D\u00fcnya tersine d\u00f6nd\u00fc. Daha \u00f6nce \u00c7in, ABD k\u00f6kenli \u015firketlerin \u00fclkesindeki faaliyetlerini s\u0131n\u0131rl\u0131yor ve \u015firketleri kendi belirledi\u011fi kurallar \u00e7er\u00e7evesinde hareket etmeye zorluyordu. Bu da medyada \u00c7in’in serbest piyasaya tahamm\u00fcls\u00fczl\u00fc\u011f\u00fc olarak yer al\u0131yordu. 2000’li y\u0131llar\u0131n ba\u015f\u0131nda Microsoft, \u00c7in pazar\u0131n\u0131 h\u0131zla ele ge\u00e7irmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131nda \u00c7in tehlikeyi fark etmi\u015f ba\u015fta GNU\/Linux olmak \u00fczere \u00f6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131mlar\u0131 bili\u015fim politikalar\u0131n\u0131n temel bir bile\u015feni olarak ele almaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Sorun sadece ekonomik de\u011fildi. Microsoft yaz\u0131l\u0131mlar\u0131nda olan gizli arka kap\u0131lar, sava\u015f zaman\u0131nda ABD’nin \u00c7in’in a\u011f yap\u0131s\u0131na ula\u015fmas\u0131na f\u0131rsat verebilirdi. \u00c7inliler’e g\u00f6re Microsoft’a ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131k, h\u0131zla dijitalle\u015fen bir d\u00fcnyada \u00fclkenin anahtarlar\u0131n\u0131 potansiyel bir d\u00fc\u015fman\u0131n eline vermek anlam\u0131na geliyordu. \u00c7in, sosyal medya uygulamalar\u0131na da benzer bi\u00e7imde yakla\u015ft\u0131. Yabanc\u0131 sosyal medya \u015firketlerinin faaliyetlerini k\u0131s\u0131tlamaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131 ve onlar\u0131n yerini alabilecek alternatif sosyal medya uygulamalar\u0131n\u0131n geli\u015ftirilmesini sa\u011flad\u0131. \u00d6zellikle kendi yurtta\u015flar\u0131n\u0131n verilerinin ABD \u015firketlerinin kontrol\u00fcnde olmamas\u0131 i\u00e7in b\u00fcy\u00fck \u00e7aba g\u00f6sterdi. \u015eimdi ise ABD ayn\u0131 politikalar\u0131, ayn\u0131 gerek\u00e7elerle \u00c7inli \u015firketlere kar\u015f\u0131 uygulamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. \u00c7inli \u015firketleri ulusal g\u00fcvenli\u011fi i\u00e7in bir tehdit olarak g\u00f6r\u00fcyor. Ama daha \u00f6nemlisi ABD, teknolojideki hegemonyas\u0131n\u0131n zay\u0131flad\u0131\u011f\u0131n\u0131n fark\u0131nda.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n
\nABD ve \u00c7in, en son TikTok ve WeChat nedeniyle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya\ngeldi. Fakat \u00f6ncesindeki, \u00c7inli telekom devi Huawei’nin sahibinin\nk\u0131z\u0131 ve \u015firketin Mali \u0130\u015fler Ba\u015fkan\u0131 Meng Wanzhou’nun ABD’de\nba\u015flat\u0131lan soru\u015fturma kapsam\u0131nda 1 Aral\u0131k 2018’de Kanada’da\ng\u00f6zalt\u0131na al\u0131nmas\u0131yla ba\u015flayan s\u00fcreci de atlamayal\u0131m. Meng\nWanzhou, ABD’nin \u0130ran’a y\u00f6nelik yapt\u0131r\u0131mlar\u0131n\u0131 delmekle\nsu\u00e7lan\u0131yordu.<\/p>\n\n\n\n
