{"id":719,"date":"2020-08-30T21:53:04","date_gmt":"2020-08-30T18:53:04","guid":{"rendered":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/?p=719"},"modified":"2020-08-30T22:26:53","modified_gmt":"2020-08-30T19:26:53","slug":"web-2-0-demokrasisinden-geriye-kalan","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/?p=719","title":{"rendered":"Web 2.0 Demokrasisinden Geriye Kalan"},"content":{"rendered":"\n<p> Web 2.0, on y\u0131l \u00f6nceki bir tart\u0131\u015fma konusu. Web 2.0 terimi ilk kez bir web tasar\u0131mc\u0131s\u0131 ve yazar olan Darcy DiNucci taraf\u0131ndan kullan\u0131ld\u0131. DiNucci, 1999 y\u0131l\u0131nda yay\u0131mlanan bir yaz\u0131s\u0131nda webin ki\u015fisel bilgisayar\u0131n d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kaca\u011f\u0131n\u0131; webe, televizyondan, arabadan ve cep telefonundan eri\u015filebilece\u011fini savunuyordu. DiNucci, \u00e7ok ilerisini \u00f6ng\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fc (<a href=\"http:\/\/darcyd.com\/fragmented_future.pdf\">http:\/\/darcyd.com\/fragmented_future.pdf<\/a>). <\/p>\n\n\n\n<!--more-->\n\n\n\n<p>\nBundan be\u015f y\u0131l sonra, O&#8217;Reilly Media ve MediaLive taraf\u0131ndan\nd\u00fczenlenen konferansta ise Web 2.0, daha yak\u0131n bir de\u011fi\u015fime\ni\u015faret etmek i\u00e7in kullan\u0131l\u0131yordu. Web 2.0 ile beraber web, tek\ny\u00f6nl\u00fc bir yay\u0131n ortam\u0131 olmaktan \u00e7\u0131k\u0131yor, eski webin sadece\nokunabilir ortam\u0131 art\u0131k hem okunabilir hem de yaz\u0131labilir hale\ngeliyordu. Web 2.0&#8217;\u0131n ay\u0131rt edici \u00f6zellikleri \u015funlard\u0131\n(Murugesan, 2009):<\/p>\n\n\n\n<p>\n\u2022 Esnek web tasar\u0131m\u0131 ve\nkolay g\u00fcncellenebilirlik,<\/p>\n\n\n\n<p>\n\u2022 Zengin kullan\u0131c\u0131\naray\u00fczleri,<\/p>\n\n\n\n<p>\n\u2022 Birlikte \u00e7al\u0131\u015fmaya ve\nortak akla verilen de\u011fer,<\/p>\n\n\n\n<p>\n\u2022 Ayn\u0131 ilgi alan\u0131na sahip\ninsanlardan olu\u015fan sosyal a\u011flar\u0131n kurulmas\u0131,<\/p>\n\n\n\n<p>\n\u2022 Var olan uygulamalar\u0131n\ndi\u011fer uygulamalarla birle\u015ftirilerek ya da iyile\u015ftirilerek daha\ni\u015flevsel hale getirilmesi,<\/p>\n\n\n\n<p>\n\u2022 Ademi merkeziyet\u00e7ilik ya\nda merkezin daha az g\u00f6r\u00fcn\u00fcr ve m\u00fcdahale eder olmas\u0131<\/p>\n\n\n\n<p>\nBa\u015fta Wikipedia olmak \u00fczere \u00e7e\u015fitli wikiler, bloglar, sosyal\na\u011flar, Youtube, Flickr vb siteler Web 2.0&#8217;\u0131n y\u0131ld\u0131zlar\u0131 oldular.\n1982&#8217;de ki\u015fisel bilgisayar\u0131 y\u0131l\u0131n ki\u015fisi se\u00e7en Time dergisi,\n2006&#8217;da y\u0131l\u0131n ki\u015fisi olarak wikileri, sosyal a\u011flar\u0131 ve di\u011fer\nWeb 2.0 sitelerini var eden kullan\u0131c\u0131lar\u0131 y\u0131l\u0131n ki\u015fisi ilan\neder (<a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/You_(Time_Person_of_the_Year\">https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/You_(Time_Person_of_the_Year<\/a>)\n). Sonraki y\u0131llarda Web 2.0 geleneksel medyan\u0131n yerini almaya\nba\u015flar. \u0130nsanlar gazete ve televizyondan \u00e7ok kendilerinin hem\nt\u00fcketicisi hem de \u00fcreticisi oldu\u011fu Web 2.0 sitelerine daha \u00e7ok\ng\u00fcvenmektedir. Art\u0131k geleneksel medyada kendine yer bulamayanlar\nWeb 2.0 sayesinde sesini duyurabilmektedir. Mahremiyet ihlalleri\nhakk\u0131ndaki ele\u015ftirileri saymazsak Web 2.0 siteleri kamuoyunda\nolumlu bir imaja sahiptir. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde Web 2.0 terimi art\u0131k\nunutulmu\u015f olsa da sosyal medya platformlar\u0131n\u0131 onun miras\u00e7\u0131s\u0131d\u0131r.\nWallstreet&#8217;ten Arap Bahar\u0131&#8217;na bir\u00e7ok toplumsal hareket sosyal medya\nyard\u0131m\u0131yla \u00f6rg\u00fctlenir ve sesini d\u00fcnyaya duyurur. Bu s\u00fcre\u00e7te,\nsosyal medya platformlar\u0131n\u0131n y\u00f6netimleri daha az g\u00f6r\u00fcn\u00fcrd\u00fcr ve\nm\u00fcdahaleleri s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r. Ger\u00e7ek \u00f6yle olmasa da (bkz. Assange\n(2014)), en az\u0131ndan kamuoyundaki imajlar\u0131 b\u00f6yledir. Ancak\n2016&#8217;daki ABD se\u00e7imlerinde b\u00fcy\u00fc bozulur. Web 2.0&#8217;la ba\u015flayan\ns\u00fcrecin bir yandan ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn olanaklar\u0131n\u0131\nart\u0131r\u0131rken di\u011fer yandan onun alt\u0131n\u0131 oydu\u011fu fark edilir.\nFacebook, Google ve Twitter k\u0131yas\u0131ya ele\u015ftirilmektedir.\nDemokrasinin gelece\u011fi a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u015firketlerin d\u00fczenlenmesi talep\nedilmektedir. Art\u0131k d\u00fczenlemenin gereklili\u011fi de\u011fil kimin\ntaraf\u0131ndan yap\u0131laca\u011f\u0131 tart\u0131\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Bu d\u00fczenleme\ntaleplerine kar\u015f\u0131 \u015firketler, kendi kendilerini\nd\u00fczenleyebileceklerini; yalan haberler, nefret s\u00f6ylemi gibi\nsorunlar\u0131 kendi i\u00e7lerinde \u00e7\u00f6zebileceklerini iddia ederler.<\/p>\n\n\n\n<p>\nSosyal medya platformlar\u0131 bir s\u00fcredir bu y\u0131lki ABD se\u00e7imlerine\nhaz\u0131rlan\u0131yorlar. D\u0131\u015f mihraklar\u0131n (!) se\u00e7ime m\u00fcdahale etmesini\nengellemek i\u00e7in \u00e7e\u015fitli \u00f6nlemler al\u0131yorlar. Ge\u00e7en ay Twitter\ny\u00f6netimi ve ABD Ba\u015fkan\u0131 Donald Trump aras\u0131ndaki gerilimi,\nFacebook CEO&#8217;su Mark Zuckerberg&#8217;in tarafs\u0131z kalma \u0131srar\u0131n\u0131 ve\nFacebook \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n\u0131n bu tarafs\u0131zl\u0131\u011fa tepkisini bu ba\u011flamda\nde\u011ferlendirmek gerekiyor. \n<\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">\u0130fade\n\u00d6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc Kim Koruyor? Twitter? Facebook?