{"id":683,"date":"2019-12-30T22:18:34","date_gmt":"2019-12-30T19:18:34","guid":{"rendered":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/?p=683"},"modified":"2019-12-30T22:18:36","modified_gmt":"2019-12-30T19:18:36","slug":"enformasyonel-kapitalizmden-gozetim-kapitalizmine","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/?p=683","title":{"rendered":"Enformasyonel Kapitalizmden G\u00f6zetim Kapitalizmine"},"content":{"rendered":"\n<p>\n\u0130stanbul B\u00fcy\u00fck\u015fehir Belediye Ba\u015fkan\u0131 Ekrem \u0130mamo\u011flu, se\u00e7imden\niki g\u00fcn \u00f6nce yapt\u0131\u011f\u0131 bir a\u00e7\u0131klamada sporu ya\u015fam\u0131n her\nd\u00f6nemine ve alan\u0131na yayacaklar\u0131n\u0131 belirtti\n(<a href=\"https:\/\/www.birgun.net\/haber\/imamoglu-ne-yapacaklarini-sasirdilar-259431\">https:\/\/www.birgun.net\/haber\/imamoglu-ne-yapacaklarini-sasirdilar-259431<\/a>).\nSpora olan ilgiyi art\u0131rmak, hem bireysel hem de tak\u0131m sporlar\u0131n\u0131\nherkes i\u00e7in eri\u015filebilir k\u0131lmak, spor tesisi olmayan mahalle\nb\u0131rakmamak, spor tesisi olmayan okullar\u0131n belediye tesislerinden\nyararlanmas\u0131n\u0131 sa\u011flamak gibi g\u00fczel vaatleri vard\u0131. \u0130mamo\u011flu&#8217;nun\n\u0130stanbul&#8217;u herkes i\u00e7in y\u00fcr\u00fcnebilir bir \u015fehir haline getirme ve\nfiziksel olarak yaya ula\u015f\u0131m\u0131n\u0131 iyile\u015ftirme vaadi de i\u00e7 a\u00e7\u0131yd\u0131.\nBunlar zaten yerel y\u00f6netimlerden bekledi\u011fimiz hizmetler.<\/p>\n\n\n\n<!--more-->\n\n\n\n<p>\nFakat daha sonra a\u00e7\u0131klad\u0131\u011f\u0131 &#8216;\u0130stanbul Y\u00fcr\u00fc Be \u0130stanbul&#8217; adl\u0131\nmobil uygulama hakk\u0131nda ciddi endi\u015felerim var. Bu uygulamayla\n\u0130stanbullular y\u00fcr\u00fcd\u00fck\u00e7e puan biriktirecekler ve kazand\u0131klar\u0131\npuanlar\u0131 belediyenin ula\u015f\u0131m, k\u00fclt\u00fcr-sanat ve di\u011fer sosyal\netkinliklerinden \u00fccretsiz faydalanmak i\u00e7in kullanabilecekler.\nOyunla\u015ft\u0131rma stratejisiyle insanlar y\u00fcr\u00fcmeye te\u015fvik edilecek ve\nb\u00f6ylece kent hareketlili\u011fi artacak.<\/p>\n\n\n\n<p>\nVerinin do\u011fas\u0131, bu tip uygulamalar\u0131 (iyi niyetli de olsa)\ntehlikeli k\u0131l\u0131yor. En ba\u015fta veri topland\u0131\u011f\u0131 yerde kalm\u0131yor.\nBa\u015fka yerlere ta\u015f\u0131n\u0131yor ve di\u011fer veri k\u00fcmeleriyle birle\u015fiyor.\nBug\u00fcn insanlar\u0131 y\u00fcr\u00fcmeye te\u015fvik etmek i\u00e7in kullan\u0131lacak bir\nuygulamayla toplanan veri yar\u0131n ba\u015fka ama\u00e7lar i\u00e7in\nkullan\u0131labilir. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u015fimdiye kadar b\u00f6yle oldu ve bunun ba\u015fka\nt\u00fcrl\u00fc olabilmesi i\u00e7in gerekli yasal d\u00fczenlemeler ve bunu\nuygulayacak irade olmad\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrece b\u00f6yle olmaya devam edecek.\nBirka\u00e7 y\u0131l i\u00e7inde belediyeler kendilerini ak\u0131ll\u0131 \u015fehir\ntart\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n i\u00e7inde bulacak. Haz\u0131rl\u0131ks\u0131z ve \u015firketlere\nkar\u015f\u0131 savunmas\u0131z durumday\u0131z.<\/p>\n\n\n\n<p>\nVeriyi, g\u00f6zetimi ve bunlara dayal\u0131 i\u015f modellerini tart\u0131\u015fmam\u0131z,\nfarkl\u0131 yerlerdeki deneyimleri incelememiz, toplumsal \u00e7\u0131karlar\u0131\ng\u00f6zeten politikalar geli\u015ftirebilmemiz gerekiyor. S\u00f6zkonusu i\u015f\nmodelleri giderek yayg\u0131nla\u015f\u0131yor. Bu ba\u011flamda, art\u0131k mahremiyet\nve tekel gibi s\u00f6zc\u00fcklerin yetersiz kald\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunan Shoshana\nZuboff&#8217;un 2019 y\u0131l\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131nda yay\u0131mlanan G\u00f6zetim Kapitalizmi\n\u00c7a\u011f\u0131 (The Age of Surveillance Capitalism) adl\u0131 kitab\u0131 g\u00f6zetim\nuygulamalar\u0131n\u0131 ve kurals\u0131zl\u0131\u011f\u0131 tart\u0131\u015fmak i\u00e7in iyi bir\nba\u015flang\u0131\u00e7 noktas\u0131 olabilir.<\/p>\n\n\n\n<p>\nZuboff (2019), kapitalizmde g\u00f6zetim kapitalizmi ad\u0131n\u0131 verdi\u011fi\ny\u00f6nelimin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131n\u0131 ve geli\u015fimini inceliyor.\nEnd\u00fcstriyel kapitalizmin do\u011faya zarar verme pahas\u0131na geli\u015fmesi\ngibi art\u0131k g\u00f6zetim kapitalizmi ile \u015fekillendirilen enformasyon\nuygarl\u0131\u011f\u0131 da insan do\u011fas\u0131 pahas\u0131na geli\u015fiyor. G\u00f6zetim\nkapitalizminin insanl\u0131\u011f\u0131 nas\u0131l tehdit etti\u011fi konusunu ba\u015fka bir\nyaz\u0131da tart\u0131\u015faca\u011f\u0131m. Bu yaz\u0131da g\u00f6zetim kapitalizminin geli\u015fme\nko\u015fullar\u0131 ve \u015firketlerin stratejileri \u00fczerinde durmak istiyorum.\nBir zamanlar ben de Facebook yerine ademimerkeziyet\u00e7i sosyal a\u011flar\u0131\nsavunuyor, Chrome ve Explorer yerine Firefox kullan\u0131yor, sosyal\na\u011flarda &#8216;gereksiz&#8217; payla\u015f\u0131mlar yapmamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordum.\n&#8220;\u00c7evrimi\u00e7i ortamlarda payla\u015f\u0131m yaparken, payla\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z\nki\u015fisel verilerin gelecekte olumsuz sonu\u00e7lar do\u011furabilece\u011fini de\nd\u00fc\u015f\u00fcnelim, payla\u015f\u0131m yaparken ilerisini de d\u00fc\u015f\u00fcnerek hareket\nedelim. Ki\u015fisel veri g\u00fcvenli\u011fi, ki\u015finin kendisiyle ba\u015flar.&#8221;\ndiyen Ki\u015fisel Verileri Koruma Kurumu Ba\u015fkan\u0131 Prof. Dr. Faruk\nBilir&#8217;in uyar\u0131lar\u0131na uyuyordum. Ancak yaz\u0131n\u0131n devam\u0131nda\ntart\u0131\u015faca\u011f\u0131m gibi bu \u00f6nlemler giderek anlams\u0131zla\u015f\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n<p>\nZuboff&#8217;un (2019) \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda, &#8220;y\u00f6netici kapitalizmi&#8221;\nkavram\u0131n\u0131 ortaya atan Alfred Chandler\u2019in ve dolay\u0131s\u0131yla onun\nhocas\u0131 Talcott Parsons\u2019un tarihsel olaylara yakla\u015f\u0131m\u0131ndan\nkaynakl\u0131 \u00e7e\u015fitli sorunlar var. Evgeny Morozov, <em>Capitalism&#8217;s New\nClothes <\/em>(Kapitalizmin Yeni\nElbiseleri) ba\u015fl\u0131kl\u0131 yaz\u0131s\u0131nda Zuboff\u2019un yararland\u0131\u011f\u0131\nkuramsal \u00e7er\u00e7eveden kaynakl\u0131 sorunlar\u0131 ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir \u015fekilde\nele al\u0131yor\n(<a href=\"https:\/\/thebaffler.com\/latest\/capitalisms-new-clothes-morozov\">https:\/\/thebaffler.com\/latest\/capitalisms-new-clothes-morozov<\/a>).\nParsons&#8217;a g\u00f6re toplumsal sistemlerin belirli ihtiya\u00e7lar\u0131 vard\u0131r\nve bu ihtiya\u00e7lar\u0131n giderilmesi sisteme i\u00e7seldir. B\u00fcy\u00fck tarihsel\nde\u011fi\u015fimlerde sosyal sistemlerin ihtiya\u00e7lar\u0131 ve dolay\u0131s\u0131yla onu\nolu\u015fturan par\u00e7alar\u0131n i\u015flevleri ve i\u015fleyi\u015fleri de de\u011fi\u015fir. Bir\nadaptasyon s\u00fcreci ba\u015flar ve tarihi Parsons\u00e7u \u00e7er\u00e7evede\nde\u011ferlendiren tarih\u00e7iler bu s\u00fcrece \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken de\u011fi\u015fen d\u0131\u015f\n\u00e7evre ko\u015fullar\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fen ba\u015far\u0131l\u0131 ve ba\u015far\u0131s\u0131z\nadaptasyonlara yo\u011funla\u015f\u0131rlar, se\u00e7meci bir tarih aray\u0131\u015f\u0131yla\nkendilerine kan\u0131tlar ararlar. Morozov\u2019a (2019) g\u00f6re adaptasyona\nyap\u0131lan vurgu g\u00fc\u00e7 ili\u015fkilerinin g\u00f6z ard\u0131 edilmesine neden olur.