Frederick Winslow Taylor, 1856 y\u0131l\u0131nda Philadelphia’da, varl\u0131kl\u0131 bir ailenin \u00e7ocu\u011fu olarak d\u00fcnyaya geldi. Harvard \u00dcniversitesi’ne girerek babas\u0131 gibi bir avukat olmay\u0131 planl\u0131yordu. 1874’te Harvard’a giri\u015f s\u0131navlar\u0131n\u0131 ba\u015far\u0131yla ge\u00e7mesine kar\u015f\u0131n g\u00f6zlerindeki sorun nedeniyle okulu b\u0131rakmak zorunda kald\u0131 ve okuman\u0131n daha az \u00f6nemli oldu\u011fu bir kariyere y\u00f6nelerek aile dostlar\u0131na ait bir at\u00f6lyede \u00e7\u0131rakl\u0131\u011fa ba\u015flad\u0131. D\u00f6rt y\u0131ll\u0131k \u00e7\u0131rakl\u0131k e\u011fitimin sonunda i\u015f\u00e7i olarak girdi\u011fi Midvale Steelworks \u015firketinde h\u0131zla y\u00fckselerek s\u0131ras\u0131yla zaman denet\u00e7isi, makinist, tak\u0131m \u015fefi, ustaba\u015f\u0131, yard\u0131mc\u0131 m\u00fchendis ve ba\u015fm\u00fchendis pozisyonlar\u0131na getirildi. Bu h\u0131zl\u0131 y\u00fckseli\u015fte, Taylor’un yeteneklerinin yan\u0131nda Midvale Steelworks’un ortaklar\u0131ndan ve y\u00f6neticilerinden Edward Clark’\u0131n o\u011flunun Taylor’un k\u0131z karde\u015fiyle evli olmas\u0131n\u0131n da pay\u0131 olmu\u015f olabilir. Ama son tahlilde Taylor, kapitalist i\u015fletmedeki ak\u0131lc\u0131la\u015ft\u0131rmay\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftiren ba\u015far\u0131l\u0131 bir m\u00fchendisti.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n
\nTaylor, Midvale Steelworks’te daha makinist ve i\u015f\u00e7i olarak\n\u00e7al\u0131\u015f\u0131rken bile i\u015f\u00e7ilerin makineyle ili\u015fkisini g\u00f6zlemliyor ve\ni\u015f\u00e7ilerin yeterince s\u0131k\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve bunun da emek\nmaliyetini art\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordu. Daha sonra, ustaba\u015f\u0131\noldu\u011funda da i\u015f\u00e7ilerden daha \u00e7ok veri toplayarak i\u015f\u00e7ilerin ve\nmakinelerin verimlili\u011fi \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fmaya devam etti. Taylor,\n1890’dan 1893’e kadar Philadelphia’da b\u00fcy\u00fck ka\u011f\u0131t fabrikalar\u0131n\u0131\ni\u015fleten Manufacturing Investment Company’de y\u00f6netici ve dan\u0131\u015fman\nm\u00fchendis olarak \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. 1893’te kendi dan\u0131\u015fmanl\u0131k firmas\u0131n\u0131\na\u00e7t\u0131. Kartvizitinde \u015f\u00f6yle yaz\u0131yordu: Dan\u0131\u015fman M\u00fchendis –\n\u0130\u015fyeri y\u00f6netimini ve \u00fcretimi sistematikle\u015ftirmek uzmanl\u0131k\ngerektirir. \n<\/p>\n\n\n\n
\n1898 y\u0131l\u0131nda Taylor, \u00f6nemli bir kapasite sorununu \u00e7\u00f6zmek \u00fczere\nBethlehem Steel’de \u00e7al\u0131\u015fmaya ba\u015flad\u0131 ve burada hem kendisini\nzenginle\u015ftirecek hem de \u00fcn\u00fcn\u00fc art\u0131racak \u00e7al\u0131\u015fmalar yapt\u0131.\n1901’de Bethlehem Steel’den ayr\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda art\u0131k zengin bir\nadamd\u0131. Bundan sonra hayat\u0131n\u0131 bilimsel y\u00f6netim ilkeleri ad\u0131n\u0131\nverdi\u011fi y\u00f6netim ilkelerini yayg\u0131nla\u015ft\u0131rmaya adad\u0131. \n<\/p>\n\n\n\n
\nK\u00f6se ve \u00d6nc\u00fc’n\u00fcn (2000) belirtti\u011fi gibi bilim tarihinde,\nbilimsel bilginin ne oldu\u011fu hakk\u0131ndaki tart\u0131\u015fmalar d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde\nTaylor’un bilimselli\u011fi trajikomik bir nahifli\u011fe sahip g\u00f6r\u00fcn\u00fcyordu.\nFakat \u015f\u00fcphesiz kapitalizm a\u00e7\u0131s\u0131ndan en do\u011fru bilim anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131\ntemsil ediyordu. Taylor’\u0131n bilimi a\u015fa\u011f\u0131daki a\u015famalar\u0131\ni\u00e7eriyordu:<\/p>\n\n\n\n
\nBir di\u011fer deyi\u015fle, Taylor’\u0131n bilimselli\u011fi elinde kronometreyle\ni\u015f\u00e7ileri g\u00f6zetlemeye dayan\u0131yordu. Taylor’\u0131n m\u00fchendise bi\u00e7ti\u011fi\ng\u00f6rev “sermayeyi b\u00fcy\u00fctmek amac\u0131yla i\u015f\u00e7iyi sermayeye\nd\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmekti” (age). Fakat i\u015fin neden en h\u0131zl\u0131 zamanda\ntamamlanmas\u0131 gerekti\u011fi sorgulanm\u0131yordu. \u0130\u015f\u00e7ileri, Taylor’\u0131n\nbilimsel y\u00f6netim ilkeleri do\u011frultusunda \u00e7al\u0131\u015ft\u0131ran bir\nm\u00fchendisin i\u015f\u00e7ilerin hareketlerini disipline ederken yapt\u0131\u011f\u0131\nku\u015fkusuz ac\u0131mas\u0131z ve insanl\u0131k d\u0131\u015f\u0131yd\u0131. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde de\nTaylor’\u0131n miras\u00e7\u0131lar\u0131 \u00e7a\u011fa ayak uyduran bilimsel y\u00f6ntemleriyle\nverimlilik pe\u015finde ko\u015fuyorlar. Bu yaz\u0131da as\u0131l tart\u0131\u015fmak\nistedi\u011fim ise insan bedeninin bir i\u015fletme olarak g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc,\nkronometreli m\u00fchendisle disipline edilmek istenen i\u015f\u00e7inin ayn\u0131\nbedende bir araya geldi\u011fi nicelle\u015ftirilmi\u015f benlik hareketi\n(quantified self movement). \u0130nsanlar, neden kendileri hakk\u0131nda veri\ntopluyorlar ve s\u00fcrekli bir \u015feyleri \u00f6l\u00e7me ihtiyac\u0131 i\u00e7indeler?<\/p>\n\n\n\n
\nNicelle\u015ftirilmi\u015f benlik hareketi, \u00f6ztakip (selftracking) yoluyla\nki\u015finin kendini tan\u0131yabilece\u011fini savunuyor. Bu nedenle, insan\nya\u015fam\u0131n\u0131n kalp at\u0131\u015f h\u0131z\u0131, solunum, uyku s\u00fcresi, g\u00fcn\ni\u00e7erisindeki hap\u015f\u0131r\u0131k ve aks\u0131r\u0131k say\u0131lar\u0131 gibi par\u00e7alar\u0131\nkay\u0131t alt\u0131na al\u0131n\u0131yor. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde insanlar \u00e7e\u015fitli cihazlarla\ng\u00fcndelik hayatlar\u0131 hakk\u0131nda veri toplad\u0131ktan sonra verideki\n\u00f6r\u00fcnt\u00fc ve ili\u015fkiler \u00fczerine yo\u011funla\u015f\u0131yorlar. Baz\u0131lar\u0131 da\nverilerini sosyal medyaya y\u00fckl\u00fcyor ve di\u011ferleri ile\nkar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n