<\/h2>\n\n\n\n<p>\nFacebook, Twitter, Youtube gibi platformlar kullan\u0131c\u0131lar\u0131n\n\u00fcretketici (<strong>\u00fcret<\/strong>ici + t\u00fc<strong>ketici<\/strong>) katk\u0131lar\u0131yla var\nolurlar. Fakat s\u00f6z konusu platformlar kullan\u0131c\u0131lar\u0131n yazd\u0131\u011f\u0131\nveya payla\u015ft\u0131\u011f\u0131 i\u00e7erikten sorumlu mudur? Platformlar y\u0131llarca\nifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc ad\u0131na kullan\u0131c\u0131lar\u0131n \u00fcrettikleri (ya da\npayla\u015ft\u0131klar\u0131) i\u00e7eri\u011fe olabildi\u011fince az m\u00fcdahale etmeyi tercih\nettiler. 2016 se\u00e7imleri sonras\u0131ndaki tart\u0131\u015fmalar ve kamuoyu\nbask\u0131s\u0131 \u015firketleri \u00e7e\u015fitli \u00f6nlemler almaya zorlad\u0131. ABD&#8217;deki\n\u0131rk\u00e7\u0131l\u0131k ve polis \u015fiddeti kar\u015f\u0131t\u0131 protestolar sonras\u0131nda\nplatformlar\u0131n g\u00f6rev ve sorumluluklar\u0131 tekrar g\u00fcndeme geldi.<\/p>\n\n\n\n<p> Twitter&#8217;a s\u0131k s\u0131k provoke edici mesajlar yazan Trump&#8217;\u0131n &#8220;\u00e7apulculuk ba\u015flarsa, ate\u015f de ba\u015flar&#8221; mesaj\u0131yla yeni bir tart\u0131\u015fma ba\u015flad\u0131. Avukatlardan ve politika yap\u0131c\u0131lardan olu\u015fan on Twitter yetkilisi h\u0131zla sanal ortamda bir araya gelerek Trump&#8217;\u0131n bu mesaj\u0131n\u0131n insanlar\u0131 daha \u00e7ok \u015fiddete y\u00f6nlendirip y\u00f6nlendirmeyece\u011fini irdeledi. En sonunda Trump&#8217;\u0131n mesaj\u0131n\u0131 engellememeye ama mesaj\u0131 a\u015fa\u011f\u0131daki gibi etiketleyerek kullan\u0131c\u0131lar\u0131 mesaj\u0131n \u015fiddeti te\u015fvik eden s\u00f6zler i\u00e7erdi\u011fi hakk\u0131nda uyarmaya karar verdiler. B\u00f6ylece Twitter ilk kez tan\u0131nm\u0131\u015f birinin mesaj\u0131n\u0131 engellemi\u015f oldu. Twitter&#8217;\u0131n i\u00e7erik politikalar\u0131n\u0131n kamuoyunda tan\u0131nan isimler i\u00e7in de ge\u00e7erli olup olamayaca\u011f\u0131 bir s\u00fcredir \u015firket i\u00e7inde tart\u0131\u015f\u0131lan bir konuydu. \u015eimdiye kadar Twitter, Trump gibi tan\u0131nm\u0131\u015f ki\u015filerin payla\u015f\u0131mlar\u0131na m\u00fcdahale etmiyordu.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-gallery columns-1 is-cropped wp-block-gallery-1 is-layout-flex wp-block-gallery-is-layout-flex\"><ul class=\"blocks-gallery-grid\"><li class=\"blocks-gallery-item\"><figure><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"584\" height=\"135\" src=\"http:\/\/yarimada.gen.tr\/wp-content\/uploads\/2020\/08\/trump.png\" alt=\"\" data-id=\"720\" data-full-url=\"http:\/\/yarimada.gen.tr\/wp-content\/uploads\/2020\/08\/trump.png\" data-link=\"http:\/\/yarimada.gen.tr\/?attachment_id=720\" class=\"wp-image-720\" srcset=\"https:\/\/yarimada.gen.tr\/wp-content\/uploads\/2020\/08\/trump.png 584w, https:\/\/yarimada.gen.tr\/wp-content\/uploads\/2020\/08\/trump-300x69.png 300w\" sizes=\"auto, (max-width: 584px) 100vw, 584px\" \/><\/figure><\/li><\/ul><\/figure>\n\n\n\n<p>\nSonraki g\u00fcnlerde Twitter ve Trump aras\u0131ndaki gerilim artt\u0131.\nTwitter, Trump&#8217;\u0131n birka\u00e7 mesaj\u0131na daha ayn\u0131 etiketi basarak\nTrump&#8217;\u0131 daha da \u00f6fkelendirdi. Daha sonra Trump, &#8220;\u00e7apulculuk\nba\u015flarsa, ate\u015f de ba\u015flar&#8221; mesaj\u0131n\u0131n bir k\u0131\u015fk\u0131rtma de\u011fil,\nbir olgu oldu\u011funu ekleyerek ayn\u0131 mesaj\u0131 tekrar g\u00f6nderdi. Twitter\ny\u00f6netimi bu sefer mesaj\u0131 etiketlemedi\n(<a href=\"https:\/\/www.nytimes.com\/2020\/05\/30\/technology\/twitter-trump-dorsey.html\">https:\/\/www.nytimes.com\/2020\/05\/30\/technology\/twitter-trump-dorsey.html<\/a>).\n<\/p>\n\n\n\n<p>\nBu tart\u0131\u015fmalar ya\u015fan\u0131rken baz\u0131 Facebook \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131 da bir\ni\u00e7eri\u011fi do\u011frulaman\u0131n sans\u00fcr olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, bir \u015fiddet\n\u00e7a\u011fr\u0131s\u0131n\u0131 etiketlemenin otoriterli\u011fi savunmak anlam\u0131na\ngelmeyece\u011fini belirterek Zuckerberg&#8217;den de benzer bir m\u00fcdahale\ntalep ettiler. Facebook&#8217;tan istifa etti\u011fini duyuran Timothy J.\nAveni, politikac\u0131lar\u0131n Facebook yard\u0131m\u0131yla bireyleri\nradikalle\u015ftirdi\u011fini yazd\u0131 ve Zuckerberg&#8217;in eylemsizli\u011fini\nele\u015ftirdi\n(<a href=\"https:\/\/www.facebook.com\/timothy.j.aveni\/posts\/3006224359465567\">https:\/\/www.facebook.com\/timothy.j.aveni\/posts\/3006224359465567<\/a>).\nSnapchat gibi baz\u0131 sosyal medya platformlar\u0131 da Twitter&#8217;\u0131n\nm\u00fcdahaleci yakla\u015f\u0131m\u0131n\u0131 benimsediler\n(<a href=\"https:\/\/www.sozcu.com.tr\/2020\/ekonomi\/snapchat-trumpi-onermeyecek-5854373\/\">https:\/\/www.sozcu.com.tr\/2020\/ekonomi\/snapchat-trumpi-onermeyecek-5854373\/<\/a>).\nAncak Twitter&#8217;\u0131n yakla\u015f\u0131m\u0131n\u0131n ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn gelece\u011fi\na\u00e7\u0131s\u0131ndan tehlikeli bir ad\u0131m oldu\u011funu savunanlar da var. Bug\u00fcn\nTrump&#8217;\u0131n engellenmesinin gelecekte daha geni\u015f kapsaml\u0131\ns\u0131n\u0131rlamalar\u0131n \u00f6n\u00fcn\u00fc a\u00e7abilece\u011finden endi\u015fe ediyorlar.<\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">Platformlar\nve \u00d6zd\u00fczenleme<\/h2>\n\n\n\n<p>\nBug\u00fcn g\u00fcndem, ABD&#8217;deki \u0131rk\u00e7\u0131l\u0131k kar\u015f\u0131t\u0131 eylemler olsa da\nsosyal medya platformlar\u0131n\u0131n uzunca bir s\u00fcredir bu y\u0131l yap\u0131lacak\nolan ABD se\u00e7imlerine haz\u0131rland\u0131klar\u0131n\u0131 ve 2016&#8217;daki sorunlar\u0131\nya\u015famak istemediklerini atlamamak gerekiyor. Yeni bir skandal\nsonras\u0131 h\u00fck\u00fcmet d\u00fczenlemesi art\u0131k ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>\nAsl\u0131nda \u00e7ar\u015famban\u0131n geli\u015fi per\u015fembeden belliydi. Birka\u00e7 ay\n\u00f6nceki tart\u0131\u015fmalar\u0131 takip edenler i\u00e7in Twitter ve Facebook&#8217;un\nson tart\u0131\u015fmadaki konumlan\u0131\u015flar\u0131 \u00e7ok da \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 olmad\u0131.