{"id":665,"date":"2019-07-18T22:22:27","date_gmt":"2019-07-18T19:22:27","guid":{"rendered":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/?p=665"},"modified":"2019-07-18T22:23:52","modified_gmt":"2019-07-18T19:23:52","slug":"isyerinde-algoritmik-yonetim","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/?p=665","title":{"rendered":"\u0130\u015fyerinde Algoritmik Y\u00f6netim"},"content":{"rendered":"\n

\nOxford Dictionaries, 2016 y\u0131l\u0131nda ‘post-truth’u (hakikat-\u00f6tesi ya\nda hakikat-sonras\u0131) y\u0131l\u0131n kelimesi se\u00e7mi\u015fti. Hakikat-\u00f6tesi,\nnesnel hakikatlerin kamuoyunu \u015fekillendirmede duygulara ve ki\u015fisel\nkanaatlere hitap etmekten daha az etkili olmas\u0131n\u0131 nitelemek i\u00e7in\nkullan\u0131l\u0131yor. Politika kelimesinin \u00f6n\u00fcne geldi\u011finde hakikatlerin\nve olgular\u0131n \u00f6nemini yitirdi\u011fi bir politikadan s\u00f6z ediyoruz.\nHakikat-\u00f6tesi, Birle\u015fik Krall\u0131ktaki AB referandumu ve \u00f6zellikle\nde Trump’\u0131n zaferiyle sonu\u00e7lanan ABD se\u00e7imleri sonras\u0131nda en \u00e7ok\ntart\u0131\u015f\u0131lan konulardan biri olmu\u015ftu\n(https:\/\/en.oxforddictionaries.com\/word-of-the-year\/word-of-the-year-2016<\/a>).\nSosyal medyada h\u0131zla yay\u0131lan sahte haberler ve politikac\u0131lar\u0131n\napa\u00e7\u0131k yalanlar\u0131 hakikat-\u00f6tesi politikan\u0131n bir par\u00e7as\u0131. The\nEconomist<\/em> dergisi 2016’da politikac\u0131lar\u0131n her zaman yalan\ns\u00f6yledi\u011fini ama art\u0131k bunun da \u00f6tesine ge\u00e7ilerek ger\u00e7e\u011fin\ntamamen geride b\u0131rak\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 yaz\u0131yordu\n(https:\/\/www.economist.com\/leaders\/2016\/09\/10\/art-of-the-lie<\/a>).\nWashington Post’un ge\u00e7en ay yay\u0131nlanan bir haberine g\u00f6re Trump,\ng\u00f6reve geldi\u011fi tarihten bu yana on binden fazla yanl\u0131\u015f ya da\nyan\u0131lt\u0131c\u0131 iddiada bulunmu\u015f\n(https:\/\/www.washingtonpost.com\/politics\/2019\/04\/29\/president-trump-has-made-more-than-false-or-misleading-claims<\/a>).<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

\nYalan haber ve iddialar politikada (\u00f6zellikle se\u00e7im d\u00f6nemlerinde)\netkili bir ara\u00e7. Fakat neoliberalizmle yayg\u0131nla\u015fan daha sinsi ve\netkili olmas\u0131na kar\u015f\u0131n yeterince tart\u0131\u015fmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z bir yalan\ns\u00f6yleme bi\u00e7imi daha var: \u00dcst yalan\u0131n daha etkili i\u015flemesi i\u00e7in\nhakikatin stratejik olarak kullan\u0131lmas\u0131. Neoliberalizmde \u015firketler\nhakikati gizleyerek de\u011fil, onun bir k\u0131sm\u0131n\u0131 \u00f6n plana \u00e7\u0131kararak\nda yalan s\u00f6yleyebiliyorlar. \u00d6zellikle de hakikat art\u0131k gizlenemez\nboyuttaysa… Ortal\u0131k sorumluluk sahibi \u015firketlerden ve onlar\u0131n\nhay\u0131rsever CEO’lar\u0131ndan ge\u00e7ilmiyor. Ancak \u015firketlerin do\u011falar\u0131\ngere\u011fi k\u00e2rlar\u0131n\u0131 en\n\u00e7okla\u015ft\u0131rma pe\u015finde olduklar\u0131n\u0131 ve bu nedenle ister istemez\n\u00e7al\u0131\u015fanlarla, t\u00fcketicilerle ve \u00e7evreyle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya\ngeldiklerini ak\u0131ldan \u00e7\u0131karmamak gerekiyor. Daha \u00f6nce bu kar\u015f\u0131\nkar\u015f\u0131ya geli\u015flerde \u015firketler \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131n me\u015frulu\u011funu\ng\u00f6stermek i\u00e7in hakikati gizleme ya da \u00e7arp\u0131tma yoluna giderlerdi.\nSon y\u0131llarda ise \u015firketlerin etik de\u011ferleri, \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n\nsa\u011fl\u0131klar\u0131n\u0131 ve \u00e7evre sorunlar\u0131n\u0131 g\u00fcndemlerine ald\u0131klar\u0131\ng\u00f6r\u00fcl\u00fcyor. \u015eirketlerin k\u00e2r\npe\u015finde ko\u015fmas\u0131yla toplumsal \u00e7\u0131karlar aras\u0131nda bir \u00e7eli\u015fki\nolmad\u0131\u011f\u0131; “hem kapitalizmin, hem s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilirli\u011fin hem\n\u015firketlerin kontrol\u00fcn\u00fcn hem do\u011frudan demokratik kat\u0131l\u0131m\u0131n, hem\nt\u00fcketim toplumunun hem ye\u015fil \u00e7\u00f6z\u00fcmlerin vs bir arada\nolabilece\u011fi.” (Fleming, 2017) savunuluyor.<\/p>\n\n\n\n

\n\u00d6rne\u011fin Nestle, ak\u0131lc\u0131 su idaresinin mutlak \u00f6ncelikleri oldu\u011funu\ns\u00f6yl\u00fcyor; su, \u015firketin de\u011fer zincirinin her a\u015famas\u0131nda \u00f6nemli\nbir yere sahip. Suyun t\u00fcm d\u00fcnyada (\u00f6zellikle de G\u00fcney’de)\nazald\u0131\u011f\u0131 bilinmekte ve \u015firket de bu soruna kar\u015f\u0131 duyarl\u0131\noldu\u011funu a\u00e7\u0131kl\u0131yor. Ama ba\u015fka bir yerde, Nestle y\u00f6neticisi\nPeter Brabeck, suyun kamusal bir hak olamayaca\u011f\u0131n\u0131, suyun di\u011fer\n\u015feyler gibi bir g\u0131da oldu\u011funu, piyasa de\u011ferinin olmas\u0131\ngerekti\u011fini ve g\u0131dalara de\u011fer vermenin daha iyi oldu\u011funu da iddia\nediyor. B\u00f6ylece \u015firketin ger\u00e7ek sorunlara i\u015faret ederek\ng\u00f6sterdi\u011fi duyarl\u0131l\u0131k, \u015firketin as\u0131l politikas\u0131yla \u00e7eli\u015fmek\nyerine kamuoyu \u00f6n\u00fcnde onu g\u00fc\u00e7lendiriyor (age).<\/p>\n\n\n\n

