Kula\u011f\u0131m\u0131z telefonda. Yeni mesaj uyar\u0131s\u0131yla yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z i\u015fi yar\u0131da b\u0131rak\u0131yor ve hemen telefonumuza sar\u0131l\u0131yoruz. Gelen mesaj\u0131 okuduktan sonra sosyal medya hesaplar\u0131m\u0131z\u0131 kontrol etmeyi de ihmal etmiyoruz. \u00c7al\u0131\u015f\u0131rken bir anda akl\u0131m\u0131za geliyor: Ya yeni eposta geldiyse ve uyar\u0131 sesini duymad\u0131ysak? Yine telefonumuza uzan\u0131yor, eposta ve di\u011fer mesajlar\u0131m\u0131z\u0131 kontrol ediyoruz. \u00c7o\u011fu zaman yeni bir eposta olmuyor ama haz\u0131r telefon elimizdeyken sosyal medyada yeni bir \u015fey olup olmad\u0131\u011f\u0131na bakmaktan kendimizi alam\u0131yoruz. Bazen sadece can s\u0131k\u0131nt\u0131s\u0131ndan telefonu elimize al\u0131yor, sosyal medyaya g\u00f6z at\u0131yor ve tekrar i\u015fimize konsantre olmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yoruz. Bu kesilmeler g\u00fcn boyu devam ediyor. Telefonumuz \u00e7ekmedi\u011finde tedirgin oluyoruz. Yatmadan \u00f6nce son bir kez eposta, WhatsApp, Telgram vs’de yeni bir ileti olup olmad\u0131\u011f\u0131na bak\u0131yoruz. Sonra parmaklar\u0131m\u0131z yine sosyal medya hesaplar\u0131m\u0131za gidiyor. Hen\u00fcz birka\u00e7 dakika \u00f6nce bakm\u0131\u015f olmam\u0131za ra\u011fmen yeni bir \u015fey olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 kontrol ediyoruz. Sabah kalkar kalkmaz yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u015feylerden biri yine telefonumuza bakmak: Yeni bir mesaj var m\u0131? Ben uyurken sosyal medyada ne oldu?<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n
\nEposta, 1971’de geli\u015ftirildi ve k\u0131sa s\u00fcrede insanlar\u0131 birbirine\nba\u011flayarak internetin ilk g\u00f6zde uygulamas\u0131 oldu. 1970’lerin\nba\u015f\u0131nda, ARPA (Advanced Research Projects Agency – \u0130leri Ara\u015ft\u0131rma\nProjeleri Birimi) direkt\u00f6r\u00fc olan Stephen Lukasik, i\u015f i\u00e7in bir\nyere gitti\u011finde yan\u0131nda telefonla konu\u015fma \u00f6zelli\u011fine sahip 14\nkiloluk bir terminal ta\u015f\u0131yor ve telefon ba\u011flant\u0131s\u0131 olan her\nyerde epostalar\u0131n\u0131 kontrol ediyordu. O da bir \u00e7o\u011fumuz gibi\ns\u00fcrekli mesajlar\u0131n\u0131 kontrol etme iste\u011fi duyuyordu ve muhtemelen\ntarihin ilk infomanya\u011f\u0131yd\u0131 (epostalara ve mesajlara bakma\nsaplant\u0131s\u0131 olan). \u0130nfomanya, 1990’lardan sonra giderek t\u00fcm\nd\u00fcnyay\u0131 etkisi alt\u0131na alacak, sosyal medya ve ak\u0131ll\u0131\ntelefonlarla beraber daha da yo\u011funla\u015facakt\u0131 (Wu, 2017).<\/p>\n\n\n\n
\nKendini bu ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131ktan kurtarabilenler de vard\u0131. “The Art\nof Computer Programming” serisinin yazar\u0131, \u00fcnl\u00fc bilgisayar\nbilimci Donald Knuth, 1 Ocak 1990’dan beri bir eposta adresinin\nolmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 duyurmu\u015ftu. Knuth web sayfas\u0131ndan yapt\u0131\u011f\u0131\nduyuruda\n(https:\/\/web.archive.org\/web\/20200409005951\/https:\/\/www-cs-faculty.stanford.edu\/~knuth\/email.html),\n1975\u2019ten beri kulland\u0131\u011f\u0131 epostay\u0131, konsantrasyonunu olumsuz\netkiledi\u011fi i\u00e7in b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtiyordu. \u0130leti\u015fim i\u00e7in\nnormal posta adresini veriyor ancak mesajlarla alt\u0131 ayda bir\nilgilenece\u011fini yaz\u0131yordu. \u0130steyen faks da g\u00f6nderebilirdi. Ama\nonlara da y\u0131lda bir bakacakt\u0131.<\/p>\n\n\n\n
\nS\u0131k s\u0131k, bir uyar\u0131 mesaj\u0131 duymamam\u0131za ra\u011fmen, yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z\ni\u015fi b\u0131rakarak eposta mesajlar\u0131m\u0131z\u0131 kontrol ediyoruz. \u00c7o\u011fu\nzaman bunun fark\u0131nda bile de\u011filiz. \u00d6rne\u011fin Gazzaley ve Rosen’in\n(2019) aktard\u0131\u011f\u0131 bir ara\u015ft\u0131rmaya g\u00f6re her \u00fc\u00e7 ki\u015fiden biri on\nbe\u015f dakikada bir epostalar\u0131n\u0131 kontrol etti\u011fini s\u00f6ylemesine\nra\u011fmen bu s\u00fcre asl\u0131nda be\u015f dakikada birdi. Bir ba\u015fka ara\u015ft\u0131rmaya\ng\u00f6re iki dakikadan az s\u00fcren eposta bakma seanslar\u0131ndan sonra\ninsanlar\u0131n nerede kald\u0131klar\u0131n\u0131 hat\u0131rlamalar\u0131 ortalama 68 saniye\ns\u00fcr\u00fcyordu (age s.142).<\/p>\n\n\n\n
\nYoksa eposta, sosyal medya, ak\u0131ll\u0131 telefon vb teknolojiler\nolmasayd\u0131 d\u00fcnya daha m\u0131 g\u00fczel olurdu? \u00c7o\u011fumuz Knuth kadar\n\u015fansl\u0131 de\u011filiz. \u0130stesek de kendimizi dijital dikkat\nda\u011f\u0131t\u0131c\u0131lardan tamamen soyutlayamay\u0131z. Son zamanlarda s\u0131k\u00e7a\ng\u00fcndeme gelen dijital detosklarda oldu\u011fu gibi dijital\nteknolojilerden sadece belirli bir s\u00fcre uzak kalabiliyoruz. \u0130nsanlar\nteknolojik cihazlar\u0131n\u0131 yanlar\u0131na almadan tatile \u00e7\u0131kmaya, belirli\nbir s\u00fcre Facebook’a girmemeye, hi\u00e7bir teknoloji kullanmadan bir\nhafta sonu inzivaya \u00e7ekilmeye te\u015fvik ediliyor ve pop\u00fcler bas\u0131nda\n\u00e7e\u015fitli detoks ba\u015far\u0131 \u00f6yk\u00fcleri yay\u0131nlan\u0131yor (age s.254). \n<\/p>\n\n\n\n