\nZuboff (2019) da bu hataya d\u00fc\u015f\u00fcyor. Bunun yan\u0131nda g\u00f6zetim\nkapitalizmi ad\u0131n\u0131 verdi\u011fi d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmde \u00fcretimden \u00e7ok t\u00fcketime\nodaklan\u0131yor. Kitab\u0131n\u0131n ad\u0131 her ne kadar g\u00f6zetim kapitalizmi olsa\nda i\u00e7inde bolca g\u00f6zetim, biraz da kapitalizm var. G\u00f6zetim\nkapitalizminin bir zorunluluk olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, kapitalizmin g\u00f6zetim\nkapitalizminden farkl\u0131 bi\u00e7imde de geli\u015febilece\u011fini, ama son\ny\u0131llarda g\u00f6zetim kapitalizminin hegemonyas\u0131n\u0131 g\u00fc\u00e7lendirdi\u011fini,\ng\u00f6zetim kapitalizminin g\u00fcn\u00fcm\u00fczde Apple&#8217;\u0131n temsil etti\u011fi veriyi\nsadece \u00fcr\u00fcnlerini iyile\u015ftirmek i\u00e7in kullanan alternatiften daha\ntehlikeli oldu\u011funu savunuyor. \n<\/p>\n\n\n\n<p>\nMorozov\u2019un (2019) ele\u015ftirileri son derece \u00f6nemli. Buna kar\u015f\u0131n\nkendisinin de kabul etti\u011fi gibi t\u00fcm kuramsal sorunlar\u0131na ra\u011fmen\nbu kitap insanlar\u0131n Google ve Facebook\u2019u daha dikkatli\nizlemelerine neden olacakt\u0131r. Zuboff (2019) kitab\u0131nda g\u00f6zetim\nkapitalizminin toplum m\u00fchendisli\u011fi uygulamalar\u0131, insan do\u011fas\u0131,\nhak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fckler \u00fczerine etkileri gibi konular\u0131 da tart\u0131\u015f\u0131yor.\nAma ben bu yaz\u0131da g\u00f6zetim kapitalizmini var eden tarihsel ko\u015fullar\nve \u015firketlerin bu ko\u015fullardan nas\u0131l yararland\u0131\u011f\u0131 hakk\u0131nda\nyazd\u0131klar\u0131n\u0131 odaklanaca\u011f\u0131m.<\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">G\u00f6zetim\nKapitalizmi Nedir?<\/h2>\n\n\n\n<p>\n20. y\u00fczy\u0131l sona ererken\ninsanlar enformasyon teknolojileriyle gelen de\u011fi\u015fimi kavramaya ve\nadland\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlard\u0131. En yayg\u0131n adland\u0131rmalar\nenformasyon toplumu ve bilgi toplumuydu. D\u00f6nemin \u00f6nemli sosyal\nbilimcilerinden Manuel Castells ise enformasyonun her toplumda \u00f6nemli\noldu\u011funu ve \u00e7a\u011f\u0131n farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlatmak i\u00e7in enformasyonel\nteriminin daha uygun olaca\u011f\u0131n\u0131 savunuyordu. Castells enformasyonel\nterimini &#8220;enformasyon \u00fcretimi, i\u015flenmesi ve aktar\u0131m\u0131n\u0131n, bu\ntarihsel d\u00f6nemde ortaya \u00e7\u0131kan yeni teknolojik ko\u015fullar nedeniyle\n\u00fcretkenli\u011fin ve g\u00fcc\u00fcn temel kayna\u011f\u0131 haline geldi\u011fi \u00f6zg\u00fcl bir\ntoplumsal \u00f6rg\u00fctlenme bi\u00e7imi&#8221;ni ifade etmek i\u00e7in\nkullan\u0131yordu. Kapitalizm yerli yerindeydi ama yine de iyimserlik ve\numut vard\u0131. Sonraki y\u0131llarda sosyal a\u011flarda \u00f6rg\u00fctlenen toplumsal\nhareketlerle bu iyimserlik zirveye \u00e7\u0131kt\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>\nG\u00fcn\u00fcm\u00fczde ise y\u00fczy\u0131l\u0131n\nba\u015f\u0131ndaki iyimserlikten eser kalmad\u0131. Ne de\u011fi\u015fti? Zuboff (2019)\nbu de\u011fi\u015fimi i\u015flevleri ayn\u0131 ama vizyonlar\u0131 farkl\u0131 iki ak\u0131ll\u0131\nev uygulamas\u0131yla anlat\u0131yor: Aware Home (Uyan\u0131k Ev) ve Nest.<\/p>\n\n\n\n<p>\nG\u00f6zetim kapitalizmi \u00f6ncesinde\nbili\u015fim sistemleri daha farkl\u0131 de\u011ferlerle ele al\u0131n\u0131yordu. 2000\ny\u0131l\u0131nda bir grup bilgisayar bilimcisi ve m\u00fchendisi Aware Home adl\u0131\nprojede bir araya gelir. Aware Home, her yerde olan bili\u015fim\n(ubiquitous computing) i\u00e7in canl\u0131 bir laboratuvar olacakt\u0131r. Proje\nekibi, canl\u0131 ve cans\u0131z s\u00fcre\u00e7lerin, evin i\u00e7indeki ayr\u0131nt\u0131l\u0131\nba\u011flam bilin\u00e7li alg\u0131lay\u0131c\u0131lar a\u011f\u0131 ve evin sakinlerinin\ngiyece\u011fi giyilebilir teknolojiler taraf\u0131ndan yakaland\u0131\u011f\u0131 bir\nev-insan simbiyozu (ortak ya\u015fam) hayal etmektedir. Ekip, yeni veri\nsistemlerinin tamamen yeni bir veri alan\u0131 yarataca\u011f\u0131n\u0131; bu\nbilgiye ve g\u00fcce eri\u015fim hakk\u0131n\u0131n ev sakinlerinde olmas\u0131\ngerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmektedir. T\u00fcm dijital yeniliklere ra\u011fmen ev,\neski zamanlarda oldu\u011fu gibi i\u00e7inde ya\u015fayanlar\u0131n \u00f6zel bir\ns\u0131\u011f\u0131na\u011f\u0131 olarak kalacakt\u0131r. Aware Home&#8217;un tasar\u0131m\u0131 bu\nd\u00fc\u015f\u00fcnceler do\u011frultusunda \u015fekillenir. G\u00fcven, bireyin kendi\nya\u015fam\u0131 \u00fczerindeki egemenli\u011fi ve \u00f6zel bir alan olarak evin\ndokunulmazl\u0131\u011f\u0131 esas al\u0131n\u0131r. \n<\/p>\n\n\n\n<p>\n2018\u2019e gelindi\u011finde 36\nmilyar dolarl\u0131k bir ak\u0131ll\u0131 ev piyasas\u0131 vard\u0131r ve bu piyasan\u0131n\n2023&#8217;te 151 milyar dolara eri\u015fece\u011fi \u00f6ng\u00f6r\u00fclmektedir. Ancak Aware\nHome \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fan ekibin \u201cbireyin kendi ya\u015fam\u0131 \u00fczerindeki\negemenli\u011fi\u201d d\u00fc\u015f\u00fcncesi yerini \u201c\u015firketlerin bireyin ya\u015fam\u0131\n\u00fczerindeki egemenli\u011fi\u201dne b\u0131rakm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>\nGoogle&#8217;\u0131n Nest adl\u0131\ntermostat\u0131 Aware Home&#8217;\u0131n hedeflediklerini yap\u0131yor: Kullan\u0131m ve\nortam hakk\u0131nda bilgi topluyor; ev sakinlerinin davran\u0131\u015flar\u0131ndan\n\u00f6\u011freniyor; f\u0131r\u0131n, yatak, araba gibi a\u011fa ba\u011fl\u0131 di\u011fer\n\u00fcr\u00fcnlerden veri topluyor. Evde ola\u011fan\u00fcst\u00fc bir hareket\nalg\u0131land\u0131\u011f\u0131nda, sistem \u0131\u015f\u0131klar\u0131 yakabiliyor, ev sahibini ya\nda ba\u015fkalar\u0131n\u0131 durumdan haberdar edebiliyor. Nest, Google&#8217;\u0131n\ndi\u011fer hizmetleriyle bir arada \u00e7al\u0131\u015fabiliyor. Ama Aware Home\u2019un\naksine kullan\u0131c\u0131lar kendi verilerine sahip de\u011filler. Toplanan veri\nGoogle&#8217;\u0131n sunucular\u0131na y\u00fckleniyor. Bu verilerin kullan\u0131m hakk\u0131\nGoogle&#8217;da. E\u011fer cihazlar\u0131 sorunsuz bir bi\u00e7imde kullanmaya devam\netmek istiyorlarsa kullan\u0131c\u0131lar\u0131n \u00f6nlerine gelen ve \u015firketin ev\n\u00fczerindeki hakk\u0131n\u0131 tan\u0131mlayan s\u00f6zle\u015fmeleri imzalamaktan ba\u015fka\n\u00e7aresi yok. Aksi taktirde donmu\u015f borular, \u00e7al\u0131\u015fmayan duman\nalarmlar\u0131 ya da bilgisayar korsan\u0131 sald\u0131r\u0131lar\u0131yla kar\u015f\u0131\nkar\u015f\u0131ya kalabilirler.<\/p>\n\n\n\n<p>\nZuboff (2019), bireyi\ng\u00fc\u00e7lendiren bili\u015fim sistemlerinden bireyin \u00fczerinde hakimiyet\nkuran bili\u015fim sistemlerine nas\u0131l ve neden ge\u00e7ti\u011fimizi, bunun\nsorumlulular\u0131n\u0131 sorguluyor. Dijital r\u00fcya, yerini nas\u0131l g\u00f6zetim\nkapitalizmine b\u0131rakt\u0131?