\nHakikati s\u00f6yleyerek aldatma stratejisiyle gelen d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc t\u00fct\u00fcn\nsanayisinde \u00e7ok net g\u00f6rebiliyoruz. T\u00fct\u00fcn \u015firketleri, 1970’lerde\nve 1980’lerde sigara \u00fcr\u00fcnlerinde kansere neden olan maddeler\nbulundu\u011fu hakk\u0131ndaki kan\u0131tlar\u0131 \u0131srarla reddettiler. Sigara ve\nkanser ili\u015fkisi yerine kanserin nedenlerini ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k\nsisteminde ve ki\u015filik \u00f6zelliklerinde arayan ara\u015ft\u0131rmalara sponsor\noldular. 1980’lerde sigara kar\u015f\u0131t\u0131 kampanyalar\u0131n ve devlete ba\u011fl\u0131\nsa\u011fl\u0131k kurumlar\u0131n\u0131n bask\u0131lar\u0131 artt\u0131. T\u00fct\u00fcn \u015firketleri\nsigaran\u0131n zararlar\u0131n\u0131 inkar etmeye devam ettiler ve sigara\ni\u00e7enlere yap\u0131lan ayr\u0131mc\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u0131rk ayr\u0131mc\u0131l\u0131\u011f\u0131na\nbenzettiler. 1990’lar\u0131n sonuna do\u011fru t\u00fct\u00fcn \u015firketleri me\u015fruiyet\nkrizini a\u015fabilmek i\u00e7in hay\u0131r i\u015flerine, kamusal i\u015flerde\nsponsorluklara, \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n sa\u011fl\u0131k ve g\u00fcvenli\u011fiyle ilgili\nmeselelere y\u00f6neldiler. Ama sigaran\u0131n sa\u011fl\u0131k \u00fczerindeki etkileri\nhala g\u00f6rmezden geliniyordu. 2000’lere gelindi\u011finde ise t\u00fct\u00fcn\n\u015firketleri, sigaran\u0131n sa\u011fl\u0131k \u00fczerindeki olumsuz etkilerini kabul\netmek zorunda kald\u0131lar. \u0130lgin\u00e7 bir \u015fekilde art\u0131k \u00fcr\u00fcnlerinin\n\u00f6l\u00fcmc\u00fcll\u00fc\u011f\u00fc hakk\u0131ndaki hakikati inkar etmiyorlar, bunu bizzat\nkendileri dile getiriyorlard\u0131. Art\u0131k \u00fcr\u00fcnlerinin ciddi sa\u011fl\u0131k\nsorunlar\u0131 yaratt\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve bunlardan ka\u00e7\u0131nman\u0131n tek yolunun hi\u00e7\nsigara kullanmamak oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyorlard\u0131. Ne yaz\u0131k ki (!) s\u00f6z\nkonusu risklere ra\u011fmen, bir \u00e7ok yeti\u015fkin h\u00e2l\u00e2 sigara i\u00e7meyi\ntercih ediyordu. T\u00fct\u00fcn \u015firketlerinin yeni misyonu art\u0131k bu\nriskleri azaltmak, daha risksiz t\u00fct\u00fcn ve nikotin i\u00e7eren alternatif\n\u00fcr\u00fcnler geli\u015ftirmekti (age). \n<\/p>\n\n\n\n

Ancak t\u00fct\u00fcn \u015firketlerinin sigaran\u0131n sa\u011fl\u0131k \u00fczerindeki olumsuzluklar\u0131n\u0131 reddetmemelerine (belki reddedememelerine) ra\u011fmen alt metinde, sigara kullan\u0131m\u0131n\u0131n bir tercih oldu\u011funu i\u015flediklerine dikkat etmek gerekir. Sorun, ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131k yaratan nikotinde de\u011fil, yeti\u015fkinlerin bireysel tercihlerindedir. Elbette burada bir\u00e7ok sigara tiryakisinin sigaraya yeti\u015fkinlikte de\u011fil, ergenlik d\u00f6neminde ba\u015flam\u0131\u015f olmas\u0131n\u0131n da bir \u00f6nemi yoktur (age).<\/p>\n\n\n\n

\nFleming’in (2017) Freud’dan aktard\u0131\u011f\u0131 bir f\u0131krada oldu\u011fu gibi\nilgin\u00e7 bir durum vard\u0131r:<\/p>\n\n\n\n

\n\u0130ki Yahudi, Gali\u00e7ya’da bir tren istasyonunda kar\u015f\u0131la\u015f\u0131r. Biri\ndi\u011ferine, “Nereye gidiyorsun?” diye sorar. “Krakow’a”\nder beriki. “Amma da yalanc\u0131s\u0131n!” diye patlat\u0131r soruyu\nsoran. “Krakow’a gitti\u011fini s\u00f6yl\u00fcyorsan, Lemberg’e gitti\u011fine\ninanmam\u0131 istiyorsun demektir. Ama ben asl\u0131nda senin Krakow’a\ngitti\u011fini biliyorum. Neden bana yalan s\u00f6yl\u00fcyorsun ki?<\/p>\n\n\n\n

\nFleming (2017) de \u015f\u00f6yle yazar: “Asl\u0131nda insanlar\u0131 \u00f6ld\u00fcren\n\u00fcr\u00fcnler satarken, geni\u015f kapsaml\u0131 sosyal yarara ba\u011fl\u0131 oldu\u011funu\nd\u00fc\u015f\u00fcneyim diye neden insanlar\u0131 \u00f6ld\u00fcren \u00fcr\u00fcnler satt\u0131\u011f\u0131n\u0131\ns\u00f6yl\u00fcyorsun bana? Neden bana yalan s\u00f6yl\u00fcyorsun?” (s. 175)<\/p>\n\n\n\n

\nBenzer bir soruyu, D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc Sanayi Devrimi’nde (ya da End\u00fcstri\n4.0’da) insanlara kendi ya\u015famlar\u0131 \u00fczerinde daha fazla kontrol\nhakk\u0131 verecek ve onlar\u0131 g\u00fc\u00e7lendirecek sistemler tasarlamaktan s\u00f6z\neden Klaus Schwab ve neoliberalizmin di\u011fer s\u00f6zc\u00fclerine soral\u0131m:<\/p>\n\n\n\n

\nAsl\u0131nda hem i\u015f\u00e7i say\u0131s\u0131n\u0131 azaltmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor hem de\ni\u015f\u00e7ileri s\u00fcrekli g\u00f6zetleyen ve kontrol eden \u00e7al\u0131\u015fma ko\u015fullar\u0131\nyarat\u0131yorsunuz. Geni\u015f kapsaml\u0131 sosyal yarara ba\u011fl\u0131 oldu\u011funuzu\nd\u00fc\u015f\u00fcnelim diye neden yeni teknolojilerin yarataca\u011f\u0131 i\u015fsizli\u011fe\ndikkati \u00e7ekiyor; robotlar\u0131n insanlar\u0131n yerini almak yerine onlar\u0131\ntamamlamas\u0131 gerekti\u011fini s\u00f6yl\u00fcyor; i\u015f\u00e7ilerin mahremiyetini ihlal\netmek yerine onlara kendi ya\u015famlar\u0131 \u00fczerinde daha fazla se\u00e7enek\nve kontrol hakk\u0131 vermekten s\u00f6z ediyorsunuz? Neden bize yalan\ns\u00f6yl\u00fcyorsunuz?<\/p>\n\n\n\n

\u00c7al\u0131\u015fman\u0131n\nDijital D\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc<\/h2>\n\n\n\n

\nKapitalistler, art\u0131 de\u011fer oran\u0131n\u0131 art\u0131rmak isterler. \u0130\u015f\u00e7iler\nde buna kar\u015f\u0131 kendi hayatlar\u0131 \u00fczerinde daha fazla s\u00f6z sahibi\nolabilmek i\u00e7in m\u00fccadele ederler. Yapay zek\u00e2 ve robotlar, i\u015f\u00e7ilerin\nyerini alan veya onlar\u0131 tamamlayan teknolojiler olabilir. Bu y\u00f6nelim\nkendili\u011finden de\u011fil, s\u0131n\u0131f m\u00fccadelesine ba\u011fl\u0131 olarak\nsomutla\u015facak. Fakat g\u00fcn\u00fcm\u00fczde dijital teknolojilerin i\u015fyerlerinde\nkullan\u0131m\u0131na ve \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 nas\u0131l d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcne\nbakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda son y\u0131llardaki geli\u015fmelerin i\u015f\u00e7ilerin\n(g\u00fcvenceli\/g\u00fcvencesiz, beyaz\/mavi yakal\u0131 olmas\u0131 fark etmeksizin)\naleyhine oldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz.<\/p>\n\n\n\n