\n\u00d6ztakip ara\u00e7lar\u0131 \u00e7ok \u00e7e\u015fitli ve insanlar farkl\u0131\nmotivasyonlarla bu ara\u00e7lara y\u00f6neliyorlar. Neff ve Nafus (2016)\n\u00f6ztakibin ard\u0131ndaki motivasyonlar\u0131 \u00fc\u00e7e ay\u0131r\u0131yor: sa\u011fl\u0131\u011f\u0131\niyile\u015ftirmek, hayat\u0131n di\u011fer y\u00f6nlerini geli\u015ftirmek ve yeni ya\u015fam\ndeneyimleri bulmak. Ku\u015fkusuz bu motivasyonlar i\u00e7inde en yayg\u0131n\nolan ve \u00f6ztakibe me\u015fruluk kazand\u0131ran sa\u011fl\u0131k uygulamalar\u0131. Kan\n\u015fekeri takibinde oldu\u011fu gibi sa\u011fl\u0131kla ilgili bir durumu kontrol\nalt\u0131nda tutabilmek i\u00e7in \u00f6ztakibe ba\u015fvurulabiliyor. Ya da kilo\nverme gibi bir hedef belirlendikten sonra bunun \u00f6l\u00e7\u00fcm\u00fcne\nodaklan\u0131l\u0131yor. \u00d6ztakip bazen ki\u015fide hangi rahats\u0131zl\u0131\u011f\u0131 neyin\ntetikledi\u011fi hakk\u0131nda kolayca tespit edilemeyecek ili\u015fkileri ortaya\n\u00e7\u0131karabiliyor. En uygun ila\u00e7 dozu, \u00f6ztakip cihazlar\u0131ndan\nsa\u011flanan geribildirimlerle ayarlanabiliyor. Egzersiz, kilo, kas\nk\u00fctlesi ve v\u00fccut ya\u011f\u0131n\u0131 takip ederek aralar\u0131ndaki ili\u015fki\nbelirlenebiliyor ve egzersiz programlar\u0131 bu ili\u015fki do\u011frultusunda\nyeniden yap\u0131land\u0131r\u0131labiliyor. Uyku ve egzersiz kay\u0131t alt\u0131na\nal\u0131narak bir denge sa\u011flanabiliyor.<\/p>\n\n\n\n
\n\u0130nsanlar bazen kendilerinin Taylor’u oluyorlar ve i\u015f\nperformanslar\u0131n\u0131 art\u0131rmak i\u00e7in \u00f6ztakibi tercih edebiliyorlar.\nBunun d\u0131\u015f\u0131nda g\u00fcndelik ya\u015famda de\u011fi\u015fen ruh hallerini takip\netmeye yard\u0131mc\u0131 olan uygulamalar da var (bkz.\nhttps:\/\/www.everydayhealth.com\/columns\/therese-borchard-sanity-break\/the-6-best-mood-apps\/<\/a>).\n\u00d6rne\u011fin bu uygulamalardan MoodKit iki klinik psikolog taraf\u0131ndan\ngeli\u015ftirilmi\u015f ve uygulaman\u0131n bili\u015fsel davran\u0131\u015f\u00e7\u0131 tedavinin\nilke ve tekniklerine dayand\u0131\u011f\u0131 iddia ediliyor. Moodkit, sadece ruh\nhalinizi de\u011fil, genel olarak esenli\u011finizi de geli\u015ftirmeyi\nhedefliyor. CNet bu uygulamay\u0131 yan\u0131n\u0131zda kendi psikolo\u011funuzu\nta\u015f\u0131maya benzetiyor\n(https:\/\/www.cnet.com\/news\/moodkit-can-an-app-improve-your-mood\/<\/a>).<\/p>\n\n\n\n \nNeff ve Nafus’un (2016) yazd\u0131\u011f\u0131 gibi bazen \u00f6ztakibin nedeni\nsadece yeni \u015feyler denemek olabiliyor. \u00d6ztakip cihazlar\u0131 sadece\nmerak ve e\u011flence i\u00e7in kullan\u0131labiliyor. Y\u00fcr\u00fcd\u00fckleri her soka\u011f\u0131\ntakip ederek \u015fehri ke\u015ffetmeyi deneyenler \u00e7\u0131kabiliyor. Herhangi\nbir sa\u011fl\u0131k sorunu olmadan kalp at\u0131\u015f h\u0131z\u0131n\u0131 takip eden ve\nveriden ilgin\u00e7 \u015feyler \u00e7\u0131karmaya \u00e7al\u0131\u015fanlar da var.<\/p>\n\n\n\n \n\u00d6ztakip ve onun farkl\u0131 bi\u00e7imleri olan hayat kayd\u0131 tutma (life\nlogging), \u00f6zdeneyleme (self-experimentation) gibi uygulamalar\u0131n\ntamamen yeni oldu\u011fu s\u00f6ylenemez. 18. yy’da ya\u015fam\u0131\u015f bir siyaset\u00e7i\nolan Benjamin Franklin, \u00e7izelge ve notlarla zaman\u0131n\u0131 nas\u0131l\nge\u00e7irdi\u011finin kayd\u0131n\u0131 tutuyordu. \u0130leti\u015fim bilimci Lee Humphreys\n18. ve 19. yy’da bu tip ki\u015fisel kay\u0131tlar tutman\u0131n ve insanlarla\npayla\u015fman\u0131n yayg\u0131n oldu\u011funu yaz\u0131yor ve bunu g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki\ntwitter payla\u015f\u0131mlar\u0131na benzetiyor. 20. yy mucitlerinden\nBuckminster Fuller de 1920’de koca bir deftere her 15 dakikada bir\nhayat\u0131n\u0131 kaydetmeye ba\u015flam\u0131\u015f ve 1983’te \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fcnde arkas\u0131nda\nfaturalar\u0131n, gazetelerden kesilen kup\u00fcrlerin, yaz\u0131\u015fmalar\u0131n,\nnotlar\u0131n ve karalamalar\u0131n oldu\u011fu 80 metrelik bir defter b\u0131rakm\u0131\u015f.\n\u00d6ztakip ve hayat kayd\u0131 tutman\u0131n yan\u0131 s\u0131ra ibuprofen, s\u0131tma\na\u015f\u0131s\u0131 ve sinirbiliminin geli\u015fiminde oldu\u011fu gibi \u00f6zdeneylemenin\nde tarihte \u00f6nemli bir yeri var. Hatta bu u\u011furda baz\u0131 bilimciler\nya\u015famlar\u0131n\u0131 tehlikeye atm\u0131\u015f\n(https:\/\/evrimagaci.org\/bilim-adina-hayatini-riske-eden-10-bilim-insani-1630<\/a>).<\/p>\n\n\n\n \n\u00d6ztakip daha \u00f6nce de varsa g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki uygulamalar\u0131\n\u00f6ncekilerden farkl\u0131 k\u0131lan ne? Neff ve Nafus (2016) bu farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131\nteknolojideki de\u011fi\u015fim ve biyomedikalle\u015fme ile a\u00e7\u0131kl\u0131yor. Son\ny\u0131llarda bilimciler ve m\u00fchendisler \u00e7ok \u00e7e\u015fitli olgular\u0131n\nelektronik olarak alg\u0131lanabilirli\u011fi \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar ve bu\nalanda \u00f6nemli ilerlemeler kaydedildi. Ak\u0131ll\u0131 telefonlar\u0131n\nyayg\u0131nla\u015fmas\u0131, alg\u0131lay\u0131c\u0131 ve alg\u0131lay\u0131c\u0131 sistemlerini\nolu\u015fturan di\u011fer bile\u015fenlerdeki minyat\u00fcrle\u015fme, ba\u011flant\u0131 ve\ndepolama altyap\u0131s\u0131ndaki geli\u015fmeler alg\u0131lay\u0131c\u0131lar\u0131n\nyayg\u0131nla\u015fmas\u0131n\u0131 sa\u011flad\u0131. 1980’lerde filizlenen, bilgisayar\u0131n\nsadece ofislerde de\u011fil, insan bedeni de dahil olmak \u00fczere her zaman\nve her yerde olabilece\u011fi (ubiquitous computing) d\u00fc\u015f\u00fcncesi son\ny\u0131llarda giyilebilir teknolojilerle hayata ge\u00e7iriliyor. Giyilebilir\nteknolojilerin tasar\u0131m\u0131n\u0131 etkileyen bir ba\u015fka \u00f6nemli karar ise\nbilgisayarlar\u0131n insanlar\u0131 belirli davran\u0131\u015flar\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirmeye\ny\u00f6nlendirmek amac\u0131yla kullan\u0131lmas\u0131 (persuasive computing).\nOyunla\u015ft\u0131rma stratejisiyle giyilebilir teknolojilerin\ny\u00f6nlendiricili\u011fi art\u0131r\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131yor. \u00d6rne\u011fin, GymPact\nadl\u0131 uygulamaya abone olan kullan\u0131c\u0131lardan belirlenen g\u00fcnlerde\nspor salonuna gitmeleri isteniyor. Gitmeyenler, GPS verileri\nsayesinde tespit ediliyor ve ceza olarak kredi kartlar\u0131ndan para\n\u00e7ekiliyor. Daha sonra bu para, ba\u015far\u0131l\u0131, spor salonuna gitmeyi\naksatmayanlar aras\u0131nda payla\u015ft\u0131r\u0131l\u0131yor\n(https:\/\/www.theatlantic.com\/magazine\/archive\/2012\/06\/the-perfected-self\/308970\/<\/a>).