<\/p>\n\n\n\n<p>\nZuboff (2019), G\u00f6zetim\nKapitalizmi i\u00e7in a\u015fa\u011f\u0131daki tan\u0131mlar\u0131 yap\u0131yor:<\/p>\n\n\n\n<ol class=\"wp-block-list\"><li>\n\tGizli ticari \u00e7\u0131karma\n\t(extraction), tahmin ve sat\u0131\u015f uygulamalar\u0131 i\u00e7in insan deneyimini\n\t\u00fccretsiz bir hammadde olarak kabul eden bir ekonomik d\u00fczen\n\t<\/li><li>\n\tMal ve hizmetlerin \u00fcretiminin\n\tyeni bir k\u00fcresel davran\u0131\u015f de\u011fi\u015fikli\u011fi mimarisine dayand\u0131\u011f\u0131\n\tasalak\u00e7a bir ekonomik mant\u0131k\n\t<\/li><li>\n\t\u0130nsanl\u0131k tarihinde e\u015fi\n\tbenzeri g\u00f6r\u00fclmemi\u015f bir \u015fekilde zenginli\u011fin, bilginin ve g\u00fcc\u00fcn\n\tyo\u011funla\u015fmas\u0131yla kendini g\u00f6steren kapitalizmin al\u00e7ak bir\n\tmutasyonu\n\t<\/li><li>\n\tG\u00f6zetim ekonomisinin temel\n\t\u00e7er\u00e7evesi\n\t<\/li><li>\n\t19. ve 20. y\u00fczy\u0131llarda\n\tend\u00fcstriyel kapitalizmin do\u011fal d\u00fcnya i\u00e7in bir tehdit olmas\u0131\n\tgibi 21. y\u00fczy\u0131lda insan do\u011fas\u0131 i\u00e7in ciddi bir tehdit\n\t<\/li><li>\n\tToplum \u00fczerinde hakimiyet\n\tkuran ve piyasa demokrasisi i\u00e7in \u00fcrk\u00fct\u00fcc\u00fc zorluklar \u00e7\u0131karan\n\tyeni bir ara\u00e7\u00e7\u0131 (instrumentarian) g\u00fcc\u00fcn k\u00f6keni\n\t<\/li><li>\n\tMutlak kesinli\u011fe dayal\u0131\n\tkolektif bir d\u00fczen dayatmay\u0131 hedefleyen bir hareket\n\t<\/li><li>\n\tYukar\u0131dan bir darbeyle\n\tkritik insan haklar\u0131na el konulmas\u0131: halk\u0131n egemenli\u011finin\n\tala\u015fa\u011f\u0131 edilmesi.\n<\/li><\/ol>\n\n\n\n<p>\nZuboff (2019), g\u00f6zetim\nkapitalizmin tarihte \u00f6rne\u011fine rastlanmam\u0131\u015f bir olgu oldu\u011fu\n\u00fczerinde duruyor ve halihaz\u0131rda olan kavramlar\u0131m\u0131zla eksiksiz\nolarak anla\u015f\u0131lamayaca\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ne s\u00fcr\u00fcyor. Bug\u00fcn g\u00f6zetim\nkapitalizminin uygulamalar\u0131n\u0131 \u00e7o\u011funlukla tekel ve mahremiyet\nkavramlar\u0131 \u00e7er\u00e7evesinde ele\u015ftiriyoruz. Zuboff (2019) g\u00f6zetim\nkapitalistlerinin faaliyetlerinin tekelci oldu\u011funu ve mahremiyeti\ntehdit etti\u011fini kabul ediyor. Bununla birlikte s\u00f6zkonusu\nkavramlar\u0131n yeni rejimin en \u00f6nemli ve benzeri g\u00f6r\u00fclmemi\u015f\nger\u00e7eklerini tan\u0131mlamak ve bunlara itiraz etmek konusunda yetersiz\nkald\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor.<\/p>\n\n\n\n<p>\nG\u00f6zetim kapitalizminin bir\nara\u00e7 ya da teknoloji olmad\u0131\u011f\u0131na dikkati \u00e7eken Zuboff (2019),\ng\u00f6zetim kapitalizmini &#8220;teknolojiyi i\u00e7ine \u00e7eken ve onu eyleme\nge\u00e7iren bir mant\u0131k&#8221; olarak ele al\u0131yor. G\u00f6zetim kapitalizmini\ndijital teknolojilerden ayr\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnemeyiz, ama g\u00f6zetim\nkapitalizmi dijitalle\u015fmeyle geli\u015fen kapitalizmden farkl\u0131d\u0131r. Yeni\nrejimi anlamak i\u00e7in zaman zaman platform, algoritma, yapay zekas\u0131\nvb adland\u0131rmalar kullan\u0131l\u0131yor. Ancak g\u00f6zetim kapitalizmi\nplatformlardan, makine zekas\u0131ndan ve algoritmalardan yararlan\u0131yor\nolsa da bunlar\u0131n hi\u00e7birine indirgenemez. B\u00fcy\u00fck Be\u015flinin (Apple,\nGoogle, Amazon, Microsoft ve Facebook) benzer strateji ve \u00e7\u0131karlar\u0131\nvard\u0131r. Fakat Apple di\u011ferlerinden farkl\u0131 olarak g\u00f6zetim\nkapitalizmi do\u011frultusunda hareket etmemektedir (en az\u0131ndan\n\u015fimdilik). G\u00f6zetim kapitalizminde veri toplama y\u00f6ntemleri ve\nama\u00e7lar\u0131 farkl\u0131d\u0131r. Bir firma kullan\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n izniyle ve\nsadece \u00fcr\u00fcn ve hizmetlerini iyile\u015ftirmek amac\u0131yla veri topluyorsa\nsadece kapitalizmi icra ediyordur. \n<\/p>\n\n\n\n<p>\nG\u00f6zetim kapitalizmi\n\u00e7er\u00e7evesinde faaliyet g\u00f6steren \u015firketler ise elde ettikleri\ndavran\u0131\u015fsal verinin bir k\u0131sm\u0131n\u0131 sunduklar\u0131 \u00fcr\u00fcn ve hizmetleri\ngeli\u015ftirmek ve iyile\u015ftirmek i\u00e7in kullan\u0131rlarken arta kalan\ndavran\u0131\u015fsal veriler makine zekas\u0131 olarak bilinen ileri \u00fcretim\ns\u00fcre\u00e7lerini beslemek i\u00e7in kullan\u0131l\u0131r. Bu \u00fcretim s\u00fcrecinin\nsonunda \u015fimdi, gelecekte ve daha sonra ne yapaca\u011f\u0131m\u0131z\u0131 \u00f6ng\u00f6ren\ntahmin \u00fcr\u00fcnleri \u00e7\u0131kar. K\u0131sacas\u0131,<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\"><li>\n\tG\u00f6zetim kapitalistleri\n\tkullan\u0131c\u0131lar\u0131n ki\u015fisel verilerini satarak para kazanmazlar, tam\n\ttersine onlar\u0131 \u00e7ok iyi korumak zorundad\u0131rlar. \n\t\n\t<\/li><li>\n\tG\u00f6zetim kapitalistleri\n\tinsanlar\u0131n hareketlerini y\u00fcksek bir kesinlikle tahmin edebilen\n\ttahmin \u00fcr\u00fcnleri satarlar.\n\t<\/li><li>\n\tGoogle ve Facebook gibi\n\tba\u015fl\u0131ca g\u00f6zetim kapitalistlerinin m\u00fc\u015fterisi kullan\u0131c\u0131lar\u0131\n\tde\u011fildir. Kullan\u0131c\u0131lar, g\u00f6zetim \u015firketlerinin davran\u0131\u015fsal\n\tveri kayna\u011f\u0131d\u0131r.\n\t<\/li><li>\n\tG\u00f6zetim kapitalistlerinin\n\tm\u00fc\u015fterileri tahmin \u00fcr\u00fcnlerini sat\u0131n alan di\u011fer piyasa\n\takt\u00f6rleridir. Bu akt\u00f6rler \u015fimdi, gelecekte ve daha sonra ne\n\tyapaca\u011f\u0131m\u0131z\u0131 \u00f6\u011frenmek ve kendi \u00e7\u0131karlar\u0131 do\u011frultusunda\n\tuygun m\u00fcdahalelerde bulunmak istedikleri i\u00e7in bu \u00fcr\u00fcnlere para\n\tverirler.\n<\/li><\/ul>\n\n\n\n<p>\nG\u00f6zetim kapitalistleri,\nm\u00fc\u015fterilerine daha isabetli tahminler yapabilen tahmin \u00fcr\u00fcnleri\nsatabilmeleri i\u00e7in ki\u015filer hakk\u0131nda olabildi\u011fince fazla veri\ntoplamak ve veri ak\u0131\u015f\u0131n\u0131 otomatikle\u015ftirmek zorundad\u0131rlar. Ancak\ng\u00f6zetim kapitalistlerinin nihai hedefi insan davran\u0131\u015flar\u0131na\nm\u00fcdahaledir. Tahmin \u00fcr\u00fcn\u00fc, insanlar\u0131n davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131\nal\u0131c\u0131n\u0131n \u00e7\u0131karlar\u0131 do\u011frultusunda y\u00f6nlendirebildi\u011fi ve\n\u015fekillendirebildi\u011fi \u00f6l\u00e7\u00fcde al\u0131c\u0131lar i\u00e7in de\u011ferli olacakt\u0131r.\n\u00d6rne\u011fin, bir uygulama al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131n\u0131z\u0131 analiz ederek yemek\nyedi\u011finiz saati tahmin edebilir. Ama buna konum bilginiz de\neklendi\u011finde sizi yakla\u015fmakta oldu\u011funuz bir Adana kebap\u00e7\u0131s\u0131na\ngidebilece\u011finizi tahmin edecektir. Ama ya vegansan\u0131z? Bu nedenle,\ndaha kesin tahminler ve y\u00f6nlendirmeler i\u00e7in daha do\u011fru verilere\ngerek vard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>\nZuboff (2019) Google&#8217;\u0131,\ng\u00f6zetim kapitalizminin Ford&#8217;u olarak g\u00f6r\u00fcyor. Ford gibi Google\u2019\u0131n\nda kapitalizme yeni bir model getirdi\u011fini ve bu modelin h\u0131zla\nyayg\u0131nla\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunuyor. Bu nedenle, Google&#8217;\u0131n i\u015f modeli ve\nstratejileri kitapta \u00f6nemli bir yer tutuyor.<\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">Google<\/h2>\n\n\n\n<p>\nG\u00f6zetim kapitalizmi, Google\ntaraf\u0131ndan icat edildi ve geli\u015ftirildi. K\u0131sa bir s\u00fcre sonra da\nFacebook ve Microsoft taraf\u0131ndan taklit edildi. Zuboff\u2019a (2019)\ng\u00f6re son zamanlarda Amazon da &#8220;ki\u015fiselle\u015ftirilmi\u015f hizmetler&#8221;\nve \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc taraf gelirler vurgusuyla g\u00f6zetim kapitalizmine do\u011fru\nhareket ediyor, Apple\u2019\u0131n durumu ise h\u00e2l\u00e2 belirsiz. Telekom\n\u015firketleri de g\u00f6zetim kapitalizmi do\u011frultusunda sald\u0131rgan\nhamleler yap\u0131yorlar. G\u00f6zetim kapitalizmi \u015fu an i\u00e7in sadece\nreklamc\u0131l\u0131kla ilgiliymi\u015f gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Ancak Zuboff (2019)\nFordizmin sadece araba \u00fcretimiyle s\u0131n\u0131rl\u0131 kalmamas\u0131 gibi g\u00f6zetim\nkapitalizminin de reklamc\u0131l\u0131kla s\u0131n\u0131rl\u0131 kalmayaca\u011f\u0131n\u0131 ve\nGoogle&#8217;\u0131n di\u011fer \u015firketler i\u00e7in bir rol model olaca\u011f\u0131n\u0131 iddia\nediyor. Bu nedenle, Google&#8217;\u0131n enformasyonel kapitalizmden g\u00f6zetim\nkapitalizmine yolculu\u011fu de\u011fi\u015fimi anlamak i\u00e7in \u00f6nemli.