\nDijital detoks insan\u0131n belirli bir s\u00fcre kendini iyi hissetmesini\nsa\u011flayabilir. Ama ya sonra? Er ya da ge\u00e7 ger\u00e7ek hayata d\u00f6nmek\nzorunda kal\u0131yoruz. \u0130nternette ve \u00e7o\u011funlukla sosyal medyada zaman\nak\u0131p gidiyor. Bo\u015fa harcad\u0131\u011f\u0131m\u0131z saatler i\u00e7in kimi zaman pi\u015fman\noluyoruz. Ancak ertesi g\u00fcn kendimizi yine ayn\u0131 girdab\u0131n i\u00e7inde\nbuluyoruz. Buna kar\u015f\u0131 ne yapabilece\u011fimizi tart\u0131\u015fmadan \u00f6nce\nsorunu a\u00e7\u0131k se\u00e7ik ele almak gerekiyor.<\/p>\n\n\n\n
\nBir etkinli\u011fin (i\u015f, ders \u00e7al\u0131\u015fma, kitap okuma, sohbet vs)\nortas\u0131nda gelen bir mesaj sesi veya aniden ortaya \u00e7\u0131kan\n‘mesajlar\u0131m\u0131 kontrol etmeliyim’ d\u00fcrt\u00fcs\u00fcn\u00fcn yaratt\u0131\u011f\u0131\nsorunlara en ba\u015ftan bakal\u0131m. \n<\/p>\n\n\n\n
\nEposta, sosyal medya, anl\u0131k mesajla\u015fma uygulamalar\u0131 (Messenger,\nWhatsApp, Telegram vb) dikkatimizi da\u011f\u0131t\u0131yor. Peki \u00e7ok s\u0131k\nkulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z bu s\u00f6zc\u00fck, dikkat nedir? Gazzaley ve Rosen (2019,\ns.50), “Da\u011f\u0131n\u0131k Zihin” adl\u0131 kitaplar\u0131nda dikkati\ntart\u0131\u015fmaya onun en temel \u00f6zelli\u011finden, se\u00e7icilikten ba\u015fl\u0131yorlar.\nSusam\u0131\u015f ve dereden su i\u00e7mek isteyen bir atam\u0131z\u0131 ele al\u0131yorlar.\nAtam\u0131z, susam\u0131\u015f olmas\u0131na ra\u011fmen do\u011frudan dere kenar\u0131na\nyakla\u015fmaz. Ge\u00e7mi\u015f tecr\u00fcbelerinden dere kenar\u0131nda her an\nsald\u0131rabilecek y\u0131rt\u0131c\u0131 hayvanlar\u0131n olabilece\u011fini bilmektedir.\n\u00d6nce etraf\u0131 kola\u00e7an eder. \u00c7al\u0131l\u0131klar\u0131n aras\u0131nda jaguar\u0131n\nsiyah benekli sar\u0131 turuncu k\u00fcrk\u00fcn\u00fc se\u00e7meye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Havay\u0131\nkoklar, jaguar\u0131n ay\u0131rt edici kokusunu almay\u0131 dener. Kula\u011f\u0131n\u0131\nkabart\u0131r, jaguar\u0131n zar zor duyulan h\u0131r\u0131lt\u0131s\u0131n\u0131 duymaya\n\u00e7al\u0131\u015f\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
\nK\u0131sacas\u0131, g\u00f6z\u00fc \u00e7al\u0131lar\u0131n aras\u0131ndan jaguar\u0131n k\u00fcrk\u00fcn\u00fc\nse\u00e7meye; burnu farkl\u0131 kokular aras\u0131nda jaguar\u0131n kokusunu almaya\nve kula\u011f\u0131 ormandaki \u00e7e\u015fitli sesler aras\u0131ndan jaguar\u0131n sesini\nduymaya \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r. Se\u00e7ici dikkat, bir\u00e7ok \u015feyin aras\u0131ndan\nbaz\u0131 \u015feyleri alg\u0131lamam\u0131za yard\u0131mc\u0131 olan bir spot \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131\nolmas\u0131n\u0131n yan\u0131nda eylem i\u00e7in de bir spot \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Spot\n\u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda kalan alg\u0131lar\u0131 bask\u0131lar; g\u00f6r\u00fcnmez,\nkoklanmaz, duyulmaz k\u0131lar. Bu nedenle atam\u0131z o anda orman\ntaban\u0131ndaki kemirgenleri ya da a\u011fa\u00e7taki ku\u015flar\u0131n h\u0131\u015f\u0131rt\u0131s\u0131n\u0131\nduymaz.<\/p>\n\n\n\n
\nGazzaley ve Rosen (2019, s.52), atalar\u0131m\u0131z\u0131n hayatta kalma \u015fans\u0131n\u0131\nart\u0131ran se\u00e7ici dikkatin \u00fc\u00e7 y\u00f6n\u00fc oldu\u011funu belirtiyor: Beklenti,\ny\u00f6nl\u00fcl\u00fck ve s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilirlik.<\/p>\n\n\n\n
\nBeklenti, se\u00e7ici spot \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n\u0131 nas\u0131l ve nerede devreye\nsokaca\u011f\u0131m\u0131z\u0131 belirleyen bir etkendir. Ge\u00e7mi\u015f olaylar\u0131n bilgisi\ngelece\u011fimizi \u015fekillendirmemize yard\u0131mc\u0131 olur. Y\u00f6nl\u00fcl\u00fck, se\u00e7ici\ndikkatin mevcut hedeflerle ilgisi olmayan i\u015faretleri g\u00f6z ard\u0131\netmemizi sa\u011flar. Bu i\u015faretlerin bask\u0131lanamamas\u0131 dikkatin\nda\u011f\u0131lmas\u0131na neden olur. S\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilirlik ise se\u00e7ici dikkati\ns\u00fcrd\u00fcrme becerimizle ilgilidir. S\u0131k\u0131c\u0131 veya merak uyand\u0131rmayan\ndurumlarda dikkatimiz kolayca da\u011f\u0131labilir. Yukar\u0131daki \u00f6rnekteki\natam\u0131z\u0131n hayatta kalabilmesi i\u00e7in dikkatini yeterli bir s\u00fcre\ns\u00fcrd\u00fcrebilmesi, birka\u00e7 saniye etraf\u0131na bak\u0131nd\u0131ktan sonra\ns\u0131k\u0131l\u0131p suya yana\u015fmamas\u0131 gerekir.<\/p>\n\n\n\n
Gazzaley ve Rosen (2019, s.55) se\u00e7ici dikkatin yan\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fma belle\u011fi ve hedef y\u00f6netiminin de \u00f6nemli oldu\u011funu yaz\u0131yor. Gazzaley ve Rosen’a (2019) g\u00f6re \u00e7al\u0131\u015fma belle\u011fi, alg\u0131 ile gelecekteki eylemimiz aras\u0131ndaki bir k\u00f6pr\u00fcd\u00fcr. \u00c7al\u0131\u015fma belle\u011fi, k\u0131sa s\u00fcreli bellektir ve g\u00fcn boyu bilin\u00e7li olmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z ba\u011flant\u0131lar kurar. \u00d6rne\u011fin yukar\u0131daki \u00f6rnekteki atam\u0131z yerini belli etmemek i\u00e7in \u00e7\u00f6meldi\u011finde dere ve \u00e7al\u0131l\u0131\u011f\u0131n g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc h\u00e2l\u00e2 zihnindedir. Hedef y\u00f6netimi ise “s\u0131n\u0131rl\u0131 bir zaman i\u00e7inde birden fazla hedefe ula\u015fmaya \u00e7al\u0131\u015fmam\u0131z\u0131 olanakl\u0131 k\u0131lan bir dizi beceriden olu\u015fur.” (age s.56) Ayn\u0131 anda birden fazla g\u00f6revi y\u00fcr\u00fctebilmemizi veya g\u00f6revler aras\u0131nda ge\u00e7i\u015f yapabilmemizi sa\u011flar.<\/p>\n\n\n\n