\nOyunla\u015ft\u0131rman\u0131n yan\u0131nda sosyal a\u011flar da \u00f6ztakibi ge\u00e7mi\u015fteki\n\u00f6rneklerinden farkl\u0131la\u015ft\u0131ran ve yayg\u0131nla\u015ft\u0131ran bir ba\u015fka\nteknolojik geli\u015fme. Bir \u00e7ok uygulama ve cihaz, kullan\u0131c\u0131lar\u0131n\netkinliklerini yak\u0131n \u00e7evreleriyle payla\u015fmas\u0131n\u0131, onlar\u0131\nyar\u0131\u015fmaya ya da deste\u011fe \u00e7a\u011f\u0131rmas\u0131n\u0131 sa\u011fl\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n \nNeff ve Nafus’un (2016) i\u015faret etti\u011fi ikinci farkl\u0131l\u0131k,\nbiyomedikalle\u015fme ise \u015feylerin biyolojik ve t\u0131bbi terimlerle\na\u00e7\u0131kland\u0131\u011f\u0131 k\u00fclt\u00fcrel bir de\u011fi\u015fimi ifade ediyor. Ruh halleri\nve duygulardan hayattaki ba\u015far\u0131ya kadar insan ya\u015fam\u0131 biyolojik\nterimlerle a\u00e7\u0131klan\u0131yor. Biyomedikalle\u015fme \u015feylerin neden \u00f6yle\nde\u011fil de b\u00f6yle oldu\u011funa dair zihinsel bir model sunuyor.\nBiyomedikalle\u015fen bir d\u00fcnyada, insanlar\u0131n davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 bir\ngrup n\u00f6ronun etkisiyle a\u00e7\u0131klamak k\u00fclt\u00fcr\u00fcn ya da toplumun\netkisiyle a\u00e7\u0131klamaktan daha makul g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Bu yeni d\u00fcnyada\nsa\u011fl\u0131k, bedensel bir durumu anlatman\u0131n \u00f6tesinde makul olan\u0131 ve\nolmayan\u0131 ifade ediyor. \u00d6rne\u011fin, bir ki\u015finin davran\u0131\u015f\u0131n\u0131\nsa\u011fl\u0131kl\u0131 bulmamak o ki\u015finin biyomedikalle\u015fmi\u015f bir d\u00fcnyan\u0131n\ntoplumsal kurallar\u0131n\u0131 \u00e7i\u011fnedi\u011fini anlat\u0131yor. Neff ve Nafus’un\n(2016) vurgulad\u0131\u011f\u0131 gibi \u00f6ztakip ara\u00e7lar\u0131n\u0131n ufak bir k\u0131sm\u0131\ndo\u011frudan t\u0131bbi ama\u00e7lar i\u00e7in kullan\u0131lsa da bu ara\u00e7lar\u0131n \u00e7o\u011fu\nbiyomedikal anlay\u0131\u015f ve \u00e7er\u00e7evelere dayan\u0131yorlar.<\/p>\n\n\n\n \nBu ba\u011flamda, sa\u011fl\u0131kl\u0131 ya\u015fam\u0131n bir tak\u0131nt\u0131 haline gelmesinin\n\u00f6ztakip i\u00e7in elveri\u015fli bir k\u00fclt\u00fcrel ortam haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 da\natlamamak gerekiyor. Cederstr\u00f6m ve Spicer (2017), Sa\u011fl\u0131k\nHastal\u0131\u011f\u0131<\/em> adl\u0131 kitaplar\u0131nda sa\u011fl\u0131kl\u0131 ya\u015fam ideolojisinin\nnas\u0131l hayat\u0131n her alan\u0131na s\u0131zd\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u00f6rneklerini veriyorlar.\nCederstr\u00f6m ve Spicer’in (2017) vurgulad\u0131\u011f\u0131 gibi sa\u011fl\u0131kl\u0131 ya\u015fam\nideolojisi insanlara cazip ve \u00e7ekici gelen, kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131lmas\u0131\nimkans\u0131z fikir ve inan\u00e7lar b\u00fct\u00fcn\u00fc sunuyor. Sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir\nbedenin daha \u00fcretken ve dolay\u0131s\u0131yla i\u015f hayat\u0131 i\u00e7in daha yararl\u0131\nolaca\u011f\u0131 s\u00f6yleniyor. Cederstr\u00f6m ve Spicer’\u0131n (2017) dikkati\n\u00e7ekti\u011fi gibi art\u0131k siyaset\u00e7iler, aktivistler ve entelekt\u00fceller\n\u00e7a\u011f\u0131m\u0131z\u0131n \u00f6nemli ki\u015fileri olarak g\u00f6r\u00fclm\u00fcyor. Onlar\u0131n\nyerini televizyonlarda, gazetelerde ve web sitelerinde durmadan\nsa\u011fl\u0131kl\u0131 ya\u015fam ve mutluluk vaazlar\u0131 veren \u00fcnl\u00fc diyetisyenler,\n\u015fefler ve sa\u011fl\u0131k gurular\u0131 ald\u0131.<\/p>\n\n\n\n \nSa\u011fl\u0131kl\u0131 olmak isteyen insanlar\u0131n organik besinler yemesi\nisteniyor. Ama buna d\u00fc\u015f\u00fck gelirli ailelerin nas\u0131l ula\u015f\u0131labilece\u011fi\nya da insanlar\u0131n son y\u0131llarda neden organik olmayan besinleri\nt\u00fcketmek zorunda kald\u0131\u011f\u0131 konular\u0131na pek girilmiyor. Cederstr\u00f6m\nve Spicer’in (2017) yazd\u0131\u011f\u0131 gibi g\u00fcn\u00fcm\u00fczde “d\u00fcnya \u00fczerine\nciddi bir \u015fekilde d\u00fc\u015f\u00fcnmektense, kendi kabu\u011funa \u00e7ekilmek ve\nbedenin sinyallerini evrensel hakikatin yerini tutabilecek bir ikame\nolarak g\u00f6rmek, giderek daha cazip bir se\u00e7enek haline geldi.”<\/p>\n\n\n\n \nBuna kar\u015f\u0131n, \u00f6ztakibin neoliberalizmin i\u00e7inde ve onun k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc\ndestekler bi\u00e7imde geli\u015fiminin \u00f6ztakip uygulamalar\u0131na t\u00fcm\u00fcyle\nkar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kmay\u0131 gerektirdi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcyorum. \u00d6ztakip, hem\nhasta hem de doktor i\u00e7in daha iyi bir t\u0131bbi bilgi sa\u011flayabiliyor.\nBaz\u0131 hastal\u0131klar\u0131 \u00f6nceden te\u015fhis etmek ve erken tedavi m\u00fcmk\u00fcn\nolabiliyor. MIT Technology Review’deki yaz\u0131s\u0131nda Rachel Metz,\ndepresyonda oldu\u011funuzu siz bunun fark\u0131nda olmadan te\u015fhis edebilme\niddias\u0131nda olan bir telefon uygulamas\u0131n\u0131 anlat\u0131yor\n(https:\/\/www.technologyreview.com\/s\/612266\/the-smartphone-app-that-can-tell-youre-depressed-before-you-know-it-yourself\/<\/a>).\nTelefonda yaz\u0131 yazma veya ekran\u0131 kayd\u0131rma bi\u00e7iminiz bir\npsikolojik test kadar ruhsal durumunuzu a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131karabiliyor.\nPalo Alto’da, i\u00e7lerinden biri ABD Ulusal Ruh Sa\u011fl\u0131\u011f\u0131\nEnstit\u00fcs\u00fc’n\u00fcn eski y\u00f6neticilerinden olan \u00fc\u00e7 doktor taraf\u0131ndan\nkurulan Mindstrong Health, yaln\u0131z depresyon de\u011fil \u015fizofreni,\nbipolar bozuklu\u011fu, travma sonras\u0131 stres bozuklu\u011fu ve madde\nba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131 gibi sorunlar\u0131n da ak\u0131ll\u0131 telefonlara kurulacak\nMindstrong uygulamas\u0131 ile te\u015fhis edilebilece\u011fini iddia ediyor.