsk\u00fcrten toplumsal hareketler yeni bir d\u00f6nemin kap\u0131s\u0131n\u0131 aralayabilir.<\/p>\n

Kaynaklar<\/b><\/span><\/p>\n

Bria, F. (2018). Our data is valuable. Here’s How We Can Take That Value Back, https:\/\/www.theguardian.com\/commentisfree\/2018\/apr\/05\/data-valuable-citizens-silicon-valley-barcelona<\/a>, son eri\u015fim 12\/04\/2018<\/span><\/p>\n

Crawford, S. (2018). Beware Of Google’s Intentions, https:\/\/www.wired.com\/story\/sidewalk-labs-toronto-google-risks\/<\/a>, son eri\u015fim 12\/04\/2018<\/span><\/p>\n

Marx, K. (2011). Kapital, cilt 1, \u00e7ev. Mehmet Sevik, Nail Satl\u0131gan, \u0130stanbul: Yordam Yay\u0131nlar\u0131.<\/span><\/p>\n

Morozov, E. (2018). Facebook Skandal\u0131ndan Sonra Dijital Ekonomiyi Kamusal M\u00fclkiyete Dayand\u0131rman\u0131n Zaman\u0131. The Guardian, http:\/\/sendika62.org\/2018\/04\/facebook-skandalindan-sonra-dijital-ekonomiyi-kamusal-mulkiyete-dayandirmanin-zamani-evgeny-morozov-484947\/, son eri\u015fim 12\/04\/2018<\/span><\/p>\n

Slee, T. (2015). What’s Yours Is Mine: Against the Sharing Economy. New York: OR Books.<\/span><\/p>\n

Srnicek, N. (2016). Platform Capitalism, Cambridge: Polity Press<\/span><\/p>\n

Stallman, R. (2018). A Radical Proposal To Keep Your Personal Data Safe, https:\/\/www.theguardian.com\/commentisfree\/2018\/apr\/03\/facebook-abusing-data-law-privacy-big-tech-surveillance<\/a>, son eri\u015fim 12\/04\/2018<\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Cambridge Analytica adl\u0131 veri analiz \u015firketinin milyonlarca Facebook kullan\u0131c\u0131s\u0131n\u0131n \u00f6zel verilerine ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 ve bu bilgilerle ABD se\u00e7meninin davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 etkiledi\u011fi daha \u00f6nce de konu\u015fuluyordu. Ama ge\u00e7ti\u011fimiz<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[26,70,23,25,19,14,3,22,30],"tags":[283,285,71,111,278,286,65,279,281,280,284,282,277],"class_list":["post-591","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-e-devlet","category-emek","category-erisim-hakki","category-gozetim","category-ifade-ozgurlugu","category-mahremiyet","category-ozgur_yazilim","category-sansur","category-sosyal-aglar","tag-airbnb","tag-amazon-mechanical-turk","tag-apple","tag-bulut-bilisim","tag-cambridge-analytica","tag-decode-projesi","tag-facebook","tag-google-veya-microsof","tag-nesnelerin-endustriyel-interneti","tag-platform-kapitalizmi","tag-taskrabbit","tag-uber","tag-veri"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/591","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=591"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/591\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":592,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/591\/revisions\/592"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=591"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=591"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=591"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}