\nTwitter, 2019 Ekim&#8217;inde platformunda politik reklamlara izin\nvermeyece\u011fini duyurmu\u015ftu. Facebook ise \u015feffafl\u0131k ve platformun\nk\u00f6t\u00fcye kullan\u0131lmas\u0131na kar\u015f\u0131 gerekli \u00f6nlemleri alaca\u011f\u0131n\u0131\nduyurmakla beraber politik reklamlar hakk\u0131nda bir s\u0131n\u0131rlamaya\ngitmeyece\u011fini ve adaylara m\u00fcdahale etmeyece\u011fini a\u00e7\u0131klam\u0131\u015ft\u0131.\nGoogle&#8217;\u0131n ise Twitter ve Facebook aras\u0131nda bir politika izlemeye\n\u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 biliniyor.<\/p>\n\n\n\n<p>\nTart\u0131\u015fmalar, ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc ve demokrasi ekseninde geli\u015fiyor.\nTwitter&#8217;\u0131n Trump&#8217;\u0131n mesajlar\u0131n\u0131 etiketlemesi ve Facebook&#8217;un buna\nyana\u015fmamas\u0131 iki \u015firketin bir s\u00fcredir uygulamaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131klar\u0131\npolitikalarla uyumlu. Ama demokrasiden ve se\u00e7imlerden s\u00f6z ederken\nilgili politikalar\u0131n bir kamu kurulu\u015fundan de\u011fil de \u015firketler\ntaraf\u0131ndan olu\u015fturuldu\u011funa dikkat etmek gerekiyor. Sosyal medya\n\u015firketleri, 2016 se\u00e7imlerinden sonra bir sorun oldu\u011funu kabul\netmi\u015f ancak kendi kendilerini d\u00fczenleyebileceklerini iddia\netmi\u015flerdi. Son olaylarda da g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz gibi kamu \u00e7\u0131kar\u0131\nad\u0131na tart\u0131\u015fmay\u0131 y\u00f6nlendiren yine sosyal medya \u015firketleri oldu.\nAyr\u0131ca \u015firketlerin, ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn s\u0131n\u0131rlar\u0131 hakk\u0131nda\nkarar verici konuma geldi\u011fini de g\u00f6z ard\u0131 etmeyelim. Hangi\ni\u00e7eri\u011fin okuyucuya ula\u015fabilece\u011fi hakk\u0131nda kurallar\u0131 ve\ns\u0131n\u0131rlar\u0131 belirleme yetkisi \u015firket y\u00f6netimlerinde (Yablon,\n2020).<\/p>\n\n\n\n<p>\n\u015eirketler, 2016 ABD se\u00e7imleri sonras\u0131nda benzer sorunlar\u0131n tekrar\nya\u015fanmamas\u0131 i\u00e7in gerekli \u00f6nlemleri almaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar. Bu\ndo\u011frultuda Twitter politik reklamlar\u0131 k\u00fcresel olarak yasaklad\u0131\u011f\u0131n\u0131\nduyurdu. Twitter&#8217;\u0131n politik reklamdan kast\u0131 bir aday, politik\nparti, se\u00e7imle ya da atamayla g\u00f6reve gelen bir h\u00fck\u00fcmet yetkilisi,\nreferandum, halk oylamas\u0131, yasama, d\u00fczenleme, y\u00f6nerge vb\nhakk\u0131ndaki i\u00e7erikler. Oy veya maddi yard\u0131m deste\u011fi \u00e7a\u011fr\u0131lar\u0131\nda bu kapsamda de\u011ferlendiriliyor. Ancak toplumda fark\u0131ndal\u0131k\nyaratmay\u0131 ve insanlar\u0131 harekete ge\u00e7irmeyi hedefleyen; sivil\nkat\u0131l\u0131m, ekonomik b\u00fcy\u00fcme, \u00e7evreyi koruma, toplumsal e\u015fitlik\nkonulu reklamlar yasak kapsam\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda olacak. Ancak ikisini\nbirbirinden ay\u0131rmak pek kolay de\u011fil (age).<\/p>\n\n\n\n<p>\nEn \u00e7ok g\u00fcndemde olan Twitter olsa da ondan \u00f6nce Twitch, TikTok,\nLinkedIn ve Pinterest&#8217;in politik reklamlar\u0131 s\u0131n\u0131rlama karar\u0131\nald\u0131\u011f\u0131 biliniyor. Twitter&#8217;dan sonra Spotify da en az\u0131nda 2020\nse\u00e7imlerine kadar politik reklamlar\u0131 ask\u0131ya ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 duyurdu.\nReklamc\u0131l\u0131\u011f\u0131n en b\u00fcy\u00fck iki ismi Google ve Facebook ise politik\nreklamlara devam etme karar\u0131 ald\u0131lar. Zuckerberg, politik\nreklamlar\u0131n \u00f6zellikle medya olanaklar\u0131 k\u0131s\u0131tl\u0131 yerel\npolitikac\u0131lar i\u00e7in b\u00fcy\u00fck \u00f6nem ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor.\nZuckerberg, sa\u011fl\u0131k hizmetleri, kad\u0131n haklar\u0131, g\u00f6\u00e7menlik vb&#8217;nin\ndo\u011frudan se\u00e7imlerle ilgili konular oldu\u011funu ve Twitter&#8217;\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131\ngibi bir s\u0131n\u0131r \u00e7izmeye \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc\na\u00e7\u0131s\u0131ndan riskli oldu\u011funu savunuyor. Zuckerberg, \u00f6zellikle\npolitikac\u0131lar\u0131n s\u00f6zlerinin engellenmesine kar\u015f\u0131 olduklar\u0131n\u0131,\ninsanlar\u0131n politikac\u0131lar\u0131n kendileri hakk\u0131nda ne s\u00f6yledi\u011fini\nbilmeye haklar\u0131 oldu\u011funu ve bir \u015firketin buna m\u00fcdahalesinin\nyanl\u0131\u015f oldu\u011funu savunuyor (age).<\/p>\n\n\n\n<p>\nGoogle, Facebook gibi ayr\u0131nt\u0131l\u0131 a\u00e7\u0131klamalar yapmasa da politik\nreklamlar\u0131n devam\u0131ndan yana. \u00dcst d\u00fczey bir Google y\u00f6neticisi,\ndi\u011fer reklamlarla politik reklamlar aras\u0131nda bir fark\ng\u00f6rmediklerini ve t\u00fcm reklamlara ayn\u0131 kriterleri uygulad\u0131klar\u0131n\u0131\nbelirtiyor. Nefret s\u00f6ylemi, bir ki\u015fi veya grubu rencide eden\nhareketler her ko\u015fulda \u015firket politikalar\u0131na ayk\u0131r\u0131. Ayn\u0131\nyetkili, yalan ve yan\u0131lt\u0131c\u0131 haberler konusuna da benzer bi\u00e7imde\nyakla\u015ft\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u00fcyor. Bir sandalyenin fiyat\u0131 hakk\u0131nda\nortaya at\u0131lan bir yalan da politik yalanlar da (&#8220;mektupla oy\nkullanabilirsiniz&#8221;, &#8220;se\u00e7im g\u00fcn\u00fc ertelendi&#8221;, &#8220;aday\n\u00f6ld\u00fc&#8221;) \u015firket politikalar\u0131na ayk\u0131r\u0131. Ancak her politik\nmesaj\u0131n do\u011frulu\u011funu kontrol etmeleri olanakl\u0131 (ve demokrasi\na\u00e7\u0131s\u0131ndan uygun) olmayaca\u011f\u0131ndan sadece s\u0131n\u0131rl\u0131 m\u00fcdahalelerde\nbulunacaklar\u0131n\u0131 belirtiyor.