\nMetz, daha \u00f6nce de say\u0131s\u0131z \u015firketin uygulama tabanl\u0131 terapiden\npsikolojik destek sunan oyunlara kadar say\u0131s\u0131z iddiayla ortaya\n\u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 hat\u0131rlat\u0131yor. Telefon etkinliklerindeki ve\nkonu\u015fmadaki ipu\u00e7lar\u0131yla depresyonu alg\u0131layabilece\u011fini iddia eden\nuygulamalar da geli\u015ftirilmi\u015f. Ama Metz’e g\u00f6re durum bu sefer\nfarkl\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc Mindstrong, \u00f6nceki denemelerden farkl\u0131 olarak\ninsanlar\u0131n telefonla ne yapt\u0131\u011f\u0131yla de\u011fil telefonu nas\u0131l\nkulland\u0131klar\u0131 ile ilgileniyor. Sadece ABD’de ak\u0131l hastal\u0131\u011f\u0131\nolanlar\u0131n\u0131n say\u0131s\u0131n\u0131n 45 milyon civar\u0131nda oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcrse\nMindstrong’un \u00f6nemi daha iyi anla\u015f\u0131lacakt\u0131r. Veri toplamak bir\nzamanlar sadece uzmanlar\u0131n i\u015fiyken \u015fimdi herhangi bir uzmanl\u0131\u011f\u0131\nolmayan s\u0131radan insanlar da veri toplay\u0131p yorumluyor, hatta yeni\n\u015feyler ke\u015ffedebiliyor. Ev ile klinik, sa\u011fl\u0131k uygulamalar\u0131 ile\n\u00f6zbak\u0131m aras\u0131ndaki ayr\u0131m silikle\u015fiyor. Bir ivme\u00f6l\u00e7er verisi\nad\u0131mlar\u0131 tespit edebilmek i\u00e7in kullan\u0131l\u0131rken bu verinin farkl\u0131\nbir algoritmayla olas\u0131 bir parkinson hastal\u0131\u011f\u0131n\u0131 ortaya \u00e7\u0131karmak\ni\u00e7in de kullan\u0131labilece\u011fi \u00f6ne s\u00fcrenler \u00e7\u0131kabiliyor.<\/p>\n\n\n\n \nFakat \u00f6ztakibin bu yararlar\u0131 ya\u015fam\u0131m\u0131z\u0131n neredeyse her an\u0131n\u0131n\nkaydedilmesinin do\u011furdu\u011fu sorunlar\u0131n g\u00f6rmezden gelinebilece\u011fi\nanlam\u0131na da gelmiyor. Verinin varl\u0131\u011f\u0131 mahremiyet ihlali\nihtimalini g\u00fc\u00e7lendiriyor. \u015eirketler, kullan\u0131c\u0131lar\u0131n verilerini\n\u00f6zenle koruduklar\u0131n\u0131 s\u00f6yleseler de kurumlar aras\u0131 veri\nal\u0131\u015fveri\u015fi, bilgisayar korsanlar\u0131n\u0131n sald\u0131r\u0131lar\u0131 ve bu\nverilerin ama\u00e7 d\u0131\u015f\u0131 kullan\u0131m\u0131 b\u00fcy\u00fck bir tehlike. Neoliberal\nbireyi yaratan ko\u015fullar \u00f6ztakip ara\u00e7lar\u0131n\u0131n kullan\u0131m\u0131n\u0131n\nyayg\u0131nla\u015fmas\u0131n\u0131 sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 gibi bu ara\u00e7lar g\u00fcndelik hayat\u0131n\nmetala\u015fmas\u0131, sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n feti\u015fle\u015ftirilmesi, bireyin kolektif\n\u00e7\u00f6z\u00fcmlerden uzakla\u015farak kendine yo\u011funla\u015fmas\u0131 gibi neoliberal\nbireyi yaratan ko\u015fullar\u0131 g\u00fc\u00e7lendiriyor (Cederstr\u00f6m ve Spicer,\n2017).<\/p>\n\n\n\n \nBu sorunlara kar\u015f\u0131 ne yap\u0131labilir sorusuna ge\u00e7meden \u00f6nce\n\u00f6ztakibin kullan\u0131m alanlar\u0131na, \u015firketlerin stratejilerine,\nkullan\u0131c\u0131 ve \u015firket \u00e7\u0131karlar\u0131 aras\u0131ndaki \u00e7eli\u015fkiye bakmakta\nfayda var.<\/p>\n\n\n\n \n\u00d6ztakip ara\u00e7lar\u0131n\u0131n kullan\u0131m alanlar\u0131n\u0131 be\u015fe ay\u0131rabiliriz:<\/p>\n\n\n\n \n\u00d6ztakip ara\u00e7lar\u0131 en \u00e7ok izlemek ve de\u011ferlendirme i\u00e7in\nkullan\u0131l\u0131yor. Yeterince ad\u0131m at\u0131l\u0131p at\u0131lmad\u0131\u011f\u0131 veya zaman\u0131n\nverimli ge\u00e7irilip ge\u00e7irilmedi\u011fi de\u011ferlendiriliyor ve uygulaman\u0131n\nbelirledi\u011fi hedef (\u00f6rne\u011fin g\u00fcnde 10000 ad\u0131m) ger\u00e7ekle\u015ftirilmeye\n\u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131yor. Kullan\u0131c\u0131lar, \u00f6ztakip ara\u00e7lar\u0131na bakarak\netkinliklerini incelediklerini ve bunu motive edici bulduklar\u0131n\u0131\ns\u00f6yl\u00fcyorlar. Ad\u0131mlar\u0131 saymak kolay olsa da yiyecek gibi \u015feylerin\n\u00f6l\u00e7\u00fcm\u00fc daha zor olabiliyor. Paketlenmi\u015f g\u0131dalar\u0131n kalori\nmiktarlar\u0131n\u0131 bildiren uygulamalar var. Fakat i\u015flenmi\u015f g\u0131dalar,\nsa\u011fl\u0131kl\u0131 ya\u015fam hedefinden bir sapma olarak g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnden pek\ntercih edilmiyor. Ayr\u0131ca a\u011f\u0131rl\u0131k takibi yaparken say\u0131lar\u0131n\nbazen cesaret k\u0131r\u0131c\u0131 oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnen, buna kar\u015f\u0131 tart\u0131n\u0131n\nayar\u0131n\u0131 kilodan pounda \u00e7evirerek sadece de\u011fi\u015fime odaklanmay\u0131\ntercih edenler de var. Baz\u0131 kullan\u0131c\u0131lar \u00f6ztakip cihazlar\u0131n\u0131 o\nkadar i\u00e7selle\u015ftirmi\u015fler ki yanlar\u0131nda \u00f6ztakip ara\u00e7lar\u0131 olmadan\nyapt\u0131klar\u0131 egzersizlerin ge\u00e7erli olmayaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnebiliyorlar.\nAyr\u0131ca ara\u00e7 geli\u015ftiricilerin belirledi\u011fi normal de\u011ferlere de\ndikkat etmek gerekiyor: Neden g\u00fcnde 10000 ad\u0131m? Sa\u011fl\u0131k i\u00e7in\nherkesin atmas\u0131 gereken ad\u0131m say\u0131s\u0131 ayn\u0131 m\u0131? Bu say\u0131, neye\ng\u00f6re belirleniyor?<\/p>\n\n\n\n \n\u00d6ztakip ara\u00e7lar\u0131n\u0131n hisleri a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131karmak i\u00e7in\nkullan\u0131m\u0131nda ise insanlar bedenlerinden yay\u0131lan sinyallere kulak\nvererek bedenlerini daha iyi anlamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar. Neff ve Nafus\n(2016) bunun i\u00e7in 30’lu ya\u015flar\u0131ndaki sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir adam\u0131n\nyapt\u0131\u011f\u0131 denemeyi \u00f6rnek g\u00f6steriyor. Adam v\u00fccudunun \u015fekere nas\u0131l\ntepki g\u00f6sterdi\u011fini anlayabilmek i\u00e7in glikoz d\u00fczeyini \u00f6l\u00e7m\u00fc\u015f.\nDaha sonra, glikoz d\u00fczeyinin psikolojik durumunu nas\u0131l etkiledi\u011fini\nara\u015ft\u0131rm\u0131\u015f. Neff ve Nafus’un (2016) vurgulad\u0131\u011f\u0131 gibi en uygun\nglikoz d\u00fczeyini bulmak gibi bir hedefi olmadan sadece kendi bedenini\ndaha iyi tan\u0131maya odaklanm\u0131\u015f. Bu ama\u00e7la yap\u0131lan \u00f6ztakip,\nkullan\u0131c\u0131lar\u0131n \u00e7e\u015fitli hipotezler geli\u015ftirebilmesine yard\u0131mc\u0131\noluyor. Dolay\u0131s\u0131yla, olas\u0131l\u0131klar\u0131 en aza indirmeye \u00e7al\u0131\u015fan\nt\u0131bbi tan\u0131 s\u00fcrecinden farkl\u0131 bir i\u015fleyi\u015fe sahip.