\n\u00c7al\u0131\u015fma ko\u015fullar\u0131 ve ili\u015fkilerinde k\u00f6kl\u00fc de\u011fi\u015fiklikler\nya\u015fan\u0131yor. Esnek\/g\u00fcvencesiz \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rma yayg\u0131nla\u015f\u0131yor.\nBir\u00e7ok uygulama, y\u00f6netimin hesap verme zorunlulu\u011funu ortadan\nkald\u0131rd\u0131\u011f\u0131 gibi bu ak\u0131ll\u0131 uygulamalar\u0131n baz\u0131lar\u0131 ara y\u00f6netim\nkatman\u0131n\u0131 tamamen ortadan kald\u0131rmay\u0131 hedefliyor. \u0130\u015fyerlerinde\nverimlilik ve \u00fcretkenlik art\u0131\u015f\u0131 sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 iddia edilen\nteknolojiler, i\u015f\u00e7ileri g\u00fc\u00e7lendirmek yerine onlar\u0131n esenli\u011fi ve\nrefah\u0131 ile \u00e7eli\u015fiyor. Fazla \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rma, \u00f6zerklik kayb\u0131, i\u015f\nve ya\u015fam aras\u0131ndaki s\u0131n\u0131r\u0131n belirsizle\u015fmesi, \u00e7al\u0131\u015fan\u0131 en\nson s\u0131n\u0131r\u0131na kadar zorlayan performans beklentileri i\u015f\u00e7ilerde\na\u015f\u0131r\u0131 strese ve sa\u011fl\u0131k sorunlar\u0131na neden oluyor. \n<\/p>\n\n\n\n

\n\u0130\u015fg\u00fcc\u00fcn\u00fcn k\u00fcresel d\u00fczeyde yeniden yap\u0131land\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 ve\n\u00e7al\u0131\u015fma ili\u015fkilerinin kurals\u0131zla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 dikkate\nalmadan, “ge\u00e7mi\u015f y\u0131llarda baz\u0131 meslekler ortadan kalkarken\nonlar\u0131n yerini yenileri ald\u0131. Yapay zeka ve robotlar da, benzer\nsonu\u00e7lar do\u011furacakt\u0131r.” diye d\u00fc\u015f\u00fcnmek bir temenninin\n\u00f6tesine ge\u00e7meyecektir. Esnek \u00e7al\u0131\u015fma ko\u015fullar\u0131na ve\nkurals\u0131zla\u015ft\u0131rmaya kar\u015f\u0131 m\u00fccadele “robotlar bizi i\u015fsiz mi\nb\u0131rakacak?” sorusunun da yan\u0131t\u0131n\u0131 i\u00e7eriyor. Bu ba\u011flamda,\ni\u015f s\u00fcre\u00e7lerinin algoritmik y\u00f6netim sistemleriyle yeniden organize\nedildi\u011fi geleneksel i\u015fyerlerine ve Uber, Amazon Turk, TaskRabbit,\nUpwork vb esnek ekonomi platformlar\u0131ndaki uygulamalara bakmakta\nfayda var.<\/p>\n\n\n\n

Elektronik\nPerformans \u0130zleme<\/h2>\n\n\n\n

\n1990’lar\u0131n ba\u015f\u0131nda ABD’li bir senat\u00f6r, i\u015fyerlerindeki kontrols\u00fcz\ng\u00f6zetime i\u015faret ediyor ve bir \u00e7al\u0131\u015fan\u0131n \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcnden,\nonurundan ve sa\u011fl\u0131\u011f\u0131ndan feragat etmeye zorlanamayaca\u011f\u0131n\u0131\nsavunuyordu. Ancak 2010 y\u0131l\u0131na gelindi\u011finde art\u0131k ABD\n\u015firketlerinin tahminen %75’i \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n\u0131n ileti\u015fimini ve\ndi\u011fer i\u015fyeri etkinliklerini g\u00f6zetliyordu. \u015eirketlerin\n\u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n\u0131 g\u00f6zetlemek i\u00e7in EP\u0130’ye (Elektronik Performans\n\u0130zleme) yapt\u0131klar\u0131 yat\u0131r\u0131m 2007 ve 2010 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda %43\nartt\u0131. Eposta takibi, telefon dinleme, bilgisayardaki bir i\u00e7eri\u011fin\nve kullan\u0131m s\u0131kl\u0131\u011f\u0131n\u0131n izlenmesi, video izleme ve GPS takibi\nEP\u0130 kapsam\u0131nda ba\u015fvurulan ara\u00e7lar\u0131n ba\u015f\u0131nda geliyor. EP\u0130\nara\u00e7lar\u0131ndan elde edilen konum, eposta kullan\u0131m\u0131, web gezintisi,\nyaz\u0131c\u0131 kullan\u0131m\u0131, telefon kullan\u0131m\u0131, giyilebilir\nteknolojilerden sa\u011flanan konu\u015fmalardaki ses tonu ve fiziksel\nhareket gibi veriler \u00fcretkenlik g\u00f6stergesi olarak\nde\u011ferlendiriliyor. Hatta \u00e7a\u011fr\u0131 merkezlerinde, \u00e7al\u0131\u015fan\u0131n duygu\ntakibi gibi EP\u0130 uygulamalar\u0131 var. \u00c7al\u0131\u015fanlar\u0131n bilgisayarlar\u0131na\nkurulan yaz\u0131l\u0131mlarla bilgisayar ba\u015f\u0131ndaki hareketleri ve dikkat\nda\u011f\u0131t\u0131c\u0131 etkinliklerle me\u015fgul olup olmad\u0131klar\u0131 takip ediliyor\n(Moore, Akhtar ve Upchurch, 2018).<\/p>\n\n\n\n

\n\u00c7al\u0131\u015fman\u0131n EP\u0130 ile takibi sonucu elde edilen veri, \u00e7al\u0131\u015fan\u0131n\nperformans\u0131n\u0131n de\u011ferlendirilmesinde, i\u015fg\u00fcc\u00fc kiralama ve i\u015fe\nson verme kararlar\u0131nda belirleyici oluyor. End\u00fcstri 4.0 hakk\u0131ndaki\nyaz\u0131larda, i\u015f-ya\u015fam dengesine, \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n esenli\u011fine bir\nvurgu var. Ancak g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki uygulamalar tam tersine yol a\u00e7\u0131yor,\n\u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131 makinele\u015ftiriyor. \u00d6nyarg\u0131l\u0131 performans\nde\u011ferlendirmeleri, i\u015fin yo\u011funla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 ve i\u015f\u00e7inin\n\u00f6zerkli\u011finin azalt\u0131lmas\u0131 i\u015f tatminini olumsuz etkiliyor (age).<\/p>\n\n\n\n

\nEP\u0130 kapsam\u0131nda kullan\u0131lan bir di\u011fer teknoloji olan giyilebilir\nteknolojiler de giderek yayg\u0131nla\u015f\u0131yor ve i\u015fverenler,\n\u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n\u0131n sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve mutlulu\u011funu geli\u015ftirmek ad\u0131na\ngiyilebilir teknolojileri kulland\u0131r\u0131yor. B\u00f6ylece i\u015fverenler (ve\nsigorta \u015firketleri!) \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131 hakk\u0131nda her zamankinden \u00e7ok\n\u015fey biliyor. Fakat Moore vd.’nin (2018) vurgulad\u0131\u011f\u0131 gibi yasal\nd\u00fczenlemeler, mahremiyet, veri koruma, i\u015fin yo\u011funla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131,\nveriye dayal\u0131 kararlar vb sorunlar hakk\u0131ndaki hukuksal tart\u0131\u015fmalar\ng\u00fcncel geli\u015fmelerin \u00e7ok gerisinde.<\/p>\n\n\n\n

