https:\/\/www.wired.com\/2008\/06\/pb-theory\/<\/a>).\nAnderson, yeterli veri ve buna uygulanacak matematikle say\u0131lar\u0131n\nsosyal bilimlerdeki teorilerin yerini alaca\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ne s\u00fcr\u00fcyordu.\nB\u00f6ylece ampirik g\u00f6zlem ve deneyim verileri \u00fczerinde duran August\nComte’un 19. yy’da ortaya att\u0131\u011f\u0131 pozitivizm, b\u00fcy\u00fck veriyle\nyeniden do\u011fuyordu. Sonraki y\u0131llarda h\u00fck\u00fcmet kurulu\u015flar\u0131,\n\u015firketler, sivil toplum \u00f6rg\u00fctleri ve hatta toplumsal hareketler\nveride korelasyonlar aramaya ve kestirimsel algoritmalar geli\u015ftirmeye\n\u00e7al\u0131\u015ft\u0131lar.<\/p>\n\n\n\n\nB\u00fcy\u00fck veri analizi hakk\u0131ndaki \u00e7\u0131lg\u0131nl\u0131k raporlara ve gelecek\nhakk\u0131ndaki \u00f6ng\u00f6r\u00fclere de yans\u0131yordu. Gartner 2012’de, 2020\ny\u0131l\u0131nda 200 bin veri bilimcisi eksi\u011fi olaca\u011f\u0131n\u0131 iddia ediyordu.\nBundan be\u015f y\u0131l sonra ise fikrini de\u011fi\u015ftirerek otomasyonun var\nolan veri bilimi i\u015flerinin %40’\u0131n\u0131 ortadan kald\u0131raca\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ne\ns\u00fcrd\u00fc. De\u011fi\u015fen iddialara ve nicel analiz hakk\u0131ndaki abart\u0131l\u0131\nd\u00fc\u015f\u00fcncelere kar\u015f\u0131n \u00f6nde gelen b\u00fcy\u00fck veri toplay\u0131c\u0131lar\u0131\nveri analiziyle kendi i\u015f modellerini geli\u015ftirdiler. Google ve\nFacebook, hedefli reklamc\u0131l\u0131kta ba\u015far\u0131l\u0131 sonu\u00e7lar elde ederken\nAmazon m\u00fc\u015fterilerine daha uygun \u00fcr\u00fcnler \u00f6nerebildi ve perakende\nsat\u0131\u015flar\u0131n\u0131 iyile\u015ftirebildi.<\/p>\n\n\n\n
\nB\u00fcy\u00fck veri analizi yaln\u0131z bu internet \u015firketleriyle s\u0131n\u0131rl\u0131\nkalmad\u0131. Kamu hizmeti sa\u011flay\u0131c\u0131lar, enerji ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131n\n\u00f6ng\u00f6r\u00fclmesini iyile\u015ftirmek ve talep de\u011fi\u015fikliklerine daha etkin\nyan\u0131t vermek i\u00e7in ak\u0131ll\u0131 ev ve i\u015f saya\u00e7lar\u0131ndan toplanan\nverilerle m\u00fc\u015fteri profillerini kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmaya ba\u015flad\u0131lar.\n\u00c7ifti\u00e7iler, hava foto\u011fraf\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 yapan \u0130HA’lardan (\u0130nsans\u0131z\nHava Arac\u0131) yararlan\u0131yor; mahsul verimini, su ve b\u00f6cek ilac\u0131\nkullan\u0131m\u0131n\u0131 dikkatlice izliyor ve elde ettikleri verileri analiz\nediyorlar. Sa\u011fl\u0131k end\u00fcstrisindeki ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, bula\u015f\u0131c\u0131\nhastal\u0131klar\u0131n yay\u0131l\u0131m\u0131n\u0131 tahmin etmek i\u00e7in b\u00fcy\u00fck veri\nanalizinden yararlan\u0131yorlar. Farkl\u0131 pop\u00fclasyonlardaki mutlak refah\nve \u00f6l\u00fcm oranlar\u0131n\u0131 tahmin etmek i\u00e7in algoritmalar\ngeli\u015ftiriyorlar. Sigorta \u015firketleri ve kredi b\u00fcrolar\u0131, b\u00fcy\u00fck\nveri analizi yard\u0131m\u0131yla risk de\u011ferlendirme s\u00fcre\u00e7lerini\niyile\u015ftiriyorlar. B\u00fcy\u00fck veri analizi, kamu hizmetlerinin sunumunda\n\u00f6nemli bir ara\u00e7 haline geliyor. B\u00fcy\u00fck veri ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131\ndaha ya\u015fanabilir ve s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilir \u015fehirler yaratmak i\u00e7in\nula\u015f\u0131m, enerji kullan\u0131m\u0131, \u00e7evre kirlili\u011fi, at\u0131k y\u00f6netimi ve\nvatanda\u015flar\u0131n sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 konular\u0131nda toplanan verilerden\nyararlanmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar. \n<\/p>\n\n\n\n
\nFakat t\u00fcm bu uygulamalara ra\u011fmen Anderson’un \u00f6ng\u00f6r\u00fcs\u00fc\nger\u00e7ekle\u015fmedi ve b\u00fcy\u00fck veri analizi sosyal bilimlerde teorinin\nyerini alamad\u0131. Anderson’un meydan okumas\u0131ndan birka\u00e7 y\u0131l sonra\nb\u00fcy\u00fck veri analizinin s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131klar\u0131 anla\u015f\u0131ld\u0131. \u00d6rne\u011fin\n2009 y\u0131l\u0131nda, Google ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n\u0131n Google’daki\naramalardan yola \u00e7\u0131karak grip salg\u0131n\u0131n\u0131n yay\u0131lmas\u0131n\u0131 klasik\ny\u00f6ntemlerden daha \u00f6nce tahmin etmeleri etkileyici bir ba\u015far\u0131\nolarak sunulmu\u015ftu. Ama 2012-2013 grip sezonunda ayn\u0131 ba\u015far\u0131y\u0131\ntekrarlayamad\u0131lar. \u00c7\u00fcnk\u00fc zaman i\u00e7inde kullan\u0131c\u0131lar\u0131n arama\nal\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131 ve medyan\u0131n konuya yakla\u015f\u0131m\u0131 de\u011fi\u015fmi\u015fti.<\/p>\n\n\n\n
\nGoogle’\u0131nki etkisi ve sonu\u00e7lar\u0131 s\u0131n\u0131rl\u0131 bir ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131kt\u0131.\nAma IMF, AB ve di\u011fer \u00f6nemli kurumlar\u0131n y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fc bir ba\u015fka\n\u00e7al\u0131\u015fmada b\u00fcy\u00fck veri analizinin fark edilmesi zor ancak b\u00fcy\u00fck\ninsani sonu\u00e7lar\u0131 olabilecek hatalara yol a\u00e7abilece\u011fi g\u00f6r\u00fcld\u00fc.\nS\u00f6z konusu \u00e7al\u0131\u015fmada b\u00fcy\u00fck veri analizi yard\u0131m\u0131yla ulusal\nbor\u00e7 ve ekonomik b\u00fcy\u00fcme aras\u0131ndaki ili\u015fki ara\u015ft\u0131r\u0131l\u0131yordu.\nAra\u015ft\u0131rma sonu\u00e7lar\u0131, sosyal programlarda harcama kesintileri\nyapan s\u0131k\u0131 ekonomik \u00f6nlemleri hayata ge\u00e7irmek i\u00e7in kullan\u0131ld\u0131.\nBu \u00f6nlemlerin k\u0131sa vadede s\u0131k\u0131nt\u0131lar yarataca\u011f\u0131 ama uzun\nvadede sosyal yararlar\u0131 olaca\u011f\u0131 savunuluyordu. Ara\u015ft\u0131rman\u0131n\nyazarlar\u0131 akademik y\u0131ld\u0131zlar olmu\u015ftu. Ta ki bir doktora \u00f6\u011frencisi\nbu par\u0131lt\u0131l\u0131 tabloyu alt\u00fcst edene kadar. \u00d6\u011frencinin \u00e7al\u0131\u015fmada\nbuldu\u011fu baz\u0131 \u00e7izelge hatalar\u0131 \u00e7ok a\u00e7\u0131kt\u0131; ama baz\u0131lar\u0131\nde\u011fi\u015fkenlerin nas\u0131l a\u011f\u0131rl\u0131klar\u0131nd\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ile ilgiliydi\nve but tip hatalar\u0131 \u00e7ok geni\u015f enformasyon i\u00e7eren \u00e7al\u0131\u015fmalarda\nfark edebilmek olduk\u00e7a zordu.<\/p>\n\n\n\n