<\/p>\n\n\n\n<p>\nGoogle, 1998&#8217;de Larry Page ve\nSergey Brin taraf\u0131ndan kuruldu. \u015eirket ilk y\u0131llar\u0131nda liberal\nAmerikan de\u011ferlerine ba\u011fl\u0131 tipik bir teknoloji \u015firketiydi.\n2000&#8217;li y\u0131llar\u0131n ba\u015f\u0131nda Google, arama yapan kullan\u0131c\u0131lar\u0131n\nhizmetleriyle etkile\u015fiminden \u00e7\u0131kan verilerin \u00f6nemini ke\u015ffetti ve\nbu ham verileri toplamaya ba\u015flad\u0131. Zuboff&#8217;un (2019), Kenneth\nCukier&#8217;dan aktard\u0131\u011f\u0131 gibi 1990&#8217;larda di\u011fer arama motorlar\u0131n\u0131n\nda b\u00f6yle bir \u015fans\u0131 vard\u0131 ama kullanamam\u0131\u015flard\u0131. Google,\nkullan\u0131c\u0131 etkile\u015fimlerinin bir yan \u00fcr\u00fcn\u00fc olarak elde etti\u011fi\nveriyi \u00f6nce sundu\u011fu arama hizmetini iyile\u015ftirmek i\u00e7in kullanmaya\nba\u015flad\u0131. \u0130nsanlar \u00f6\u011frenmek i\u00e7in Google&#8217;a ba\u015fvuruyor, Google da\ninsanlardan \u00f6\u011freniyordu. Bu kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 ili\u015fki sayesinde\nGoogle&#8217;\u0131n algoritmalar\u0131 daha isabetli sonu\u00e7lar vermeye ve bunun\nsonucunda arama motoru daha \u00e7ok tercih edilmeye ba\u015flad\u0131. Bir di\u011fer\ndeyi\u015fle kullan\u0131c\u0131lar\u0131n ve arama motorunun birbirine ihtiyac\u0131\nvard\u0131. B\u00f6ylece Google kendine bi\u00e7ti\u011fi &#8220;d\u00fcnyan\u0131n\nenformasyonunu organize etme ve bunu eri\u015filebilir ve yararl\u0131 yapma&#8221;\ng\u00f6revini ba\u015far\u0131yla yerine getiriyordu.<\/p>\n\n\n\n<p>\nApple ve Amazon da benzer\n\u00e7evrimlerden yararlanarak \u00fcr\u00fcnlerini ve hizmetlerini\niyile\u015ftiriyorlard\u0131. Fakat Google&#8217;\u0131n ciddi bir sorunu vard\u0131: Apple\nve Amazon&#8217;un satacak \u00fcr\u00fcnleri ve bunu talep eden m\u00fc\u015fterileri\nvard\u0131. Google&#8217;\u0131n ise sadece arama yapan kullan\u0131c\u0131lar\u0131 vard\u0131 ve\nonlar da Google&#8217;\u0131n m\u00fc\u015fterisi de\u011fildi; ekonomik bir de\u011fi\u015fim,\nfiyat ve k\u00e2r yoktu.\nArama hizmeti i\u00e7in kullan\u0131c\u0131lardan bir \u00fccret talep etmek ise\nriskli bir se\u00e7enekti. Forrester Research&#8217;tan bir analiste g\u00f6re\nGoogle&#8217;\u0131n para kazanabilmesi i\u00e7in fazla se\u00e7enek yoktu: Yahoo gibi\nbir portal a\u00e7acak, bir portalla ortakl\u0131k yapacak ya da\nteknolojisini lisanslay\u0131p b\u00fcy\u00fck bir \u015firketin kendisini sat\u0131n\nalmas\u0131n\u0131 bekleyecekti. Bu arada yat\u0131r\u0131mc\u0131lar, Google&#8217;\u0131n\ngelece\u011finden endi\u015fe ediyor ve bask\u0131lar\u0131n\u0131 art\u0131r\u0131yorlard\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>\nGoogle ise giderek b\u00fcy\u00fcyen\nveri hazinesinden, hesaplama g\u00fcc\u00fcnden ve sorgular\u0131 reklamlarla\ne\u015fle\u015ftirmedeki uzmanl\u0131\u011f\u0131ndan yararlanabilece\u011fi farkl\u0131 bir yol\ntercih etti. Reklamlar, arama sorgular\u0131nda yer alan kelimelere g\u00f6re\ng\u00f6sterilmeyecek, davran\u0131\u015fsal veriden yararlanarak belirli bir\nbireyi hedef alacakt\u0131. Page ve Brin ilk ba\u015fta pek istekli\nolmamalar\u0131na ra\u011fmen reklamlar\u0131n kendilerini kurtarabilece\u011fini\nfark ettiler. Page, sonlar\u0131n\u0131n Nicola Tesla gibi olmas\u0131n\u0131\nistemiyordu. \u0130cat etmekten daha fazlas\u0131n\u0131 yapmalar\u0131, para\nkazanman\u0131n yollar\u0131n\u0131 bulmalar\u0131 gerekiyordu. \n<\/p>\n\n\n\n<p>\nBu radikal karar Google i\u00e7in\nyeni bir d\u00f6nemin ba\u015flang\u0131c\u0131 oldu. Kullan\u0131c\u0131lar\u0131n dijital\naray\u00fczlerle etkile\u015fiminden elde edilen verinin bir k\u0131sm\u0131 yine\nkullan\u0131c\u0131lara sunulan hizmetlerin iyile\u015ftirilmesi i\u00e7in\nkullan\u0131lacakt\u0131r. Onlar\u0131n Google\u2019\u0131 kullanmaya devam etmesinin\nbir gere\u011fidir. Ama arta kalan veri bundan sonra reklamc\u0131l\u0131k\nd\u00fcnyas\u0131na hizmet i\u00e7in kullan\u0131lacakt\u0131r. Bundan sonra Google\nd\u00fcnyan\u0131n g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc en geni\u015f kapsaml\u0131 ve teknolojik olarak\ngeli\u015fmi\u015f hammadde (veri) tedarik operasyonlar\u0131n\u0131 icat etmeyi ve\nkurumsalla\u015ft\u0131rmay\u0131 temel \u00f6nceli\u011fi haline getirmeye ba\u015flar.<\/p>\n\n\n\n<p>\nZuboff&#8217;un (2019) yazd\u0131\u011f\u0131\ngibi reklamc\u0131l\u0131k bir tahmin oyunudur. Reklam\u0131n davran\u0131\u015flar\n\u00fczerinde etkili olabilmesi i\u00e7in do\u011fru mesaj\u0131n, do\u011fru zamanda ve\ndo\u011fru ki\u015fiye ula\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 gerekir. Google&#8217;a kadar reklamlar\u0131n\nsanatsall\u0131\u011f\u0131 ve sa\u011fduyuya hitap etmesi \u00f6n plandad\u0131r. Ama\nreklamc\u0131l\u0131k bilimsel bir temelden yoksundur. \u015eimdi ise\nkullan\u0131c\u0131lar\u0131n \u00e7evrim i\u00e7i ayak izlerinden elde etti\u011fi\ndavran\u0131\u015fsal veriyi insanlar\u0131n belirli zamanda ne yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131, ne\nd\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc ve ne hissetti\u011fini tahmin etmek i\u00e7in kullanmaya\nba\u015flayan Google reklamc\u0131l\u0131\u011fa giderek artan matematiksel bir\nkesinlik kazand\u0131rmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Bunun meyvelerini de toplar.\n2002&#8217;de 347 milyon dolar olan geliri 2003&#8217;te 1,5 milyar dolara,\n2004&#8217;te 3,4 milyar dolara ula\u015f\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>\nGoogle b\u00fcy\u00fcrken \u015firket\nkurucular\u0131 piyasa kar\u015f\u0131s\u0131nda kendilerini sa\u011flama almay\u0131 da\nihmal etmediler. 2004&#8217;te Google halka arz edilirken \u015firketin\nkurucular\u0131 ikili hisse yap\u0131s\u0131n\u0131 tercih ederek \u015firket i\u00e7indeki\nhakimiyetlerini mutlakla\u015ft\u0131rd\u0131lar. Bu yap\u0131da, A ve B s\u0131n\u0131f\u0131\nhisseler vard\u0131. A s\u0131n\u0131f\u0131 hisselerin oy say\u0131s\u0131 bir, B s\u0131n\u0131f\u0131\nhisselerin oy say\u0131s\u0131 ise ondu. B s\u0131n\u0131f\u0131 hisselerin \u00e7o\u011funu\nelinde tutan Brin ve Page, \u015firkete d\u0131\u015far\u0131dan gelebilecek\nbask\u0131lar\u0131 engelleyebilecekler ve \u00e7ekinmeden radikal kararlar\nalabileceklerdi. 2011&#8217;de de C s\u0131n\u0131f\u0131, oy hakk\u0131 olmayan hisseleri\npiyasaya s\u00fcrd\u00fcler. 2017&#8217;de Brin ve Page, B s\u0131n\u0131f\u0131 hisselerin\n%83&#8217;\u00fcne sahipti ve oy oranlar\u0131 %51&#8217;di. Google, Silikon Vadisi&#8217;ndeki\ndi\u011fer \u015firketlere de \u00f6rnek oldu. 2012&#8217;de Zuckerberg de Facebook&#8217;ta\nbenzer bir hisse yap\u0131s\u0131n\u0131 uygulayarak kontrol\u00fc ele ge\u00e7irdi.<\/p>\n\n\n\n<p>\nKurucular\u0131n \u015firketlerinin\ntam kontrol\u00fcn\u00fc ele ge\u00e7irmesiyle Google ve Facebook aras\u0131nda b\u00fcy\u00fck\nbir yar\u0131\u015f ba\u015flad\u0131. Y\u00fcz tan\u0131ma, art\u0131r\u0131lm\u0131\u015f ger\u00e7eklik, derin\n\u00f6\u011frenme disiplinlerindeki \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 yo\u011funla\u015ft\u0131rmaya ve\nbu alandaki \u015firketleri bir bir sat\u0131n almaya ba\u015flad\u0131lar. Fakat\nas\u0131l hamle yeni veri kaynaklar\u0131n\u0131n ele ge\u00e7irilmesiydi. 2006&#8217;da\nGoogle, hissedarlar\u0131n\u0131 \u015fa\u015f\u0131rtan bir hamleyle, hen\u00fcz 1,5 y\u0131ll\u0131k\nbir <em>startup<\/em> olan ve telif haklar\u0131 ihlali davalar\u0131yla u\u011fra\u015fan\nYoutube&#8217;u 1,65 milyar dolara sat\u0131n ald\u0131. Facebook da hen\u00fcz kar\netmeyen bir startup olan sanal ger\u00e7eklik firmas\u0131 Oculus i\u00e7in 2\nmilyar dolar, WhatsApp i\u00e7in de 19 milyar dolar \u00f6dedi.