<\/p>\n\n\n\n<p>\nGoogle ve Facebook \u00f6zellikle ABD se\u00e7imlerine yo\u011funla\u015fm\u0131\u015f\ndurumda ve 2016&#8217;da oldu\u011fu gibi kimli\u011fi belirsiz ki\u015filerin reklam\nvermesinin \u00f6n\u00fcne ge\u00e7mek istiyorlar. Bu nedenle, reklam verenlerin\nkimliklerini ehliyet, kimlik kart\u0131 ve pasaport yard\u0131m\u0131yla\ndo\u011frulamas\u0131 isteniyor. Facebook, bu bilgiyi kullan\u0131c\u0131larla\npayla\u015fmaya ve reklam veren bilgilerinin \u015feffaf olmas\u0131na \u00f6nem\nveriyor. Ayr\u0131ca Cambridge Analytica\/Facebook skandal\u0131n\u0131n bir daha\nya\u015fanmamas\u0131 i\u00e7in Google, Facebook ve Twitter, hedefli reklamc\u0131l\u0131\u011fa\n\u00e7e\u015fitli s\u0131n\u0131rlamalar getirmi\u015fler. \u00d6rne\u011fin Google, ya\u015f,\ncinsiyet ve posta koduna g\u00f6re hedefli reklamc\u0131l\u0131\u011fa izin verirken\ninsanlar\u0131n siyasi e\u011filimlerine g\u00f6re reklam g\u00f6sterilmesine veya\nreklam vermek isteyenin elindeki kullan\u0131c\u0131 listesini sisteme\ny\u00fcklemesine izin vermiyor (Fakat belirli bir konuda okuma yapanlar\u0131\nhedeflemek hala olanakl\u0131).<\/p>\n\n\n\n<p>\n\u015eirketlerin \u00f6nlemleri d\u0131\u015f mihraklar\u0131n (!) 2016&#8217;daki taktiklerle\nse\u00e7ime m\u00fcdahale etmelerini zorla\u015ft\u0131r\u0131yor. Ancak Yablon&#8217;un (2020)\nvurgulad\u0131\u011f\u0131 gibi koyduklar\u0131 kurallar ve geli\u015ftirdikleri\npolitikalar yerindeymi\u015f gibi g\u00f6r\u00fcnmesine kar\u015f\u0131n \u015firketlerin\nkendi koyduklar\u0131 kurallar\u0131 uygulayacaklar\u0131n\u0131n ve taraflar\u0131\nuymaya zorlayacaklar\u0131n\u0131n bir garantisi yok. Politik mesajlar\u0131\nengellemenin etkili bir \u00e7\u00f6z\u00fcm olup olmad\u0131\u011f\u0131, bunun ifade\n\u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcne zarar verip vermeyece\u011fi, mesajlar\u0131 de\u011ferlendirecek\nalgoritmalar\u0131n veya insanlar\u0131n g\u00fcvenilirli\u011fi gibi bir\u00e7ok soru(n)\nvar.<\/p>\n\n\n\n<p>\nAma \u015firketler, Trump&#8217;\u0131n Twitter mesajlar\u0131n\u0131n etiketlenmesi\nhakk\u0131nda y\u00fcr\u00fct\u00fclen tart\u0131\u015fmalarda oldu\u011fu gibi kendi\npolitikalar\u0131n\u0131 me\u015frula\u015ft\u0131rmak i\u00e7in s\u0131k s\u0131k ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc\ng\u00fcndeme getiriyorlar. Twitter politik reklamlar\u0131 engelleyerek,\nFacebook ve Google bunlara izin vererek demokrasiyi ve ifade\n\u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc koruyorlar.<\/p>\n\n\n\n<p>\nAncak demokratik s\u00fcre\u00e7leri korumay\u0131 hedefleyen bu politikalar a\u00e7\u0131k\nve kat\u0131l\u0131mc\u0131 s\u00fcre\u00e7lerle olu\u015fturulmuyor. Web 2.0&#8217;da\n\u00fcretketicilerden, yeni interneti var eden, Time&#8217;in You dedi\u011fi\ninsanlardan s\u00f6z ediyorduk. Buna kar\u015f\u0131n demokrasinin gelece\u011fi\nhakk\u0131nda al\u0131nan kararlarda temsili veya do\u011frudan demokrasiye dair\nbir iz yok. Zuckerberg, yerel, olanaklar\u0131 k\u0131s\u0131tl\u0131 adaylar\u0131n sesi\nolmak i\u00e7in politik reklamlar\u0131n engellenmesine kar\u015f\u0131 oldu\u011funu\niddia etmesine ra\u011fmen kullan\u0131c\u0131lar\u0131n kendilerini do\u011frudan\nilgilendiren bir konuda s\u00f6z ve karar hakk\u0131 bulunmuyor, kararlar\nZuckerberg taraf\u0131ndan ve i\u015f modelinin gerekleri g\u00f6zetilerek\nveriliyor. Kendileri demokratik bir i\u015fleyi\u015fe sahip olmayan\nplatformlar\u0131n demokrasiye hizmet etmeleri bekleniyor.<\/p>\n\n\n\n<p>\nBir sosyal medya platformunda bir \u015fey yazman\u0131n veya payla\u015fman\u0131n\nifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7in yeterli oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmemizi\nistiyorlar. Fakat ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc, i\u00e7eri\u011fi olu\u015fturan\u0131, onu\nda\u011f\u0131tan\u0131 ve okuyan\u0131 i\u00e7eren bir toplumsal ili\u015fki. Web 2.0\ntart\u0131\u015fmalar\u0131nda en b\u00fcy\u00fck hatam\u0131z ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc\nyazmaya indirgemek oldu.<\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">Denetleme,\nS\u0131ralama ve \u00d6nerme<\/h2>\n\n\n\n<p>\nGe\u00e7mi\u015fte i\u00e7erik profesyonel yazarlar, gazeteciler ve edit\u00f6rler\ntaraf\u0131ndan \u00fcretilir, bi\u00e7imlendirilir ve dergi, gazete, radyo ve\ntelevizyon arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla insanlara ula\u015ft\u0131r\u0131l\u0131rd\u0131. \u0130\u00e7eri\u011fin\nokuyucuya ula\u015fmas\u0131na karar veren bir dizi akt\u00f6r ve dolay\u0131s\u0131yla\nengel vard\u0131. Neyin haber de\u011feri oldu\u011funa ve i\u00e7eri\u011fin kalitesine\nkarar veren akt\u00f6rler bazen isteyerek bazen de istemeden ifade\n\u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc k\u0131s\u0131tlayabiliyorlard\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>\nBu a\u00e7\u0131dan bakarsak Twitter, Facebook ve Youtube hem ifade\n\u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn \u00f6n\u00fcndeki bu engelleri kald\u0131rarak hem de hem\nileti\u015fim maliyetini azaltarak insanlar\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcncelerini\npayla\u015fabilmesini kolayla\u015ft\u0131rd\u0131. Art\u0131k bir ABD Ba\u015fkan\u0131 da bir\ni\u015f\u00e7i de ayn\u0131 platformda yazabiliyor! Ancak daha \u00f6nce belirtti\u011fim\ngibi ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc sadece d\u00fc\u015f\u00fcnce payla\u015f\u0131m\u0131na\nindirgenemez. Okuyucuyu, yazar ile okuyucu aras\u0131nda ileti\u015fimi\nsa\u011flayan akt\u00f6rleri de dikkate almak gerekir. Bu aradaki akt\u00f6rlerin\neskisine g\u00f6re daha az g\u00f6r\u00fcn\u00fcr olmas\u0131 ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcne\netkileri hakk\u0131nda yan\u0131lt\u0131c\u0131 olabiliyor.<\/p>\n\n\n\n<p>\nOkuyucuya ula\u015fmadan \u00f6nce i\u00e7eri\u011fin nas\u0131l denetlendi\u011fine; bilgi\ny\u0131\u011f\u0131n\u0131 i\u00e7inde ihtiyac\u0131m\u0131z olan\u0131n (ya da oldu\u011funu\nd\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz\u00fcn) nas\u0131l bulundu\u011funa ve s\u0131raland\u0131\u011f\u0131na;\nizleyece\u011fimiz, okuyaca\u011f\u0131m\u0131z, g\u00f6rece\u011fimiz vb i\u00e7eri\u011fin nas\u0131l\n\u00f6nerildi\u011fine bakmakta fayda var.