\nObama 2012’de ba\u015fkan se\u00e7ildi\u011finde bu ba\u015far\u0131da bulut bili\u015fim ve\nveri analizinin \u00f6nemli bir rol\u00fc oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcyordu.\n2016’daki se\u00e7imde \u00f6ncesinde analizler, Hillary Clinton’un se\u00e7imi\n%70-%99 ihtimalle kazanaca\u011f\u0131n\u0131 iddia ediyordu. Burada, b\u00fcy\u00fck\nveri analizini aklamak i\u00e7in Donald Trump’\u0131n b\u00fcy\u00fck veri\nanalizinden yararland\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunanlar \u00e7\u0131kacakt\u0131r. Fakat\nClinton’un se\u00e7im gezilerini analistlerinin \u00f6nerileri do\u011frultusunda\nger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fini; kolayca kazanabilece\u011fi s\u00f6ylenen yerlere\ngitmedi\u011fini g\u00f6rmezden gelmeyelim. Mosco’nun (2017) belirtti\u011fi gibi\nbelki anket sonu\u00e7lar\u0131ndan etkilenen baz\u0131 se\u00e7menler sand\u0131\u011fa\ngitme gere\u011fi duymad\u0131lar; ama neden her ne olursa olsun (Brexit\noylamas\u0131nda da oldu\u011fu gibi) analizciler, stat\u00fckoya kar\u015f\u0131 \u00f6fke\ngibi baz\u0131 \u015feyleri istatistiksel olarak \u00f6l\u00e7menin m\u00fcmk\u00fcn\nolamayaca\u011f\u0131 hakk\u0131nda iyi bir ders ald\u0131lar.<\/p>\n\n\n\n
\nMosco (2017) b\u00fcy\u00fck veri analizinin yarars\u0131z olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131; sadece\nara\u015ft\u0131rma y\u00f6ntemlerinden biri olmas\u0131 ve dikkatli olarak\ny\u00fcr\u00fct\u00fclmesi gerekti\u011fini; verilerin kendi kendine konu\u015fmad\u0131\u011f\u0131n\u0131,\nveriye sesini verenin ba\u011flam\u0131 ve tarihselli\u011fi dikkate alan teori\noldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor. B\u00fcy\u00fck veri analizi her soru i\u00e7in yan\u0131t\ndo\u011fru yan\u0131t olmayabilir. B\u00fcy\u00fck veri ne kadar b\u00fcy\u00fck olursa\nolsun, insan \u00f6znelli\u011fini a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131karmaya \u00e7al\u0131\u015fan derin\ng\u00f6zlem ve g\u00f6r\u00fc\u015fmelere dayanan nitel ara\u015ft\u0131rman\u0131n yerini\nalamayacakt\u0131r. Ayr\u0131ca korelasyonun nedensellikle ayn\u0131 \u015fey\nolmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 hi\u00e7bir zaman ak\u0131ldan \u00e7\u0131karmamak gerekiyor. Apa\u00e7\u0131k\nkorelasyonlar di\u011fer etkenleri ihmal etti\u011finden yan\u0131lt\u0131c\u0131\nolabiliyor. \u00d6rne\u011fin, insanlar\u0131n Google aramalar\u0131yla grip\nsalg\u0131n\u0131n\u0131n yay\u0131lmas\u0131 aras\u0131nda ilk ba\u015fta bir korelasyon\nolmas\u0131na ra\u011fmen medyan\u0131n salg\u0131na fazla yer vermesi salg\u0131na olan\nilgiyi ve dolay\u0131s\u0131yla aramalar\u0131 art\u0131rd\u0131; bunun sonucunda ilk\nalgoritmik model yeni ko\u015fullarda do\u011fru kestirimlerde bulunamad\u0131. \n<\/p>\n\n\n\n
Nesnelerin\n\u0130nterneti<\/h2>\n\n\n\n
\nNesnelerin interneti, a\u011flar \u00fczerindeki nesnelerin ve canl\u0131\norganizmalar\u0131n alg\u0131lay\u0131c\u0131lar yard\u0131m\u0131yla etkinliklerini \u00f6l\u00e7en,\nizleyen ve kontrol eden bir sistemdir. Giyilebilir teknolojiler,\nak\u0131ll\u0131 ev cihazlar\u0131, montaj hatlar\u0131ndaki robotlar, \u0130HA’lar vb\nnesnelerin interneti teknolojisinden yararlan\u0131rlar. \n<\/p>\n\n\n\n
\nBulut bili\u015fim ve b\u00fcy\u00fck veri analizi hakk\u0131nda ortaya at\u0131lan,\nbunlar\u0131n tamamen yeni olmad\u0131\u011f\u0131 hakk\u0131ndaki iddialar nesnelerin\ninternetinde de kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131k\u0131yor. Alg\u0131lay\u0131c\u0131lar otuz y\u0131ld\u0131r\nkimya, ila\u00e7, \u00fcretim ve madencilik end\u00fcstrilerinde i\u015f s\u00fcre\u00e7lerini\niyile\u015ftirmek i\u00e7in kullan\u0131l\u0131yorlar. Mosco’ya (2017) g\u00f6re \u00fcretim\ns\u00fcre\u00e7lerinde alg\u0131lay\u0131c\u0131lar\u0131n kullan\u0131m\u0131 eski olmas\u0131na ra\u011fmen\nson y\u0131llarda maliyetlerinin d\u00fc\u015fmesi ve cihazlara eklenebilen daha\nfazla bilgisayar g\u00fcc\u00fc sayesinde daha yayg\u0131n ve etkili\nkullan\u0131labiliyorlar. Ayr\u0131ca geni\u015fleyen k\u00fcresel internet a\u011f\u0131,\nnesnelerin interneti teknolojisinin geli\u015fimine katk\u0131 sa\u011fl\u0131yor. \n<\/p>\n\n\n\n
\nMosco (2017), nesnelerin interneti ifadesinin tam do\u011fru bir ifade\nolmad\u0131\u011f\u0131na dikkat \u00e7ekiyor. Nesnelerin interneti teknolojileri,\nyaln\u0131z nesneleri de\u011fil, insanlar\u0131 da elektronik olarak birbirine\nba\u011fl\u0131yor. \u0130nsanlar\u0131n derilerinin alt\u0131na yerle\u015ftirilen \u00e7ipler,\ngiri\u015f \u00e7\u0131k\u0131\u015flar\u0131 parolayla do\u011frulaman\u0131n yerini alabiliyor ve\nb\u00f6ylece i\u015fyeri g\u00f6zetimini derinle\u015ftirebiliyor. Bunun yan\u0131nda\ninternet, nesnelerin birbirine ba\u011fland\u0131\u011f\u0131 tek a\u011f de\u011fil.\n\u015eirketler ve h\u00fck\u00fcmetler kendi \u00f6zel a\u011flar\u0131n\u0131\nolu\u015fturabiliyorlar.<\/p>\n\n\n\n
\nNesnelerin interneti hakk\u0131ndaki haberler ve analizler daha \u00e7ok bu\nteknolojinin kullan\u0131m\u0131n\u0131 \u00f6zendirmek \u00fczerine kurulu ve nesnelerin\ninternetini \u00fctopik bir s\u00f6ylem \u00e7er\u00e7evesinde ele al\u0131yorlar. Fakat\nnesnelerin interneti, beklenmedik teknolojik karma\u015f\u0131kl\u0131klar\nnedeniyle kusursuz bir i\u015fleyi\u015fe sahip olmad\u0131\u011f\u0131 gibi ciddi\ng\u00fcvenlik sorunlar\u0131 i\u00e7eriyor. Bu nedenle, “nesnelerin\nsald\u0131r\u0131ya a\u00e7\u0131k interneti” olarak da an\u0131l\u0131yorlar. Uzmanlar,\nnesnelerin internetinin h\u0131zla d\u00fcnyay\u0131 alt\u00fcst edecek bir uygulama\nolmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 aksine yava\u015f geli\u015fen bir teknoloji oldu\u011funu\nbelirtiyorlar.<\/p>\n\n\n\n