<\/p>\n\n\n\n<p>\nGoogle ve Facebook&#8217;un bu sat\u0131n\nalmalar\u0131 \u00e7\u0131lg\u0131nl\u0131k olarak de\u011ferlendirildi. Google&#8217;\u0131n CEO&#8217;su\nSchmidt bu al\u0131m\u0131n nedeni hakk\u0131nda pek konu\u015fmazken Zuckerberg\nhizmetleri milyarlarca kullan\u0131c\u0131ya eri\u015fene kadar gelir elde etmeyi\nd\u00fc\u015f\u00fcnmediklerini s\u00f6yl\u00fcyordu. Sonu\u00e7ta ikili\/\u00fc\u00e7l\u00fc hisse\nyap\u0131lar\u0131 sayesinde her iki \u015firketin sahiplerinin bir y\u00f6netim\nkuruluna ya da hissedarlara hesap verme gibi bir zorunluluklar\u0131\nyoktu. Kamuoyuna da art\u0131k fazla bilgi vermemeyi tercih ediyorlard\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>\n2003 y\u0131l\u0131ndaki <em>Hedefli\nReklamc\u0131l\u0131kta Kullanmak \u0130\u00e7in Kullan\u0131c\u0131 Bilgileri Olu\u015fturma<\/em>\n(Generating User Information for Use in Targeted Advertising)\nba\u015fl\u0131kl\u0131 patentinde kullan\u0131c\u0131 profili olu\u015fturmak i\u00e7in\nhedefledi\u011fi i\u015f modeli hakk\u0131nda a\u00e7\u0131k se\u00e7ik bilgiler veren\nGoogle&#8217;\u0131n g\u00f6zetim kapitalizminde ilerledik\u00e7e ketumla\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131\nda atlamamak gerekiyor. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde ba\u015fta Google ve Facebook olmak\n\u00fczere g\u00f6zetim \u015firketleri, ki\u015filer hakk\u0131nda her \u015feyi bilmek\nisterlerken kendi faaliyetlerinin gizlili\u011fine b\u00fcy\u00fck \u00f6nem\nveriyorlar. Google&#8217;\u0131n patronlar\u0131 kamuoyuyla daha az ve dikkatli\npayla\u015f\u0131mlar yap\u0131yorlar ve \u00e7al\u0131\u015fanlardan faaliyetleri hakk\u0131nda\nkonu\u015fmamalar\u0131 isteniyor.<\/p>\n\n\n\n<p>\nGizlilik, g\u00f6zetim\n\u015firketlerinin faaliyetlerini rahat\u00e7a y\u00fcr\u00fctebilmeleri i\u00e7in\ngerekliydi. Ama nas\u0131l oluyor da bu kadar g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde olan\n\u015firketler b\u00f6yle gizli faaliyetlerde bulunabiliyordu?<\/p>\n\n\n\n<p>\nBu gizli faaliyetlere ge\u00e7meden\n\u00f6nce bunun i\u00e7in gerekli \u00f6zg\u00fcn tarihsel ko\u015fullara bakmakta fayda\nvar.<\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">Neoliberalizm\nve 11 Eyl\u00fcl Sald\u0131r\u0131lar\u0131<\/h2>\n\n\n\n<p>\nG\u00f6zetim kapitalizmi \u00f6zg\u00fcn\ntarihsel ko\u015fullarda ortaya \u00e7\u0131kt\u0131 ve geli\u015fti. G\u00f6zetim\nkapitalizmini dijital teknolojilerden ba\u011f\u0131ms\u0131z d\u00fc\u015f\u00fcnemeyiz ama\nonun \u00f6n\u00fcn\u00fc a\u00e7an neoliberalizm oldu. Neoliberalizme g\u00f6re t\u00fcm\nd\u00fczenlemeler k\u00fclfetliydi ve b\u00fcrokrasi insanlar \u00fczerinde egemenlik\nkurdu\u011fu i\u00e7in reddedilmeliydi. Firmalar\u0131n kendi kendilerini\nd\u00fczenleyebilecekleri, kendi standartlar\u0131n\u0131 koyabilecekleri ve bu\nstandartlara uyup uymad\u0131klar\u0131n\u0131 izleyebilecekleri ve hatta kendi\ndavran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 yarg\u0131layabilecekleri iddia ediliyordu. Ayr\u0131ca\nh\u00fck\u00fcmet, ileri teknoloji firmalar\u0131yla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda\n\u00e7ok daha yava\u015f i\u015fleyen bir mekanizmaya sahipti. H\u00fck\u00fcmet\nteknolojiyi d\u00fczenlemeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken, teknoloji de h\u0131zla\nde\u011fi\u015fti\u011finden yap\u0131lan d\u00fczenlemelerin ge\u00e7erlili\u011fini kaybetti\u011fi,\nteknoloji firmalar\u0131n\u0131n sorunlar\u0131 yine teknolojik \u00e7\u00f6z\u00fcmlerle\na\u015fmas\u0131n\u0131n daha verimli olaca\u011f\u0131 \u00f6ne s\u00fcr\u00fcl\u00fcyordu.<\/p>\n\n\n\n<p>\nNeoliberalizm r\u00fczgarlar\u0131\nesiyordu. H\u00fck\u00fcmet i\u00e7inde de i\u015f d\u00fcnyas\u0131nda da \u015firketlerin kendi\nkendini denetiminin kolektivizmin ve g\u00fcc\u00fcn merkezile\u015fmesinin\npanzehri oldu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc yayg\u0131nd\u0131. Ancak yine de 11 Eyl\u00fcl\nsonras\u0131 geli\u015fen ola\u011fan\u00fcst\u00fc ko\u015fullar olmasayd\u0131 \u015firketlerin\nhareketleri k\u0131s\u0131tl\u0131 olacakt\u0131. 11 Eyl\u00fcl 2001&#8217;in hemen \u00f6ncesinde,\nSuboff&#8217;un (2019) g\u00f6zetim kapitalizmi ad\u0131n\u0131 verdi\u011fi durum hen\u00fcz\nyokken bile mahremiyet ihlalleri g\u00fcndemdeydi. FTC (ABD Federal\nTicaret Komisyonu &#8211; Federal Trade Commission) d\u00fczenlemenin\nkar\u015f\u0131s\u0131nda olmas\u0131na ra\u011fmen mahremiyet nedeniyle webin\nd\u00fczenlenmesini g\u00fcndemine almak zorunda kalm\u0131\u015ft\u0131. 11 Eyl\u00fcl\n2001&#8217;deki sald\u0131r\u0131larla beraber her \u015fey de\u011fi\u015fti, mahremiyet\nyerini g\u00fcvenli\u011fe b\u0131rakt\u0131. Yaln\u0131z ABD&#8217;de de\u011fil Avrupa&#8217;da da\nistihbarat ve g\u00fcvenlik g\u00fc\u00e7lerinin yetkileri geni\u015fletildi. Normal\n\u015fartlarda NSA&#8217;n\u0131n (ABD Ulusal G\u00fcvenlik Ajans\u0131) da yasalara uymas\u0131\ngerekirdi. Fakat 11 Eyl\u00fcl sonras\u0131nda NSA daha serbest hareket\netmeye ba\u015flad\u0131 ve ard\u0131ndan hem Google&#8217;a ihtiya\u00e7 duyan hem de ona\ngeni\u015f bir hareket alan\u0131 sa\u011flayan elveri\u015fli bir ortam ortaya\n\u00e7\u0131kt\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>\nE\u011fer ter\u00f6rist \u00f6rg\u00fctler\nABD&#8217;de bir sald\u0131r\u0131 haz\u0131rl\u0131\u011f\u0131ndaysa \u00f6rg\u00fct elemanlar\u0131n\u0131n\ndijital izler b\u0131rakacaklar\u0131 ve bu izlerin birle\u015ftirilmesiyle\nsald\u0131r\u0131lar\u0131n \u00f6nlenebilece\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcncesi yayg\u0131nd\u0131. Bu d\u00fc\u015f\u00fcnce\nde internetteki her izi kay\u0131t alt\u0131na alma giri\u015fimleri i\u00e7in me\u015fru\nbir ortam sa\u011fl\u0131yordu. Bu d\u00f6nemde istihbarat birimleri ve \u015firketler\naras\u0131ndaki i\u015fbirli\u011fi derinle\u015fti. Demokratik s\u0131n\u0131rlamalara tabi\nh\u00fck\u00fcmet organlar\u0131, \u015firketlerin serbestli\u011finden yararland\u0131lar.\n\u015eirketler de daha rahat hareket etmeye ba\u015flad\u0131lar.<\/p>\n\n\n\n<p>\nZuboff&#8217;un (2019) i\u015faret\netti\u011fi gibi Google bu d\u00f6nemde d\u00f6rt temel alanda konumunu\ng\u00fc\u00e7lendiren hamleler yapt\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>\nBirincisi, g\u00f6zetim\nkapitalistlerini zenginle\u015ftiren verinin ABD ba\u015fkan adaylar\u0131n\u0131n\nse\u00e7imi kazanmas\u0131na da yard\u0131mc\u0131 olabilece\u011fini g\u00f6stermesiydi.\nObama&#8217;n\u0131n 2008&#8217;deki se\u00e7im kampanyas\u0131nda Google&#8217;\u0131n CEO&#8217;su Schmidt\nekiplerin organizasyonunda ve en yeni veri stratejilerinin\nuygulanmas\u0131nda ba\u015frol oynad\u0131. Schmidt se\u00e7im sonras\u0131nda da\nObama&#8217;n\u0131n \u00e7ok yak\u0131n\u0131ndayd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>\n\u0130kinci \u00f6nemli ad\u0131m lobi\nfaaliyetleriydi. \u00c7evrimi\u00e7i mahremiyet korumalar\u0131n\u0131 ortadan\nkald\u0131rmak, d\u00fczenlemeleri s\u0131n\u0131rlamak ve yeni d\u00fczenleme\ngiri\u015fimlerini zay\u0131flatmak ve engellemek Google\u2019\u0131n i\u015f modelinin\ns\u00fcreklili\u011fi i\u00e7in \u015fartt\u0131. Zuboff&#8217;un (2019) alt\u0131n\u0131 \u00e7izdi\u011fi\ngibi hem veri elde etme i\u015finin kurals\u0131z bir ortamda devam etmesi\nhem de verilerin s\u0131f\u0131r maliyetli olmas\u0131 gerekiyordu. Lobi\nfaaliyetleri i\u00e7in 2014\u2019te 17 milyon dolardan fazla (neredeyse\nFacebook&#8217;un harcad\u0131\u011f\u0131 paran\u0131n iki kat\u0131), 2018&#8217;de de 18 milyon\ndolardan fazla harcad\u0131. \u00dcstelik lobi faaliyetlerine ABD ile de\ns\u0131n\u0131rl\u0131 de\u011fildi, s\u0131k s\u0131k sorun ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 AB\u2019de de g\u00fc\u00e7l\u00fc\nlobi faaliyetleri y\u00fcr\u00fct\u00fcyordu.