\n1987’de \u00c7in’de kurulan Huawei, d\u00fcnyan\u0131n en b\u00fcy\u00fck telekom\nekipman, cihaz ve servis sa\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131ndan biri. 170 \u00fclkede\nfaaliyet g\u00f6steriyor ve 2019’daki sat\u0131\u015f geliri 123 milyar dolar.\n\u015eirket ba\u015fl\u0131ca \u00fc\u00e7 alanda faaliyet y\u00fcr\u00fct\u00fcyor: Ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131\n\u00fcretimi, kurumsal \u00e7\u00f6z\u00fcmler ve t\u00fcketici elektroni\u011fi.\nTa\u015f\u0131y\u0131c\u0131l\u0131kta \u00f6zellikle 5G sistemlerin i\u015fletmesi ve bak\u0131m\u0131,\nyapay zeka teknolojisi, kablosuz ve sabit a\u011flar ve bulut bili\u015fim\n\u00fczerine \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Kurumsal alanda, \u00e7e\u015fitli \u015firket ve kamu\nkurumlar\u0131yla beraber ak\u0131ll\u0131 \u015fehirler in\u015fa ediyor. T\u00fcketici\nalan\u0131nda ise ak\u0131ll\u0131 telefonlar, ki\u015fisel ve diz\u00fcst\u00fc\nbilgisayarlar, tabletler ve giyilebilir teknolojiler \u00fcretiyor (Tang,\n2020). \n<\/p>\n\n\n\n
\nHuawei’nin 14 k\u00fcresel Ar-Ge merkezi ve 36 m\u00fc\u015fterek inovasyon\nmerkezi var. Tang’\u0131n (2020) yazd\u0131\u011f\u0131 gibi Huawei \u00e2deta Mao’nun\n“k\u0131rlardan \u015fehirlere do\u011fru” stratejisini uygulam\u0131\u015f.\nEricsson, Alcatel-Lucent ve Nokia gibi telekom devleri uzak ve do\u011fal\nko\u015fullar\u0131n elveri\u015fsiz oldu\u011fu yerlere yat\u0131r\u0131m yapmaktan\nka\u00e7\u0131n\u0131rken Huawei bu az geli\u015fmi\u015f b\u00f6lgeleri, k\u00fcresel pazara\ngirebilmek i\u00e7in bir f\u0131rsat olarak g\u00f6rd\u00fc. Geli\u015fmekte olan bu\nb\u00f6lgelerde elde etti\u011fi ba\u015far\u0131lardan sonra Bat\u0131 Avrupa ve Kuzey\nAmerika’da pazarlar\u0131na y\u00f6neldi. \n<\/p>\n\n\n\n
\nHuawei, “Ba\u015far\u0131larla \u00c7in” ifadesinin k\u0131saltmas\u0131.\nDevlete ait bir \u015firket olmamas\u0131na ra\u011fmen \u00c7in’de olduk\u00e7a pop\u00fcler\nve ulusal bir itibara sahip. Huawei’nin \u00c7in h\u00fck\u00fcmetiyle ili\u015fkisi\nhakk\u0131nda \u00e7e\u015fitli spek\u00fclasyonlar var ve ABD kurumlar\u0131, Huawei’yi\ndi\u011fer \u00c7inli telekom \u015firketleri gibi ulusal g\u00fcvenlik tehdidi\nolarak g\u00f6r\u00fcyorlar. Bu nedenle ABD pazar\u0131na girmekte zorlanan\nHuawei, 2011 y\u0131l\u0131nda ABD h\u00fck\u00fcmetine yazd\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131k mektupta\nadil muamele talebinde bulundu ve ad\u0131n\u0131 temize \u00e7\u0131karmak i\u00e7in tam\nsoru\u015fturma talep etti. Ancak Huawei’nin bu talebi do\u011frultusunda\n2011 y\u0131l\u0131nda y\u00fcr\u00fct\u00fclen soru\u015fturma Huawei’nin umdu\u011fu gibi\nsonu\u00e7lanmad\u0131. 2012’de kamuoyuyla payla\u015f\u0131lan nihai raporda\nHuawei’nin yan\u0131 s\u0131ra ZTE (bir di\u011fer \u00c7in merkezli telekom\u00fcnikasyon\nekipman\u0131 \u00fcreticisi) de ulusal g\u00fcvenlik tehdidi olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcyordu.<\/p>\n\n\n\n