\nNesnelerin interneti, k\u00fcresel sistemin ekonomik ve politik bir\ntalebi olarak geli\u015fiyor. \u015eirketler nesnelerin internetini daha\nverimli \u00f6rg\u00fctlenebilecek bir \u00fcretim s\u00fcrecinin arac\u0131 olarak\ng\u00f6r\u00fcyorlar. General Electric ve IBM gibi eski \u015firketler, robotik\n\u00fcretimi geni\u015fleterek, geli\u015fmi\u015f tarama ve izleme yeteneklerinden\nyararlanarak ve b\u00fcy\u00fck veri analizini kapsaml\u0131 bir \u015fekilde\nkullanarak end\u00fcstriyel \u00fcretimin yeniden yap\u0131land\u0131r\u0131lmas\u0131nda s\u00f6z\nsahibi olmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar. \n<\/p>\n\n\n\n
\nFakat CISCO’nun 2017’de yay\u0131mlanan raporuna g\u00f6re her d\u00f6rt\nnesnelerin interneti projesinden \u00fc\u00e7\u00fc ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131kla\nsonu\u00e7lan\u0131yor. Beklenmedik teknolojik karma\u015f\u0131kl\u0131klar nedeniyle\nkusursuz bir i\u015fleyi\u015f olmad\u0131\u011f\u0131 gibi ciddi g\u00fcvenlik sorunlar\u0131\nvar. Korsanlar 2,5 milyon nesneyi, alan adlar\u0131n\u0131 y\u00f6neten bir\n\u015firketin sunucular\u0131na y\u00f6nlendirerek Netflix ve Reddit de dahil\nolmak \u00fczere baz\u0131 sitelere eri\u015fimi engellediler. Burada temel\nsorun, \u00fcreticileri \u00fcr\u00fcnlerinin g\u00fcvenlik a\u00e7\u0131klar\u0131yla fazla\nilgilenmeden satmaya e\u011filimli olmalar\u0131. Normalde d\u00fczenleme\nkelimesiyle aras\u0131 pek s\u0131cak olmayan baz\u0131 sanayiciler bile b\u00fcy\u00fck\npiyasa ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131klar\u0131n\u0131 \u00f6nlemek i\u00e7in h\u00fck\u00fcmetin g\u00fcvenlik\nsorununa kar\u015f\u0131 d\u00fczenlemeler talep ediyorlar.<\/p>\n\n\n\n
\nHer \u00fc\u00e7 teknolojiyi g\u00fcn\u00fcm\u00fczde bir b\u00fct\u00fcn olarak d\u00fc\u015f\u00fcnmek\ngerekiyor. Bulut, gerekli depolama ve i\u015fleme kapasitesini sa\u011fl\u0131yor;\nb\u00fcy\u00fck veri saklanan bu enformasyona yeni de\u011fer katma f\u0131rsatlar\u0131\nyarat\u0131yor; nesnelerin interneti, sistemin yak\u0131t\u0131 olarak\nde\u011ferlendirilen veriyi topluyor. \u0130\u015fyerlerindeki robotlardan otonom\nara\u00e7lara ve silahland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f \u0130HA’lara kadar teknolojik\nyenilikler bu \u00fc\u00e7 teknolojinin \u00fczerinde y\u00fckseliyor. Ancak Mosco\n(2017), bu teknolojilerin yak\u0131nsamas\u0131 hakk\u0131nda konu\u015fman\u0131n bunu\nuygulamaktan \u00e7ok daha kolay oldu\u011funu da ekliyor. Bu teknolojilerin\ns\u00fcreklili\u011fini sa\u011flamak i\u00e7in karma\u015f\u0131k tasar\u0131m ve mimariler\ngerekebiliyor. T\u00fcm hesaplamalar\u0131 buluta ta\u015f\u0131maks\u0131z\u0131n yerelde\nyapmay\u0131 \u00f6neren s\u0131n\u0131r bili\u015fim (edge computing) gibi alternatif ve\ntamamlay\u0131c\u0131 mimari se\u00e7enekler g\u00fcndemde. S\u0131n\u0131r bili\u015fim,\n\u00f6zellikle nesnelerin internetinde yan\u0131t s\u00fcresini geli\u015ftirmek ve\nbant geni\u015fli\u011finden tasarruf etmek amac\u0131yla hesaplamay\u0131 ve veri\ndepolamay\u0131 buna ihtiya\u00e7 olan yere yak\u0131nla\u015ft\u0131rmay\u0131 hedefleyen\nda\u011f\u0131t\u0131k bir bili\u015fim paradigmas\u0131. Ancak bu sadece teknik bir\ntart\u0131\u015fma de\u011fil; akt\u00f6rler aras\u0131ndaki g\u00fc\u00e7 ili\u015fkileriyle de\nilgili. \u00d6rne\u011fin bulut sahipleri kendi konumlar\u0131n\u0131 sarsabilecek\nsunucusuz ya da sunucunun \u00f6nemini azaltabilecek mimarilere s\u0131cak\nbakmayabilirler. \n<\/p>\n\n\n\n
\nBu \u00fc\u00e7 teknolojiye sahip olanlar ve onun geli\u015fimine y\u00f6n verenler\nyeni internetin arkas\u0131ndaki en b\u00fcy\u00fck g\u00fc\u00e7. \n<\/p>\n\n\n\n
B\u00fcy\u00fck\nBe\u015fli ve Di\u011ferleri<\/h2>\n\n\n\n
\n\u0130nternet, sadece B\u00fcy\u00fck Be\u015fli olarak adland\u0131r\u0131lan Apple, Google,\nMicrosoft, Amazon ve Facebook’tan olu\u015fmuyor; ba\u015fka akt\u00f6rler de\nvar. Fakat bu be\u015f \u015firket hem finansal de\u011ferleri hem de yeni\ninternetin \u00fc\u00e7 temel teknolojisi \u00fczerindeki etki ve kontrolleriyle\n\u00f6ne \u00e7\u0131k\u0131yorlar. Zaman zaman kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya gelseler bile her\nbiri farkl\u0131 alanlarda etkililer.<\/p>\n\n\n\n
\nApple, en ba\u015fta bir donan\u0131m firmas\u0131 ve ak\u0131ll\u0131 telefonlarla\nberaber \u00f6nemli bir s\u0131\u00e7rama yapt\u0131. Amazon, Microsoft ve Google’dan\nfarkl\u0131 olarak sadece kendi m\u00fc\u015fterilerine hizmet veren bir buluta\nsahip. Giyilebilir teknolojilere ve s\u00fcr\u00fcc\u00fcs\u00fcz arabalara y\u00f6nelik\nyat\u0131r\u0131mlar\u0131 var. Ama Apple, daha gizli y\u00fcr\u00fct\u00fclen s\u00fcr\u00fcc\u00fcs\u00fcz\naraba projesi hakk\u0131nda fazla bilgi vermemeyi tercih ediyor.<\/p>\n\n\n\n
\nGoogle’\u0131n en \u00f6nemli gelir kayna\u011f\u0131 hedefli reklamc\u0131l\u0131k. Google,\n\u00f6zellikle b\u00fcy\u00fck veri analizi ve nesnelerin interneti\nteknolojilerinde \u00f6ne \u00e7\u0131k\u0131yor. Bir zamanlar ana sayfas\u0131na reklam\nalmamakla \u00f6v\u00fcnen \u015firket ge\u00e7en y\u0131l internet reklamlar\u0131yla ilgili\nhizmeti AdSense’de piyasa hakimiyetini k\u00f6t\u00fcye kulland\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in\nAB taraf\u0131ndan 1,49 milyar avro para cezas\u0131na \u00e7arpt\u0131r\u0131ld\u0131.\nGoogle, Apple’dan farkl\u0131 olarak \u00e7ok farkl\u0131 alanlarda faaliyet\ng\u00f6steriyor: Ak\u0131ll\u0131 telefonlar, s\u00fcr\u00fcc\u00fcs\u00fcz arabalar, ak\u0131ll\u0131 ev\naletleri, ak\u0131ll\u0131 \u015fehirler vs. Son be\u015f y\u0131l i\u00e7inde Amerikan\ne\u011fitiminde belirleyici bir yere geldi. Ge\u00e7en ay \u00e7\u0131kan haberlerde\nGoogle’\u0131n milyonlarca ki\u015finin sa\u011fl\u0131k verisini toplad\u0131\u011f\u0131\nhakk\u0131nda iddialar vard\u0131.<\/p>\n\n\n\n