<\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">Denetim<\/h2>\n\n\n\n<p>\nSosyal medya platformlar\u0131, baz\u0131 i\u00e7erikleri daha g\u00f6r\u00fcn\u00fcr\nyaparken baz\u0131lar\u0131n\u0131 engelliyor. Platformlar i\u00e7erik denetimini \u00fc\u00e7\nyolla yap\u0131yor. Birincisi, i\u00e7eri\u011fin insanlar taraf\u0131ndan\ndenetlenmesi. Bu denetim do\u011frudan \u015firket \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131 taraf\u0131ndan\nyap\u0131labildi\u011fi gibi ta\u015feron \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rma da i\u00e7erik denetiminde\nolduk\u00e7a yayg\u0131n. Denetim kimi zaman da g\u00f6n\u00fcll\u00fc kullan\u0131c\u0131lar\ntaraf\u0131ndan yap\u0131labiliyor. \u0130kincisinde i\u00e7erik algoritmalar\nyard\u0131m\u0131yla otomatik olarak denetleniyor. Algoritmalar, uygun\ng\u00f6r\u00fclmeyen i\u00e7eri\u011fi tespit edip ay\u0131klayabiliyorlar. \u00c7ocuk\npornosu (child sexual abuse material \u2013 CSAM), ter\u00f6r g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleri,\ntelif hakk\u0131 ihlallerinde i\u00e7eri\u011fin uygunlu\u011fu \u00e7ok h\u0131zl\u0131 bir\nbi\u00e7imde de\u011ferlendirilebiliyor. T\u00fcm d\u00fcnyan\u0131n hem fikir oldu\u011fu\nbir sorun olmas\u0131 ve algoritmalar\u0131n do\u011fru kestirimlerde\nbulunabilmesi i\u00e7in yeterli e\u011fitim verisinin bulunmas\u0131 CSAM\u2019nin\nsaptanmas\u0131nda ba\u015far\u0131l\u0131 sonu\u00e7lar al\u0131nmas\u0131n\u0131 sa\u011fl\u0131yor. Ayr\u0131ca\nplatformlar\u0131n\u0131n yararlanabilece\u011fi ortak veritabanlar\u0131 var. Fakat\nnefret s\u00f6yleminin veya \u015fiddeti \u00f6ven ifadelerin denetlenmesinde\nyeterince ba\u015far\u0131l\u0131 de\u011filler. Bu nedenle bir \u00e7ok sosyal medya\nplatformu, ikisinin bile\u015fiminden olu\u015fan \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc bir yola\nba\u015fvuruyor: \u00d6nce i\u00e7erik algoritmalar taraf\u0131ndan denetleniyor,\ntart\u0131\u015fmal\u0131 durumlarda son karar insanlara b\u0131rak\u0131l\u0131yor (Singh,\n2019a).<\/p>\n\n\n\n<p>\n\u0130\u00e7erik denetim politikas\u0131, merkezi ya da ademi merkezi olabiliyor.\nFacebook ve Youtube gibi platformlar merkezi bir denetim\nuyguluyorlar. Olu\u015fturduklar\u0131 i\u00e7erik politikalar\u0131 (baz\u0131 \u00fclkelerin\nhukukundan kaynakl\u0131 ufak farkl\u0131l\u0131klar d\u0131\u015f\u0131nda) k\u00fcresel olarak,\nmerkezi bi\u00e7imde e\u011fitilen, y\u00f6netilen ve y\u00f6nlendirilen\ndenetleyiciler taraf\u0131ndan uygulan\u0131yor. B\u00f6ylece daha tutarl\u0131 bir\ndenetim s\u00fcreci i\u015fliyor. Ademi merkezi denetimde ise (Reddit&#8217;de\noldu\u011fu gibi) platform genel politikalar\u0131 belirliyor ve\nkullan\u0131c\u0131lardan bu politikaya g\u00f6re bir denetim yapmas\u0131n\u0131\nbekliyor. Genel i\u015fleyi\u015fi kontrol eden az say\u0131da \u00fccretli \u00e7al\u0131\u015fan\noluyor. Merkezi denetime g\u00f6re en b\u00fcy\u00fck avantaj\u0131, denetim\ns\u0131ras\u0131nda k\u00fclt\u00fcrel ve yerel farkl\u0131l\u0131klar\u0131n g\u00f6zetilebilmesi.<\/p>\n\n\n\n<p>\n\u0130\u00e7eriklerin denetleme zamanlar\u0131 da farkl\u0131la\u015fabiliyor. Baz\u0131\ndurumlarda i\u00e7erik y\u00fcklenirken denetleniyor. \u00d6zellikle CSAM,\nI\u015e\u0130D\/El Kaide videolar\u0131nda ve telif ihlallerinin kontrol\u00fcnde\nkullan\u0131l\u0131yor ve b\u00f6ylece an\u0131nda uygunsuz i\u00e7eri\u011fin yay\u0131lmas\u0131n\u0131n\n\u00f6n\u00fcne ge\u00e7ilebiliyor. \u0130kinci yakla\u015f\u0131mda \u00e7o\u011funlukla ter\u00f6r\npropagandas\u0131 i\u00e7eren payla\u015f\u0131mlar\u0131n ve hesaplar\u0131n \u00f6n\u00fcn\u00fc almak\ni\u00e7in otomatik ara\u00e7larla taramalar yap\u0131l\u0131yor ve uygunsuz g\u00f6r\u00fclen\ni\u00e7erikler siliniyor. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc yakla\u015f\u0131m ise \u015fikayetlerle\ntetikleniyor. \u00c7o\u011fu platform, bu durumda \u015fikayeti \u00f6nce otomatik\nara\u00e7larla analiz ediyor ve sonra tart\u0131\u015fmal\u0131 i\u00e7erikleri insan\ndenetleyicilere y\u00f6nlendiriyor.<\/p>\n\n\n\n<p>\nK\u0131sacas\u0131, i\u00e7eri\u011fin denetlenmesinde algoritmalar ve insanlar\nberaber \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Herkes e\u015fit olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in ne Trump&#8217;\u0131n\netiketlenen mesaj\u0131nda oldu\u011fu gibi Twitter y\u00f6netim kurulunun\ntoplanarak mesajlar\u0131n uygunlu\u011funu tart\u0131\u015fmas\u0131 ne de platformca\ng\u00f6revlendirilmi\u015f denet\u00e7ilerin her bir mesaj\u0131 tek tek incelemesi\nuygulanabilir bir durum de\u011fil. Bu nedenle i\u00e7erik denetiminde\n\u00e7o\u011funlukla algoritmalar\u0131n denetimine veya \u00f6n denetimine\nba\u015fvuruluyor. Dolay\u0131s\u0131yla Jack Dorsey&#8217;in veya Mark Zuckerberg&#8217;in\nmedyaya yans\u0131yan kararlar\u0131 buz da\u011f\u0131n\u0131n sadece g\u00f6r\u00fcnen k\u0131sm\u0131.\n\u00c7\u00fcnk\u00fc makinelerce yap\u0131lan denetim san\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi nesnel de\u011fil\nve karanl\u0131k noktalar i\u00e7eriyor.<\/p>\n\n\n\n<p>\nBirincisi, algoritmalar\u0131n verdi\u011fi kararlar e\u011fitildikleri veri\nk\u00fcmeleriyle ili\u015fkili. K\u00fclt\u00fcrel veya yerel farkl\u0131l\u0131klar\nalgoritmalar\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 etkiliyor. B\u00fcy\u00fck platformlar\u0131n\nkulland\u0131\u011f\u0131 yaz\u0131l\u0131mlar olanaklar\u0131 s\u0131n\u0131rl\u0131 platformlara g\u00f6re\ndaha do\u011fru de\u011ferlendirmeler yapabilmelerine ra\u011fmen dili anlamada\nhala b\u00fcy\u00fck zorluklar var. Algoritmalar\u0131n ifadelerdeki n\u00fcanslar\u0131\nve ba\u011flamdaki farkl\u0131l\u0131klar\u0131 ay\u0131rt etmedeki yetersizlikleri\nsorunlara neden olabiliyor. Kimi zaman sorunsuz bir i\u00e7erik\nalgoritmalara tak\u0131l\u0131yor kimi zaman da k\u00f6t\u00fc niyetli ki\u015filer\nnefret s\u00f6ylemini algoritmalara atlatacak bi\u00e7imde yeniden\n\u00fcretebiliyorlar. Ayr\u0131ca \u0130ngilizce d\u0131\u015f\u0131ndaki dillerde i\u00e7eri\u011fin\nanalizindeki ba\u015far\u0131 oran\u0131 daha d\u00fc\u015f\u00fck (age). \n<\/p>\n\n\n\n<p>\n\u0130kincisi, platformlar\u0131n kulland\u0131\u011f\u0131 algoritmalar\u0131n kara kutulara\nbenzemesi. Bu algoritmalar\u0131n nas\u0131l kodland\u0131\u011f\u0131, hangi veri\nk\u00fcmelerinden yararlanarak e\u011fitildikleri, korelasyonlar\u0131 nas\u0131l\nbelirledikleri ve \u00e7\u0131kar\u0131mlarda bulunduklar\u0131 hakk\u0131nda \u015firketler\n\u015feffaf de\u011filler. \u015eirketler, algoritmalar\u0131n\u0131n ticari s\u0131r\noldu\u011funu iddia ederek s\u0131n\u0131rl\u0131 bilgilendirmeler yap\u0131yorlar (age).