<\/p>\n\n\n\n<p>\n\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, h\u00fck\u00fcmetin ve\nGoogle&#8217;\u0131n (ve onunla ili\u015fkili firmalar\u0131n) \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131\naras\u0131ndaki kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 yer de\u011fi\u015ftirmelerdi. Obama d\u00f6neminde\n197 h\u00fck\u00fcmet \u00e7al\u0131\u015fan\u0131 Goggle&#8217;a ya da onunla ili\u015fkili firmalara,\n61 Google \u00e7al\u0131\u015fan\u0131 da Beyaz Saray&#8217;a ya da di\u011fer resmi\nkurulu\u015flara ge\u00e7ti. \n<\/p>\n\n\n\n<p>\nD\u00f6rd\u00fcnc\u00fcs\u00fc, Google&#8217;\u0131n\nakademik ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 ve sivil toplum hareketlerini kendi\nuygulamalar\u0131n\u0131n sorgulanmas\u0131n\u0131 yumu\u015fatacak ve kimi zaman da\nengelleyecek bi\u00e7imde etkilemeseydi. Google, sahne arkas\u0131nda h\u00fck\u00fcmet\nd\u00fczenlemelerine kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kan konu\u015fmac\u0131lar\u0131n kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131\npaneller d\u00fczenliyor; d\u00fczenleme, rekabet, patentler vb konularda\nGoogle&#8217;\u0131 destekleyen ara\u015ft\u0131rma ve politika raporlar\u0131 haz\u0131rlayan\n\u00fcniversite profes\u00f6rlerini aktif olarak destekliyordu.<\/p>\n\n\n\n<p>\nB\u00f6ylece Google,\nkullan\u0131c\u0131lar\u0131n davran\u0131\u015fsal verilerine ula\u015fabilmek i\u00e7in rahat\u00e7a\nyeni alanlar a\u00e7maya ba\u015flad\u0131. E-posta, android, giyilebilir\nteknolojiler vb teknolojilerle hayat\u0131m\u0131za daha \u00e7ok girdi. Bundan\nsonra kay\u0131t alt\u0131na ald\u0131\u011f\u0131 \u00e7evrimi\u00e7i d\u00fcnyaya ek olarak\n\u00e7evrimd\u0131\u015f\u0131 d\u00fcnyay\u0131 fethe y\u00f6neldi.<\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">Kurals\u0131zl\u0131ktan\nYararlanman\u0131n Yollar\u0131<\/h2>\n\n\n\n<p>\nGoogle m\u00fc\u015fterilerini\n(kullan\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131 de\u011fil!) daha \u00e7ok mutlu edebilmek i\u00e7in web\nba\u011flant\u0131s\u0131 t\u0131klar\u0131ndan ve arama sorgular\u0131ndan sonra yeni veri\nkaynaklar\u0131 etti: e-postalar, metinler, foto\u011fraflar, \u015fark\u0131lar,\nmesajlar, videolar, konumlar, ileti\u015fim \u00f6r\u00fcnt\u00fcleri, e\u011filimler,\ntercihler, ilgi alanlar\u0131, duygular, hastal\u0131klar, sosyal a\u011flar,\nal\u0131\u015fveri\u015fler vs. Zuboff&#8217;un (2019) vurgulad\u0131\u011f\u0131 gibi Google bir\narama \u015firketiydi ama ak\u0131ll\u0131 ev cihazlar\u0131na, giyilebilir\nteknolojilere, s\u00fcr\u00fcc\u00fcs\u00fcz arabalara vb yat\u0131r\u0131m yap\u0131yordu.\nFacebook bir sosyal a\u011fd\u0131 ama drone ve art\u0131r\u0131lm\u0131\u015f ger\u00e7eklik\nteknolojileri \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fmaktayd\u0131. Hedef, kullan\u0131c\u0131lar\nhakk\u0131nda daha fazla veriye sahip olabilmekti.<\/p>\n\n\n\n<p>\nS\u00fcrekli yeni veri kaynaklar\u0131\nve bunlardan yararlanman\u0131n yollar\u0131 aran\u0131yor, test ediliyor ve\ni\u015flevsel hale getiriliyordu. Gmail ve Android gibi \u00f6l\u00e7eklenebilir\n\u00fcr\u00fcnler incelikle i\u015fleniyor ve kurumsalla\u015ft\u0131r\u0131l\u0131yordu. &#8220;\u0130\u015fe\nyaramayan&#8221; \u00fcr\u00fcnler ise terk ediliyordu (bkz.\n<a href=\"https:\/\/killedbygoogle.com\/\">https:\/\/killedbygoogle.com\/<\/a>).\nBir \u00fcr\u00fcn\u00fcn yolu t\u0131kan\u0131rsa ba\u015fka yollar aran\u0131yordu. Bu sadece\nteknik bir beceri de\u011fildi. Kullan\u0131c\u0131 verilerini ele ge\u00e7irme\ns\u00fcreci politik, ileti\u015fimsel, y\u00f6netimsel ve yasal stratejilerin\nbile\u015fimiyle dikkatlice organize ediliyordu. \n<\/p>\n\n\n\n<p>\nDaha \u00f6nce belirtti\u011fim gibi\nGoogle&#8217;\u0131n t\u00fcm faaliyetleri g\u00f6r\u00fcn\u00fcr de\u011fildir. \u00d6rne\u011fin Harvard\nBusiness School&#8217;dan Benjamin Edelman 2010 y\u0131l\u0131nda Microsoft&#8217;un\nInternet Explorer taray\u0131c\u0131s\u0131nda kullan\u0131lan ve google.com&#8217;a\ngitmeden arama yapmas\u0131n\u0131 sa\u011flayan Google Toolbar eklentisinin\n(di\u011fer arama motorlar\u0131n\u0131n sonu\u00e7lar\u0131 da dahil olmak \u00fczere)\na\u00e7\u0131lan her web sitesinin URL adresini \u015firkete iletti\u011fini fark\neder. Kullan\u0131c\u0131lar bu eklentiyi kapatsalar bile eklenti sadece\ng\u00f6r\u00fcn\u00fcrde kapanmakta, kullan\u0131c\u0131n\u0131n web taray\u0131c\u0131s\u0131n\u0131n\nizlenmesi devam etmektedir.<\/p>\n\n\n\n<p>\n2008 y\u0131l\u0131nda Google, mobil\ncihazlar i\u00e7in teknoloji \u00fcreticileri ve kablosuz operat\u00f6rleri ile\nbir araya geldi\u011finde ilk akla gelen Google&#8217;\u0131n Apple&#8217;le rekabet\netmek istedi\u011fidir. Fakat Google, ak\u0131ll\u0131 telefon ve tablet satmakla\nde\u011fil, veri hazinesini b\u00fcy\u00fctmek ve reklamc\u0131lara satt\u0131\u011f\u0131 tahmin\n\u00fcr\u00fcnlerini iyile\u015ftirmekle ilgilenmektedir. Uygulamalar\u0131n Google\nPlay&#8217;e y\u00fcklendi\u011fi Android, iPhone&#8217;dan farkl\u0131 olarak uygulama\ngeli\u015ftiricilerin \u00e7ok daha kolay katk\u0131da bulunabildi\u011fi bir\nplatformdur. Fakat Google Play&#8217;i cihazlar\u0131na \u00f6ny\u00fcklemek isteyen\n\u00fcreticilerin lisans almas\u0131 ve Google&#8217;\u0131n di\u011fer uygulamalar\u0131n\u0131\n(Arama, Gmail, Google Pay, Google Maps, Google Photos gibi) da\nkurmas\u0131 gerekmektedir. Bu uygulamalar sat\u0131lan telefonu\ni\u015flevselli\u011fini art\u0131r\u0131r ve \u00fcreticinin \u00e7\u0131kar\u0131na gibidir. Google\nise kendine yeni veri toplama kanallar\u0131 a\u00e7mak istemekte ve var olan\nkanallar\u0131 korumakt\u0131r. Bu ba\u011flamda, 2009 y\u0131l\u0131nda Google ve\nMotorola aras\u0131nda \u00e7\u0131kan sorun Google&#8217;\u0131n &#8220;a\u00e7\u0131k&#8221;l\u0131\u011f\u0131n\u0131n\n(ve platformda s\u00f6z sahibi olmayan a\u00e7\u0131k kaynakl\u0131 yaz\u0131l\u0131mlar\u0131n)\ns\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 da g\u00f6steriyor. Motorola, Google&#8217;\u0131n \u00fccretsiz konum\nservisini daha iyi sonu\u00e7 verdi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc Skyhook Wireless\nile de\u011fi\u015ftirmek istedi\u011finde Google buna \u015fiddetle kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kar\nve iki \u015firket aras\u0131ndaki anla\u015fmay\u0131 durdurmakla tehdit eder.<\/p>\n\n\n\n<p>\nZuboff&#8217;un (2019) aktard\u0131\u011f\u0131\nExodus Privacy ve the Yale Privacy Lab&#8217;\u0131n raporuna g\u00f6re masum bir\nuygulama neredeyse hi\u00e7 yoktur. Telefonunuzdaki uygulama sizi \u015fimdi\ntakip etmiyorsa bile sonraki hafta ya da ay izlemeye ba\u015flayabilir.\nUygulama, temiz g\u00f6r\u00fcnse bile i\u00e7inde hen\u00fcz tespit edilmemi\u015f\nizs\u00fcr\u00fcc\u00fcler (tracker) olabilir. Geli\u015ftiriciler uygulaman\u0131n\nsonraki versiyonlar\u0131na izs\u00fcr\u00fcc\u00fc ekleyebilirler. Masum g\u00f6r\u00fcnen\nhava durumu ve el feneri gibi uygulamalar bile sald\u0131rgan bi\u00e7imde,\nakla hayale gelmeyecek veriler toplar. \u00d6rne\u011fin, FidZup adl\u0131\nizs\u00fcr\u00fcc\u00fc, ses yay\u0131c\u0131 (sonic emitter) ve mobil telefonlar\naras\u0131nda bir ileti\u015fim geli\u015ftirmi\u015ftir. Al\u0131\u015fveri\u015f merkezlerinde\nveya d\u00fckkanlarda insan kula\u011f\u0131 taraf\u0131ndan duyulamayan bir ses\nyay\u0131lmakta, ak\u0131ll\u0131 telefon bu sesi alarak konumunu bildirmektedir.