\nMicrosoft, i\u015fletim sistemi ve ofis uygulamalar\u0131ndaki tekel\nkonumuyla \u00f6ne \u00e7\u0131k\u0131yor. Son y\u0131llarda \u00fcr\u00fcnlerini buluta\nta\u015f\u0131yarak i\u015f modelinde bir de\u011fi\u015fikli\u011fe gitti. Buluta b\u00fcy\u00fck\nyat\u0131r\u0131m yapan \u015firketlerden biri ve bulutu BT \u00e7al\u0131\u015fan\u0131 say\u0131s\u0131n\u0131\nazaltman\u0131n bir yolu olarak g\u00f6r\u00fcyor. Microsoft bulut bili\u015fimde\ndepolama ve temel hizmetlerden fazlas\u0131n\u0131 sa\u011fl\u0131yor. \u00d6rne\u011fin,\nBoeing ile yapt\u0131\u011f\u0131 anla\u015fma do\u011frultusunda bulutunda \u015firketin\nhavac\u0131l\u0131k yaz\u0131l\u0131m\u0131n\u0131 \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131yor. Bulut, b\u00fcy\u00fck veri ve\nnesnelerin internetindeki uzmanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 BMW ve Renault-Nissan’a\notonom ara\u00e7lar\u0131n\u0131 geli\u015ftirmelerine yard\u0131mc\u0131 olmak i\u00e7in\nkullan\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n
\nDaha \u00e7ok kitap sat\u0131c\u0131s\u0131 olarak bilinen Amazon ise asl\u0131nda bulut\nbili\u015fim pazar\u0131n\u0131n en b\u00fcy\u00fck akt\u00f6r\u00fc. Amazon’un bulutu bir\nmilyondan fazla m\u00fc\u015fteriye hizmet veriyor. Bu m\u00fc\u015fteriler aras\u0131nda\nMcDonald’s, Netflix, Airbnb, Adobe, Capital One, GE, Pinterest ve CIA\nvar. Ambardaki \u00fcr\u00fcnlerin yerine getirilmesinden \u0130HA ile m\u00fc\u015fteriye\nteslimine kadar nesnelerin internetini i\u015f kapsam\u0131nda kullanmaya\n\u00e7al\u0131\u015fan firmalar\u0131n ba\u015f\u0131nda geliyor. Amazon’un bulut bili\u015fimdeki\nlider konumu kendisine nesnelerin internetinde \u00f6nemli bir avantaj\nsa\u011fl\u0131yor. Tabi Amazon’un buradaki amac\u0131 ak\u0131ll\u0131 nesneler satarak\nkar elde etmekten \u00e7ok t\u00fcketicileri daha yak\u0131n takip edebilmek.\n\u00d6rne\u011fin, ak\u0131ll\u0131 (!), ihtiyac\u0131 olan deterjan\u0131 kendi kendine\nsipari\u015f edebilen \u00e7ama\u015f\u0131r makinesi gibi e\u015fyalar, t\u00fcketimi\notomatikle\u015ftirmeye ve dolay\u0131s\u0131yla tekelle\u015fmeye yard\u0131mc\u0131 olacak.\nBu s\u00fcre\u00e7te \u015firket m\u00fc\u015fterilerinin t\u00fcketim al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131\nhakk\u0131ndaki bilgilerini daha \u00e7ok art\u0131racak. Bu tehdidin fark\u0131na\nvaran bir ba\u015fka b\u00fcy\u00fck perakendeci Walmart, t\u00fcm \u00fcr\u00fcnlerine\ng\u00f6m\u00fcl\u00fc olacak ve t\u00fcketim al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131n\u0131 izleyebilecek bir\nalg\u0131lay\u0131c\u0131 i\u00e7in patent ba\u015fvurusunda bulundu.<\/p>\n\n\n\n
\nFacebook g\u00fcc\u00fcn\u00fc sosyal medyadaki etkin konumundan al\u0131yor. \u0130lk\nba\u015fta Harvard \u00f6\u011frencileri i\u00e7in geli\u015ftirilen bir projeyken\ng\u00fcn\u00fcm\u00fczde 2 milyardan fazla kullan\u0131c\u0131n\u0131n bir araya geldi\u011fi\nd\u00fcnyan\u0131n en b\u00fcy\u00fck \u00e7evrimi\u00e7i toplulu\u011fu ve \u00f6nde gelen haber\nda\u011f\u0131t\u0131c\u0131s\u0131 oldu. 2017’de, Facebook ve \u015firketin sahip oldu\u011fu\ndi\u011fer uygulamalar (Instagram, WhatsApp ve Messenger) mobil medya\ntrafi\u011finin %77’sini kontrol ediyordu. Sanal ger\u00e7eklik sistemlerine\nyapt\u0131\u011f\u0131 yat\u0131r\u0131mlarla nesnelerin interneti d\u00fcnyas\u0131nda da etkili\nbir oyuncu olmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n
\nB\u00fcy\u00fck Be\u015fli’nin gerisinden gelen, yeni internette onlara yeti\u015fmeye\n\u00e7al\u0131\u015fan \u015firketlerin ba\u015f\u0131nda GE (General Electrics) geliyor.\n1892’de kurulan GE, zaman zaman yay\u0131n d\u00fcnyas\u0131na da girdi. Fakat\nas\u0131l \u00e7al\u0131\u015fma alan\u0131 1997’ye kadar hep t\u00fcketici ve i\u015f\nelektroni\u011fi oldu. Fakat 1997’de sanayi sermayesinden finans kapitale\nge\u00e7i\u015f yaparak bir yat\u0131r\u0131m \u015firketine d\u00f6n\u00fc\u015fmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131.\n2008’deki k\u00fcresel krizden sonra ise bu alan\u0131 terk ederek yaz\u0131l\u0131m\nve nesnelerin end\u00fcstriyel internetine y\u00f6neldi. Kendi fabrikalar\u0131n\u0131\nve m\u00fc\u015fterilerininkini robotlar, yapay zeka ve \u00fcretim, da\u011f\u0131t\u0131m,\nsat\u0131\u015f ve bak\u0131m\u0131 da i\u00e7ine alacak bi\u00e7imde dijital alg\u0131lay\u0131c\u0131larla\nyeniden yap\u0131land\u0131rmaya ba\u015flad\u0131. Mosco’nun (2017) vurgulad\u0131\u011f\u0131\ngibi bir \u015firketin temel i\u015fini radikal bi\u00e7imde d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmesi\nkolay de\u011fil; ama GE 20 y\u0131lda bunu iki kere yapt\u0131. B\u00fcy\u00fck\nBe\u015fli’nin (hen\u00fcz!) ele ge\u00e7irmedi\u011fi bir alan olan nesnelerin\nend\u00fcstriyel interneti pazar\u0131nda liderli\u011fi ele ge\u00e7irebilece\u011fini\nhesaplad\u0131. GE, finans sekt\u00f6r\u00fcnden \u00e7ekildikten sonra \u015fimdi as\u0131l\ni\u015flerine (jet motoru, petrol sondaj te\u00e7hizat\u0131 ve t\u0131bbi cihazlar\nyapma) geri d\u00f6n\u00fcyor. Ama bu sefer farkl\u0131 olarak \u00fcretimi kalifiye\ni\u015f\u00e7ilerle de\u011fil robotlar, \u00fc\u00e7 boyutlu yaz\u0131c\u0131lar, her yerde olan\nalg\u0131lay\u0131c\u0131lar, kitlesel ba\u011flant\u0131l\u0131l\u0131k ve 20. yy fabrikalar\u0131na\ng\u00f6re \u00e7ok daha az say\u0131da i\u015f\u00e7inin \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 yeniden\nyap\u0131land\u0131r\u0131lm\u0131\u015f fabrikalarla yapmay\u0131 planl\u0131yor. GE’nin “zeki\nfabrika”s\u0131 hem kendine bakacak hem de talepleri kar\u015f\u0131layacak.\n\u00dcretim sisteminde yer alan makinenin par\u00e7alar\u0131 d\u00fczenli olarak\noperat\u00f6rlerle ileti\u015fim halinde olarak, bak\u0131m\u0131 bir ar\u0131za\nya\u015fanmadan planlayacaklar ve \u00fcretim s\u00fcrecini de\u011fi\u015fen \u015fartlara\nve talebe g\u00f6re uyarlayacaklar.<\/p>\n\n\n\n