<\/p>\n\n\n\n \nMan Ray\u2019in 1930’larda matematiksel hesaplamalardan yararlanarak\nyapt\u0131\u011f\u0131 heykel, resim ve foto\u011fraf \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131\n(https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=a3QqKBWHarA<\/a>)\ngibi bu sefer \u00f6ztakip verilerini kullanarak sanatsal \u00fcretimde\nbulunan sanat\u00e7\u0131lar da var. Laurie Frick, veri esteti\u011finin\n\u00f6nc\u00fclerinden. Frick, telefonundan elde etti\u011fi GPS verilerini soyut\nkal\u0131plar\u0131n kolaj benzeri g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerine d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrm\u00fc\u015f. Frick,\nveriyi bilim veya bir \u015feyi kan\u0131tlamak i\u00e7in de\u011fil, sanat\u0131n\u0131n bir\ndokusu olarak kullan\u0131yor. Frick’in \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na\nhttp:\/\/www.lauriefrick.com\/work\/<\/a>\nadresinden eri\u015filebilir. Stephen Cartwright ise d\u00fcnyadaki konumunun\nenlem ve boylamlar\u0131na dayal\u0131 bir \u00e7al\u0131\u015fma yapm\u0131\u015f:\nhttp:\/\/www.stephencartwright.com\/#\/latitude-and-longitude-project\/<\/a><\/p>\n\n\n\n \n\u00d6ztakip, “Evet, migrenin var. Ama nedenini tam olarak tespit\nedemedik” gibi t\u0131bbi te\u015fhislerin yetersiz kald\u0131\u011f\u0131\ndurumlarda bir \u00e7\u00f6z\u00fcm bulmak ya da elektrik faturalar\u0131n\u0131n neden\nkabar\u0131k geldi\u011fini bulmak i\u00e7in de kullan\u0131labiliyor. Burada\nbilimsel \u00e7al\u0131\u015fmalardan fakl\u0131 olarak bir tezi ispatlamaya \u00e7al\u0131\u015fmak\nyerine bir soruna \u00e7\u00f6z\u00fcm bulmak hedefleniyor. Hastalar tedavi ve\nte\u015fhis s\u00fcrecine daha aktif kat\u0131labiliyorlar. \n<\/p>\n\n\n\n \nBir al\u0131\u015fkanl\u0131k kazand\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015fan \u00f6ztakipte ise veriden\nyararlanarak yeni al\u0131\u015fkanl\u0131klar kazand\u0131rmak ya da var olan\nal\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131 de\u011fi\u015ftirmek hedefleniyor. B.F. Skinner’\u0131n insan\ndavran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 \u015fekillendirmek i\u00e7in \u00f6d\u00fcllere ba\u015fvuran\ndavran\u0131\u015f\u00e7\u0131 psikolojisi \u00f6ztakip, \u00f6zellikle de oyunla\u015ft\u0131rma\nstratejisiyle yeniden kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131k\u0131yor. \n<\/p>\n\n\n\n \n\u00d6ztakip ara\u00e7lar\u0131n\u0131n ilk g\u00fcnlerinde kullan\u0131c\u0131 ve \u00fcretici\nrolleri net \u00e7izgilerle ayr\u0131lm\u0131yor ve Silikon Vadisi’nden uzakta,\nbireyler, aktivistler ve hasta gruplar\u0131 taraf\u0131ndan\ngeli\u015ftiriliyordu. Bazen de bu ara\u00e7lar \u00fcniversitelerde\ngeli\u015ftirildikten sonra ticarile\u015ftiriliyorlard\u0131. Dolay\u0131s\u0131yla\n\u00f6ztakip ara\u00e7lar\u0131n\u0131n pasif kullan\u0131c\u0131lar\u0131ndan de\u011fil, \u00e7e\u015fitli\nalg\u0131lay\u0131c\u0131lar\u0131 kullanarak yeni \u00f6ztakip ara\u00e7lar\u0131 geli\u015ftiren,\n\u015firketlerin geli\u015ftirdi\u011fi \u00f6ztakip ara\u00e7lar\u0131n\u0131 farkl\u0131 ama\u00e7lar\ndo\u011frultusunda kullanmay\u0131 deneyen ve kimi zaman onlar\u0131 farkl\u0131\ni\u015flevlerle donatan aktif, \u00fcreten kullan\u0131c\u0131lardan s\u00f6z ediyoruz.\nFakat son y\u0131llarda Sequoia, Andreessen Horowitz, Kleiner Perkins,\nCaufield Byers ve Khosla Ventures gibi giri\u015fim sermayesinin ve\nGoogle, Merck (ila\u00e7 \u015firketi), Qualcomm (teknoloji \u015firketi), Cambia\n(sigorta \u015firketi) gibi farkl\u0131 alanlarda faaliyet g\u00f6steren\n\u015firketlerin \u00f6ztakip pazar\u0131na y\u00f6neldikleri g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor. Sermaye,\ndijital sa\u011fl\u0131k \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 kapsam\u0131nda b\u00fcy\u00fck veri,\nt\u00fcketicilerin sa\u011fl\u0131k hizmetlerine kat\u0131l\u0131m\u0131, dijital t\u0131p\nhizmetleri, telet\u0131p (telekom\u00fcnikasyon teknolojisi kullan\u0131larak\nhastalara uzaktan te\u015fhis koyma ve tedavi uygulanma y\u00f6ntemleri),\nki\u015fiselle\u015ftirilmi\u015f t\u0131p ve n\u00fcfus sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 y\u00f6netimi gibi\nalanlara fon sa\u011fl\u0131yor. \u00d6zellikle \u00f6ztakip ara\u00e7lar\u0131n\u0131n \u00fcretimi\nve bu ara\u00e7lardan sa\u011flanan verinin kullan\u0131m\u0131 \u00fczerinde duruluyor.\nArt\u0131k sadece amat\u00f6rlerden olu\u015fan bir \u00f6ztakip sekt\u00f6r\u00fc yok. \u015eimdi\noyunda teknoloji devleri, b\u00fcy\u00fck t\u0131bbi cihaz sat\u0131c\u0131lar\u0131, ila\u00e7\n\u015firketleri, sigorta \u015firketleri, b\u00fcy\u00fck hastane zincirleri, spor\ngiyim \u015firketleri ve l\u00fcks markalar var. Amat\u00f6rler ve \u00f6zellikle bu\nara\u00e7lar\u0131 yeniden yaratma g\u00fcc\u00fcne sahip olan hackerlar (bilgisayar\nkorsan\u0131 de\u011fil, bilgisayar\u0131 farkl\u0131 ama\u00e7lar do\u011frultusunda\nde\u011fi\u015ftiren, d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcren ki\u015fi) hala s\u0131n\u0131rlar\u0131 zorluyorlar.\nAma kimi zaman farkl\u0131 ve \u00e7eli\u015fen \u00e7\u0131karlara sahip taraflar bu\ns\u0131n\u0131rlarda, \u00f6zellikle veri m\u00fclkiyeti hakk\u0131nda, kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya\ngeliyorlar.<\/p>\n\n\n\n \nNeff ve Nafus (2016), bu yeni akt\u00f6rlerin ilgisinin arkas\u0131nda\n\u00e7e\u015fitli etkenlerin oldu\u011funu ve bunun da sekt\u00f6re bak\u0131\u015flar\u0131n\u0131\netkiledi\u011fini belirtiyor. Bu etkenlerin ba\u015f\u0131nda, teknolojinin art\u0131k\nhem belirli bir olgunlu\u011fa eri\u015fmi\u015f hem de ucuzlam\u0131\u015f olmas\u0131\ngeliyor. Ak\u0131ll\u0131 telefonlar, bluetooth, GPS ve ivme\u00f6l\u00e7erlerdeki\nyenilikler insanlar\u0131n bu cihazlar\u0131 yanlar\u0131nda ta\u015f\u0131yabilmelerini\nve b\u00f6ylece insan ya\u015fam\u0131n her alan\u0131nda veri toplanabilmesinin\n\u00f6n\u00fcn\u00fc a\u00e7t\u0131. \u0130lk ba\u015fta bu kadar veriyle ne yap\u0131labilece\u011fi\nhakk\u0131ndaki k\u0131sa s\u00fcreli bir belirsizlikten sonra veri, yeni kap\u0131lar\na\u00e7t\u0131. \u0130kincisi, biyomedikalle\u015fme ve veri merkezli k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\n\u00f6ztakibi \u00e7ekici ve dolay\u0131s\u0131yla \u015firketlerin veri toplama\npolitikalar\u0131n\u0131 daha kabul edilebilir hale getirmesi. T\u0131bba yap\u0131lan\ng\u00f6ndermeler insanlar \u00fczerinde etkili oluyor. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc etken ise\n\u015firketlerin geli\u015ftirdikleri teknolojilerin ger\u00e7ekten sorunlar\u0131\n\u00e7\u00f6zebilece\u011fi hakk\u0131ndaki derin inan\u00e7. Evgeny Morozov’un teknolojk\n\u00e7\u00f6z\u00fcmc\u00fcl\u00fck ad\u0131n\u0131 verdi\u011fi bu yakla\u015f\u0131m\u0131n temelinde karma\u015f\u0131k\ntoplumsal problemlerin sadece teknolojiyle \u00e7\u00f6z\u00fclebilece\u011fi\nd\u00fc\u015f\u00fcncesi var. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde olduk\u00e7a yayg\u0131n olan bu d\u00fc\u015f\u00fcnce\nbi\u00e7imi teknoloji firmalar\u0131n karma\u015f\u0131k toplumsal problemlerin\n\u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcndeki \u00f6nemini art\u0131r\u0131rken \u00e7\u00f6z\u00fcme katk\u0131da\nbulunabilecek di\u011fer akt\u00f6rlerin konumunu zay\u0131flat\u0131yor. Time\ndergisinin Google ile \u00f6l\u00fcm\u00fc kar\u015f\u0131ya getiren kapa\u011f\u0131\n(http:\/\/time.com\/574\/google-vs-death\/) abart\u0131l\u0131 g\u00f6r\u00fcnebilir ama\nteknolojik \u00e7\u00f6z\u00fcmc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn etkisi alt\u0131ndaki firmalar verinin\nkar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya olduklar\u0131 problem i\u00e7in en uygun \u00e7\u00f6z\u00fcm olup\nolmad\u0131\u011f\u0131na bakmadan veriye dayal\u0131 c\u00fcretkar \u00e7\u00f6z\u00fcmler\ngeli\u015ftiriyorlar. D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc etken ise sekt\u00f6rdeki merkezile\u015fme\ne\u011filimi. Son y\u0131llarda \u015firketlerin kendilerinin merkezde oldu\u011fu,\n\u00e7a\u011f\u0131m\u0131z\u0131n yak\u0131t\u0131 veriden beslenen platformlar geli\u015ftirmeye\n\u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar. Amazon, al\u0131c\u0131lar ile sat\u0131c\u0131lar aras\u0131nda;\nFacebook ise arkada\u015f ve tan\u0131d\u0131klar\u0131n oldu\u011fu bir platform\ni\u015flevine sahip. Bu nedenle veri, hem \u015firketler aras\u0131nda hem de\n\u015firketlerle kullan\u0131c\u0131lar aras\u0131nda bir m\u00fccadele alan\u0131 haline\ngelmi\u015f durumda.<\/p>\n\n\n\n \nMahremiyet tart\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n \u00f6tesinde verinin g\u00fcn\u00fcm\u00fczde\nekonomik bir de\u011ferinin oldu\u011funu unutmamak gerekiyor. Birincisi,\nkalp at\u0131\u015f h\u0131z\u0131 izleyicilerinde, ko\u015fu takip ara\u00e7lar\u0131nda ve\ndo\u011frudan t\u00fcketiciye y\u00f6nelik kan \u00f6rnek analizinde oldu\u011fu gibi\nveri, t\u00fcketiciye sunulan bir \u00fcr\u00fcn. \u0130kincisi, firmalar\ntoplad\u0131klar\u0131 verileri sunduklar\u0131 hizmetleri iyile\u015ftirmek ve\nki\u015fiye \u00f6zel hizmetle geli\u015ftirmek i\u00e7in kullan\u0131yorlar.\nKullan\u0131c\u0131lara ko\u00e7luk hizmeti sunan ya da psikolojik tavsiyeler\nveren bir \u00f6ztakip arac\u0131, yaln\u0131z o anda hizmet verdi\u011fi\nkullan\u0131c\u0131n\u0131n verilerinden de\u011fil elindeki daha geni\u015f veri\nk\u00fcmelerinden yararlan\u0131yor. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc ise verinin hedefli\nreklamc\u0131l\u0131k ya da kullan\u0131c\u0131y\u0131 belirli bir bi\u00e7imde hareket\netmeye y\u00f6nlendirmek i\u00e7in kullan\u0131lmas\u0131.<\/p>\n\n\n\n \nBu ba\u011flamda, kullan\u0131c\u0131lar ve \u015firketler aras\u0131ndaki m\u00fccadelenin\ntemelinde verinin kontrol\u00fcn\u00fcn kimde oldu\u011fu sorusu yat\u0131yor. Dana\nLewis ve Hugo Campos’un ba\u015f\u0131ndan ge\u00e7en iki farkl\u0131 olay veri\nsahipli\u011finin \u00f6nemini g\u00f6stermekte.<\/p>\n\n\n\n \nBir\u00e7ok insan, yaz\u0131l\u0131m\u0131n kaynak koduna eri\u015fim ve onu\nde\u011fi\u015ftirebilme hakk\u0131n\u0131n yaln\u0131zca bilgisayar programc\u0131l\u0131\u011f\u0131\nhakk\u0131nda bilgi sahibi (hatta ileri bilgi sahibi) olanlar i\u00e7in\nanlaml\u0131 oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor. \u00d6ztakip cihazlar\u0131nda sakl\u0131 veri\ni\u00e7in de \u00e7o\u011fu insan ayn\u0131 \u015fekilde, bundan sadece s\u0131n\u0131rl\u0131 say\u0131da\ninsan\u0131n yararlanabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcnden \u00fcr\u00fcn\u00fc piyasaya\ns\u00fcren \u015firket d\u0131\u015f\u0131ndaki akt\u00f6rlerin \u00fcretici etkinliklerinin\nk\u0131s\u0131tlanmas\u0131n\u0131 \u00f6nemsemiyor. Dana Lewis ve Scott Leibrand’\u0131n\nyapt\u0131klar\u0131 bunu do\u011fruluyor ama ayn\u0131 zamanda insanlar\u0131n kendi\nverilerine eri\u015fiminin ya\u015famsal \u00f6nemini de g\u00f6steriyor. \n<\/p>\n\n\n\n \nLewis ve Leibrand, bilgisayar bilgilerini kullanarak Lewis’in gece\nhipoglisemisi i\u00e7in bir \u00e7\u00f6z\u00fcm bulmak isterler ve bunun i\u00e7in de\nbir algoritma geli\u015ftirirler. Ancak algoritmay\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirebilmek\ni\u00e7in veriye yaln\u0131z glikoz izleme cihaz\u0131n\u0131n ekran\u0131ndan de\u011fil\nba\u015fka bir yaz\u0131l\u0131mla da eri\u015febilmelerine gerek vard\u0131r. Yeni model\nglikoz monit\u00f6rleri bu tip veri al\u0131\u015fveri\u015fine izin vermedi\u011finden\neski model bir cihaz kullan\u0131rlar ve b\u00f6ylece Lewis i\u00e7in ya\u015famsal\nbir soruna \u00e7\u00f6z\u00fcm geli\u015ftirirler. \u015eirket yeni modellerde veri\nal\u0131\u015fveri\u015fine neden izin vermemektedir?