\nBug\u00fcn m\u00fccadele etmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z dikkat da\u011f\u0131n\u0131kl\u0131\u011f\u0131n\u0131n\ntemelinde ise yukar\u0131daki \u00fc\u00e7 temel bile\u015fendeki (dikkat, \u00e7al\u0131\u015fma\nbelle\u011fi ve hedef y\u00f6netimi) i\u015flevsel s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131klar vard\u0131r. Bu\ns\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131klar, \u00f6zellikle \u00e7oklu g\u00f6revlere y\u00f6neldi\u011fimizde daha\n\u00e7ok belirginle\u015fmekte ve ya\u015fam kalitesini olumsuz etkilemektedir.\nGazzaley ve Rosen (2019), kontrol k\u0131s\u0131tlamalar\u0131ndaki fark\u0131ndal\u0131\u011f\u0131n\ndikkat da\u011f\u0131n\u0131kl\u0131\u011f\u0131yla m\u00fccadelede \u00f6nemli oldu\u011funu savunuyor\n(2019).<\/p>\n\n\n\n
\nOdaklanma ve hedefimizle ilgili olmayan fakt\u00f6rleri g\u00f6z ard\u0131\nedebilmemiz ya\u015famsald\u0131r. Buna kar\u015f\u0131 beynimiz kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kan\nt\u00fcm bilgileri ayn\u0131 anda e\u015f zamanl\u0131 yorumlama kapasitesine sahip\nde\u011fildir. Her ne kadar yukar\u0131dan a\u015fa\u011f\u0131ya hedefler koyup bunlara\nodaklansak da oda\u011f\u0131m\u0131zda olmayan her \u015feyi d\u0131\u015far\u0131da\nb\u0131rakamay\u0131z. A\u015fa\u011f\u0131dan yukar\u0131 (\u00f6rne\u011fin yeni ve dikkat \u00e7ekici\nuyaranlar) dikkatimizin da\u011f\u0131lmas\u0131na neden olur. G\u00f6zlerimiz ve\nkulaklar\u0131m\u0131z g\u00f6rsel ve i\u015fitsel uyaranlara kar\u015f\u0131 olduk\u00e7a\nhassast\u0131r. Sonu\u00e7ta su i\u00e7ebilmek i\u00e7in jaguar\u0131 kontrol eden\natam\u0131z\u0131n hayatta kalabilmek i\u00e7in yak\u0131n\u0131ndaki bir zehirli y\u0131lan\u0131\nda fark etmesi gerekir. Ancak atalar\u0131m\u0131zdan kalan bu miras, araba\ns\u00fcrerken ve yola konsantre olmu\u015fken ak\u0131ll\u0131 telefondan gelen bir\nmesaj sesiyle dikkatimizin da\u011f\u0131lmas\u0131na da neden olmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
\nAyr\u0131ca dikkatimizi tek bir noktaya yo\u011funla\u015ft\u0131rmak da sak\u0131ncal\u0131\nolabilir. Atam\u0131z\u0131n belirli bir noktaya yo\u011funla\u015fmas\u0131, oray\u0131 daha\na\u00e7\u0131k se\u00e7ik g\u00f6rmesini sa\u011flayabilir ama ya jaguar ba\u015fka bir\nyerdeyse? Bu nedenle dikkatini bir z\u0131pk\u0131n gibi de\u011fil, a\u011f gibi\nkullanmal\u0131d\u0131r (age). Araba kullan\u0131rken de sadece yola bakmak\nyeterli olmaz; aniden yola atlayabilecek yayalar\u0131 da dikkate alarak\ndikkatimizi b\u00f6l\u00fc\u015ft\u00fcrmemiz gerekir. Bu b\u00f6l\u00fc\u015ft\u00fcrme i\u015flemi\ngerekli olmakla beraber dikkatimizi b\u00f6l\u00fc\u015ft\u00fcrme becerimiz olduk\u00e7a\nk\u0131s\u0131tl\u0131d\u0131r (Ayn\u0131 anda birden fazla etkeni dikkate almam\u0131z\ngereken bilgisayar oyunlar\u0131nda bunu \u00e7ok rahat g\u00f6rebiliriz).<\/p>\n\n\n\n
\nDikkati s\u00fcrd\u00fcrme becerimiz de s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r ve yap\u0131lan i\u015fe g\u00f6re\nde\u011fi\u015febilir. \u00d6\u011frenciler, ev \u00f6devlerini yaparken veya ders\ndinlerken odaklanmakta zorlansalar da bilgisayar oyunlar\u0131nda\nbamba\u015fka, oyuna a\u015f\u0131r\u0131 odaklanan insanlar olabilir. S\u0131k\u0131c\u0131 bir\ni\u015f yap\u0131yorsak ve zar zor odakland\u0131ysak herhangi bir d\u0131\u015f etkenin\nuygun zamanda ve uygun bi\u00e7imde dikkatimizi da\u011f\u0131tmas\u0131 daha kolay\nolacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
\nGazzaley ve Rosen’in (2019) dikkatle ilgili belirtti\u011fi son k\u0131s\u0131tlama\nise onu bir yerden di\u011ferine y\u00f6nlendirmenin ve oradan geri \u00e7ekmenin\nzaman almas\u0131d\u0131r. Dikkat \u00e7elici bir uyarana bakt\u0131ktan sonra tekrar\nas\u0131l i\u015fimize odaklanmam\u0131z zaman alabilmektedir.<\/p>\n\n\n\n
\n\u00c7al\u0131\u015fma belle\u011fi de dikkat gibi s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r. Hem\nsaklayabilece\u011fi bilgi miktar\u0131 s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r hem de i\u00e7erdi\u011fi\nbilgiler zaman i\u00e7inde bozulabilmektedir. Ayr\u0131ca dikkat da\u011f\u0131lmas\u0131\nve b\u00f6l\u00fcnme gibi bozucu etkilerden olumsuz etkilenmektedir.<\/p>\n\n\n\n
\nHedef y\u00f6netimi ise \u00e7o\u011fu zaman kendimizi aldatt\u0131\u011f\u0131m\u0131z bir\ns\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131\u011fa sahiptir. Dikkat gerektiren g\u00f6revleri etkin bir\n\u015fekilde paralel i\u015fleme becerimiz k\u0131s\u0131tl\u0131d\u0131r. \u00d6rne\u011fin, hoca\ndersi anlat\u0131rken epostalar\u0131n\u0131 okuyan ve ayn\u0131 anda iki i\u015fi\nyapabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnen bir \u00f6\u011frencinin (gen\u00e7lerde olduk\u00e7a\nyayg\u0131n bir d\u00fc\u015f\u00fcncedir) dersin ucunu ka\u00e7\u0131rmas\u0131 i\u015ften bile\nde\u011fildir. Bunun yan\u0131nda bir i\u015ften di\u011ferine ge\u00e7erken, \u00f6zellikle\ndaha karma\u015f\u0131k i\u015flerde h\u0131z ve do\u011fruluk performans\u0131 d\u00fc\u015fmektedir.\nAma iyimserce ayn\u0131 anda birden fazla i\u015fi yapabilece\u011fimizi\nvarsayar\u0131z.<\/p>\n\n\n\n