\nDi\u011fer eski \u015firketler ise radikal de\u011fi\u015fimler yerine bulunduklar\u0131\npozisyonu koruyarak daha temkinli ad\u0131mlar atmay\u0131 tercih ediyorlar.\n\u00d6rne\u011fin Intel, temel i\u015finde k\u00f6kl\u00fc bir de\u011fi\u015fime gitmeden yeni\ninternete ayak uydurmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. 2017’de, otonom ara\u00e7lar i\u00e7in\nalg\u0131lay\u0131c\u0131 ve kamera te\u00e7hizat\u0131 \u00fcreten en b\u00fcy\u00fck \u015firketlerden\nbirini 15,3 milyar dolara sat\u0131n ald\u0131. Intel, s\u00fcr\u00fcc\u00fcs\u00fcz arabalar\nve end\u00fcstriyel robotlar i\u00e7in \u00e7ip \u00fcreterek; sunucular\u0131n b\u00fcy\u00fck\nveri k\u00fcmelerini analiz etmesini, ak\u0131ll\u0131 telefonlar\u0131n daha iyi\n\u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 sa\u011flayan donan\u0131mlar geli\u015ftirerek sekt\u00f6r\u00fcn\ni\u00e7indeki yerini korumaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Intel; Samsund,\nQualcom,Toshiba vb \u015firketler gibi \u00f6n cephede ger\u00e7ekle\u015fen\n\u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131n uza\u011f\u0131nda yer al\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n
\nTelekom\u00fcnikasyon \u015firketi Verizon, Yahoo’yu sat\u0131n alarak B\u00fcy\u00fck\nBe\u015fli\u2019ye yeti\u015fmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. IBM ise ki\u015fisel bilgisayar\nbirimini 2004 y\u0131l\u0131nda Lenovo’ya satt\u0131ktan sonra daha \u00e7ok i\u015f\npiyasas\u0131na y\u00f6neldi. Bu strateji do\u011frultusunda 2016 y\u0131l\u0131nda\nsa\u011fl\u0131k verileri analizinde \u00f6nde gelen firmalardan biri olan\nTruven’i sat\u0131n ald\u0131.<\/p>\n\n\n\n
\nBulut, BT sekt\u00f6r\u00fcn\u00fcn b\u00fcy\u00fck isimlerini olumsuz etkiledi. Cisco,\nHewlett-Packard ve Oracle, kurumlar\u0131n BT birimlerine donan\u0131m,\nyaz\u0131l\u0131m ve hizmet sa\u011flayarak para kazan\u0131yorlard\u0131. Kurumlar\u0131n BT\nbirimlerini buluta ta\u015f\u0131yarak k\u00fc\u00e7\u00fclmeye gitmeleri geleneksel BT\nhizmetlerine olan ihtiyac\u0131 azaltt\u0131. Bunun sonucunda, bu \u015firketler\ntemelinde bulutun oldu\u011fu yeni stratejiler \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015fmaya\nba\u015flad\u0131lar. Fakat B\u00fcy\u00fck Be\u015fli’nin g\u00fcc\u00fc dikkate al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda\ni\u015fleri kolay de\u011fil.<\/p>\n\n\n\n
\nAB, zaman zaman B\u00fcy\u00fck Be\u015fli’nin faaliyetlerini s\u0131n\u0131rlay\u0131c\u0131\ntedbirler al\u0131yor ve \u015firketlere rekor cezalar veriyor. Fakat kendi\ni\u00e7inde bu \u015firketlerin uygulamalar\u0131n\u0131n alternatiflerini\n\u00fcretemedi\u011fi s\u00fcrece uzun vadede ba\u015far\u0131l\u0131 olmas\u0131 zor.\nDolay\u0131s\u0131yla B\u00fcy\u00fck Be\u015fli’ye en b\u00fcy\u00fck medyan okuma, B\u00fcy\u00fck\nBe\u015fli’ye alternatif olabilecek g\u00fc\u00e7l\u00fc \u015firketlere sahip \u00c7in’den\ngeliyor. \u00c7inli \u015firketler, h\u00fck\u00fcmet taraf\u0131ndan destekleniyor ve \nAB’de oldu\u011fu gibi sekt\u00f6rdeki yo\u011funla\u015fmaya ve mahremiyet kayb\u0131na\ndikkat eden d\u00fczenleyici kurumlar olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in \u00f6nemli yasal\nengellerle kar\u015f\u0131la\u015fmadan ilerleyebiliyorlar.<\/p>\n\n\n\n
\n\u00c7in lideri Li Keqiang’\u0131n 2015’te \u00f6nerdi\u011fi Internet+ program\u0131\ndo\u011frultusunda \u00c7in, yeni internet yolunda \u00f6nemli ad\u0131mlar att\u0131.\n1990’lardaki enformasyon otoyolu ve g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki End\u00fcstri 4.0 gibi\nbir vizyonu ifade eden Internet+’n\u0131n temelinde internetin,\ngeleneksel end\u00fcstrilere uygulanmas\u0131 var: \u0130nternet+\u00dcretim\nEnd\u00fcstrisi, \u0130nternet+Finans, \u0130nternet+Sa\u011fl\u0131k Sistemi,\n\u0130nternet+Tar\u0131m, \u0130nternet+Y\u00f6netim gibi uygulamalar i\u00e7eriyor.\nDevlet destekli \u00c7inli \u015firketler hem \u00fclke i\u00e7inde ABD’den ba\u011f\u0131ms\u0131z\nbir internet stratejisinin geli\u015ftirilmesini sa\u011fl\u0131yor hem de\nuluslararas\u0131 pazarda ABD’li \u015firketlerin kar\u015f\u0131s\u0131na g\u00fc\u00e7l\u00fc bir\nrakip olarak \u00e7\u0131k\u0131yorlar. \n<\/p>\n\n\n\n
Ba\u015fl\u0131ca\nSorunlar: Ticarile\u015fme, Askerile\u015fme, \u00c7evre Kirlili\u011fi ve G\u00f6zetim<\/h2>\n\n\n\nTicarile\u015fme,\nMetala\u015fma ve Yo\u011funla\u015fma<\/h3>\n\n\n\n
\nEski, kaybolmakta olan internetin en umut verici \u00f6zelli\u011fi \u015firketler\nve h\u00fck\u00fcmetler d\u0131\u015f\u0131ndaki farkl\u0131 akt\u00f6rlerin de internette var\nolabilmesi hatta kendi gereksinimleri do\u011frultusunda yenilik\u00e7i\nuygulamalarla interneti yeniden \u00fcretebilmeleriydi. Bunun sonucunda\ninternette ger\u00e7ek d\u00fcnyadaki g\u00fc\u00e7 ili\u015fkilerinden k\u0131smen muaf olan\nkurtar\u0131lm\u0131\u015f b\u00f6lgeler ortaya \u00e7\u0131kabiliyordu. \u015eirketlerin ve\nh\u00fck\u00fcmetlerin kontrol\u00fcnde olu\u015fan yeni internet ise bir yandan\nticarile\u015fip metala\u015f\u0131rken di\u011fer yandan askerile\u015fiyor. \u00c7evre ve\nmahremiyet sorunlar\u0131 art\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n
\nYeni internet, ABD’li \u015firketlerin hakim oldu\u011fu bir piyasada,\npiyasadaki ba\u015far\u0131y\u0131 temel alan ticari ilkelerle y\u00f6netiliyor ve\nyeni interneti y\u00f6netme g\u00fcc\u00fc B\u00fcy\u00fck Be\u015fli’nin elinde\nyo\u011funla\u015f\u0131yor. Amerikan \u015firketlerinin hakimiyeti \u00c7in d\u0131\u015f\u0131ndaki\n\u00fclkelerin ba\u011f\u0131ms\u0131z enformasyon sistemleri geli\u015ftirmelerini\nzorla\u015ft\u0131r\u0131yor. Neoliberalizmin devlet \u015firketlerini ve pazar\u0131n\na\u015f\u0131r\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 t\u00f6rp\u00fcleyebilecek d\u00fczenlemeleri ortadan\nkald\u0131rmas\u0131yla beraber kamu hizmeti ilkesi ve ileti\u015fim hakk\u0131\nunutuldu. Art\u0131k bir vatanda\u015f olmadan \u00f6nce bir kullan\u0131c\u0131,\nt\u00fcketici ve izleyiciyiz.<\/p>\n\n\n\n