\nEP\u0130 teknolojileri, karar s\u00fcre\u00e7lerinde kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda daha\nb\u00fcy\u00fck sorunlara neden olabiliyor. Ge\u00e7en ay yay\u0131mlanan bir haberde\n(https:\/\/www.technologyreview.com\/f\/613434\/amazons-system-for-tracking-its-warehouse-workers-can-automatically-fire-them\/<\/a>)\nAmazon’un kulland\u0131\u011f\u0131 takip sisteminin ambar i\u015f\u00e7ilerini\notomatikman i\u015ften atabildi\u011fi yaz\u0131yordu. Amazon, verimlili\u011fe \u00f6nem\nverdi\u011fini belirtmekle beraber i\u015fe otomatik son verme iddias\u0131n\u0131\nreddediyor. Ancak Amazon’daki i\u015f\u00e7ilerin a\u011f\u0131r \u00e7al\u0131\u015fma ko\u015fullar\u0131\nhakk\u0131nda yay\u0131nlanm\u0131\u015f \u00e7ok say\u0131da rapor var\n(https:\/\/www.theverge.com\/2018\/4\/16\/17243026\/amazon-warehouse-jobs-worker-conditions-bathroom-breaks<\/a>).\n\u00c7al\u0131\u015fanlar, y\u00fczlerce \u00fcr\u00fcn\u00fc h\u0131zl\u0131 bir bi\u00e7imde paketlemek\nzorundalar ve yeterince h\u0131zl\u0131 olmad\u0131klar\u0131nda kovulma riskiyle\nkar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kal\u0131yorlar. A\u011fustos 2017 ve Eyl\u00fcl 2018 tarihleri\naras\u0131nda 300 ki\u015fi verimlilik nedeniyle i\u015ften \u00e7\u0131kar\u0131lm\u0131\u015f.\n\u0130\u015ften \u00e7\u0131karma s\u00fcrecinin otomatikle\u015ftirildi\u011fi iddias\u0131\nraporlarda da yer al\u0131yor. Her bir i\u015f\u00e7inin verimlili\u011fi takip\nediliyor ve i\u015f\u00e7iye \u00f6zel otomatik uyar\u0131lar \u00fcretiliyor. \n<\/p>\n\n\n\n

\nFakat teknoloji deste\u011fiyle \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n daha derin takibi\ngiderek yayg\u0131nla\u015f\u0131yor. Moore vd.’in (2018), Britanya’daki bir\nambardan aktard\u0131\u011f\u0131 vakada oldu\u011fu gibi i\u015fyerlerinde kullan\u0131lan\ny\u00f6ntemler Frederick W. Taylor\u2019un hayal bile edemeyece\u011fi boyutlara\nula\u015fm\u0131\u015f durumda. S\u00f6zkonusu ambar \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131ndan ele giyilen\nbir taray\u0131c\u0131yla \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 istenmi\u015f. Y\u00f6netim bu cihaz\nyard\u0131m\u0131yla, yap\u0131lan hatalar\u0131 ve bunlar\u0131n kimler taraf\u0131ndan\nyap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 tespit etmek istedi\u011fini; b\u00f6ylece hatalar\u0131n\ntekrarlanmas\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ilebilece\u011fini s\u00f6ylemi\u015f. Fakat bu\ncihazlar daha sonra \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n verimlili\u011fini, ne kadar \u00e7al\u0131\u015f\u0131p\nne kadar mola verdi\u011fini izlemek i\u00e7in kullan\u0131lmaya ba\u015flanm\u0131\u015f.\nBir s\u00fcre sonra da yak\u0131n zamanda ge\u00e7ici \u00e7al\u0131\u015fanlar aras\u0131ndan\ni\u015ften \u00e7\u0131karmalar olaca\u011f\u0131 duyurulmu\u015f ve \u00e7al\u0131\u015fanlara dikkatli\nolmalar\u0131 s\u00f6ylenmi\u015f. Bir di\u011fer deyi\u015fle \u00fcst\u00fc kapal\u0131 olarak “biz\nsizi izliyor ve performans\u0131n\u0131z\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcyoruz. \u00dcretkenli\u011finiz\nbizim istedi\u011fimiz gibi de\u011filse i\u015ften \u00e7\u0131kar\u0131lacaks\u0131n\u0131z”\ndenmi\u015f. Herkes h\u0131zlanm\u0131\u015f. Olay\u0131 aktaran ambar i\u015f\u00e7isi, \u00fc\u00e7\nki\u015finin i\u015ften \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u00fcyor. Birincisi, ger\u00e7ekten\ntembelmi\u015f. Ama di\u011fer iki i\u015f\u00e7i \u00e7ok iyi olmalar\u0131na ra\u011fmen i\u015ften\n\u00e7\u0131kar\u0131lm\u0131\u015flar. \n<\/p>\n\n\n\n

\nOtomatik veya yar\u0131 otomatik karar vermeyi sa\u011flamak i\u00e7in\n\u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n g\u00f6zetimine dayanan, \u00e7e\u015fitli teknolojik ara\u00e7 ve\ntekniklerden yararlanan algoritmik y\u00f6netim \u00f6rnekleri h\u0131zla\nyay\u0131l\u0131yor. \u0130\u015ften \u00e7\u0131karma karar\u0131n\u0131 verenler bu karar\u0131\ng\u00f6zetimden elde ettikleri verileri kullanmadan da yapm\u0131\u015f\nolabilirler. Fakat O\u2019Neil’in (2016) yazd\u0131\u011f\u0131 gibi veriden\nyararlanan matematiksel modeller do\u011frultusunda al\u0131nan \u00e7ok say\u0131da\nhatal\u0131 karar var; algoritmalar yine yan\u0131lm\u0131\u015f da olabilir. \n<\/p>\n\n\n\n

\nAlgoritmik y\u00f6netime yaln\u0131z geleneksel i\u015fyerlerinde ba\u015fvurulmuyor.\nAsl\u0131nda \u00e7\u0131k\u0131\u015f noktas\u0131 payla\u015f\u0131m ekonomisi, esnek ekonomi\nolarak adland\u0131r\u0131lan platformlar.<\/p>\n\n\n\n

Platformlarda\nAlgoritmik Y\u00f6netim<\/h2>\n\n\n\n

\nAlgoritmik y\u00f6netim kavram\u0131 ilk olarak Lee vd. (2015) taraf\u0131ndan,\nUber ve Lyft’in \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n\u0131 algoritmalar ve takip verisi\nyard\u0131m\u0131yla g\u00f6revlendirme, en iyileme ve de\u011ferlendirmesini\ntan\u0131mlamak i\u00e7in kullan\u0131lm\u0131\u015f. Bu platformlarda kullan\u0131lan\nalgoritmalar, milyonlarca yolcu ve s\u00fcr\u00fcc\u00fcden elde ettikleri GPS\nbilgilerini i\u015fleyerek yolcu ve s\u00fcr\u00fcc\u00fcleri en uygun \u015fekilde\ne\u015fle\u015ftiriyorlar. Algoritmik y\u00f6netim sistemleri genellikle\na\u015fa\u011f\u0131daki \u00f6gelerden olu\u015fuyor (Mateescu ve Nguyen, 2019):<\/p>\n\n\n\n

  • \u00c7al\u0131\u015fanlar\u0131n\n\tteknoloji yard\u0131m\u0131yla g\u00f6zetimi ve haklar\u0131nda veri toplama,\n\t<\/li>
  • Y\u00f6netim\n\tkararlar\u0131n\u0131 bildiren verilere ger\u00e7ek zamanl\u0131 yan\u0131t verme\n\t<\/li>
  • Otomatik ya da\n\tyar\u0131 otomatik karar alma\n\t<\/li>
  • Performans\n\tde\u011ferlendirmeleri yerine derecelendirme (rating) sistemlerine ya da\n\tdi\u011fer \u00f6l\u00e7\u00fcmlere ba\u015fvurma\n\t<\/li>
  • \u00c7al\u0131\u015fanlar\u0131n\n\tdavran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 dolayl\u0131 olarak etkilemek i\u00e7in “d\u00fcrtme”\n\tve cezaland\u0131rmadan yararlanma\n<\/li><\/ul>\n\n\n\n