<\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">S\u0131ralama<\/h2>\n\n\n\n<p>\n\u0130\u00e7eri\u011fin denetlenmesinin yan\u0131nda bir di\u011fer sorun da i\u00e7eri\u011fin\ns\u0131ralanmas\u0131. \u0130nternetteki i\u00e7erik art\u0131k\u00e7a istedi\u011fimiz bilgiye\neri\u015febilme \u015fans\u0131m\u0131z azal\u0131yor. Bu nedenle arama motorlar\u0131n\u0131n\nistedi\u011fimiz bilgiyi daha \u00fcst s\u0131ralarda g\u00f6stermesine veya sosyal\nmedya platformlar\u0131n\u0131n ilgilendi\u011fimiz haberleri kar\u015f\u0131m\u0131za\n\u00e7\u0131karmas\u0131na ihtiya\u00e7 duyuyoruz. Platformlar, \u00f6nce arad\u0131\u011f\u0131m\u0131z\nveya g\u00f6rmek istedi\u011fimiz i\u00e7eri\u011fin ne oldu\u011fu hakk\u0131nda bir\ntahminde bulunuyor; daha sonra da bu i\u00e7eri\u011fi s\u0131ral\u0131yor. \u0130\u00e7erik\ndenetiminde oldu\u011fu gibi yine bir\u00e7ok kullan\u0131c\u0131 g\u00f6sterilen arama\nsonu\u00e7lar\u0131n\u0131 ger\u00e7ekli\u011fin bir temsili olarak g\u00f6r\u00fcyor.<\/p>\n\n\n\n<p>\n\u00d6rne\u011fin, arama denilince ilk aklama gelen, arama pazar\u0131n\u0131n\n%92,19&#8217;unu elinde bulunduran Google&#8217;a bakal\u0131m. Google, kullan\u0131c\u0131\nal\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131ndan elde etti\u011fi verilerle kullan\u0131c\u0131lara daha\nuygun sonu\u00e7lar g\u00f6sterebiliyor. Bu nedenle, her kullan\u0131c\u0131 ayn\u0131\narama sonucunu g\u00f6remeyebiliyor (Google son zamanlarda bu\nalgoritmadan vazge\u00e7ti\u011fini s\u00f6ylemesine ra\u011fmen DuckDuckGo bunun\ndevam etti\u011fini iddia ediyor). \u015eirket, arama sonu\u00e7lar\u0131n\u0131n\ns\u0131ralanmas\u0131nda insan m\u00fcdahalesi olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtiyor. Google,\narama i\u015flemini yaparken ilk ba\u015fta kullan\u0131c\u0131n\u0131n niyetinin ne\noldu\u011funu tahmin etmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. G\u00fcncel bir olay hakk\u0131nda\narama yap\u0131yorsa \u00e7\u0131kan sonu\u00e7lar\u0131n da g\u00fcncel olmas\u0131na dikkat\nediyor. E\u011fer bir siteye, di\u011fer sitelerden aranan konuyla ilgili\nreferans verilmi\u015fse bu site arama sonu\u00e7lar\u0131nda daha \u00fcst s\u0131ralara\n\u00e7\u0131kar\u0131labiliyor. Sitenin kullan\u0131m\u0131n\u0131n kolay olmas\u0131 da \u00fcst\ns\u0131ralarda yer almas\u0131na katk\u0131da bulunuyor (Singh, 2019b).<\/p>\n\n\n\n<p>\nArama s\u0131ralamas\u0131n\u0131 etkilemek isteyenler arama algoritmas\u0131n\u0131n\nnas\u0131l \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve hangi kriterleri g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde\nbulundurdu\u011fu \u00e7\u00f6zmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar. B\u00f6ylece kendi sitelerini\narama sonu\u00e7lar\u0131nda \u00fcst s\u0131ralara ta\u015f\u0131yabiliyor. Google da bu tip\nm\u00fcdahalelere kar\u015f\u0131 algoritmalar\u0131nda de\u011fi\u015fiklikler yapabiliyor.\nGoogle, arama motorunun bir sayfan\u0131n yerinin belirlenmesinde\nyararl\u0131l\u0131k ve ilgilili\u011fin belirleyici oldu\u011funu, ideolojik ve\npolitik bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n etkili olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u00fcyor.\nFakat algoritmalar tarafs\u0131z de\u011filler. Algoritmalar\u0131n yararland\u0131\u011f\u0131\nsinyaller belirli i\u00e7erikleri \u00fcst s\u0131ralara ta\u015f\u0131mak \u00fczere\ntasarlanm\u0131\u015f. Arama motoru algoritmalar\u0131 baz\u0131 toplumsal\nstereotipleri peki\u015ftirebiliyor ve toplumun marjinal kesimlerini\nolumsuz etkileyebiliyor. Noble&#8217;nin (2018) <em>Algorithms of\noppression: How search engines reinforce racism<\/em> adl\u0131\nkitab\u0131nda ayr\u0131nt\u0131l\u0131 olarak tart\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 gibi Google&#8217;\u0131n\narama sonu\u00e7lar\u0131 \u0131rk\u00e7\u0131 \u00f6n yarg\u0131lar\u0131 yeniden \u00fcretebiliyor.<\/p>\n\n\n\n<p>\nSosyal medya platformlar\u0131n\u0131n kullan\u0131c\u0131n\u0131n takip etti\u011fi\nki\u015filerden gelen i\u00e7eri\u011fi se\u00e7mesinde ve s\u0131ralamas\u0131nda da benzer\nproblemlerle kar\u015f\u0131la\u015f\u0131yoruz. Facebook ve Twitter gibi\nplatformlar, kullan\u0131c\u0131lar\u0131 \u00e7evresindeki olaylardan haberdar\nederken baz\u0131 seslerin di\u011ferlerinden daha fazla duyulmas\u0131na neden\noluyor. Ki\u015fiye \u00f6zel i\u00e7erik se\u00e7me ve s\u0131ralama insanlar\u0131n\na\u011f\u0131ndaki ve d\u00fcnyadaki geli\u015fmelere dair alg\u0131s\u0131n\u0131 etkiliyor. Bu\nnedenle, sosyal medyada yazmak kadar &#8220;neden bunu okuyorum (ya da\ng\u00f6r\u00fcyorum)?&#8221; sorusunun da ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn bir par\u00e7as\u0131\noldu\u011funa dikkat etmek gerekiyor. Bu sorunun di\u011fer y\u00fcz\u00fcnde\nyazd\u0131klar\u0131m\u0131 kimler g\u00f6recek ve okuyabilecek sorusu bulunuyor.\nGeleneksel bas\u0131n organlar\u0131n\u0131n denetimine ve sans\u00fcr\u00fcne itiraz\nederken g\u00f6r\u00fcnmez denetim, s\u0131ralama ve iletim ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc\ni\u00e7in daha b\u00fcy\u00fck bir tehlike olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131k\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">\u00d6nerme<\/h2>\n\n\n\n<p>\n\u015eirketlerin reklamc\u0131l\u0131\u011fa dayal\u0131 i\u015f modelleri,\nyapabileceklerinin s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 da belirliyor. 2016 se\u00e7imindeki\nskandallar Jack Dorsey, Mark Zuckerberg, Sergey Brin ve Larry Page\nk\u00f6t\u00fc insanlar olduklar\u0131ndan de\u011fil, i\u015f modellerinden kaynakland\u0131.