\nABD ve \u00c7inli \u015firketler aras\u0131ndaki gerilim Meng Wanzhou’nun g\u00f6z\nalt\u0131na al\u0131nmas\u0131 sonras\u0131nda daha da t\u0131rmand\u0131. ABD Adalet\nBakanl\u0131\u011f\u0131 Meng Wanzhou ve Huawei’yi ABD’nin \u0130ran’a y\u00f6nelik\nyapt\u0131r\u0131mlar\u0131n\u0131 delmenin yan\u0131nda ticari s\u0131rlar\u0131 \u00e7almak ve\ncezai soru\u015fturmalar\u0131 engellemekle su\u00e7lad\u0131lar. Fakat temel sorun\ngelece\u011fin internet teknolojisi 5G’de Huawei’nin \u00f6nemli bir akt\u00f6r\nolmas\u0131yd\u0131.<\/p>\n\n\n\n
\nHuawei, 5G’nin Ar-Ge faaliyetlerine daha 3G’den 4G’ye ge\u00e7i\u015fin\ng\u00fcndemde oldu\u011fu 2009 y\u0131l\u0131nda ba\u015flad\u0131 ve t\u00fcm d\u00fcnyada yeni\nnesil mobil internetin en \u00f6nemli oyuncular\u0131ndan biri olmay\u0131\nba\u015fard\u0131. ABD, Huawei’yi oyunun d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131karmak i\u00e7in Almanya,\n\u0130talya ve Birle\u015fik Krall\u0131k gibi NATO \u00fcyelerine Huawei\ncihazlar\u0131n\u0131n riskleri hakk\u0131nda telkinlerde bulunuyor. E\u011fer Huawei\nile \u00e7al\u0131\u015fmaya kalkarlarsa g\u00fcmr\u00fck sava\u015f\u0131 ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya\nkalacaklar\u0131 tehdidinde bulunuyor ve Huawei’yle i\u015f yapmay\u0131\nb\u0131rak\u0131rlarsa daha b\u00fcy\u00fck fon sa\u011flama s\u00f6z\u00fc veriyor. ABD Ticaret\nBakanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n May\u0131s ay\u0131nda Huawei’nin yonga sa\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131na\neri\u015fimini k\u0131s\u0131tlamas\u0131ndan sonra Birle\u015fik Krall\u0131k da Huawei\ncihazlar\u0131n\u0131n al\u0131m\u0131n\u0131 durdurdu ve Huawei cihazlar\u0131n\u0131 a\u015famal\u0131\nolarak Britanya’n\u0131n 5G a\u011f\u0131ndan \u00e7\u0131karmaya karar verdi.<\/p>\n\n\n\n
\nYaz\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131nda da belirtti\u011fim gibi ABD ve \u00c7in en son sosyal\nmedyada kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya geldiler. ABD y\u00f6netimi ByteDance’\u0131n\nTikTok ve Tencent’\u0131n WeChat uygulamalar\u0131na kar\u015f\u0131 \u00e7e\u015fitli\nk\u0131s\u0131tlamalar getirdi. ABD’li kullan\u0131c\u0131lar\u0131n ki\u015fisel verilerinin\n\u00c7inli \u015firketlerin elinde olmas\u0131 ve s\u00f6z konusu uygulamalar\u0131n\nyalan haberlerin yay\u0131lmas\u0131 i\u00e7in elveri\u015fli bir ortam sa\u011flamas\u0131\nnedeniyle bu \u015firketler de ABD’nin ulusal g\u00fcvenli\u011fini tehdit\nediyorlard\u0131. ABD Ba\u015fkan\u0131 Trump, TikTok’un \u00f6n\u00fcne iki se\u00e7enek\nkoydu: Ya ABD’den tamamen \u00e7ekilmek ya da ABD’deki kolunu bir\nAmerikan \u015firketine satmak.<\/p>\n\n\n\n
\nAsl\u0131nda Trump y\u00f6netimi dijital altyap\u0131n\u0131n veya ki\u015fisel verilerin\nyabanc\u0131 \u015firketlerin elinde olmas\u0131n\u0131n ulusal g\u00fcvenli\u011fi tehlikeye\natt\u0131\u011f\u0131n\u0131 vurgulayarak g\u00fczel bir anti-emperyalizm dersi\nveriyordu. \u00c7inli \u015firketlerin faaliyetlerine g\u00f6z yummak, bir\nzamanlar \u00c7inliler’in dedi\u011fi gibi, dijital d\u00fcnyada \u00fclkenin\nanahtarlar\u0131n\u0131 potansiyel bir d\u00fc\u015fman\u0131n eline vermek anlam\u0131na\ngeliyordu.<\/p>\n\n\n\n