\nGazzaley ve Rosen (2019, s.32), ileti\u015fim teknolojilerinin insanlar\u0131\nayn\u0131 anda birden fazla i\u015fle u\u011fra\u015fmaya itmesini a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in\ninsan\u0131n \u00f6z\u00fcnde bilgi arayan varl\u0131klar oldu\u011fu hipotezini ortaya\nat\u0131yor. Bilgi arama d\u00fcrt\u00fcm\u00fcz\u00fc tatmin etmek i\u00e7in dikkatimizi\nda\u011f\u0131tan davran\u0131\u015flarda bulunuyoruz. Nobel \u00d6d\u00fcll\u00fc ekonomist\nHerbert Simon’un s\u00f6yledi\u011fi gibi (age. s.191),<\/p>\n\n\n\n
\nBilginin neyi t\u00fcketti\u011fi olduk\u00e7a a\u00e7\u0131k: Al\u0131c\u0131s\u0131n\u0131n dikkatini\nt\u00fcketiyor. \u0130\u015fte bu y\u00fczden bu bilgi bollu\u011fu dikkat eksikli\u011fi\nyarat\u0131yor; dikkati, onu t\u00fcketebilecek say\u0131s\u0131z bilgi kayna\u011f\u0131\naras\u0131nda etkin bir \u015fekilde b\u00f6l\u00fc\u015ft\u00fcrme ihtiyac\u0131 do\u011furuyor.<\/p>\n\n\n\n
\nBir hayvan, yararland\u0131\u011f\u0131 yiyecek kayna\u011f\u0131 t\u00fckenmeden ba\u015fka bir\nkaynak bulmal\u0131d\u0131r. Ancak yeni kaynak aray\u0131\u015f\u0131n\u0131n da bir maliyeti\nolaca\u011f\u0131ndan halihaz\u0131rdaki kaynaktan en uygun zamanda ayr\u0131lmal\u0131d\u0131r.\nBu beceri, hayvan\u0131n hayatta kalma \u015fans\u0131n\u0131 art\u0131r\u0131r. Atalar\u0131m\u0131z\u0131n\nve di\u011fer canl\u0131lar\u0131n yiyecek kaynaklar\u0131n\u0131 bulup kullanmas\u0131na ek\nolarak biz de bilgi ihtiyac\u0131m\u0131z\u0131 tatmin i\u00e7in bilgi kaynaklar\u0131\nar\u0131yoruz. Normal ko\u015fullarda bir insan\u0131n belirli bir bilgi\nkayna\u011f\u0131ndan yararlanmas\u0131 ve en uygun zamanda ba\u015fka birine\ny\u00f6nelmesi gerekir. Fakat g\u00fcn\u00fcm\u00fcz teknolojisinin yaratt\u0131\u011f\u0131\nbilgi kayna\u011f\u0131 \u00e7e\u015fitlili\u011fi ve ba\u015fka kaynaklara ge\u00e7i\u015f\nmaliyetinin azalmas\u0131 \u00e7ok daha k\u0131sa bir s\u00fcrede bir kaynaktan\ndi\u011ferine atlamam\u0131za neden oluyor. Bunun yan\u0131nda son zamanlarda\nbilgi arama faaliyeti i\u00e7inde can s\u0131k\u0131nt\u0131s\u0131 ve kayg\u0131n\u0131n artmas\u0131\nmevcut bir bilgi kayna\u011f\u0131nda kalma s\u00fcremizi de azalt\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n
\nDolay\u0131s\u0131yla dikkat da\u011f\u0131n\u0131kl\u0131\u011f\u0131n\u0131 tart\u0131\u015f\u0131rken bilgiye a\u00e7\nbir halde, s\u0131n\u0131rl\u0131 kapasitemizle (!) s\u0131k s\u0131k bizi hedefimizden\nsapt\u0131rabilecek dikkat da\u011f\u0131t\u0131c\u0131 unsurlara maruz kald\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131\nunutmamak gerekiyor. \u00d6zellikle de d\u0131\u015f etkenleri bask\u0131layarak g\u00f6z\nard\u0131 etmede yetersiziz. Asl\u0131nda tam olarak yetersizlik de\ndiyemeyiz, atalar\u0131m\u0131z\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrsek bunun hayatta kalmaya\nyard\u0131mc\u0131 \u00f6zelliklerden biri oldu\u011fu da s\u00f6ylenebilir (‘that is not\na bug that is a feature’). Bu nedenle, teknoloji (daha do\u011frusu\nileti\u015fim teknolojileri) tek ba\u015f\u0131na dikkat da\u011f\u0131n\u0131kl\u0131\u011f\u0131n\u0131n\nnedeni olmamakla beraber dikkat da\u011f\u0131n\u0131kl\u0131\u011f\u0131n\u0131 k\u0131\u015fk\u0131rtan bir\netken. Son y\u0131llarda \u00fc\u00e7 \u00f6nemli teknoloji dikkatimizi olumsuz\netkiledi : \u0130nternet, sosyal medya ve ak\u0131ll\u0131 telefonlar. Fakat\nyaz\u0131n\u0131n devam\u0131nda g\u00f6rece\u011fimiz gibi dikkat da\u011f\u0131t\u0131c\u0131\nteknolojiler sadece bu ileti\u015fim teknolojileriyle s\u0131n\u0131rl\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131\ngibi s\u00f6z konusu teknolojileri bug\u00fcnk\u00fcnden farkl\u0131 bi\u00e7imde\ntasarlamak da m\u00fcmk\u00fcnd\u00fc. \n<\/p>\n\n\n\n
\nSosyal medyadaki iletileri kontrol etmeye ba\u015flad\u0131k m\u0131 \u00e7\u0131kmak zor\noluyor. Bilgisayar oyunlar\u0131 ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131k yap\u0131yor, b\u0131rakam\u0131yoruz.\nYoutube, \u00f6yle videolar \u00f6neriyor ki dakikalarca bir videodan\ndi\u011ferine atl\u0131yoruz. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu uygulamalar\u0131n arkas\u0131ndaki ama\u00e7\nzaten kullan\u0131c\u0131y\u0131 olabildi\u011fince uygulama ba\u015f\u0131nda tutmak.\nBilgisayar bilimci Jeff Hammerbacher’in 2011’de s\u00f6yledi\u011fi gibi bir\nku\u015fa\u011f\u0131n en keskin zekalar\u0131 vakitlerini insanlar\u0131 reklamlara daha\n\u00e7ok t\u0131klar hale nas\u0131l getireceklerini d\u00fc\u015f\u00fcnmekle harcad\u0131lar\n(https:\/\/www.bloomberg.com\/news\/articles\/2011-04-14\/this-tech-bubble-is-different).\nHala da devam ediyorlar…<\/p>\n\n\n\n