\nPlatformlarda \u00e7al\u0131\u015fan algoritmalar kullan\u0131c\u0131lara s\u00fcrekli bir\n\u015feyler \u00f6nerirler: Arkada\u015f, makale, g\u00fcndemdeki konular, i\u015f, \u00fcr\u00fcn\n(kitap, ayakkab\u0131 veya bir politikac\u0131!). Fakat reklamc\u0131l\u0131\u011fa\ndayal\u0131 i\u015f modelleri, sadece ihtiya\u00e7 sahipleri ile bunlar\u0131 sunan\n\u015firketleri e\u015fle\u015ftirmez. \u0130nsanlar\u0131n belirli bir \u00fcr\u00fcne ihtiya\u00e7\nduymas\u0131n\u0131 sa\u011flamak da i\u015fin bir par\u00e7as\u0131d\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla\nalgoritmik sistemler kullan\u0131c\u0131lar\u0131n ne g\u00f6rece\u011fine karar vermekle\nkalmaz, isteklerini de \u015fekillendirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. \n<\/p>\n\n\n\n<p>\n\u00d6neri sistemlerinde ba\u015fl\u0131ca \u00fc\u00e7 algoritmaya ba\u015fvurulur.\nBirincisi, kullan\u0131c\u0131ya daha \u00f6nce ilgi g\u00f6sterdi\u011fi i\u00e7eriklerle\nili\u015fkili \u015feylerin \u00f6nerilmesidir. Burada di\u011fer kullan\u0131c\u0131lar\u0131n\ndeneyimleri dikkate al\u0131nmadan, sadece kullan\u0131c\u0131n\u0131n ge\u00e7mi\u015f\ndavran\u0131\u015flar\u0131 dikkate al\u0131narak \u00f6neriler sunulur. \u0130kincisinde ise\ndi\u011fer kullan\u0131c\u0131lar\u0131n deneyimleri de dikkate al\u0131narak benzer\nkullan\u0131c\u0131lara benzer \u00f6neriler getirilir. Burada \u00fcr\u00fcn\u00fcn kendi\nba\u015f\u0131na \u00f6zelli\u011fi \u00f6neride etkili olmaz. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fcnde hem\nkullan\u0131c\u0131n\u0131n hem de \u00fcr\u00fcn\u00fcn nitelikleri dikkate al\u0131n\u0131r.\n\u00d6rne\u011fin, ki\u015finin \u00f6z ge\u00e7mi\u015fiyle i\u015f ilan\u0131 e\u015fle\u015ftirilirken.\n\u00d6neri sistemleri kimi zaman da bu \u00fc\u00e7\u00fcn\u00fcn sentezine dayanan\nalgoritmalar kullan\u0131rlar (Singh, 2020).<\/p>\n\n\n\n<p>\nPlatformlar kullan\u0131c\u0131y\u0131 olabildi\u011fince sitede tutmak i\u00e7in onun\nilgisini \u00e7ekebilecek \u015feyler \u00f6nerirler. Kullan\u0131c\u0131n\u0131n platformda\nge\u00e7irdi\u011fi zaman\u0131n artmas\u0131 platformun reklam pazar\u0131ndaki de\u011ferini\nart\u0131r\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla Youtube&#8217;da kullan\u0131c\u0131lara i\u00e7erik\n\u00f6nerilirken hedef haber sitelerinde oldu\u011fu gibi \u00e7ok say\u0131da\nvideoya t\u0131klatmak de\u011fil onun sitede kalmas\u0131n\u0131 (izlemesini)\nsa\u011flamakt\u0131r. Bug\u00fcn Youtube&#8217;un \u00f6neri sistemi, kullan\u0131c\u0131lar\u0131n\nplatformda ge\u00e7irdi\u011fi s\u00fcrenin %70&#8217;inden sorumludur. Bir \u015feye\nbakaca\u011f\u0131m diye siteye girersiniz ve \u00e7\u0131kmakta zorlan\u0131rs\u0131n\u0131z.\n\u0130nsanlar\u0131n %81&#8217;i arada s\u0131rada Youtube&#8217;daki \u00f6nerileri dikkate\nald\u0131\u011f\u0131n\u0131, %15&#8217;i de \u00f6nerilen videolar\u0131 d\u00fczenli olarak\nizledi\u011fini s\u00f6yl\u00fcyor (age). \n<\/p>\n\n\n\n<p>\nDenetleme ve s\u0131ralamada oldu\u011fu gibi bu sistemlerin \u015feffaf olmamas\u0131\nyine b\u00fcy\u00fck bir problemdir. Youtube, 2016 se\u00e7imlerinden ald\u0131\u011f\u0131\ndersle yalan haber ve komplo teorilerinin yay\u0131lmas\u0131n\u0131 engellemek\ni\u00e7in algoritmas\u0131nda de\u011fi\u015fiklikler yap\u0131yor. Ancak platform h\u00e2l\u00e2\n\u015feffaf olmad\u0131\u011f\u0131 gibi \u00f6neri sistemi hakk\u0131nda yap\u0131lan uyar\u0131lar\u0131\nve tavsiyeleri g\u00f6rmezden gelmeye devam ediyor. \n<\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">Kararlarda\n\u015eeffafl\u0131k, Adalet ve Depolitizasyon<\/h2>\n\n\n\n<p>\nSon zamanlardaki tart\u0131\u015fmalar\u0131n temelinde sosyal medya\nplatformlar\u0131ndaki politik mesajlar\u0131n nas\u0131l ele al\u0131naca\u011f\u0131\nsorunsal\u0131 var. Ne kadar iyi y\u00fcrekli ve ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcne (!)\nba\u011fl\u0131 CEO&#8217;lar olsalar da i\u015f modelleri Jack Dorsey ve Mark\nZuckerberg&#8217;in radikal ad\u0131mlar atmalar\u0131na izin vermeyecektir.\nS\u00fcrekli artan enformasyon ve g\u00fcvenlik ihtiyac\u0131 platformlara \u00f6nemli\nsorumlulukla y\u00fckl\u00fcyor. Algoritmik sistemlerden yararlanmak\nzorundalar. Fakat bu sistemlerin \u015feffaf olmamas\u0131, sorgulanamamas\u0131\nve tam olarak anla\u015f\u0131lamamas\u0131 \u00e7e\u015fitli sorunlara neden oluyor.\nGorwa vd (2020) bu sorunlar\u0131 \u00fc\u00e7 ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda inceliyor:\nKararlarda \u015feffafl\u0131k, adalet ve depolitizasyon.<\/p>\n\n\n\n<p>\n\u0130\u00e7eri\u011fin denetlenme ve buna ba\u011fl\u0131 olarak kald\u0131r\u0131lma s\u00fcreci\n\u015feffaf de\u011fil. Gorwa vd (2020), \u015feffafl\u0131\u011f\u0131n algoritmik\nsistemlerdeki t\u00fcm sorunlar\u0131n panzehri olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ama insanlar\u0131n\ni\u00e7inde yer ald\u0131klar\u0131 y\u00f6neti\u015fim \u00f6r\u00fcnt\u00fclerini anlayabilmeleri\ni\u00e7in gerekli oldu\u011funu, bu olmadan ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc hakk\u0131ndaki\n\u00f6nemli kararlar\u0131n al\u0131nmas\u0131n\u0131n ve uygulanmas\u0131n\u0131n zor olaca\u011f\u0131n\u0131\nsavunuyorlar. Ancak Gran vd&#8217;nin (2020) g\u00f6sterdi\u011fi gibi Norve\u00e7 gibi\ndijitalle\u015fmenin y\u00fcksek oldu\u011fu bir \u00fclkede bile platformlar\u0131n\n\u00f6neri ve s\u0131ralamalar\u0131 hakk\u0131ndaki fark\u0131ndal\u0131k d\u00fczeyi d\u00fc\u015f\u00fck.\nPop\u00fclasyonun %61&#8217;i algoritmalar hakk\u0131nda ya hi\u00e7 bir \u015fey bilmiyor\nya da \u00e7ok az bilgiye sahip. Algoritmik kararlar hakk\u0131ndaki\nfark\u0131ndal\u0131k artmadan \u015firketleri \u015feffaf olmaya zorlamak zor\ng\u00f6r\u00fcn\u00fcyor.<\/p>\n\n\n\n<p>\nAlgoritmalar, belirli i\u00e7erikleri tespit etmede ba\u015far\u0131l\u0131lar.