\nTrump’tan ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z bu anti-emperyalizm dersinin ard\u0131ndan \u00f6zel\nm\u00fclkiyetli yaz\u0131l\u0131m\u0131n piri Microsoft’tan da program\u0131n kaynak\nkodunun \u00f6nemi hakk\u0131nda bir ders ald\u0131k. Bir ara ad\u0131 TikTok’u\nalabilecek \u015firketler aras\u0131nda da ge\u00e7en Microsoft, kullan\u0131c\u0131lar\u0131n\nmahremiyetini korumak ve Pekin’in uygulama \u00fczerinden\ndezenfomasyonunu engellemek i\u00e7in program\u0131n kaynak kodunu ve 100\nmilyon Amerikal\u0131’n\u0131n hangi videolar\u0131 izleyece\u011fine karar veren\nalgoritmalar\u0131 devralman\u0131n gereklili\u011fine i\u015faret ediyordu. \u00c7\u00fcnk\u00fc\ndaha y\u00fcksek standartlarda g\u00fcvenlik, mahremiyet ve dezeneformasyonla\nsava\u015f i\u00e7in kaynak kodu ve algoritmalar\u0131 de\u011fi\u015ftirebilme hakk\u0131\ngerekiyordu\n(https:\/\/www.nytimes.com\/2020\/09\/13\/technology\/tiktok-microsoft-oracle-bytedance.html)!<\/p>\n\n\n\n
\nTikTok ve WeChat, son olmayacak. ABD ve \u00c7in, teknolojinin kontrol\u00fc\ni\u00e7in daha \u00e7ok kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya gelecekler. Ancak Tang’\u0131n (2020)\nvurgulad\u0131\u011f\u0131 gibi ba\u015fta Huawei olmak \u00fczere \u00c7inli \u015firketleri \u00c7in\ndevletinin veya ordusunun ajan\u0131 olarak g\u00f6renler ironik olarak\nBat\u0131’daki \u015firketlerin kendi ordu ve h\u00fck\u00fcmetleriyle ne kadar yak\u0131n\nolduklar\u0131n\u0131 g\u00f6rmezden geliyorlar. \n<\/p>\n\n\n\n
\nBir yanda 1980’lerden beri \u015firketleriyle dijital d\u00fcnyay\u0131 kontrol\neden ABD, di\u011fer yanda son y\u0131llardaki at\u0131l\u0131mlar\u0131yla ABD’nin\nhegemonyas\u0131na meydan okuyan \u00c7in var. \u0130ki \u00fclke, teknolojinin\nkontrol\u00fc hakk\u0131nda k\u0131yas\u0131ya m\u00fccadele ederken Avrupa, iki \u00fclke\naras\u0131nda s\u0131k\u0131\u015fm\u0131\u015f durumda. Erlange ve Satariano’nun (2020)\nyazd\u0131\u011f\u0131 gibi Trump y\u00f6netimi, daha \u00f6nce Huawei’ye kar\u015f\u0131\nkulland\u0131\u011f\u0131 ulusal g\u00fcvenlik tehdidi tezlerini TikTok i\u00e7in yeniden\ng\u00fcndeme getirdi\u011finde bir kez daha ne yapacaklar\u0131n\u0131 bilemediler.\n\u0130ki taraftan birini se\u00e7meleri durumunda araba \u00fcreticileri,\nfinansal hizmet firmalar\u0131 veya tar\u0131m \u015firketleri di\u011fer taraf\u0131n\nmisillemesi ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kalabilirdi.<\/p>\n\n\n\n