\nMosco (2017), ticarile\u015fme ve metala\u015fman\u0131n yan\u0131nda yo\u011funla\u015fmay\u0131\nda yeni internetin temel sorunu olarak g\u00f6r\u00fcyor. \u00d6zellikle \u00fc\u00e7\ntemel teknoloji \u00fczerindeki yo\u011funla\u015fma B\u00fcy\u00fck Be\u015fli ile rekabeti\nzorla\u015ft\u0131r\u0131yor. Apple ile donan\u0131m ve uygulama piyasas\u0131nda, Google\nile aramada, Microsoft ile ofis yaz\u0131l\u0131m\u0131 piyasas\u0131nda, Amazon ile\nbulut bili\u015fim ve perakendecilikte (\u00f6zellikle kitap yay\u0131m\u0131nda),\nFacebook ile sosyal medyada rekabet etmek \u00e7ok zor. Bu \u015firketler \u00e7ok\n\u00e7e\u015fitli alanlarda faaliyet g\u00f6steriyorlar. Kurals\u0131zl\u0131klardan\nyararlanarak rakiplerini \u00e7apraz s\u00fcbvansiyon, a\u015f\u0131r\u0131 fiyat k\u0131rma,\nh\u00fck\u00fcmet lobisi ve reklamla safd\u0131\u015f\u0131 b\u0131rak\u0131yorlar. B\u00fcy\u00fck\nBe\u015fli’nin kritik noktalarda enformasyon \u00fcretimi ve da\u011f\u0131t\u0131m\u0131n\u0131\nkontrol etmesi yaln\u0131z ABD i\u00e7in de\u011fil, d\u00fcnya i\u00e7in de b\u00fcy\u00fck bir\ntehdit.<\/p>\n\n\n\n
\nABD h\u00fck\u00fcmetlerinin bili\u015fim teknolojileri end\u00fcstrisindeki g\u00fcc\u00fcn\nyo\u011funla\u015fmas\u0131n\u0131 engellemek ya da \u015firketlerin faaliyetlerini\nd\u00fczenlemek i\u00e7in bir \u00e7aba g\u00f6sterdi\u011fini s\u00f6ylemek zor. ABD\ntarihinde h\u00fck\u00fcmetlerin tekelle\u015fmeye kar\u015f\u0131s\u0131 isteksizce de olsa\nyasal m\u00fcdahalelerde bulundu\u011fu \u00f6rnek davalar (televizyon a\u011flar\u0131na\nve AT&T’ye kar\u015f\u0131 a\u00e7\u0131lan tekel kar\u015f\u0131t\u0131 davalar gibi) var.\nAncak 2001’de Microsoft’a kar\u015f\u0131 a\u00e7\u0131lan tekel davas\u0131ndan sonra\nB\u00fcy\u00fck Be\u015fli’nin yasalar\u0131n radar\u0131ndan ka\u00e7t\u0131\u011f\u0131; hatta ABD\nh\u00fck\u00fcmetleri taraf\u0131ndan \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n kolayla\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131\ng\u00f6r\u00fcl\u00fcyor. \u00d6rne\u011fin 1998’de Bill Clinton, herhangi bir federal,\neyalet ya da yerel y\u00f6netimin internete \u00f6zg\u00fc vergiler getirilmesi\nyasaklayan bir kanuna imza atm\u0131\u015ft\u0131. Bu kanun, Apple ve Amazon’a\n\u00e7evrimd\u0131\u015f\u0131 d\u00fcnyadaki rakiplerine kar\u015f\u0131 bir avantaj sa\u011flad\u0131.\nAyr\u0131cal\u0131klar Bush ve Obama y\u00f6netimlerinde de artarak devam etti.\nAsl\u0131nda ABD h\u00fck\u00fcmetleri ile \u015firketler aras\u0131nda kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131\nbir yarar ili\u015fkisi var. Bu \u015firketlerin g\u00fc\u00e7lenmesi, ABD’nin\nk\u00fcresel politik ekonomideki g\u00fcc\u00fcn\u00fc art\u0131r\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n
Askerile\u015fme<\/h3>\n\n\n\n
\nAskerile\u015fme derken daha \u00e7ok internetin g\u00f6zetim amac\u0131yla\nkullan\u0131lmas\u0131 akla geliyor. Fakat Mosco (2017) askerile\u015fme hakk\u0131nda\n\u00fc\u00e7 \u00f6nemli uyar\u0131da bulunuyor. Birincisi, yeni bir teknoloji\n\u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131nda, medya daha \u00e7ok bunun sivil kullan\u0131mlar\u0131yla\nilgileniyor. Ordunun s\u00f6z konusu yeni teknolojiyi nas\u0131l kulland\u0131\u011f\u0131\nveya nas\u0131l kullanabilece\u011fi \u00fczerinde durulmuyor. \u00d6rne\u011fin medya,\n\u0130HA’lar\u0131 ele al\u0131rken heyecanla Amazon’un \u0130HA’lar\u0131 teslimatta\nkullanmas\u0131n\u0131 tart\u0131\u015f\u0131yor ama ordunun \u0130HA\u2019lar\u0131 asilere kar\u015f\u0131\nkullanmas\u0131n\u0131, \u0130\u015e\u0130D gibi ter\u00f6rist \u00f6rg\u00fctlerin \u0130HA’larla\nger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi sald\u0131r\u0131lar\u0131 ve sivil \u00f6l\u00fcmleri ya g\u00f6rmezden\ngeliyor ya da ger\u00e7ekten g\u00f6remiyor. \u0130kincisi, medya, dijital\nteknolojilerin askeri ama\u00e7lar i\u00e7in kullan\u0131m\u0131n\u0131 tart\u0131\u015f\u0131rken\ndaha \u00e7ok Bat\u0131 kar\u015f\u0131t\u0131 d\u00fc\u015fmanlar\u0131n sald\u0131r\u0131lar\u0131na (\u00c7inli ve\nRus bilgisayar korsanlar\u0131n\u0131n sald\u0131r\u0131lar\u0131 gibi) odaklan\u0131yor.\nOysa bu sald\u0131r\u0131lar \u00e7ift y\u00f6nl\u00fc ger\u00e7ekle\u015fiyor. Yaln\u0131z \u00c7in\nde\u011fil, ABD de di\u011fer \u00fclkelere kar\u015f\u0131 benzer sald\u0131r\u0131lar\nd\u00fczenliyor. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, ABD ordusu bilgisayar ileti\u015fiminin en\nb\u00fcy\u00fck kullan\u0131c\u0131s\u0131 olmas\u0131na ra\u011fmen bir\u00e7ok ara\u015ft\u0131rmac\u0131 bunu\nihmal ederek sosyal medya \u00fczerine e\u011filmeyi tercih ediyor.<\/p>\n\n\n\n
\nABD h\u00fck\u00fcmetinin kendi istatistiklerine g\u00f6re Ba\u015fkan Obama 542\nsald\u0131r\u0131ya onay vermi\u015f ve bu sald\u0131r\u0131larda 3797 ki\u015fi \u00f6lm\u00fc\u015f.\n\u00dcstelik bu sald\u0131r\u0131lar, ABD kuvvetlerinin do\u011frudan bir sava\u015fa\ndahil olmad\u0131\u011f\u0131 Pakistan, Yemen ve Somali’de ger\u00e7ekle\u015fmi\u015f.\nSald\u0131r\u0131y\u0131 yapan taraf\u0131n kendi g\u00fc\u00e7lerini riske atmamas\u0131 ve\nesneklik \u0130HA sald\u0131r\u0131lar\u0131n\u0131n yayg\u0131nl\u0131\u011f\u0131n\u0131 art\u0131r\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n
\n\u0130HA’lar resmi olarak ABD Hava Kuvvetleri taraf\u0131ndan kontrol\nediliyor. CIA ise, g\u00f6zetim, istihbarat toplama ve \u00f6ld\u00fcrme\nkararlar\u0131n\u0131n verilmesinde etkili. CIA, insan g\u00fcd\u00fcml\u00fc\nistihbarattan veri g\u00fcd\u00fcml\u00fc istihbarata ve algoritmik karar vermeye\nge\u00e7iyor. Bu do\u011frultuda b\u00fcy\u00fck veri depolama ve i\u015fleme yetene\u011fini\ngeli\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. 2014’te CIA, Amazon’un bulut\nhizmetlerinden yararlanmak i\u00e7in 600 milyon dolarl\u0131k bir anla\u015fma\nimzalad\u0131. Mosco (2017) normal \u015fartlarda Amazon ve CIA aras\u0131ndaki\nbu ili\u015fkinin soru\u015fturma konusu olaca\u011f\u0131n\u0131 vurguluyor.<\/p>\n\n\n\n