\n\u00d6rne\u011fin, a\u00e7\u0131k \u0131rk\u00e7\u0131 ifadeler i\u00e7eren mesajlar\u0131 fark\nedebiliyorlar. Fakat belirli bir i\u00e7eri\u011fi otomatik olarak engellemek\nbaz\u0131 gruplar\u0131 daha dezavantajl\u0131 yapabiliyor. Bir platformun\npolitikas\u0131 do\u011frultusunda nefret s\u00f6ylemini tespit amac\u0131yla\nolu\u015fturulmu\u015f bir algoritma belirli bir sosyal grup taraf\u0131ndan\nkullan\u0131lan dili uygunsuz olarak etiketleyerek grubun kendini ifade\nedebilme olanaklar\u0131n\u0131 s\u0131n\u0131rlayabilir. Bu nedenle, algoritmalar\u0131n\ne\u011fitildikleri veri k\u00fcmeleri ve ald\u0131klar\u0131 kararlar hakk\u0131nda\nkullan\u0131c\u0131lar\u0131n bilgi sahibi olmas\u0131, itiraz etme kanallar\u0131n\u0131n\niyi i\u015flemesi adaletsizlikli\u011fin giderilmesinde \u00f6nemlidir.<\/p>\n\n\n\n<p>\n\u0130fade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc g\u00fczellemeleri ABD&#8217;li teknoloji \u015firketlerinin\na\u00e7\u0131klamalar\u0131nda \u00f6nemli bir yere sahip olmas\u0131na ra\u011fmen Web 2.0\ndemokrasilerinden geriye kalan depolitizasyon, ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn\npolitik niteli\u011fini yitirmesi, oldu. Bir gazetenin veya televizyonun\nbelirli ki\u015filere ve konulara yer vermesi veya vermemesi politik bir\nkarard\u0131r. Karar, bu \u00e7er\u00e7evede tart\u0131\u015f\u0131l\u0131r. Fakat algoritmalar\u0131n\ntelif hakk\u0131 veya ter\u00f6rizm gibi karma\u015f\u0131k, gri b\u00f6lgelerle dolu\nalanlarda ald\u0131\u011f\u0131 kararlar politik bir tart\u0131\u015fmaya a\u00e7\u0131k\nolmad\u0131\u011f\u0131ndan demokrasinin geli\u015fimini engelliyor. Gorwa vd&#8217;nin\n(2020) belirtti\u011fi gibi Facebook, platformunda yer alan ter\u00f6rist\ni\u00e7eri\u011fin %99.6&#8217;s\u0131n\u0131 kald\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 duyururken hem teknik\nbecerisiyle hem de toplulu\u011fu ter\u00f6ristlerden koruyan bir kahraman\nolmas\u0131yla \u00f6v\u00fcn\u00fcyor. Facebook, a\u00e7\u0131klamalar\u0131nda El Kaide ve I\u015e\u0130D\nhakk\u0131ndaki i\u00e7erik raporlar\u0131na yer veriyor. Ya di\u011fer ter\u00f6ristlere\nait i\u00e7erikler? Ter\u00f6rist olan\u0131 ve olmayan\u0131 ay\u0131rmak i\u00e7in sistem\nhangi kriterleri dikkate al\u0131yor, hangi e\u011fitim verilerinden\nyararlan\u0131yor? Bunlar ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc kapsam\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda\ntutulan sorulard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>\nTrump&#8217;\u0131n mesajlar\u0131n\u0131 etiketleyerek kullan\u0131c\u0131lar\u0131 uyarmak ya da\nuyarmamak&#8230;<\/p>\n\n\n\n<p>\nSosyal medya platformlar\u0131nda politik reklamlara izin vermeke ya da\nvermemek&#8230; \n<\/p>\n\n\n\n<p>\nAma as\u0131l mesele \u015firketlerin kimin konu\u015fup, kimin susaca\u011f\u0131na\nkarar veren kurumlar haline gelmi\u015f olmas\u0131. \u0130fade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcne\nyasalar de\u011fil de art\u0131k platformlar karar veriyorsa b\u00fcy\u00fck bir\nsorunumuz var demektir.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Kaynaklar<\/strong>:<\/p>\n\n\n\n<p>Assange, J. (2014).\nWhen Google Met Wikileaks, OR Books<\/p>\n\n\n\n<p>Gorwa, R., Binns,\nR., &amp; Katzenbach, C. (2020). Algorithmic content moderation:\nTechnical and political challenges in the automation of platform\ngovernance. Big Data &amp; Society, 7(1), 2053951719897945.<\/p>\n\n\n\n<p>Gran, A. B., Booth,\nP., &amp; Bucher, T. (2020). To be or not to be algorithm aware: a\nquestion of a new digital divide?. Information, Communication &amp;\nSociety, 1-18.<\/p>\n\n\n\n<p>Murugesan, S. (Ed.).\n(2009). Handbook of research on Web 2.0, 3.0, and X. 0: technologies,\nbusiness, and social applications: Technologies, business, and social\napplications. IGI Global.<\/p>\n\n\n\n<p>Noble, S. U. (2018).\nAlgorithms of oppression: How search engines reinforce racism. nyu\nPress<\/p>\n\n\n\n<p>Singh, S. (2019a),\nHow Internet Platforms Are Using Artificial Intelligence to Moderate\nUser-Generated Content, Open Technology Institute,\n<a href=\"https:\/\/www.newamerica.org\/oti\/reports\/everything-moderation-analysis-how-internet-platforms-are-using-artificial-intelligence-moderate-user-generated-content\/\">https:\/\/www.newamerica.org\/oti\/reports\/everything-moderation-analysis-how-internet-platforms-are-using-artificial-intelligence-moderate-user-generated-content\/<\/a>,\nson eri\u015fim 19.06.2020<\/p>\n\n\n\n<p>Singh S(2019b), How\nVideo and E-Commerce Platforms Use Recommendation Systems to Shape\nUser Experiences, Open Technology Institute,\nhttps:\/\/www.newamerica.org\/oti\/reports\/rising-through-ranks\/, son\neri\u015fim 19.06.2020<\/p>\n\n\n\n<p>Singh S(2020), How\nVideo and E-Commerce Platforms Use Recommendation Systems to Shape\nUser Experiences, Open Technology Institute,\nhttps:\/\/www.newamerica.org\/oti\/reports\/why-am-i-seeing-this\/, son\neri\u015fim 19.06.2020<\/p>\n\n\n\n<p>Yablon, R. (2020).\nPolitical Advertising, Digital Platforms, and the Democratic\nDeficiencies of Self-Regulation.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Web 2.0, on y\u0131l \u00f6nceki bir tart\u0131\u015fma konusu. Web 2.0 terimi ilk kez bir web tasar\u0131mc\u0131s\u0131 ve yazar olan Darcy DiNucci taraf\u0131ndan kullan\u0131ld\u0131. DiNucci, 1999<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[13,124,19,30,298],"tags":[241,380,65,81,384,383,381,379,244,83,378,382],"class_list":["post-719","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-fikri-mulkiyet","category-haktivizm","category-ifade-ozgurlugu","category-sosyal-aglar","category-yapay-zeka","tag-algoritmalar","tag-duzenleme","tag-facebook","tag-google","tag-ifade-ozgurlugu","tag-nefret-soylemi","tag-oneri-sistemleri","tag-platformlar","tag-trump","tag-twitter","tag-web-2-0","tag-yz"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/719","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=719"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/719\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":721,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/719\/revisions\/721"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=719"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=719"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=719"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}