    \nUber, Lyft ve TaskRabbit gibi \u00e7ok say\u0131da ba\u011f\u0131ms\u0131z \u00e7al\u0131\u015fan\u0131\ny\u00f6netmek zorunda kalan platformlar algoritmik y\u00f6netimin geli\u015fimine\n\u00f6nc\u00fcl\u00fck etmi\u015f olsalar da algoritmik y\u00f6netim, ta\u015f\u0131mac\u0131l\u0131k ve\nlojistikten perakende sat\u0131\u015f, hizmet end\u00fcstrisi ve ev i\u015flerine\nkadar bir \u00e7ok yerde y\u00f6netim s\u00fcrecinin bir par\u00e7as\u0131 haline geldi.<\/p>\n\n\n\n

    \nBir zamanlar i\u015f\u00e7ilerin organizasyonunun ve e\u015fg\u00fcd\u00fcm\u00fcn\nsa\u011flanmas\u0131, geleneksel olarak orta d\u00fczeydeki y\u00f6neticilerin\ni\u015fiyken art\u0131k onlar\u0131n yerini algoritmalar al\u0131yor. \u0130\u015f\nba\u015fvurular\u0131n\u0131n filtrelenmesi, i\u015f\u00e7iler aras\u0131nda g\u00f6rev da\u011f\u0131l\u0131m\u0131,\n\u00f6deme oranlar\u0131n\u0131n belirlenmesi, vardiyalar\u0131n ayarlanmas\u0131 gibi\ng\u00f6revler art\u0131k b\u00fcy\u00fck veri k\u00fcmeleriyle e\u011fitilen algoritmik\ny\u00f6netim sistemlerinin sorumlulu\u011funda. Baz\u0131lar\u0131 burada\nteknolojinin kullan\u0131m\u0131ndan baz\u0131lar\u0131 da platform sahiplerinin\ngiri\u015fimcili\u011finden etkileniyor ve fakat en kritik sorun,\nplatformlar\u0131n dayand\u0131\u011f\u0131 g\u00fcvencesiz \u00e7al\u0131\u015fma modelleri\natlan\u0131yor. G\u00fcvencesiz \u00e7al\u0131\u015fma modelleri giderek yayg\u0131nla\u015f\u0131yor\nve geleneksel \u00e7al\u0131\u015fma modellerinin yerini al\u0131yor. \u00c7al\u0131\u015fanlar,\nsa\u011fl\u0131k g\u00fcvencesi ve gebelik izni gibi haklardan yoksunlar.\n\u00c7al\u0131\u015fanlar\u0131n i\u015fveren kar\u015f\u0131s\u0131ndaki yasal haklar\u0131 s\u0131n\u0131rl\u0131\noldu\u011fu gibi platformlar, i\u015fverenin sorumlulu\u011funu azaltacak \u015fekilde\ntasarlan\u0131yorlar. \u0130lk ba\u015fta geli\u015fmi\u015f \u00fclkelerde ortaya \u00e7\u0131kan ve\ndaha \u00e7ok bir ek gelir kayna\u011f\u0131 olarak g\u00f6r\u00fclen platformlar, art\u0131k\nhem geli\u015fmi\u015f hem de geli\u015fmekte olan \u00fclkelerde bir \u00e7ok insan i\u00e7in\nhayat\u0131n\u0131 devam ettirebilmenin tek arac\u0131 haline gelmi\u015f durumda. \n<\/p>\n\n\n\n

    \nPlatformlar, i\u015f g\u00fcc\u00fcn\u00fc s\u0131n\u0131fland\u0131rmak ve kontrol etmek\namac\u0131yla algoritmalardan yararlan\u0131yorlar. Platformlarda yo\u011fun bir\ng\u00f6zetim var. \u00d6rne\u011fin Uber\u2019de s\u00fcr\u00fcc\u00fcler hakk\u0131nda s\u00fcrekli\nveri toplan\u0131yor ve analiz ediliyor. Uber \u00fcyesi \u00e7al\u0131\u015fanlar\nsistemde oturum a\u00e7ma veya kapatma serbestli\u011fine sahipler. Fakat\noturum a\u00e7t\u0131klar\u0131 anda yaln\u0131z GPS konumlar\u0131 de\u011fil, h\u0131zlanma,\n\u00e7al\u0131\u015fma saati ve fren kullan\u0131m verileri de kaydediliyor.\nSistemler, bu verilerden yararlanarak platform \u00fcyesi \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131\n\u00e7e\u015fitli bi\u00e7imlerde y\u00f6nlendiriyor. Uber, sistemde 12 saatten fazla\netkin olan s\u00fcr\u00fcc\u00fclerin hesaplar\u0131n\u0131 ask\u0131ya al\u0131yor. Baz\u0131\ndurumlarda ise \u00fccretleri y\u00fckselterek s\u00fcr\u00fcc\u00fcleri belirli bir\nyerde yo\u011funla\u015fmaya te\u015fvik ediyor. Bazen de sistemdeki oturumunu\nkapatmak isteyen s\u00fcr\u00fcc\u00fcy\u00fc, oyunla\u015ft\u0131rma y\u00f6ntemleriyle (“330\ndolar kazanmaktan 10 dolar uzaks\u0131n. Yine de oturumu kapatmak istiyor\nmusun?” gibi sorularla) ikna ediyor. Ayr\u0131ca Uber, asimetrik\nbilgiden yararlanarak s\u00fcr\u00fcc\u00fclerin yolcu se\u00e7mesini engelliyor.\nS\u00fcr\u00fcc\u00fcler, yolcuyu kabul etmeden \u00f6nce ne kadar kazanaca\u011f\u0131n\u0131\nbilemedi\u011finden ekonomik olarak dezavantajl\u0131 (\u00f6rne\u011fin k\u0131sa\nmesafeli) yolculuklar\u0131 kabul etmek zorunda kal\u0131yor (Mateescu ve\nNguyen, 2019).<\/p>\n\n\n\n

    \nEv temizli\u011finde, temizlik i\u015f\u00e7ileri ile hizmet almak isteyenleri\nbulu\u015fturan platformlar, temizlik \u00e7al\u0131\u015fan\u0131n\u0131n \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131\neve ne zaman vard\u0131\u011f\u0131n\u0131 takip etmesine ra\u011fmen m\u00fc\u015fterinin\nmahremiyeti nedeniyle g\u00f6zetim olanaklar\u0131 daha s\u0131n\u0131rl\u0131. M\u00fc\u015fteri,\nevi \u00fc\u00e7 odal\u0131 olmas\u0131na ra\u011fmen talep formuna evinin iki odal\u0131\noldu\u011funu yazabilir. \u00c7al\u0131\u015fan\u0131n alaca\u011f\u0131 \u00fccret m\u00fc\u015fteri\nmemnuniyetiyle ili\u015fkili oldu\u011fundan \u00e7al\u0131\u015fanlar bu tip\nolumsuzluklar kar\u015f\u0131s\u0131nda ya sessiz kal\u0131yorlar ya da daha d\u00fc\u015f\u00fck\npuana raz\u0131 geliyorlar (age). \n<\/p>\n\n\n\n

    \nPerakende sat\u0131\u015f ve hizmet sekt\u00f6r\u00fcnde ise ana hedef i\u015fg\u00fcc\u00fc\nmaliyetlerini k\u0131smak. Kronos, Onshift ve Dayforce gibi b\u00fcy\u00fck\n\u015firketler hava durumu verilerinden m\u00fc\u015fterilerin ad\u0131mlar\u0131n\u0131n\ntakibine kadar \u00e7e\u015fitli kaynaklardan veri toplayarak belirli bir yer\nve zamanda ne kadar i\u015f\u00e7iye gerek olaca\u011f\u0131n\u0131 tahmin ediyor ve\ni\u015f\u00e7ileri bu tahmine g\u00f6re ilgili b\u00f6lgeye sevk ediyor. “Tam\nzaman\u0131nda” ve “g\u00f6reve haz\u0131r” planlamalarla\nperakende sekt\u00f6r\u00fcndeki i\u015fg\u00fcc\u00fcn\u00fcn esnekle\u015ftirilmesi yeni de\u011fil;\n1970’lerden beri bu y\u00f6nde belirgin bir e\u011filim var. Fakat i\u015f\ng\u00fcc\u00fcn\u00fcn esnekle\u015ftirilmesi, d\u00fczensiz istihdamla beraber yeni bir\nboyut kazan\u0131yor. \u0130\u015fverenler s\u00fcrekli \u00e7al\u0131\u015fan istihdam etmek\nyerine algoritmalar\u0131n sonu\u00e7lar\u0131na g\u00f6re insanlar\u0131 g\u00f6reve\n\u00e7a\u011f\u0131rarak i\u015fg\u00fcc\u00fc maliyetlerini k\u0131sabiliyorlar. \u0130\u015fverenin\n\u00e7\u0131karlar\u0131na uygun bu esnek y\u00f6netim modeliyle ortaya \u00e7\u0131kan\nd\u00fczensizlik, i\u015f\u00e7iler i\u00e7in i\u015f ve aile ya\u015fam\u0131 uyu\u015fmazl\u0131\u011f\u0131,\ngelir belirsizli\u011fi ve daha y\u00fcksek i\u015f stresi anlam\u0131na geliyor.\nAra\u015ft\u0131rmalar “standart d\u0131\u015f\u0131” \u00e7al\u0131\u015fma\nprogramlar\u0131n\u0131n, \u00e7ocuklar\u0131yla yeterince ilgilenmekte zorlanan\nebeveynler i\u00e7in olumsuz sonu\u00e7lar\u0131 olabilece\u011fini g\u00f6steriyor\n(age).<\/p>\n\n\n\n