\nAvrupa’n\u0131n kanun yap\u0131c\u0131lar\u0131 ve d\u00fczenleyicileri son bir ka\u00e7\ny\u0131ld\u0131r b\u00fcy\u00fck teknoloji \u015firketlerinin g\u00fcc\u00fcn\u00fc s\u0131n\u0131rland\u0131rmaya\n\u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. 25 May\u0131s 2018’de Avrupa Birli\u011fi’nde y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe\ngiren GDPR (General Data Protection Regulation \u2013 Genel Veri Koruma\nT\u00fcz\u00fc\u011f\u00fc), dijital mahremiyet haklar\u0131 konusunda en ileri d\u00fczenleme\nolmas\u0131n\u0131n yan\u0131nda b\u00fcy\u00fck teknoloji \u015firketlerinin faaliyetlerini\nd\u00fczenlemeyi de hedefliyordu. Yeni d\u00fczenlemelere dayanarak\n\u015firketlere b\u00fcy\u00fck cezalar kesildi. Fakat resmi g\u00f6revlilerin\na\u00e7\u0131klamalar\u0131na g\u00f6re bu yapt\u0131r\u0131mlar Apple, Amazon, Google ve\nFacebook’un davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirmedi. \u015eimdi \u00fczerinde\n\u00e7al\u0131\u015f\u0131lan yeni yasa ve d\u00fczenlemeler do\u011frudan bu \u015firketlerin i\u015f\nmodelini hedefliyor.<\/p>\n\n\n\n
\nAB’nin resmi g\u00f6revlileri, Apple’\u0131n App Store’unun rekabet\u00e7i olup\nolmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve Amazon’un e-ticaretteki g\u00fc\u00e7l\u00fc konumunu daha\nzay\u0131f rakiplerini oyun d\u0131\u015f\u0131na atmak i\u00e7in kullan\u0131p\nkullanmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 soru\u015fturuyorlar. AB, Google’\u0131n giyilebilir\nteknoloji \u00fcreticisi FitBit’i sat\u0131n almas\u0131n\u0131 incelerken\nBritanya’da Facebook’un Giphy adl\u0131 GIF \u015firketini sat\u0131n almas\u0131\nhakk\u0131nda bir soru\u015fturma y\u00fcr\u00fct\u00fcyor.<\/p>\n\n\n\n
\nAvrupa Birli\u011fi Komisyonu Ba\u015fkan Yard\u0131mc\u0131s\u0131 Margrethe Vestager,\nyeni kanunlarla \u015firketlerin de\u011fi\u015fime zorlanaca\u011f\u0131n\u0131 ve yeni \u00fcr\u00fcn\nalanlar\u0131na girmelerinin k\u0131s\u0131tlanaca\u011f\u0131n\u0131 belirtiyor. \u00c7\u00fcnk\u00fc\nbildi\u011fimiz gibi art\u0131k ne Google sadece bir arama motoru ne de\nAmazon sadece bir e-ticaret sitesi. Teknoloji \u015firketleri, s\u00fcrekli\nyeni pazarlar ar\u0131yorlar. Apple, ak\u0131ll\u0131 telefon ve tabletlerdeki\ng\u00fc\u00e7l\u00fc konumunu video canl\u0131 yay\u0131n\u0131 piyasas\u0131na girmek i\u00e7in\nkullanmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Google, arama motoru sayesinde en uygun\nseyahat hizmetini \u00f6nerebiliyor. Facebook da sosyal a\u011f\u0131ndan yeni\nticari hizmetleri sunmak i\u00e7in yararlan\u0131yor. En son olarak da\nA\u011fustos ay\u0131 sonunda Google’\u0131n \u00fcst \u015firketi Alphabet’in\nsigortac\u0131l\u0131k i\u015fine girdi\u011fini \u00f6\u011frendik. Morozov’un (2020)\nvurgulad\u0131\u011f\u0131 gibi Google, g\u00fcndelik ya\u015fam \u00f6r\u00fcnt\u00fclerimiz,\nili\u015fkilerimiz ve hatta r\u00fcyalar\u0131m\u0131z hakk\u0131nda \u00e7ok fazla \u015fey\nbiliyor ve herhangi bir sigorta \u015firketinden \u00e7ok daha isabetli risk\nanalizleri yapabilecek. Morozov (2020), b\u00fcy\u00fck be\u015flinin di\u011fer\n\u00fcyelerinin de benzer faaliyetler i\u00e7inde olduklar\u0131n\u0131 belirtiyor.