\u00c7evre\nKirlili\u011fi<\/h3>\n\n\n\n
\n\u0130ster ticari ister asker ama\u00e7la kullan\u0131ls\u0131n bulut, b\u00fcy\u00fck veri\nve nesnelerin internetinin \u00e7evre \u00fczerinde b\u00fcy\u00fck etkisi var ve\nciddi \u00f6nlemler al\u0131nmas\u0131 gerekiyor. BT’nin maddili\u011fi \u00e7o\u011fu zaman\ng\u00f6z ard\u0131 ediliyor (ad\u0131 bulut olan bir \u015fey ne kadar maddi olabilir\nki?) ve \u00e7evre \u00fczerinde olumsuz etkisinin olabilece\u011fine pek ihtimal\nverilmiyor. Ancak bu teknolojiler hem enerji t\u00fcketimini art\u0131r\u0131yorlar\nhem de kullan\u0131m \u00f6m\u00fcrlerini tamamlad\u0131klar\u0131nda kendili\u011finden yok\nolmuyorlar. \u00d6ncelikle, s\u00fcrekli \u00e7al\u0131\u015fabilmeleri i\u00e7in \u00e7ok fazla\nmiktarda enerjiye gereksinimleri var. G\u00fc\u00e7 kesintilerine kar\u015f\u0131,\nbazen de sadece daha ucuz olduklar\u0131ndan \u00e7evreye zararl\u0131 dizel\nmotorlar ve kur\u015fun asit ak\u00fcm\u00fclat\u00f6rleri kullan\u0131l\u0131yor. Veri\nmerkezlerinin so\u011futulmas\u0131 i\u00e7in yine bol enerji ve su gerekiyor.\nAyr\u0131ca e-at\u0131k sorunu giderek b\u00fcy\u00fcyor. Nesnelerin interneti\nhakk\u0131nda konu\u015furken artan alg\u0131lay\u0131c\u0131 ve dolay\u0131s\u0131yla veri\nmiktar\u0131ndan \u00f6vg\u00fcyle s\u00f6z ediyoruz. Ama ayn\u0131 \u00e7arp\u0131c\u0131 art\u0131\u015f\ne-at\u0131klar i\u00e7in de ge\u00e7erli!<\/p>\n\n\n\n
\nBulutun daha \u00e7evreci oldu\u011funa dair iddialar da var. Merkezi veri\ndepolama ve i\u015fleme tesislerindeki sunucu bilgisayarlar\u0131n\u0131n, kurum\ni\u00e7inde \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131lanlara g\u00f6re daha verimli kullan\u0131laca\u011f\u0131 ve\nb\u00f6ylece daha az enerji israf\u0131 olaca\u011f\u0131n\u0131 savunuluyor. Fakat\nMosco’nun (2017) vurgulad\u0131\u011f\u0131 gibi bu iddiaya yer veren raporlar\nmerkezi sistemlere kablolu ya da kablosuz ba\u011flant\u0131larla belirli bir\nuzakl\u0131ktan eri\u015fmek zorunda kalan da\u011f\u0131t\u0131k sistemlerin in\u015fas\u0131 ve\nbak\u0131m\u0131 i\u00e7in harcanan paray\u0131 ve enerjiyi g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde\nbulundurmuyorlar.<\/p>\n\n\n\n
\nBulut \u015firketleri, ekonomik g\u00fc\u00e7lerini ve yeni i\u015fler yaratacaklar\u0131\nvaadini kullanarak bulut merkezlerinin in\u015fa edildi\u011fi yerlerde vergi\nindirimi, indirimli enerji kullan\u0131m\u0131 ve \u00e7evre d\u00fczenlemelerinden\nmuafiyet gibi tavizler koparabiliyorlar. Baz\u0131lar\u0131 son y\u0131llarda\n\u00e7evreci gruplardan gelen bask\u0131larla g\u00fcne\u015f ve s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilir\nenerji kaynaklar\u0131n\u0131 sistemlerine dahil edebiliyorlar. Baz\u0131\n\u015firketler de veri merkezlerindeki \u0131s\u0131nmay\u0131 engelleyebilmek i\u00e7in\ntesislerini daha so\u011fuk iklimlerde in\u015fa ediyorlar. Ama \u015firketler\nkullan\u0131c\u0131lar\u0131 olabildi\u011finde sitelerinde tutmak i\u00e7in, her ne\nolursa olsun, kullan\u0131c\u0131lar\u0131n bir kesinti ya\u015famamas\u0131n\u0131\nistiyorlar ve bunun i\u00e7in \u00e7evre dostu olmayan enerji kaynaklar\u0131n\u0131n\nkullan\u0131m\u0131 dahil olmak \u00fczere her t\u00fcrl\u00fc \u00f6nlemi al\u0131yorlar. Apple\ngibi \u00e7evre konusunda somut ad\u0131mlar atmaya \u00e7al\u0131\u015fan \u015firketler\nvar. Amazon gibi bu konuda isteksiz olanlar da. Temel sorun,\nzorlay\u0131c\u0131 bir d\u00fczenlemenin olmamas\u0131. Bu nedenle Mosco (2017), \nindirimli enerji kullan\u0131m\u0131 anla\u015fmalar\u0131, \u00e7evreyi kirleten yedek\nsistemler, sistemleri so\u011futmak i\u00e7in kullan\u0131lan su sistemleri\nhakk\u0131nda sistemli bir d\u00fczenlemeye gidilmesi gerekti\u011fini\nvurguluyor.<\/p>\n\n\n\n
\nBulutun yan\u0131nda, nesnelerin interneti de \u00e7evre sorunlar\u0131na neden\nolabiliyor. Her \u015feyden \u00f6nce kablosuz ileti\u015fimin kablolu ileti\u015fime\ng\u00f6re daha \u00e7ok enerjiye gerek duydu\u011funu unutmamak gerekiyor. S\u0131n\u0131r\nbili\u015fim gibi uygulamalar, a\u011f\u0131n ve dolay\u0131s\u0131yla enerjinin daha\nverimli kullan\u0131m\u0131n\u0131 sa\u011flayabilir. Ama nesnelerin internetinin\n\u00e7evre i\u00e7in en olumsuz etkisi e-at\u0131k sorununu b\u00fcy\u00fctmesi olacak.<\/p>\n\n\n\n
\nBat\u0131l\u0131 \u015firketler, e-at\u0131klar\u0131 Asya ve Afrika \u00fclkelerine\ng\u00f6nderdikleri i\u00e7in bir \u00e7ok Bat\u0131l\u0131 b\u00f6yle bir sorunun fark\u0131nda\nbile de\u011fil. E-at\u0131klar, i\u00e7erdikleri toksik metaller ve kimyasallar\nnedeniyle bu \u00fclkelerde \u00e7e\u015fitli sa\u011fl\u0131k sorunlar\u0131na neden oluyor.\nBu e-at\u0131k b\u00f6lgelerinden biri \u00c7in’deki Guiyu b\u00f6lgesi.\nAra\u015ft\u0131rmalara g\u00f6re \u00e7evre b\u00f6lgelerle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda\nGuiyulu \u00e7ocuklar\u0131n %80’inde daha fazla solunum hastal\u0131\u011f\u0131, daha\ny\u00fcksek kur\u015fun ve kadmiyum zehirlili\u011fi ve daha zay\u0131f bili\u015fsel\nperformans tespit edilmi\u015f. \n<\/p>\n\n\n\n
\nBaz\u0131 \u015firketlerin \u00fcr\u00fcnlerinin e-at\u0131klar\u0131n\u0131 Asya ve Afrika’ya\ng\u00f6nderimini sonland\u0131rma konusunda resmi taahh\u00fctleri var. Geri\nd\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm programlar\u0131 sayesinde geli\u015fmekte olan d\u00fcnyan\u0131n\nzehirlenmesinin \u00f6n\u00fcne ge\u00e7eceklerini hakk\u0131nda yapt\u0131klar\u0131\na\u00e7\u0131klamalar var. Fakat s\u00fcre\u00e7 tam olarak denetlenmedi\u011finden\nat\u0131klardan sorumlu ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar daha fazla para kazanmak i\u00e7in\n\u015firketlerden ald\u0131klar\u0131 e-at\u0131klar\u0131 bu sefer yasad\u0131\u015f\u0131 yollardan\nAsya ve Afrika \u00fclkelerine g\u00f6t\u00fcrmeye devam ediyorlar. \n<\/p>\n\n\n\n