    Algoritmik\nY\u00f6netim ve Ba\u015fl\u0131ca Sorunlar<\/h2>\n\n\n\n

    \nMateescu\nve Nguyen\n(2019),\nalgoritmik y\u00f6netim\nuygulamalar\u0131 nedeniyle i\u015f\u00e7ilerin kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya oldu\u011fu\nsorunlar\u0131 d\u00f6rt ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda ele al\u0131yor:<\/p>\n\n\n\n

    • G\u00f6zetim\n\tve kontrol\n\t<\/li>
    • \u015eeffafl\u0131k\n\t<\/li>
    • Yanl\u0131l\u0131k\n\tve ayr\u0131mc\u0131l\u0131k\n\t<\/li>
    • Hesap\n\tverebilirlik\n<\/li><\/ul>\n\n\n\n

      \nG\u00f6zetim ara\u00e7lar\u0131n\u0131n hem\nzamansal hem de mekansal olarak yayg\u0131nla\u015fmas\u0131 i\u015f\u00e7ilerde h\u0131z ve\nverimlilik bask\u0131s\u0131 yarat\u0131yor. End\u00fcstri 4.0 ve i\u015fsizlik\ntart\u0131\u015fmalar\u0131nda teknolojin insan\u0131n yerini almamas\u0131, onu\ntamamlamas\u0131 gerekti\u011fi temennisi s\u0131k s\u0131k dile getirilse de\nalgoritmik s\u00fcre\u00e7lerin uyguland\u0131\u011f\u0131 i\u015fyerlerinde \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n\nki\u015fisel takdir yetkisini azaltma y\u00f6n\u00fcnde bir e\u011filim var. Ayr\u0131ca\n\u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n fiziksel s\u0131n\u0131rlar\u0131 sonuna kadar zorlan\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n

      \nGiyilebilir teknolojiler,\nherkes i\u00e7in yararl\u0131 olma iddias\u0131yla pazarlanmas\u0131na ra\u011fmen\ngiyilebilir teknolojilerden en b\u00fcy\u00fck yarar\u0131 sa\u011flayanlar, takip\ncihazlar\u0131n\u0131 i\u015fi yo\u011funla\u015ft\u0131rmak ve \u00e7al\u0131\u015fan say\u0131s\u0131n\u0131\nazaltmak i\u00e7in kullanan i\u015fverenler. \u0130ngiltere’nin en b\u00fcy\u00fck\ns\u00fcpermarketler zincirini olu\u015fturan Tesco, takip cihazlar\u0131n\u0131\nkullanmaya ba\u015flad\u0131ktan sonra ambar \u00e7al\u0131\u015fan\u0131 say\u0131s\u0131n\u0131 %18\nazaltm\u0131\u015f. Bunun yan\u0131nda, a\u015f\u0131r\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmadan kaynakl\u0131 stresin\ni\u015f\u00e7ilerde kalp krizi ve alkol ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131 risklerini\nart\u0131rd\u0131\u011f\u0131 tespit edilmi\u015f (Warin ve McCann, 2018)<\/p>\n\n\n\n

      \nAlgoritmik y\u00f6netim\nsistemlerinin kararlar\u0131n\u0131n \u015feffaf olmamas\u0131 ise \u00e7al\u0131\u015fanlarda\nhuzursuzluk ve g\u00fcvensizlik yarat\u0131yor. \u0130\u015f\u00e7iler \u00e7o\u011fu zaman bu\nsistemlerin nas\u0131l \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 hakk\u0131nda bilgi sahibi de\u011filler.\nKararlarda hangi veriden ve nas\u0131l yararlan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 belirsiz.\nPlatform sahipleri \u00e7o\u011fu zaman sistemin nas\u0131l \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131\n\u00f6zellikle gizliyorlar; sistemin nas\u0131l karar verdi\u011fi ve \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131\nnas\u0131l puanland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 bilinirse \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n sistemi\nkand\u0131rabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorlar. Sonraki b\u00f6l\u00fcmde de\ng\u00f6rece\u011fimiz gibi \u00e7al\u0131\u015fanlar ger\u00e7ekten de sistemi \u2018hack\u2019lemeye\n\u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar. Fakat ara\u015ft\u0131rmalar, algoritmik kararlardaki\n\u015feffafl\u0131\u011f\u0131n i\u015f\u00e7ilerin i\u015fbirli\u011fini art\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor\n(Jarrahi ve Sutherland, 2019).<\/p>\n\n\n\n

      \nDijital teknolojilerin orta\nd\u00fczey y\u00f6neticilerin yerini almas\u0131yla kararlar\u0131n daha tarafs\u0131z\nolaca\u011f\u0131na dair bir inan\u0131\u015f var. Fakat algoritmalar, onlar\u0131\ne\u011fitmek i\u00e7in kullan\u0131lan veri k\u00fcmelerindeki e\u015fitsizlikleri ve\nayr\u0131mc\u0131l\u0131\u011f\u0131 yeniden \u00fcretmeye meyilliler (Warin ve McCann,\n2018).<\/p>\n\n\n\n

      \nAlgoritmik y\u00f6netim sayesinde\n\u015firketler daha sorumsuz hareket edebiliyorlar. Bir \u00e7al\u0131\u015fan\u0131n\ni\u015fine son verilirken ya da bir i\u015f ba\u015fvurusu reddedilirken bu durum\n\u015firketin de\u011fil, verilerden yararlanan tarafs\u0131z bir sistemin karar\u0131\noluyor. Bu durum platform sahibi \u015firketin, i\u015f\u00e7ilerin asl\u0131nda\n\u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131 de\u011fil bir hizmetin a\u011f ba\u011flant\u0131l\u0131 kullan\u0131c\u0131lar\u0131\noldu\u011funu ve algoritmik bir sistemin \u00e7\u0131kt\u0131lar\u0131na eri\u015ftiklerini\niddia edebilmelerini de sa\u011fl\u0131yor. B\u00f6ylece i\u015fverenler, opak bir\nalgoritman\u0131n arkas\u0131na saklanarak geleneksel i\u015f\u00e7i-i\u015fveren\nili\u015fkisinin getirdi\u011fi sorumluluklardan ka\u00e7\u0131nabiliyorlar. En\n\u00f6nemlisi de algoritmik y\u00f6netim retori\u011fi, \u015firketlere bir sistemin\nnas\u0131l i\u015flemesi gerekti\u011fi konusunda verdikleri \u00f6zel kararlar\u0131\ngizleyebilmelerine ve bu kararlar\u0131n etkilerinden s\u0131yr\u0131labilmelerine\nyard\u0131mc\u0131 oluyor.<\/p>\n\n\n\n