\nDolay\u0131s\u0131yla sosyal medya ya da ak\u0131ll\u0131 telefon dikkat da\u011f\u0131t\u0131yor\ndemeden \u00f6nce kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z uygulamalar\u0131n zaten dikkatimizi ele\nge\u00e7irmek i\u00e7in tasarland\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6z ard\u0131 etmemek gerekiyor.\nTim Wu’nun Dikkat Tacirleri<\/em> adl\u0131 kitab\u0131nda anlatt\u0131\u011f\u0131 gibi\n“bedava cazibe merkezleri yaratarak hedef kitleyi bir arada\ntoplamak ve kitlenin dikkatini en fazla paray\u0131 verene satmak”\n19. y\u00fczy\u0131ldan beri uygulanan ve s\u00fcrekli geli\u015fen bir i\u015f modeli.\nDikkat tacirli\u011fi, kimi zaman yeni ileti\u015fim teknolojiyle beraber\nfarkl\u0131 \u015fekillerde kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kt\u0131 kimi zaman da tepkiler\nkar\u015f\u0131s\u0131nda geri \u00e7ekilmek zorunda kald\u0131. Ama temel strateji hep\nayn\u0131yd\u0131 g\u00f6steri\u015fli, daha parlak, daha deh\u015fet verici uyar\u0131c\u0131larla\ninsanlar\u0131n dikkatini \u00e7ekmek. \u0130\u015fin k\u00f6t\u00fcs\u00fc, bu i\u015f modelini\ns\u0131n\u0131rlay\u0131c\u0131 bir etik ilke de yoktu, hep daha c\u00fcretkar ad\u0131mlar\nat\u0131ld\u0131.<\/p>\n\n\n\n 1833’te Benjamin Day, o zaman\u0131n gazetelerinden farkl\u0131 olarak gazetesine reklam alarak gazetesini daha ucuza ve daha geni\u015f bir kitleye satabilece\u011fini fark etti. Gazete hem ucuzdu hem de okuyucuyu kendisine \u00e7eken hikayeler i\u00e7eriyordu. Bug\u00fcn bize ola\u011fan gelse de o zaman i\u00e7in riskli bir modeldi. <\/p>\n\n\n\n \nDay\u2019den bug\u00fcne, dikkat tacirleri iki temel sorunla u\u011fra\u015fmak\nzorunda kald\u0131lar. Birinci sorun, insanlar\u0131n zamanla bir uyar\u0131c\u0131ya\na\u015fina hale gelmesiyle bunlar\u0131 daha rahat g\u00f6z ard\u0131 edebilmesiydi.\nBundan dolay\u0131, bir zamanlar \u00e7ekici g\u00f6r\u00fcnen ve dikkat \u00e7eken\n\u015feyler art\u0131k yok say\u0131lmaya ba\u015fland\u0131\u011f\u0131nda hep daha c\u00fcretkar\nhamleler geldi. \u00d6rne\u011fin, Day’inki gibi gazeteler \u00e7\u0131kt\u0131k\u00e7a\ngazeteler daha sansasyonel ve kimi zaman uydurma haberlere\nba\u015fvurdular. \u0130kinci sorun ise dikkatinin k\u00f6t\u00fcye kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131\n(aptal yerine kondu\u011fu veya aldat\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131) fark eden hedef\nkitlenin, “art\u0131k yeter” diyerek tacirlerin i\u015f modelini\naksatabilmesi ve dikkat tacirlerini geri ad\u0131m atmaya zorlamas\u0131yd\u0131.\n\u00d6rne\u011fin, 19. y\u00fczy\u0131l ba\u015f\u0131nda insanlar\u0131n dikkatini \u015fehrin d\u00f6rt\nyan\u0131na ast\u0131klar\u0131 posterlerle ele ge\u00e7irmek isteyen tacirlerin i\u015f\nmodeli bir s\u00fcre sonra b\u00fcy\u00fck itirazlarla kar\u015f\u0131la\u015fm\u0131\u015f, \u015fehir\ny\u00f6netimi posterlerin as\u0131labilece\u011fi yerleri s\u0131n\u0131rland\u0131rmak\nzorunda kalm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n\n\n\n Dikkat tacirleri, her yeni teknolojiyle beraber, ya\u015fam\u0131m\u0131za girmenin yeni yollar\u0131n\u0131 arad\u0131lar. ABD’nin eski ba\u015fkanlar\u0131ndan Herbert Hoover, 1922’de (o zaman hen\u00fcz ticaret bakan\u0131yd\u0131) Birinci Washington Radyo Konferans\u0131’nda yapt\u0131\u011f\u0131 konu\u015fmada “halka hizmet i\u00e7in, haberleri duyurmak i\u00e7in, kaliteli e\u011flence ve e\u011fitim i\u00e7in, halk\u0131 \u00f6nem derecesi y\u00fcksek ticari konularda bilgilendirmek i\u00e7in kullan\u0131labilecek bu denli harika bir f\u0131rsat\u0131n, reklamc\u0131l\u0131\u011f\u0131n gevezeli\u011fi i\u00e7inde kaybolup gitmesine izin vermek tasavvur edilemez.” diyordu. Ayr\u0131ca New York’un en b\u00fcy\u00fck sinema salonunun sahibi Samuel “Roxy” Rothapfel gibi reklamlar\u0131n radyoya uygun olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, radyo \u00fczerinden ayakkab\u0131 ya da ba\u015fka bir \u015fey sat\u0131lmak istenirse kimsenin radyo dinlemeyece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnenler de vard\u0131 (age s. 104).<\/p>\n\n\n\n \nBelirli saatlerde t\u00fcm aile sessizlik i\u00e7inde bir radyonun etraf\u0131nda\nbir araya geliyor ve kendini bu b\u00fcy\u00fcl\u00fc kutuya b\u0131rak\u0131yordu.\n\u015eirketler ilk ba\u015fta sadece dolayl\u0131 yollardan (baz\u0131 programlara\nsponsor olarak) dinleyiciye ula\u015fabiliyorlard\u0131. Do\u011frudan yapt\u0131\u011f\u0131\ni\u015fle ilgili program haz\u0131rlayan (Gilette, “sakal\u0131n tarihi”\n\u00fczerine bilgilendirici bir programa sponsordu) \u015firketlerin say\u0131s\u0131\nazd\u0131. \u015eirketler \u00e7o\u011funlukla m\u00fczikal programlara sponsor olarak\nreklamlar\u0131n\u0131 yap\u0131yordu. Dikkat tacirleri, ilk ba\u015fta baz\u0131\nprogramlar\u0131n daha \u00e7ok insan\u0131 radyo ba\u015f\u0131na toplayabildi\u011fini ve\nbu dinleyici kitlesinin dikkatini satabileceklerini fark ettiler.\nDikkat, art\u0131k radyo yay\u0131nc\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u00fcr\u00fcn\u00fc olmu\u015ftu. B\u00f6ylece\ndikkat tacirleri, d\u0131\u015far\u0131da yapt\u0131klar\u0131n\u0131 insanlar\u0131n evlerinde\nde yapabilmeye ba\u015flad\u0131lar. Program i\u00e7ine yerle\u015ftirilen reklamlar\nartt\u0131 ve neredeyse reklam aras\u0131nda program yay\u0131nlan\u0131r oldu.<\/p>\n\n\n\n \nDikkat tacirleri, 1930’larda zor g\u00fcnler ya\u015famalar\u0131na ra\u011fmen II.