G\u00f6zetim<\/h3>\n\n\n\n
\nElektronik ileti\u015fimde mahremiyet ihlali internetle ba\u015flamad\u0131. \u00d6zel\ntelgraf mesajlar\u0131n\u0131n \u00e7al\u0131nmas\u0131 daha telgraf\u0131n ilk g\u00fcnlerinde\nbile sorundu. Bunu telefonlar\u0131n dinlenmesi takip etti. Televizyon\ntek y\u00f6nl\u00fc bir ileti\u015fim teknolojisiydi. Fakat ilk kablolu\ntelevizyonlara, izleyicinin istedi\u011fi program\u0131 se\u00e7ebilece\u011fi\netkile\u015fim \u00f6zelli\u011fi eklendi\u011finde yine mahremiyet konusu g\u00fcndeme\ngeldi. \u00c7\u00fcnk\u00fc bir hizmet sa\u011flay\u0131c\u0131 izleyicilerin tercihlerini\n(yeti\u015fkin i\u00e7erik dahil) kaydediyordu ve bu kay\u0131t, insanlar\u0131n\nitibarlar\u0131na ve kariyerlerine zarar verebilirdi.<\/p>\n\n\n\n
\n\u0130nternetle kullan\u0131c\u0131lar\u0131n her hareketini kolayca takip etme\nolana\u011f\u0131 do\u011fdu. Yeni internette ise g\u00f6zetimin artan\nba\u011flant\u0131l\u0131l\u0131kla beraber daha fazla yo\u011funla\u015ft\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor.\nBu ba\u011flamda, Mosco’nun (2017) yayg\u0131n g\u00f6zetim alg\u0131s\u0131 hakk\u0131ndaki\nele\u015ftirisinin \u00f6nemli oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Mahremiyet\n\u00e7o\u011funlukla bireysel ba\u011flamda, insanlar\u0131n kaybetti\u011fi ya da\nkazand\u0131\u011f\u0131 bir \u015fey gibi alg\u0131lan\u0131yor ve \u00e7ok say\u0131da insan sorun\nya\u015fayana kadar toplumsal bir sorun olarak g\u00f6r\u00fclm\u00fcyor. Ayr\u0131ca\nmahremiyet tart\u0131\u015fmalar\u0131 daha \u00e7ok bilgisayar korsan\u0131 sald\u0131r\u0131lar\u0131\ngibi su\u00e7 olan olaylar \u00e7er\u00e7evesinde geli\u015fiyor. Bu ba\u011flamda,\nmahremiyeti yaln\u0131z kalma hakk\u0131na veya ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z hizmetler\n(sosyal medya ve e-posta kullan\u0131m\u0131 gibi) kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda\nvazge\u00e7ti\u011fimiz de\u011fi\u015f toku\u015f edilen bir metaya indirgememek\ngerekiyor. Mahremiyet, bireylerin \u00f6zgeli\u015fimi ve toplumsal gruplar\u0131n\nbir topluluk olu\u015fturmas\u0131 i\u00e7in gerekli olan psikolojik alan\u0131\nsa\u011fl\u0131yor. \u0130nsan\u0131n e\u015fsiz bir kimlik geli\u015ftirebilmesi i\u00e7in\nfarkl\u0131 \u015feyleri deneyimleyebilece\u011fi, risk alabilece\u011fi, kendini\ntan\u0131yabilece\u011fi bir psikolojik alana gereksinimi var. Sosyal\ngruplar, tutarl\u0131 ve uyumlu bir grup kimli\u011fi geli\u015ftirmek i\u00e7in\nkendi kendilerini y\u00f6netebilecekleri bir alana ihtiya\u00e7 duyuyorlar. \n<\/p>\n\n\n\n
\nBuna kar\u015f\u0131n, mahremiyeti vazge\u00e7ilebilir ve de\u011fi\u015f toku\u015f\nedilebilir bir \u015fey olarak g\u00f6ren i\u015f modelleri giderek\nyayg\u0131nla\u015f\u0131yor. \u015eirketlerin ve h\u00fck\u00fcmetlerin faaliyetlerini\nd\u00fczenleyen kurumlar ve yasalar\u0131n yoklu\u011funda g\u00f6zetim giderek daha\nbo\u011fucu hale geliyor.<\/p>\n\n\n\n
\n***<\/p>\n\n\n\n
\nAmac\u0131m karamsar bir tablo \u00e7izerek internetteki tehlikeleri\ns\u0131ralamak de\u011fil. Metala\u015fma ve askerile\u015fmeyi derinle\u015ftirmek i\u00e7in\nkullan\u0131lan ve \u00e7evreye zarar veren bu yeni internetin bir zorunluluk\nolmad\u0131\u011f\u0131n\u0131; yeni internetin, \n<\/p>\n\n\n\n
- \n\tdemokrasiyi geli\u015ftirmenin, \n\t\n\t<\/li>
- \n\tt\u00fcm d\u00fcnyadaki insanlar\u0131 g\u00fc\u00e7lendirmenin, \n\t\n\t<\/li>
- \n\tinsanlar\u0131n ya\u015famsal gereksinimlerinin kar\u015f\u0131lanmas\u0131na daha fazla\n\tkatk\u0131da bulunman\u0131n\n\t<\/li>
- \n\ttoplumsal e\u015fitli\u011fi ilerletmenin \n\t\n<\/li><\/ul>\n\n\n\n
\nbir arac\u0131 da olabilece\u011fini savunan Mosco’ya (2017) kat\u0131l\u0131yorum.\nAncak bunun i\u00e7in vatanda\u015flar\u0131n temel teknolojiler, haklar\u0131ndaki\nveriler ve bunlar\u0131n nas\u0131l kullan\u0131labilece\u011fi hakk\u0131nda s\u00f6z\nhakk\u0131na sahip olmalar\u0131 gerekiyor. Sonraki yaz\u0131larda d\u00fcnyadaki\nm\u00fccadelelere, tekellerin yaratt\u0131\u011f\u0131 sorunlara kar\u015f\u0131 \u00f6nerilen\n\u00e7\u00f6z\u00fcmlere ve deneyimlere yer verece\u011fim. Eski internet yok, ama\nyenisi i\u00e7in son s\u00f6z daha s\u00f6ylenmedi…<\/p>\n\n\n\n
\nKaynaklar<\/strong><\/p>\n\n\n\n\nMosco, V. (2017). Becoming digital: Toward a post-internet society.\nEmerald Publishing Limited.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Jeremy Corbyn liderli\u011findeki \u0130ngiltere \u0130\u015f\u00e7i Partisi erken genel se\u00e7imde a\u011f\u0131r bir yenilgi ald\u0131 ve Corbyn istifa edece\u011fini a\u00e7\u0131klad\u0131. Se\u00e7im sonu\u00e7lar\u0131n\u0131n partisi i\u00e7in a\u011f\u0131r bir yenilgi<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[82,26,70,23,25,19,140,14,3,22,30,1,298],"tags":[115,359,111,59,362,361,65,81,50,181,360],"class_list":["post-702","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-cevre","category-e-devlet","category-emek","category-erisim-hakki","category-gozetim","category-ifade-ozgurlugu","category-kitap","category-mahremiyet","category-ozgur_yazilim","category-sansur","category-sosyal-aglar","category-uncategorized","category-yapay-zeka","tag-amazon","tag-askerilesme","tag-bulut-bilisim","tag-buyuk-veri","tag-cevre-kirliligi","tag-erisim-hakki","tag-facebook","tag-google","tag-metalasma","tag-nesnelerin-interneti","tag-ticarilesme"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/702","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=702"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/702\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":703,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/702\/revisions\/703"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=702"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=702"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=702"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}