      Algoritmik\nY\u00f6netim Sistemlerine Kar\u015f\u0131 Tepkiler<\/h2>\n\n\n\n

      \n\u0130\u015f\u00e7iler, algoritmik y\u00f6netim\nsistemlerine kar\u015f\u0131 farkl\u0131 tepkiler veriyorlar. \u00d6rne\u011fin,\nBritanya’daki ambar i\u015f\u00e7ilerine yak\u0131nda i\u015ften \u00e7\u0131karmalar olaca\u011f\u0131\ns\u00f6ylendi\u011finde i\u015f\u00e7ilerin ilk tepkisi daha h\u0131zl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmak\nolmu\u015f. Daha h\u0131zl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fma bask\u0131s\u0131 i\u015ften \u00e7\u0131karmalar\nsonras\u0131nda da devam etti\u011finde bir s\u00fcre sonra i\u015f\u00e7ilerin \u00e7o\u011fu\nart\u0131k bask\u0131lar\u0131 umursamamaya, fiziksel olarak daha fazlas\u0131n\u0131\nyapamayacaklar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmeye ba\u015flam\u0131\u015flar (Moore vd., 2018). \n<\/p>\n\n\n\n

      \nAlgoritmalar\u0131n verdi\u011fi\nkararlar \u00e7o\u011fu zaman i\u015f\u00e7iler a\u00e7\u0131s\u0131ndan anla\u015f\u0131lmaz ve\neri\u015filmez. Baz\u0131 durumlarda algoritmalar\u0131n belirli bir sonuca nas\u0131l\nula\u015ft\u0131\u011f\u0131 ger\u00e7ekten de a\u00e7\u0131k de\u011fil. Ama yukar\u0131da da\nbelirtti\u011fim gibi esnek i\u015f modellerinde kullan\u0131lan algoritmalar\u0131n\ni\u015fleyi\u015fi i\u015f\u00e7ilerden \u00f6zellikle saklan\u0131yor. \u0130\u015f\u00e7ilerin bu\nbilgiye sahip olmas\u0131yla beraber sistemi aldat\u0131labilece\u011fi\nd\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcyor. \u0130\u015f\u00e7iler a\u00e7\u0131s\u0131ndan bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda ise karar\u0131\nsorgulanamayan ve tahmin edilemeyen bir sistemin verdi\u011fi kararlar\ny\u0131prat\u0131c\u0131 ve yabanc\u0131la\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 bir etkiye sahip. Bu nedenle,\ni\u015f\u00e7iler tam da platform sahiplerinin korktu\u011fu \u015feyi yapmaya\n\u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar: Sistemin nas\u0131l \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6\u011freniyor,\nsistemi oyuna getirip sistemin k\u0131s\u0131tlamalar\u0131n\u0131 a\u015f\u0131yor ve\nalgoritmik platformdaki \u00f6zerkliklerini art\u0131r\u0131yorlar.<\/p>\n\n\n\n

      \nJarrahi ve Sutherland (2018),\ntasar\u0131m, muhasebe, \u00e7eviri, dan\u0131\u015fmanl\u0131k gibi hizmetler sunan\nserbest \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n yer ald\u0131\u011f\u0131 Upwork adl\u0131 platformda\n\u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n platformun i\u015fleyi\u015fini nas\u0131l \u00e7\u00f6zmeye\n\u00e7al\u0131\u015ft\u0131klar\u0131n\u0131 ve bundan nas\u0131l yararland\u0131klar\u0131n\u0131 anlat\u0131yor.\nUpwork platformuna ilk kat\u0131l\u0131m kolay olmas\u0131na kar\u015f\u0131n platform,\n\u00e7ok say\u0131da ve birbiriyle otomatik e\u015fg\u00fcd\u00fcml\u00fc hizmetlerden\nolu\u015fuyor. \u0130\u015f\u00e7iler platforma kat\u0131ld\u0131ktan sonra Upwork’un \u00e7e\u015fitli\nderecelendirme, zaman dilimi, politika ve prosed\u00fcrlerini anlamak\ni\u00e7in bir hayli kafa yoruyorlar. M\u00fc\u015fterilerin verdi\u011fi puanlar\n\u00f6nemli oldu\u011fundan, \u00e7al\u0131\u015fanlar \u00f6ncelikle bu puanland\u0131rma\nsisteminin ayr\u0131nt\u0131lar\u0131n\u0131 \u00f6\u011frenmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar. \u00d6\u011frenme\ns\u00fcrecinde ki\u015fisel g\u00f6zlemlerinin yan\u0131nda sisteme hizmet almak\nisteyen bir m\u00fc\u015fteri olarak kat\u0131ld\u0131klar\u0131 da oluyor. Webdeki\nforumlarda deneyimlerini payla\u015f\u0131yor ve birbirlerine zorlu\nm\u00fc\u015fteriler ve Upwork politikalar\u0131 hakk\u0131nda \u00f6nerilerde\nbulunuyorlar.<\/p>\n\n\n\n

      \nJarrahi ve Sutherland’\u0131n\n(2018) ara\u015ft\u0131rmas\u0131 Upwork \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n\u0131n algoritmik y\u00f6netim\nve kontrol\u00fcn kar\u015f\u0131s\u0131nda pasif kalmad\u0131klar\u0131n\u0131 onu a\u015fman\u0131n\n\u00e7e\u015fitli yollar\u0131n\u0131 arad\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor. Platformda\nkullan\u0131lan algoritmalar \u00e7al\u0131\u015fanlarla m\u00fc\u015fteriler aras\u0131ndaki\netkile\u015fimini \u015fekillendiriyor. Fakat algoritmalar\u0131n i\u015fleyi\u015fini\nke\u015ffetmeye \u00e7al\u0131\u015fan ve sistemle etkile\u015fimini bu do\u011frultuda yapan\n\u00e7al\u0131\u015fanlar da algoritmalar\u0131n i\u015fleyi\u015fini etkiliyorlar. \u00d6rne\u011fin,\nd\u00f6rt tane bir saatlik i\u015ften al\u0131nacak d\u00f6rt iyi puanlaman\u0131n d\u00f6rt\nsaatlik bir puanlamadan daha k\u0131ymetli oldu\u011funu fark eden bir\n\u00e7al\u0131\u015fan, m\u00fc\u015fteriyle i\u015fbirli\u011fine giderek i\u015fi d\u00f6rde b\u00f6ld\u00fcrme\nve sistemdeki puan\u0131n\u0131 y\u00fckseltme takti\u011fine ba\u015fvurabiliyor. Bir\ndi\u011fer \u00e7al\u0131\u015fan, s\u00f6zle\u015fmeleri kapat\u0131p yeniden a\u00e7arak ald\u0131\u011f\u0131\nolumlu de\u011ferlendirme say\u0131s\u0131n\u0131 art\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u00fcyor.\nElbette Upwork’un algoritmalar\u0131 da sabit kalm\u0131yor ve bu tip\ndurumlara kar\u015f\u0131 g\u00fcncelleniyor.<\/p>\n\n\n\n

      \nBu hack<\/em> bi\u00e7imindeki\nkendili\u011finden direni\u015fler, \u00f6nemli olmakla beraber \u00e7al\u0131\u015fmadaki\ndijital d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmle ortaya \u00e7\u0131kan sorunlar (g\u00f6zetim, \u015feffafl\u0131k,\nyanl\u0131l\u0131k ve hesap verilebilirlik) kar\u015f\u0131s\u0131nda yetersizler.\n\u00d6rg\u00fctl\u00fc m\u00fccadele daha sonu\u00e7 al\u0131c\u0131 oluyor. Daily Telegraph’\u0131n\n\u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n\u0131 masa ba\u015f\u0131nda g\u00f6zetleme giri\u015fimi sendikal\nm\u00fccadeleyle geri p\u00fcsk\u00fcrt\u00fclm\u00fc\u015f. Sendikalar, olumsuzluklara neden\nolan\u0131n teknolojinin kendisi olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, sorunlar\u0131n teknolojinin\ni\u015fyerlerinde nas\u0131l uyguland\u0131\u011f\u0131 ile ilgili oldu\u011funu\nvurguluyorlar. Sendikalara g\u00f6re teknoloji, 7X24 \u00e7al\u0131\u015fma i\u00e7in\ngerekli ko\u015fullar\u0131 yaratm\u0131\u015f olabilir ama bu sorunun kayna\u011f\u0131\ni\u015fyeri y\u00f6netim k\u00fclt\u00fcrleri. Telefonlar\u0131n her zaman a\u00e7\u0131k olmas\u0131\ni\u015fverenlerin dayatt\u0131\u011f\u0131 bir zorunluluk. \n<\/p>\n\n\n\n