\nElbette ki insanlar FidZup&#8217;\u0131 de\u011fil Fransa&#8217;daki restoranlar ve\noteller hakk\u0131nda rehberlik yapan Bottin Gourmand gibi bir uygulamay\u0131\nkurduklar\u0131n\u0131 san\u0131rlar ve takip edilirler.<\/p>\n\n\n\n<p>\n\u00d6nceki b\u00f6l\u00fcmde, teknoloji\n\u015firketlerinin d\u00fczenlemeden ka\u00e7\u0131nmak i\u00e7in kendi kendilerini\nd\u00fczenleyebileceklerini, devletin hantal b\u00fcrokrasinin h\u0131zla geli\u015fen\nteknolojiye ayak uydurmakta zorland\u0131\u011f\u0131n\u0131, kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan\nsorunlar\u0131 teknolojik \u00e7\u00f6z\u00fcmlerle a\u015fman\u0131n daha h\u0131zl\u0131 ve verimli\noldu\u011funu iddia ettiklerini yazm\u0131\u015ft\u0131m. \u00d6rne\u011fin \u015f\u00f6yle bir \u015fey\nakla gelebilir: Android telefonlarda yukar\u0131da belirtilen k\u00f6t\u00fc\nuygulamalar\u0131 tespit eden ve faaliyetlerini engelleyebilen bir teknik\n\u00e7\u00f6z\u00fcm geli\u015ftirilemez mi? Belki geli\u015ftirilebilir ama Disconnect\nvakas\u0131n\u0131n g\u00f6sterdi\u011fi gibi geli\u015ftirilse bile Google buna izin\nvermeyecektir. 2011 y\u0131l\u0131nda Google&#8217;\u0131n iki eski \u00e7al\u0131\u015fan\u0131 ve bir\nmahremiyet hakk\u0131 avukat\u0131 Disconnect, Inc. adl\u0131 \u015firketi kurar.\nDisconnect, masa\u00fcst\u00fc bilgisayarlar ve mobil cihazlar i\u00e7in\ngeli\u015ftirdi\u011fi uygulamalarla kullan\u0131c\u0131n\u0131n mahremiyetini ve\ng\u00fcvenli\u011fini korumay\u0131, gizli izs\u00fcr\u00fcc\u00fcleri tespit etmeyi\nhedeflemektedir. Disconnect&#8217;in hedefinde g\u00f6r\u00fcnmez ve \u015f\u00fcpheli a\u011f\nba\u011flant\u0131lar\u0131 vard\u0131r. Ancak Google bu uygulaman\u0131n Google Play&#8217;de\nolmas\u0131n\u0131 yasaklar!<\/p>\n\n\n\n<p>\nGoogle (ve di\u011fer g\u00f6zetim\nkapitalistleri) Zubof&#8217;un (2019) anlatt\u0131\u011f\u0131 gibi s\u00fcrekli veri elde\nedebilecekleri yeni kanallar yaratma pe\u015findedir. Faaliyetlerini\ns\u0131n\u0131rlayan d\u00fczenlemelerin yoklu\u011fu ya da zay\u0131fl\u0131\u011f\u0131 \u015firketlere\nengelsiz ve denetimsiz hareket edebilecekleri bir alan sa\u011flar.\nKullan\u0131c\u0131lar\u0131n verilerine el konulmas\u0131 d\u00f6rt ad\u0131mda\nger\u00e7ekle\u015fmektedir: Ak\u0131n, al\u0131\u015ft\u0131rma, uyarlama ve y\u00f6nlendirme.<\/p>\n\n\n\n<p>\nAk\u0131n a\u015famas\u0131nda \u015firketler\nsavunmas\u0131z g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc alanlara sald\u0131r\u0131r. Bu diz\u00fcst\u00fc\nbilgisayar\u0131n\u0131z, telefonunuz, bir web sayfas\u0131, ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131z\ncadde, att\u0131\u011f\u0131n\u0131z bir e-posta, web&#8217;de hediye araman\u0131z,\npayla\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131z foto\u011fraflar, ilgi alanlar\u0131n\u0131z, hisleriniz,\ny\u00fcz\u00fcn\u00fcz vb. olabilir. \u015eirket, bir direni\u015fle kar\u015f\u0131la\u015fana kadar\nverileri istifler. Kullan\u0131c\u0131lar\u0131 ba\u015ftan \u00e7\u0131kar\u0131r, ilk tepkileri\ng\u00f6rmezden gelir, rakiplerini ezmeye ve bitirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. B\u00fcy\u00fck\nkotal\u0131 e-posta hesaplar\u0131n\u0131n ve \u00fccretsiz bulut depolama\nservislerinin \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 zamanlar\u0131, oyunlar\u0131, servis olarak\nsunulan yaz\u0131l\u0131mlar\u0131 hat\u0131rlayal\u0131m. Gerekli g\u00f6rd\u00fckleri\ndurumlarda rakiplerinin paras\u0131n\u0131, zaman\u0131n\u0131 ve kararl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131\ny\u0131pratmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Ama \u00e7o\u011fu zaman faaliyetin if\u015fas\u0131 ve\ndireni\u015f ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131r. Zuboff&#8217;un (2019) listeledi\u011fi gibi\nkitaplar\u0131n say\u0131salla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131nda, Google Street View&#8217;in Wi-Fi\nve kamera arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla ki\u015fisel verileri toplamas\u0131nda, sesli\nileti\u015fimlerin kaydedilmesinde, mahremiyet ayarlar\u0131n\u0131n\natlat\u0131lmas\u0131nda, arama sonu\u00e7lar\u0131n\u0131n manip\u00fclasyonunda, arama\nverilerinin kapsaml\u0131 olarak saklanmas\u0131nda, ak\u0131ll\u0131 telefonlar\u0131n\nkonum verilerinin takibinde, giyilebilir teknolojiler ve y\u00fcz tan\u0131ma\nyeteneklerinde, kullan\u0131c\u0131 verilerinin ticari ama\u00e7lar i\u00e7in gizlice\ntoplanmas\u0131nda, kullan\u0131c\u0131 profillerinin t\u00fcm Google uygulama ve\ncihazlar\u0131nda bir araya getirilmesinde Google aleyhine a\u00e7\u0131lm\u0131\u015f\n\u00e7ok say\u0131da dava vard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>\nZuboff&#8217;un (2019) ayr\u0131nt\u0131l\u0131\nolarak ele ald\u0131\u011f\u0131 Google Street View vakas\u0131 veri toplamadaki\npervas\u0131zl\u0131k i\u00e7in g\u00fczel bir \u00f6rnek. Google, webdeki sayfalar\u0131\nkay\u0131t alt\u0131na ald\u0131ktan sonra Google Maps, Google Earth ve Google\nStreet View ile yery\u00fcz\u00fcne y\u00f6neldi. 2007\u2019de sundu\u011fu Google\nStreet View uygulamas\u0131yla kullan\u0131c\u0131lar sokaklar\u0131 sanal olarak\ngezebiliyorlard\u0131. Tabi Google&#8217;\u0131n bu hizmeti verebilmesi i\u00e7in\n\u00fczerinde tepesinde 360 dereceli kameralar olan ara\u00e7lar\u0131n\u0131n\nsokaklar\u0131n foto\u011fraf\u0131n\u0131 \u00e7ekmesi gerekiyordu. Hizmet\nba\u015flat\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda Google&#8217;\u0131n mahremiyet dan\u0131\u015fman\u0131 Peter\nFleischer, yoldan ge\u00e7en insanlar\u0131n mahremiyetine sayg\u0131\nduyduklar\u0131n\u0131 ve istedikleri taktirde g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerinin kald\u0131r\u0131lmas\u0131\ni\u00e7in basit bir s\u00fcre\u00e7 geli\u015ftirdiklerini duyurdu. Yoldan ge\u00e7en\ninsanlar\u0131n g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerinin kaydedilmesi bile ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na bir\nsorundu ve \u00e7e\u015fitli tepkilere neden oluyordu. G\u00f6r\u00fcn\u00fcrde \u015firket\ninsanlar\u0131 rahats\u0131z eden bir faaliyette bulunmaktayd\u0131; buna ra\u011fmen\ng\u00f6r\u00fcn\u00fcr ve tart\u0131\u015f\u0131labilir bir sorun vard\u0131. Ama 2010 y\u0131l\u0131nda\nAlman Federal Veri Koruma Komisyonu&#8217;nu sokaklarda dola\u015fan Street\nView arabalar\u0131n\u0131n \u00f6zel kablosuz a\u011flardan gizlice ki\u015fisel veri\ntoplad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ilan etti\u011finde sorunun bununla s\u0131n\u0131rl\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131\ng\u00f6r\u00fcld\u00fc. Google sadece kablosuz a\u011flar\u0131n ad\u0131n\u0131 ve kablosuz\ny\u00f6nlendiricilerin tan\u0131mlay\u0131c\u0131 adreslerini toplad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ama\na\u011fdaki ki\u015fisel verileri toplamad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyerek su\u00e7lamalar\u0131\nreddetti. Fakat Almanya\u2019daki ba\u011f\u0131ms\u0131z g\u00fcvenlik uzmanlar\u0131n\u0131n\nara\u015ft\u0131rmas\u0131 sonucunda Google, a\u011flara izinsiz s\u0131zd\u0131\u011f\u0131n\u0131\nitiraf etmek zorunda kald\u0131. Kanada, Fransa ve Hollanda da Street\nView ara\u00e7lar\u0131yla Google&#8217;\u0131n a\u011flardaki ad, telefon numaras\u0131,\ne-posta, konum, foto\u011fraf, video, ses, taray\u0131c\u0131 al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131,\nweb&#8217;de gezilen yerler gibi bilgileri ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 ke\u015ffetti. 