<\/p>\n\n\n\n \nLewis ve Leibrand’\u0131n \u00f6yk\u00fcs\u00fc veri sahipli\u011fi konusundaki\n\u00f6nyarg\u0131lar\u0131 destekler nitelikte. Fakat Lewis ve Leibrand’\u0131n\nbilgisayar bilgisinden ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak, b\u00f6yle bir ihtiya\u00e7 varsa\nveriye eri\u015febilen ba\u015fka bir firman\u0131n da yenilik\u00e7i bir \u00e7\u00f6z\u00fcm\ngeli\u015ftirebilece\u011fini, veriye eri\u015fimin \u00f6ztakip arac\u0131n\u0131 \u00fcreten\nfirmaya ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131 ortadan kald\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde\nbulundurmak gerekiyor. \u015eirketlerin verinin kendilerinin oldu\u011fundaki\n\u0131srar\u0131 di\u011fer firmalar\u0131n geli\u015ftirdikleri ara\u00e7larla birlikte\n\u00e7al\u0131\u015fabilecek yeni teknolojilerin geli\u015fimini engelliyor. Ayr\u0131ca\n\u00f6ztakip arac\u0131n\u0131 \u00fcreten firman\u0131n piyasadan \u00e7ekildi\u011fi ya da\nba\u015fka bir alana yo\u011funla\u015ft\u0131\u011f\u0131, kullan\u0131c\u0131lar\u0131 kimsesiz \u00f6ztakip\nara\u00e7lar\u0131yla ve tam eri\u015femedikleri verileriyle ba\u015f ba\u015fa\nb\u0131rakt\u0131klar\u0131 hikayeler de var.<\/p>\n\n\n\n \nHugo Campos da kalp ritim d\u00fczenleyicisinin \u00fcretti\u011fi veriye eri\u015fmek\nisteyen bir hasta. Amac\u0131 sadece stresli toplant\u0131lar veya baz\u0131\nyemekler gibi g\u00fcndelik etkinliklerin kalp \u00fczerindeki etkisini\n\u00f6\u011frenmektir. Talebini \u00fcretici \u015firkete iletir. Sa\u011fl\u0131k i\u00e7in\nkullan\u0131lan \u00f6ztakip ara\u00e7lar\u0131 kullan\u0131c\u0131lara kendi sa\u011fl\u0131klar\u0131n\u0131\nkontrol edebilmeyi vadeder. Fakat \u015firket Campos\u2019un bir sa\u011fl\u0131k\nprofesyoneli olmad\u0131\u011f\u0131 gerek\u00e7esiyle Campos’u bu hak i\u00e7in yeterli\ng\u00f6rmez ve talebini reddeder. Campos’un ba\u015fka bir yoldan bu engeli\na\u015fmaya \u00e7al\u0131\u015farak teknik bir \u00e7\u00f6z\u00fcm geli\u015ftirmesi de telif hakk\u0131\nihlali olacakt\u0131r. Yasalar Campos’un umurunda de\u011fildir, sadece\nbedenine ait verileri geri istemektedir. Campos uzun m\u00fccadelelerden\nsonra kendi bedenine ait veriye ula\u015f\u0131r ama bu sadece Campos i\u00e7in\nge\u00e7erlidir. Ayn\u0131 durumda olan hastalar\u0131n, yine m\u00fccadele etmeleri\ngerekmektedir.<\/p>\n\n\n\n \nK\u0131sacas\u0131 yaz\u0131l\u0131mda oldu\u011fu gibi veride de kullan\u0131c\u0131n\u0131n\nm\u00fclkiyet haklar\u0131 ile s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lmas\u0131 kullan\u0131c\u0131n\u0131n\nteknolojiden tam anlam\u0131yla yararlanabilmesini k\u0131s\u0131tlad\u0131\u011f\u0131 gibi\ntekelle\u015fmeye de zemin haz\u0131rl\u0131yor. \u00dcstelik burada s\u00f6z konusu olan\ndo\u011frudan insan ya\u015fam\u0131yla ilgili teknolojiler.<\/p>\n\n\n\n \n\u015eirketlerin, kullan\u0131c\u0131lar\u0131n veriye eri\u015fimini k\u0131s\u0131tlamas\u0131 ya\nda tamamen engellemesinin yan\u0131nda \u015feffaf olmay\u0131\u015flar\u0131 da bir\nba\u015fka sorun. \u015eirketlerin i\u015f modelleri sonucunda \u00f6ztakip ara\u00e7lar\u0131\ninsanlar\u0131n kara kutular\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcyorlar. Pasquale (2015) K<\/em>ara\n<\/em>K<\/em>utu <\/em>T<\/em>oplumu<\/em> adl\u0131 kitab\u0131nda kara\nkutu terimini hem u\u00e7aklardaki hem de m\u00fchendislikteki anlam\u0131yla\nkullan\u0131r. Ayn\u0131 benzetme \u00f6ztakip ara\u00e7lar\u0131 i\u00e7inde ge\u00e7erli.\n\u00d6ztakip ara\u00e7lar\u0131 da u\u00e7aklardaki kara kutular gibi insan ya\u015fam\u0131n\u0131\nen ince ayr\u0131nt\u0131s\u0131na kadar kaydediyor ve sakl\u0131yor. M\u00fchendislikteki\nkara kutular ise i\u00e7 i\u015fleyi\u015fini bilmeden kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z ama\nbelirli bir g\u00f6revi yerine getiren ara\u00e7lar. Kara kutu toplumunun\nolumsuzluklar\u0131 ise \u00f6zellikle verinin ikincil kullan\u0131m\u0131nda ortaya\n\u00e7\u0131k\u0131yor. \u00d6rne\u011fin, \u00f6ztakip cihazlar\u0131ndan elde edilen ak\u0131l\nsa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131z hakk\u0131ndaki bir veri kredi puan\u0131n\u0131 etkileyebilir ve\nbu etki \u00f6ztakip cihaz\u0131 kullan\u0131c\u0131s\u0131 taraf\u0131ndan hi\u00e7\nbilinmeyebilir.<\/p>\n\n\n\n \nSigorta \u015firketlerinin \u00f6ztakip sekt\u00f6r\u00fcne ilgisi de bo\u015funa\nde\u011fildir. Sigorta \u015firketleri toplamda hep kazansalar\nda baz\u0131 poli\u00e7elerden kazan\u00e7l\u0131 \u00e7\u0131karlar baz\u0131lar\u0131ndan da\nzarar ederler. Normal \u015fartlarda sigorta yapt\u0131ran ki\u015fi gelecekteki\nsa\u011fl\u0131\u011f\u0131 hakk\u0131nda daha bilgilidir. Ailesindeki kanser ve kalp\nhastal\u0131\u011f\u0131 vakalar\u0131n\u0131, ne kadar s\u0131k hastaland\u0131\u011f\u0131n\u0131, zararl\u0131\nal\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131 olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir ya\u015fam s\u00fcr\u00fcp\ns\u00fcrmedi\u011fini bilir. Sa\u011fl\u0131k sigortas\u0131 yapt\u0131rd\u0131\u011f\u0131nda kendisi\nhakk\u0131nda daha bilgili oldu\u011fu i\u00e7in daha avantajl\u0131d\u0131r. Ancak\n\u00f6ztakip cihazlar\u0131ndan gelen veriler de dahil olmak \u00fczere sa\u011fl\u0131k\nverilerinin sigorta \u015firketlerinin eline ge\u00e7mesi sigorta\n\u015firketlerini daha avantajl\u0131 yapacakt\u0131r. Sigorta \u015firketleri yaln\u0131z\nbug\u00fcn\u00fcm\u00fcz hakk\u0131nda de\u011fil yar\u0131n\u0131m\u0131z hakk\u0131nda da bizden daha\nbilgili olabilecek. ABD\u2019de baz\u0131 \u015firketlerde \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n\nsa\u011fl\u0131k sigortas\u0131na hak kazanabilmesinin \u00f6nko\u015fulu sa\u011fl\u0131k\nprogramlar\u0131na kat\u0131l\u0131md\u0131r. Yak\u0131n zamanda \u00f6ztakip ara\u00e7lar\u0131 da\nsa\u011fl\u0131k sigortas\u0131 i\u00e7in bir \u00f6nko\u015ful olabilir.