\nD\u00fcnya Sava\u015f\u0131 sonras\u0131 artan t\u00fcketici harcamalar\u0131 ve televizyonla\nberaber toparland\u0131lar. Radyonun yerini alan televizyon insan zihnine\ndaha net ve dolays\u0131z eri\u015fim olana\u011f\u0131 sa\u011fl\u0131yordu. “Bay\nKi\u015fisel Motivasyon” olarak tan\u0131nan ve pazarlama sorunu olan\n\u015firketlere dan\u0131\u015fmanl\u0131k yapan Ernest Dichter’in s\u00f6zleri\nreklamc\u0131l\u0131\u011f\u0131n geldi\u011fi noktay\u0131 a\u00e7\u0131kl\u0131yordu. Dichter,\nreklamc\u0131l\u0131\u011f\u0131n yaln\u0131zca bir \u00fcr\u00fcn hakk\u0131nda bilgi vermek i\u00e7in\nde\u011fil insan\u0131n g\u00fcd\u00fclerini ve arzular\u0131n\u0131 manip\u00fcle etmek i\u00e7in\nvar oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyordu. Dichter’a g\u00f6re reklamlar, insanlar\u0131n\nsat\u0131n almaktan ka\u00e7\u0131nd\u0131klar\u0131 \u00fcr\u00fcnlere ihtiya\u00e7 duymas\u0131n\u0131\nsa\u011flayabilirdi. \u0130nsanlar\u0131n televizyon hakk\u0131ndaki karma\u015f\u0131k\nduygular\u0131n\u0131 Orson Welles’in s\u00f6zleri \u00f6zetliyordu:<\/p>\n\n\n\n \n “Televizyondan nefret\nediyorum. F\u0131st\u0131k yemekten nefret etti\u011fim gibi nefret ediyorum\ntelevizyondan. Ba\u015flad\u0131m m\u0131 b\u0131rakam\u0131yorum f\u0131st\u0131k yemeyi.”<\/p>\n\n\n\n \nTelevizyonculukta daha \u00f6nce gazetecilik ve radyoculukta oldu\u011fu,\ndaha sonra da internette olaca\u011f\u0131 gibi izleyicilerin dikkatini daha\ny\u00fcksek k\u00e2rla satmaya\n\u00e7al\u0131\u015fmak d\u0131\u015f\u0131nda bir rekabet yoktu. Bu nedenle, bir yandan\nreklamlar giderek \u00e7o\u011fal\u0131rken di\u011fer yandan programlar\u0131n i\u00e7erik\nve mant\u0131klar\u0131 reklamlara daha uygun hale getiriliyordu (age s.175)<\/p>\n\n\n\n \nDikkat tacirlerinin amac\u0131 okuyucuyu, dinleyiciyi, izleyiciyi ve\nkullan\u0131c\u0131y\u0131 olabildi\u011fince gazete, radyo, televizyon ve bilgisayar\nba\u015f\u0131nda tutarak onu iknaya haz\u0131r hale getirmekti. Kullan\u0131lan\ny\u00f6ntemler hep bir \u00f6ncekinin daha geli\u015fmi\u015f versiyonuydu. Ama\nrekabet artt\u0131k\u00e7a gazeteler ilgiyi \u00e7ekmek i\u00e7in daha c\u00fcretkar,\nkimi zaman da ger\u00e7ek d\u0131\u015f\u0131 haberler yay\u0131nlamaya ba\u015flad\u0131lar.\nYalan haberlerle okuyucular\u0131n dikkatini \u00e7ekebiliyorlard\u0131.\nG\u00fcn\u00fcm\u00fczde Google veya Facebook, bu gazeteler gibi bilin\u00e7li olarak\nyalan haber \u00fcretmiyorlar. Fakat t\u0131k say\u0131s\u0131n\u0131 art\u0131rmay\u0131\nhedefleyen algoritmalar insanlar\u0131 yalan haberlere y\u00f6nlendirebiliyor.\nTelevizyonlar, kullan\u0131c\u0131y\u0131 ekran ba\u015f\u0131nda tutmak i\u00e7in i\u00e7eri\u011fi\nhep daha u\u00e7lara ta\u015f\u0131d\u0131lar. Bug\u00fcn de Zeynep T\u00fcfek\u00e7i’nin TED\nkonu\u015fmas\u0131nda s\u00f6yledi\u011fi gibi Youtube algoritmalar\u0131 sayesinde\nvejetaryenlikle ilgili bir video izlerken k\u0131sa bir s\u00fcre sonra vegan\nvideolar\u0131 izlemeye ba\u015flayabiliyorsunuz\n(https:\/\/www.ted.com\/talks\/zeynep_tufekci_we_re_building_a_dystopia_just_to_make_people_click_on_ads<\/a>).\n<\/p>\n\n\n\n \nBug\u00fcn yapay \u00f6\u011frenmeyle geli\u015ftirilen \u00e7\u00f6z\u00fcmlerin ilk s\u00fcr\u00fcmleri,\n1970\u2019lerde filizlenmeye ba\u015flad\u0131. 1960’larda, daha bilgisayarlar\nbu kadar geli\u015fmemi\u015fken idealist bir akademisyen olan Jonathan\nRobbin, veriyi ve bilgiyi insanl\u0131k yarar\u0131na kullanabilece\u011fine\ninan\u0131yordu. Ama Wu’nun (2017) da belirtti\u011fi gibi o da bir s\u00fcre\nsonra d\u00fcnyay\u0131 kurtarmak amac\u0131yla yola \u00e7\u0131kan daha sonra bu\n\u00e7abalar\u0131n\u0131 para kazanmaya \u00e7eviren akademisyenlerden biri\nolacakt\u0131. Robin, 1978’de PRIZM (Snowden’\u0131n if\u015falar\u0131yla ortaya\n\u00e7\u0131kan k\u00fcresel g\u00f6zetim program\u0131n\u0131n ad\u0131 da PRISM’di) ad\u0131n\u0131\nverdi\u011fi \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131yla (Posta Kodu Bazl\u0131 Potansiyel Puanlama\nEndeksi) ABD n\u00fcfusunu, 40 alt k\u00fcmeye ay\u0131rm\u0131\u015ft\u0131. Bug\u00fcn bize\nola\u011fan gelebilir, ama o zaman genel e\u011filim Amerikan halk\u0131n\u0131 tek\nbir grupta ele almakt\u0131. Robin, bilgisayar\u0131n\u0131 y\u00fcz binlerce posta\nkodunu profillemek i\u00e7in kullanm\u0131\u015f ve sonu\u00e7ta “Bohem\nKar\u0131\u015f\u0131m”, “Silahlar ve Kamyonetler”, “Gen\u00e7\n\u015eehirliler” gibi kategoriler yaratm\u0131\u015ft\u0131. \u00d6rne\u011fin “Bohem\nKar\u0131\u015f\u0131m” i\u00e7inde, “hi\u00e7 evlenmemi\u015f ya da bo\u015fanm\u0131\u015flar,\ngen\u00e7 T\u00fcrkler, ya\u015f\u0131 daha b\u00fcy\u00fck profesyoneller ve Sandinista\nyarar\u0131na dans geceleri d\u00fczenleyen zenci ve beyazlar” yer\nal\u0131yordu. PRIZM projesi, ulusun ayn\u0131 \u00f6zelliklere sahip bir b\u00fct\u00fcn\nolmad\u0131\u011f\u0131 \u00e7e\u015fitli k\u0131r\u0131lganl\u0131klar, hassasiyetler ve arzular\ni\u00e7eren bir mozaik oldu\u011funu g\u00f6stermi\u015fti. Ama en \u00f6nemlisi,\nreklamc\u0131lar\u0131n en b\u00fcy\u00fck sorunu olan “insanlar\u0131n zamanla bir\nuyar\u0131c\u0131ya a\u015fina hale gelmesi” olgusunu a\u015fmak i\u00e7in yeni bir\nyol sunmas\u0131yd\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc Wu’nun (2017) vurgulad\u0131\u011f\u0131 gibi\ninsanlar\u0131n kendilerine \u00f6zel tasarlanm\u0131\u015f reklamlar\u0131 g\u00f6rmezden\ngelmesi daha b\u00fcy\u00fck bir \u00e7aba gerektiriyordu. \n<\/p>\n\n\n\n \nPRIZM’den sonra insanlar hakk\u0131nda olabildi\u011fince veri toplayarak\nonlar hakk\u0131nda daha kesin bilgiler elde etmek, b\u00f6ylece yaln\u0131z\nistediklerini de\u011fil, isteyebilecekleri (ama kendilerinin bile\nfark\u0131nda olmad\u0131\u011f\u0131) \u015feyleri tahmin etmek ve insanlara buna\ny\u00f6nelik m\u00fcdahalelerde bulunmak temel bir strateji oldu. Ak\u0131ll\u0131\ntelefonlar\u0131n her zaman yan\u0131m\u0131zda olmas\u0131yla dikkat tacirleri hem\ndaha \u00e7ok \u015fey \u00f6\u011frenmeye ba\u015flad\u0131lar hem de m\u00fcdahale etme\n(dikkatimizi \u00e7ekme, daha do\u011frusu da\u011f\u0131tma) olanaklar\u0131n\u0131\nart\u0131rd\u0131lar. \n<\/p>\n\n\n\n \nDijital teknolojiler, s\u0131n\u0131rl\u0131 kapasitemize bask\u0131 yaparak\ndikkatimizi da\u011f\u0131t\u0131yor, \u00e7oklu g\u00f6reve ve g\u00f6rev ge\u00e7i\u015flerine\ns\u00fcr\u00fckl\u00fcyor. Gazzaley ve Rosen (2019, s. 251), fazla dikkat\ngerektirmeyen durumlarda d\u0131\u015f kaynakl\u0131 b\u00f6l\u00fcnmelerin can\ns\u0131k\u0131nt\u0131s\u0131n\u0131 azaltt\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve daha keyifli zaman ge\u00e7irmemize\nyard\u0131mc\u0131 oldu\u011funu belirtiyor. Fakat d\u00fc\u015f\u00fcnmeyi gerektiren\nproblemler, riski y\u00fcksek i\u015fler, kritik veya zaman s\u0131k\u0131nt\u0131s\u0131\nolan i\u015fler s\u00f6z konusu oldu\u011funda hayat\u0131m\u0131z\u0131 olumsuz\netkiliyorlar. Araba s\u00fcrerken dikkatimiz da\u011f\u0131l\u0131yor, derse\nkonsantre olam\u0131yoruz ve i\u015fteki performans\u0131m\u0131z d\u00fc\u015f\u00fcyor. \n<\/p>\n\n\n\n \nKar\u015f\u0131m\u0131zda bizi ba\u011flant\u0131lara t\u0131klamaya y\u00f6nlendirmek ve\ndikkatimizi ele ge\u00e7irmek isteyen \u00e7ok ak\u0131ll\u0131 m\u00fchendisler var.\n\u0130nternet, sosyal medya ve ak\u0131ll\u0131 telefonlar\u0131n dikkat da\u011f\u0131t\u0131c\u0131\n\u00f6zellikleri var. Ama bu \u00f6zellikleri daha b\u00fcy\u00fck bir sorun haline\ngetiren (radyo ve televizyonda oldu\u011fu gibi) dikkat tacirlerinin\nileti\u015fim teknolojilerin tasar\u0131mlar\u0131na m\u00fcdahaleleri. Bu\nteknolojileri kullanmaya devam etti\u011fimiz (ba\u015fka bir \u015fans\u0131m\u0131z\noldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcyorum) s\u00fcrece dikkat tacirlerinin hedefinde\nolaca\u011f\u0131z. Ama en az\u0131ndan bu teknolojilerin dikkat da\u011f\u0131t\u0131c\u0131\netkilerini azaltabiliriz.<\/p>\n\n\n\n \n\u0130\u015fe ak\u0131ll\u0131 telefon uygulamalar\u0131na ne kadar vakit harcad\u0131\u011f\u0131m\u0131za\ndikkat ederek ba\u015flayabiliriz. Acaba g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn ne kadar\u0131n\u0131\nInstagram, Facebook, Twitter vb uygulamalarla ge\u00e7iriyoruz?<\/p>\n\n\n\n \n\u00c7al\u0131\u015f\u0131rken, i\u015fimizle ilgili olmayan taray\u0131c\u0131 pencerelerini\nkapatmak da yararl\u0131 bir davran\u0131\u015f. Gazzaley ve Rosen (2019, s.\n262), Web’de ara\u015ft\u0131rma yaparken kullanmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z sayfalar\u0131\na\u015fa\u011f\u0131 indirmenin dikkat da\u011f\u0131t\u0131c\u0131 unsurlara davetiye \u00e7\u0131karmak\noldu\u011funu belirtiyor. Taray\u0131c\u0131larda a\u00e7t\u0131\u011f\u0131m\u0131z sekmeler,\ndikkatimizi ele ge\u00e7irmek i\u00e7in haz\u0131r bekliyor.<\/p>\n\n\n\n \nEpostalar dikkat da\u011f\u0131t\u0131c\u0131 unsurlar\u0131n ve b\u00f6l\u00fcnmelerin ba\u015f\u0131nda\ngeliyor. Bir b\u00f6l\u00fcnme sonras\u0131 i\u015fe tekrar konsantre olmak i\u00e7in\nkayda de\u011fer bir zaman gerekiyor. Ara\u015ft\u0131rmalar, mesajlar\u0131m\u0131z\u0131\n(yaln\u0131z eposta de\u011fil, sosyal medya ve di\u011fer mesajla\u015fma i\u00e7in de\nge\u00e7erli) s\u00fcrekli kontrol etmektense kontrol\u00fc az say\u0131da ve g\u00fcn\u00fcn\nbelirli zamanlar\u0131nda yapman\u0131n stresi azaltt\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor. \n<\/p>\n\n\n\n \n\u00c7o\u011fu zaman can s\u0131k\u0131nt\u0131s\u0131ndan telefonu elimize al\u0131yoruz.\nGazzaley ve Rosen (2019, s. 265), teknolojinin can s\u0131k\u0131nt\u0131s\u0131n\u0131n\nba\u015f g\u00f6sterme s\u00fcresini k\u0131salt\u0131yor olabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor:\n“Video oyunlar\u0131n\u0131n, mesajlar\u0131n ve e-posta trafi\u011finin h\u0131zl\u0131\ntemposu, yava\u015f tempolu aktivitelere y\u00f6nelik tahamm\u00fcl\u00fcm\u00fcz\u00fc\nazalt\u0131yor olabilir.” Gazzaley ve Rosen (2019), molalar\naras\u0131ndaki \u00e7al\u0131\u015fma s\u00fcrelerini yava\u015f yava\u015f art\u0131rarak molalar\u0131\ny\u00f6netmeyi deneyebilece\u011fimizi s\u00f6yl\u00fcyor. Ayr\u0131ca molalarda\nolabildi\u011fince dikkat da\u011f\u0131t\u0131c\u0131 teknolojilerden uzak durmaya\n\u00e7al\u0131\u015fmak bir \u015fiir ya da f\u0131kra okumak, bo\u015f bo\u015f hayallere\ndalmak, hafif egzersizler yapmak da yararl\u0131 olacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n \nTeknoloji bir \u015feyleri ka\u00e7\u0131rma kayg\u0131s\u0131n\u0131 tetikliyor. Gazzaley ve\nRosen’in (2019) \u00f6nerdi\u011fi gibi e-postalar\u0131m\u0131za s\u0131k s\u0131k bakmamaya\n\u00e7al\u0131\u015fsak bile bir s\u00fcre sonra “acaba acil yan\u0131t bekleyen bir\neposta m\u0131 var?” gibi sorular i\u00e7imizi kemirecektir. Gazzaley ve\nRosen (2019) buna kar\u015f\u0131 “epostalar\u0131ma 90 dakikada bir\nbak\u0131yorum” (ya Knuth gibi alt\u0131 ayda bir) planlar\u0131m\u0131z\u0131\n\u00e7evremizle payla\u015fman\u0131n kayg\u0131y\u0131 azaltabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor.\nBunun yan\u0131nda hen\u00fcz ara\u015ft\u0131rmalarla do\u011frulanmam\u0131\u015f olmas\u0131na\nkar\u015f\u0131n meditasyon ve egzersizin bir \u015feyleri ka\u00e7\u0131rma korkumuzu\nazaltabilece\u011fi iddialar\u0131 da var.<\/p>\n\n\n\n \nGazzaley ve Rosen’\u0131n (2019) “Da\u011f\u0131n\u0131k Zihin” adl\u0131\nkitab\u0131nda bunlar gibi \u00e7ok say\u0131da \u00f6neri var. Yararl\u0131\nolabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Ama daha \u00f6nce de belirtti\u011fim gibi\nsorun soyut olarak bu teknolojilerde de\u011fil, bu teknolojilerin\ninsanlar\u0131n dikkatini ele ge\u00e7irmek ve satmak \u00fczere tasarlanmas\u0131nda.\nBuna kar\u015f\u0131 m\u00fccadele etmek ve g\u00f6zetim \u015firketlerinin i\u015f\nmodellerini sorgulamak, sorgulatmak gerekiyor.<\/p>\n\n\n\n \nAyr\u0131ca Evgeny Morozov’un The Syllabus’\u0131 gibi yarat\u0131c\u0131\n\u00e7al\u0131\u015fmalarla \u015firketlerin i\u015f modellerinde \u00e7atlaklar\nyarat\u0131labilir. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde hangi bilgilere eri\u015febilece\u011fimize\nkarar veren \u015firketlerin i\u015f modeli reklamc\u0131l\u0131\u011fa dayan\u0131yor. Bu\nnedenle reklam geliri getiren, daha \u00e7ok t\u0131k alan (ya da alabilecek)\ni\u00e7erikler daha g\u00f6r\u00fcn\u00fcr yap\u0131l\u0131yor. \u00d6rne\u011fin, COVID-19 \u00fczerine\nbir ara\u015ft\u0131rma yapmak istedi\u011finizde kar\u015f\u0131m\u0131za binlerce makale ve\nhaber geliyor. Bunlardan hangisinin okumaya de\u011fer oldu\u011funa karar\nvermek zor oldu\u011fu gibi baz\u0131 yararl\u0131 makaleler arama sonu\u00e7lar\u0131nda\nhi\u00e7 \u00e7\u0131km\u0131yor ya da \u00e7ok arka sayfalarda kal\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n \nMorozov\u2019un liderli\u011finde y\u00fcr\u00fct\u00fclen The <\/em>Syllabus<\/em>,\n\u00e7e\u015fitli kaynaklardan (bilimsel yay\u0131nlar\u0131 basanlar, \u00fcniversiteler)\n toplad\u0131\u011f\u0131 enformasyonu (bilimsel makale, yeni \u00e7\u0131kan kitaplar,\ng\u00fcncel makaleler, podcastler, videolar) kategorilendiriyor ve\nderecelendiriyor. Bu \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 enerjiden post fa\u015fizm ve a\u015f\u0131r\u0131\nsa\u011f\u0131n y\u00fckseli\u015fine, teknolojinin jeopoliti\u011finden finansa kadar 60\ntema i\u00e7in yap\u0131yor. \u0130lk ad\u0131m, bilgisayarlar taraf\u0131ndan\nger\u00e7ekle\u015ftiriliyor ve ikinci ad\u0131mda Morozov ve yard\u0131mc\u0131lar\u0131\ntoplanan kaynaklar\u0131 g\u00f6zden ge\u00e7irerek en okunmaya, dinlemeye ve\nizlemeye de\u011fer olanlar\u0131 se\u00e7iyorlar (Bu saatlerce okumak, izlemek\nve dinlemek anlam\u0131na geliyor! ) Se\u00e7ilen\ni\u00e7erik her hafta abonelere (\u00fccretsiz) g\u00f6nderiliyor.<\/p>\n\n\n\n \nSistemin ne kadar kullan\u0131\u015fl\u0131\noldu\u011funu g\u00f6rmek i\u00e7in COVID-19 hakk\u0131ndaki i\u00e7eri\u011fe bakabilirsiniz\n(https:\/\/covid19syllabus.substack.com\/archive?sort=new<\/a>).\nAbonelik i\u00e7in: https:\/\/the-syllabus.com\/forms\/subscribe\/<\/a><\/p>\n\n\n\n \nAl\u00e7ak g\u00f6n\u00fcll\u00fc, \u00e7ok emek isteyen, ama Wikipedia\u2019dan sonra\ng\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm en de\u011ferli \u00e7al\u0131\u015fmalardan biri (Di\u011fer \u00f6nemli bir\n\u00e7al\u0131\u015fma Sci-Hub: Bkz.\nhttps:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2017\/05\/01\/kurucusu-alexandra-elbakyan-ile-soylesi-bilimsel-literature-korsan-acik-erisim-sci-hub\/)<\/p>\n\n\n\n \nKaynaklar<\/strong><\/p>\n\n\n\n Gazzaley, A. ve Rosen, L. D. (2019). Da\u011f\u0131n\u0131k Zihin: Y\u00fcksek Teknoloji D\u00fcnyas\u0131nda Kadim Beyinler (\u00e7ev. Aysun Babacan). Metis Yay\u0131nlar\u0131<\/p>\n\n\n\n \nWu, T. (2017). Dikkat Tacirleri: \u0130nsan Zihnine Girmek \u0130\u00e7in Verilen\nAmans\u0131z M\u00fccadele (\u00e7ev.Ba\u015fak Karal). theKitap \u0130leti\u015fim\/Medya<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Kula\u011f\u0131m\u0131z telefonda. Yeni mesaj uyar\u0131s\u0131yla yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z i\u015fi yar\u0131da b\u0131rak\u0131yor ve hemen telefonumuza sar\u0131l\u0131yoruz. Gelen mesaj\u0131 okuduktan sonra sosyal medya hesaplar\u0131m\u0131z\u0131 kontrol etmeyi de ihmal etmiyoruz.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[25,14,30,116,298],"tags":[373,377,375,312,376,374],"class_list":["post-714","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-gozetim","category-mahremiyet","category-sosyal-aglar","category-teknoloji-tarihi","category-yapay-zeka","tag-dikkat","tag-dikkat-daginikligi","tag-dikkat-tacirleri","tag-hedefli-reklamcilik","tag-infomanyak","tag-reklamcilik"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/714","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=714"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/714\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":717,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/714\/revisions\/717"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=714"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=714"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=714"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}Dikkat\nTacirlerine Kar\u015f\u0131 Ne Yapabiliriz?<\/h2>\n\n\n\n