12\n\u00fclkede Google hakk\u0131nda soru\u015fturma ba\u015flat\u0131ld\u0131. Google ise olay\u0131n\nsehven ger\u00e7ekle\u015fti\u011fini, deneysel bir projede \u00e7al\u0131\u015fan Google\nm\u00fchendisinin hatas\u0131 oldu\u011fu belirterek kendini aklamaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131.\nKablosuz a\u011flara izinsiz s\u0131zman\u0131n proje y\u00f6neticilerinin bilgisi\nd\u0131\u015f\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi ve Google politikalar\u0131n\u0131 ihlal etti\u011fi\ni\u00e7in m\u00fchendis hakk\u0131nda \u015firket i\u00e7i bir soru\u015fturma ba\u015flat\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131\nduyurdu. FCC&#8217;nin (Federal Communications Commission &#8211; ABD Federal\nHaberle\u015fme Komisyonu) y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fc soru\u015fturma ise bir hata\nolmad\u0131\u011f\u0131, veri toplaman\u0131n bilin\u00e7li bir bi\u00e7imde yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131\ng\u00f6steriyordu.<\/p>\n\n\n\n<p>\nStreet View, tipik bir ak\u0131n\nhamlesidir. Direni\u015fle kar\u015f\u0131la\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda ikinci a\u015famaya,\nal\u0131\u015ft\u0131rmaya ge\u00e7ilecekti. FCC&#8217;nin soru\u015fturma kapsam\u0131nda Google&#8217;a\ng\u00f6nderdi\u011fi mektuplar \u015firket taraf\u0131ndan ge\u00e7i\u015ftirildi; olay\u0131n\nkahraman\u0131 m\u00fchendis ifade vermeyi reddetti. En sonunda da FCC,\nsoru\u015fturmaya engel oldu\u011fu i\u00e7in Google&#8217;a 25000 dolar ceza kesti.\nStreet View, 2007&#8217;de yollara inmi\u015f ve 2010 y\u0131l\u0131na kadar gayr\u0131me\u015fru\nyollardan \u00fc\u00e7te biri ABD&#8217;de olmak \u00fczere 600 milyar byte ki\u015fisel\nveri toplam\u0131\u015ft\u0131. 2010&#8217;da skandal\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131ndan sonra\n2013 y\u0131l\u0131na kadar hakk\u0131nda a\u00e7\u0131lan bir\u00e7ok dava sonu\u00e7lanana\nkadar veri toplamaya devam etmi\u015f olmalar\u0131 da olas\u0131. \u015eirket,\nStreet View ile ki\u015fisel veri toplamay\u0131 b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yledi.\nZuboff (2019), \u015firkete inan\u0131p inanamayaca\u011f\u0131m\u0131z\u0131 sorguluyor,\ninansak bile Street View&#8217;in \u015fimdiye kadar toplad\u0131\u011f\u0131 verinin yerli\nyerinde durdu\u011funa dikkati \u00e7ekiyor. Ayr\u0131ca \u015firket sorumlulu\u011fu tek\nbir m\u00fchendisin \u00fczerine y\u0131karak ve ger\u00e7ekte yapt\u0131\u011f\u0131 i\u015fi\nperdeleyerek kamuoyunu uzun s\u00fcre farkl\u0131 bir anlat\u0131yla oyalad\u0131lar.<\/p>\n\n\n\n<p>\n\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc a\u015famada Google,\nuygulamalar\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirmeye zorland\u0131\u011f\u0131nda y\u00fczeysel ama etkili\ntaktiklerle h\u00fck\u00fcmet yetkililerinin, mahkemelerin ve kamuoyunun\nistedi\u011fi uyarlamalar\u0131 yapar. Street View vakas\u0131nda Japonya&#8217;da\nh\u00fck\u00fcmetin talebi do\u011frultusunda tan\u0131mlanabilir y\u00fcz g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerini\nbulan\u0131kla\u015ft\u0131rmay\u0131 kabul etti. Almanya i\u00e7in Street View&#8217;deki ev\ng\u00f6r\u00fcnt\u00fclerini bulan\u0131kla\u015ft\u0131rd\u0131. En radikal karar Hamburg\u2019dayd\u0131.\n\u0130zinsiz veri toplamas\u0131 nedeniyle 150000 avro ceza verdi ve Google\nelindeki verileri silmeyi kabul etmek zorunda kald\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>\nK\u0131sacas\u0131 \u00f6nce bir veri\nkayna\u011f\u0131na sald\u0131rd\u0131, sonra geri \u00e7ekildi. Yetkililerin isteklerini\nyerine getirdi. Ama Google\u2019\u0131n yapamayaca\u011f\u0131 tek \u015fey veri\ntoplamay\u0131 b\u0131rakmakt\u0131r. Y\u00f6nlendirme a\u015famas\u0131nda \u015firket veri\ntoplama operasyonlar\u0131n\u0131 y\u00f6nlendiren yeni s\u00f6ylem, y\u00f6ntem ve\ntasar\u0131m \u00f6\u011feleri geli\u015ftirmek i\u00e7in yeniden harekete ge\u00e7er.\nYa\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z ger\u00e7ek d\u00fcnyay\u0131 tamamen say\u0131salla\u015ft\u0131rma gibi\nbir hedefleri oldu\u011fundan Street View&#8217;in durdurulmas\u0131 zaten s\u00f6z\nkonusu de\u011fildir. Daha iddial\u0131 hedeflerle, Pokemon Go ve\nCartographer gibi uygulamalarla binalar\u0131n i\u00e7ine girmenin yollar\u0131n\u0131\narar, arabalar\u0131n giremedi\u011fi yerler i\u00e7in s\u0131rt \u00e7antalar\u0131, \u00fc\u00e7\ntekerlekli ta\u015f\u0131ma ara\u00e7lar, kar arabalar\u0131 ve \u00e7ekme arabalar\u0131n\nkullan\u0131m\u0131n\u0131 \u00f6zendirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>\n\u015eirketler serbest\u00e7e hareket\netti\u011fi ve faaliyetleri d\u00fczenlenmedi\u011fi i\u00e7in ayn\u0131 senaryo (Google\nveya di\u011fer \u015firketler taraf\u0131ndan) tekrar tekrar sahnelenir:\n\u00c7ocuklar\u0131 izleyen oyuncaklar, evleri dinleyen ak\u0131ll\u0131\ntelevizyonlar, abonelerini her yerde takip eden telekom \u015firketleri&#8230;\n\u015eirketlerin faaliyeti ortaya \u00e7\u0131kana kadar zaten \u00e7ok fazla veriyi\nstoklam\u0131\u015f ve kullanm\u0131\u015f olduklar\u0131ndan bundan sonraki yapt\u0131r\u0131mlar\no kadar etkili olamamaktad\u0131r. As\u0131l sorun, ilk a\u015faman\u0131n nas\u0131l\nengellenebilece\u011fidir.<\/p>\n\n\n\n<p style=\"text-align:center\">\n***<\/p>\n\n\n\n<p>\nGoogle, Facebook ve di\u011fer\ng\u00f6zetim \u015firketleri mahremiyet ihlallerinden vazge\u00e7ebilirler mi?\nZuboff\u2019un (2019) yazd\u0131\u011f\u0131 gibi g\u00f6zetim kapitalistlerinden\nmahremiyet istemek veya internette ticari kapitalizmin sonlanmas\u0131\ni\u00e7in lobi yapmak Henry Ford\u2019dan Model T arabalar\u0131 elle yapmas\u0131n\u0131\nveya bir z\u00fcrafadan boynunu k\u0131saltmas\u0131n\u0131 istemek gibidir. \n<\/p>\n\n\n\n<p>\nBatakl\u0131\u011f\u0131 kurutmak gerekir.<\/p>\n\n\n\n<p>\n<strong>Kaynaklar<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>\nMorozov, E. (2019).\nCapitalism\u2019s New Clothes. The Baffler. February, 4.<\/p>\n\n\n\n<p>\nZuboff, S. (2019). The age of\nsurveillance capitalism: The fight for a human future at the new\nfrontier of power. Profile Books.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u0130stanbul B\u00fcy\u00fck\u015fehir Belediye Ba\u015fkan\u0131 Ekrem \u0130mamo\u011flu, se\u00e7imden iki g\u00fcn \u00f6nce yapt\u0131\u011f\u0131 bir a\u00e7\u0131klamada sporu ya\u015fam\u0131n her d\u00f6nemine ve alan\u0131na yayacaklar\u0131n\u0131 belirtti (https:\/\/www.birgun.net\/haber\/imamoglu-ne-yapacaklarini-sasirdilar-259431). Spora olan ilgiyi<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[26,25,163,14,298],"tags":[65,81,345,347,346],"class_list":["post-683","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-e-devlet","category-gozetim","category-guvenlik","category-mahremiyet","category-yapay-zeka","tag-facebook","tag-google","tag-gozetim-kapitalizmi","tag-yonetici-kapitalizmi","tag-zuboff"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/683","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=683"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/683\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":685,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/683\/revisions\/685"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=683"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=683"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=683"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}