<\/p>\n\n\n\n Bedenimizden elde edilen verinin sahibi \u015firketler de\u011fil biz olmal\u0131y\u0131z. Sahip olmak derken sadece veriyi indirmekten ya da ona \u00e7e\u015fitli aray\u00fczlerle eri\u015fmekten bahsetmiyorum. Hugo Campos \u00f6rne\u011finde oldu\u011fu gibi veriye sahip olmak ya da Dana Lewis gibi glikoz monit\u00f6r\u00fcndeki veri de\u011ferlerini ba\u015fka bir yaz\u0131l\u0131mla okuyabilmek \u00f6nemli ve gereklidir. Baz\u0131 \u00fcretici \u015firketler kullan\u0131c\u0131lar\u0131n verilerini indirebilmelerine izin vermekte ya da ba\u015fka yaz\u0131l\u0131mlar\u0131n cihazdaki veriye eri\u015febilmesi i\u00e7in kendileri bir aray\u00fcz (Application Programming Interface) geli\u015ftirmektedir. Kamuoyu bask\u0131s\u0131 \u015firketleri bu aray\u00fczleri sunmaya zorlayacakt\u0131r. Microsoft, Facebook ve Apple b\u00f6yle bir veri politikas\u0131na raz\u0131 g\u00f6r\u00fcnmektedir. Apple\u2019dan Tim Cook, yak\u0131n zamanda yapt\u0131\u011f\u0131 bir konu\u015fmada \u015firketlerin, verilerin kullan\u0131c\u0131lara ait oldu\u011funu bilmeleri gerekti\u011fini s\u00f6yl\u00fcyordu (https:\/\/www.computerworld.com\/article\/3315623\/security\/complete-transcript-video-of-apple-ceo-tim-cooks-eu-privacy-speech.html<\/a>). Fakat bunun yeterli olaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcyorum. <\/p>\n\n\n\n \n25 May\u0131s 2018\u2019de Avrupa Birli\u011fi’nde y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe giren GDPR’den\n(General Data Protection Regulation \u2013 Genel Veri Koruma T\u00fcz\u00fc\u011f\u00fc)\nsonra ABD’de de benzer bir haz\u0131rl\u0131k var. Martin Tisne, ABD’deki\nyeni veri politikas\u0131 tart\u0131\u015fmalar\u0131 hakk\u0131nda yazd\u0131\u011f\u0131 yaz\u0131da\n(https:\/\/www.technologyreview.com\/s\/612588\/its-time-for-a-bill-of-data-rights\/)\nveri sahipli\u011finin var olan problemleri \u00e7\u00f6zemeyece\u011fini ve yeni\nproblemlere neden olaca\u011f\u0131n\u0131 savunuyor. GDPR’de oldu\u011fu gibi\n\u015firketlerin bu veriyi kullan\u0131m\u0131n\u0131n da d\u00fczenlenmesi ve\ns\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lmas\u0131 gerekiyor. Tisne’ye kat\u0131l\u0131yorum. \n<\/p>\n\n\n\n \nToplanan verilerin ki\u015finin bilgisi d\u0131\u015f\u0131nda, ba\u015fka taraflarla\npayla\u015f\u0131m\u0131 ve toplanma amac\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda kullan\u0131m\u0131\ndenetlenmeli, ki\u015finin talebi do\u011frultusunda i\u015fleme faaliyetleri\nk\u0131s\u0131tlanmal\u0131. \u00d6ztakip ara\u00e7lar\u0131ndan elde edilen veri, kredi\ntaleplerinde, i\u015f ba\u015fvurular\u0131nda ve sigortac\u0131l\u0131kta ayr\u0131mc\u0131\nbi\u00e7imde kullan\u0131lmamal\u0131; kullan\u0131c\u0131lar verilerini payla\u015fmaya\nzorlanmamal\u0131.<\/p>\n\n\n\n \n***<\/p>\n\n\n\n \n\u00d6ztakibin sonucu ortaya \u00e7\u0131kan verinin m\u00fclkiyeti bir sorundur. Ama\n\u00f6ztakibin kendisi de o kadar masum g\u00f6r\u00fcnm\u00fcyor…<\/p>\n\n\n\n \nBelki Cederstr\u00f6m ve Spicer\u2019\u0131n (2017) yazd\u0131\u011f\u0131 gibi \u201c… en\naz\u0131ndan bir ba\u015flang\u0131\u00e7 olarak, tak\u0131nt\u0131l\u0131 bir \u015fekilde\nbedenimize kulak vermeyi b\u0131rakabilir, sa\u011fl\u0131k ve mutlulu\u011fumuzu\nsaplant\u0131 haline getirmekten vazge\u00e7ebilir ve insan potansiyelinin\ns\u0131n\u0131rs\u0131z oldu\u011fu yan\u0131lsamas\u0131ndan kurtulabiliriz.\u201d<\/p>\n\n\n\n \nSa\u011fl\u0131kl\u0131 bir y\u0131l dileklerimle…<\/p>\n\n\n\n \nKaynaklar<\/strong><\/p>\n\n\n\n \nCederstr\u00f6m, C., Spicer, A. (2017). Sa\u011fl\u0131k Hastal\u0131\u011f\u0131, G\u00fcncel\nBir Sendrom (\u00c7ev.Erdem G\u00f6kyaran). Yap\u0131 Kredi Yay\u0131nlar\u0131.<\/p>\n\n\n\n \nK\u00f6se, A. H., \u00d6nc\u00fc, A. F. (2000). Kapitalizm, insanl\u0131k, ve\nm\u00fchendislik: T\u00fcrkiye’de m\u00fchendisler, mimarlar. T\u00fcrk M\u00fchendis ve\nMimar Odalar\u0131 Birli\u011fi. \n<\/p>\n\n\n\n \nNeff, G., Nafus, D. (2016). The Self-Tracking. MIT Press.<\/p>\n\n\n\n \nPasquale, F. (2015). The black box society: The secret algorithms\nthat control money and information. Harvard University Press.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Frederick Winslow Taylor, 1856 y\u0131l\u0131nda Philadelphia’da, varl\u0131kl\u0131 bir ailenin \u00e7ocu\u011fu olarak d\u00fcnyaya geldi. Harvard \u00dcniversitesi’ne girerek babas\u0131 gibi bir avukat olmay\u0131 planl\u0131yordu. 1874’te Harvard’a giri\u015f s\u0131navlar\u0131n\u0131 ba\u015far\u0131yla ge\u00e7mesine kar\u015f\u0131n g\u00f6zlerindeki sorun nedeniyle okulu b\u0131rakmak zorunda kald\u0131 ve okuman\u0131n daha az \u00f6nemli oldu\u011fu bir kariyere y\u00f6nelerek aile dostlar\u0131na ait bir at\u00f6lyede \u00e7\u0131rakl\u0131\u011fa ba\u015flad\u0131. D\u00f6rt y\u0131ll\u0131k \u00e7\u0131rakl\u0131k e\u011fitimin sonunda i\u015f\u00e7i olarak girdi\u011fi Midvale Steelworks \u015firketinde h\u0131zla y\u00fckselerek s\u0131ras\u0131yla zaman denet\u00e7isi, makinist, tak\u0131m \u015fefi, ustaba\u015f\u0131, yard\u0131mc\u0131 m\u00fchendis ve ba\u015fm\u00fchendis pozisyonlar\u0131na getirildi. Bu h\u0131zl\u0131 y\u00fckseli\u015fte, Taylor’un yeteneklerinin yan\u0131nda Midvale Steelworks’un ortaklar\u0131ndan ve y\u00f6neticilerinden Edward Clark’\u0131n o\u011flunun Taylor’un k\u0131z karde\u015fiyle evli olmas\u0131n\u0131n da pay\u0131 olmu\u015f<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[107,70,13,25,14,3,30,116],"tags":[309,306,93,307,310],"class_list":["post-619","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-acik-standartlar","category-emek","category-fikri-mulkiyet","category-gozetim","category-mahremiyet","category-ozgur_yazilim","category-sosyal-aglar","category-teknoloji-tarihi","tag-biyomedikallesme","tag-frederick-winslow-taylor","tag-nicellestirilmis-benlik","tag-oztakip","tag-saglik-hastaligi"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/619","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=619"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/619\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":622,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/619\/revisions\/622"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=619"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=619"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=619"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}\u00d6ztakip\nAra\u00e7lar\u0131n\u0131n Kullan\u0131m Alanlar\u0131<\/h2>\n\n\n\n
Giri\u015fim\nSermayesi, Bili\u015fim Tekeleri, Sigorta \u015eirketleri, \u0130la\u00e7 \u015eirketleri\nve Hastane Zincirleri<\/h2>\n\n\n\n
Verinin\nEkonomik De\u011feri<\/h2>\n\n\n\n
Ne Yapmal\u0131?<\/h3>\n\n\n\n