      \nMahremiyet ve teknoloji\nkullan\u0131m\u0131, hen\u00fcz toplu g\u00f6r\u00fc\u015fmelerin g\u00fcndeminde yer alm\u0131yor.\nFakat son y\u0131llarda sendikalar, dijital teknolojinin kullan\u0131lmas\u0131ndan\nkaynaklanan risklere kar\u015f\u0131 i\u015f\u00e7ilerin haklar\u0131n\u0131n savunulmas\u0131nda\n\u00f6nemli ba\u015far\u0131lar elde ettiler. Norve\u00e7 Sendikalar Konfederasyonu\nile Norve\u00e7 \u0130\u015f ve Sanayi Konfederasyonu aras\u0131nda yap\u0131lan\nanla\u015fmada i\u015fyerlerindeki izleme faaliyetleri de yer al\u0131yordu.\n\u0130\u015fveren taraf\u0131ndan yap\u0131lan izleme ve kontrol\u00fcn tarafs\u0131zl\u0131k ve\norant\u0131l\u0131l\u0131k ilkeleri \u00e7er\u00e7evesinde uygulanmas\u0131; uygulama\na\u015famas\u0131ndan \u00f6nce sendika temsilcileriyle g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fclmesi;\nverilerin toplanmas\u0131nda ve de\u011ferlendirilmesinde sendika\ntemsilcilerinin s\u00fcrece dahil edilmesi gibi maddeler i\u00e7eriyordu\n(Moore vd., 2018).<\/p>\n\n\n\n

      \n***<\/p>\n\n\n\n

      \nK\u0131sacas\u0131, i\u015f\u00e7iler bu\nde\u011fi\u015fim s\u00fcrecinin pasif g\u00f6zlemcileri de\u011filler. Ama\ni\u015fyerlerindeki sendikalar\u0131n son y\u0131llarda zay\u0131fla(t\u0131l)d\u0131\u011f\u0131n\u0131,\nbir\u00e7ok i\u015fyerinde sendika olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve platform\nekonomilerindeki \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n \u00f6rg\u00fcts\u00fcz oldu\u011funu da g\u00f6z ard\u0131\netmemeli. Teknolojinin bir avu\u00e7 kapitalist yerine toplumun esenli\u011fi\ni\u00e7in kullan\u0131l\u0131p kullan\u0131lmayaca\u011f\u0131 teknolojinin i\u00e7sel\ndinamiklerinden \u00e7ok geleneksel ve yeni i\u015fyerlerindeki \u00f6rg\u00fctlenme\nsorunlar\u0131n\u0131n a\u015f\u0131lmas\u0131na ba\u011fl\u0131. Feenberg\u2019in (2017)\nvurgulad\u0131\u011f\u0131 gibi teknosistem \u00fczerindeki m\u00fccadelenin emek\nhareketiyle ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 unutmayal\u0131m. Fabrikalardaki a\u011f\u0131r\n\u00e7al\u0131\u015fma ko\u015fullar\u0131, i\u015f\u00e7ilerin i\u015f sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 ve g\u00fcvenli\u011fi\ntalepleriyle y\u00fcr\u00fctt\u00fckleri m\u00fccadelelerin sonucunda de\u011fi\u015fmi\u015fti…<\/p>\n\n\n\n

      \nKaynaklar<\/strong><\/p>\n\n\n\n

      \nFeenberg, A. (2017). Technosystem: The social life of reason. Harvard\nUniversity Press.<\/p>\n\n\n\n

      \nFleming, P. (2017). \u00c7al\u0131\u015fman\u0131n Mitolojisi: Kapitalizm Kendine\nRa\u011fmen Nas\u0131l Ayakta Kal\u0131yor, \u00e7ev. Ebru K\u0131l\u0131\u00e7, Ko\u00e7\n\u00dcniversitesi Yay\u0131nlar\u0131.<\/p>\n\n\n\n

      \nJarrahi, M. H., & Sutherland, W. (2019). Algorithmic Management\nand Algorithmic Competencies: Understanding and Appropriating\nAlgorithms in Gig Work. In International Conference on Information\n(pp. 578-589). Springer, Cham.<\/p>\n\n\n\n

      \nLee, M. K., Kusbit, D., Metsky, E., & Dabbish, L. (2015). Working\nwith machines: The impact of algorithmic and data-driven management\non human workers. In Proceedings of the 33rd Annual ACM Conference on\nHuman Factors in Computing Systems (pp. 1603-1612). ACM.<\/p>\n\n\n\n

      \nMateescu, A.,Nguyen, A. (2019). Algorithmic Management in the\nWorkplace,\nhttps:\/\/datasociety.net\/output\/explainer-algorithmic-management-in-the-workplace\/,\nson eri\u015fim 17\/05\/2019.<\/p>\n\n\n\n

      \nMoore, P. V., Akhtar, P., & Upchurch, M. (2018). Digitalisation\nof work and resistance. In Humans and Machines at Work (pp. 17-44).\nPalgrave Macmillan, Cham.<\/p>\n\n\n\n

      \nO\u2019Neil, C. (2016). Weapons of math destruction: How big data\nincreases inequality and threatens democracy. New York: Crown\nPublishers.<\/p>\n\n\n\n

      \nWarin, R., & McCann, D. (2018). Who Watches The Workers?<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

      Oxford Dictionaries, 2016 y\u0131l\u0131nda ‘post-truth’u (hakikat-\u00f6tesi ya da hakikat-sonras\u0131) y\u0131l\u0131n kelimesi se\u00e7mi\u015fti. Hakikat-\u00f6tesi, nesnel hakikatlerin kamuoyunu \u015fekillendirmede duygulara ve ki\u015fisel kanaatlere hitap etmekten daha az etkili olmas\u0131n\u0131 nitelemek i\u00e7in kullan\u0131l\u0131yor. Politika kelimesinin \u00f6n\u00fcne geldi\u011finde hakikatlerin ve olgular\u0131n \u00f6nemini yitirdi\u011fi bir politikadan s\u00f6z ediyoruz. Hakikat-\u00f6tesi, Birle\u015fik Krall\u0131ktaki AB referandumu ve \u00f6zellikle de Trump’\u0131n zaferiyle sonu\u00e7lanan ABD se\u00e7imleri sonras\u0131nda en \u00e7ok tart\u0131\u015f\u0131lan konulardan biri olmu\u015ftu (https:\/\/en.oxforddictionaries.com\/word-of-the-year\/word-of-the-year-2016). Sosyal medyada h\u0131zla yay\u0131lan sahte haberler ve politikac\u0131lar\u0131n apa\u00e7\u0131k yalanlar\u0131 hakikat-\u00f6tesi politikan\u0131n bir par\u00e7as\u0131. The Economist dergisi 2016’da politikac\u0131lar\u0131n her zaman yalan s\u00f6yledi\u011fini ama art\u0131k bunun da \u00f6tesine ge\u00e7ilerek ger\u00e7e\u011fin tamamen geride b\u0131rak\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 yaz\u0131yordu (https:\/\/www.economist.com\/leaders\/2016\/09\/10\/art-of-the-lie). Washington<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[70,25,14,3,298],"tags":[271,332,335,331,201,282,336],"class_list":["post-665","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-emek","category-gozetim","category-mahremiyet","category-ozgur_yazilim","category-yapay-zeka","tag-algoritma","tag-algoritmik-yonetim","tag-calisma","tag-isyeri","tag-sendika","tag-uber","tag-upwork"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/665","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=665"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/665\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":666,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/665\/revisions\/666"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=665"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=665"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=665"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}