\nApple, sa\u011fl\u0131k sigortas\u0131 \u015firketi Aetna ile i\u015fbirli\u011fi yap\u0131yor.\nFacebook, \u00f6nleyici sa\u011fl\u0131k hizmetleriyle kullan\u0131c\u0131lara hangi\ncheck-up’lara ihtiya\u00e7 duyduklar\u0131n\u0131 ve bunu nerede\nyapt\u0131rabileceklerini s\u00f6yl\u00fcyor\n(https:\/\/www.mobihealthnews.com\/news\/north-america\/facebooks-new-tool-tells-users-what-checkups-they-need-where-get-them<\/a>).\nAyr\u0131ca Amazon\n(https:\/\/digital.nhs.uk\/blog\/transformation-blog\/2019\/how-we-are-talking-to-alexa<\/a>)\nve Alphabet’in\n(https:\/\/www.ft.com\/content\/31c927c6-684a-11ea-a6ac-9122541af204<\/a>)\nBirle\u015fik Krall\u0131k Ulusal Sa\u011fl\u0131k Hizmetleri ile yapt\u0131\u011f\u0131\ns\u00f6zle\u015fmeler, bu \u015firketlerin sa\u011fl\u0131k verilerine eri\u015febilmelerini\nsa\u011flad\u0131.<\/p>\n\n\n\n \nFakat Morozov’un (2020) savundu\u011fu gibi art\u0131k \u015firketlerin toplad\u0131\u011f\u0131\nverileri hedefli reklamc\u0131l\u0131k ba\u011flam\u0131nda ele almak yetersiz\nkal\u0131yor. Google’\u0131n Fitbit’i almas\u0131 yaln\u0131z reklam pazar\u0131ndaki\ng\u00fcc\u00fcn\u00fc art\u0131rmayacak, sigorta poli\u00e7elerinin fiyatland\u0131r\u0131lmas\u0131nda\nda etkili olacak. B\u00f6ylece analog d\u00fcnyada normalde birbiriyle\nili\u015fkilendirilemeyecek i\u015f s\u00fcre\u00e7leri dijitalle\u015ferek bir araya\ngeliyor ve birka\u00e7 \u015firketin elinde merkezile\u015fiyor. Bu nedenle,\nVestager hakl\u0131; bu \u015firketlerin yeni alanlara girmelerinin\ns\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lmas\u0131 gerekiyor. Ancak Morozov’un (2020) yazd\u0131\u011f\u0131\ngibi son on y\u0131ld\u0131r \u015firketlerin zarars\u0131z hale getirilmesinin\nsorumlulu\u011funu anti-tr\u00f6st ve veri koruma gibi var olan \u00e7er\u00e7evelerden\nyararlanan teknokratik d\u00fczenleyicilere y\u00fcklemenin Avrupa’ya bir\nyarar\u0131 olmad\u0131.<\/p>\n\n\n\n \n\u00d6rne\u011fin Google, 2017-2019 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda anti-tr\u00f6st\nyasalar\u0131n\u0131 ihlal etmekten \u00fc\u00e7 kere su\u00e7lu bulundu ve 8,25 milyar\navro (9,7 milyar dolar) ceza \u00f6demeye mahkum edildi. Ancak cezalar,\n160 milyar dolardan fazla y\u0131ll\u0131k geliri olan bir \u015firket i\u00e7in ufak\nbir miktard\u0131 ve davalar\u0131n uzun s\u00fcrmesi Google’a konumunu\ng\u00fc\u00e7lendirebilmesi i\u00e7in zaman kazand\u0131r\u0131yordu. GDPR de olduk\u00e7a\nkapsaml\u0131 bir d\u00fczenleme olmas\u0131na ra\u011fmen zorlay\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n\nzay\u0131f olmas\u0131 nedeniyle beklentileri kar\u015f\u0131layamad\u0131 (Satariano,\n2020).<\/p>\n\n\n\n \nK\u0131sacas\u0131, Avrupa’n\u0131n kendini sadece k\u00fcresel bir d\u00fczenleyici g\u00fc\u00e7\nolarak konumland\u0131rmas\u0131n\u0131n yeterli olmad\u0131\u011f\u0131 anla\u015f\u0131ld\u0131.\n\u0130talyan Ulusal Yenilik Fonu Ba\u015fkan\u0131 Francesca Bria, Avrupa’n\u0131n\nk\u00fcresel ekonomik g\u00fcce de ihtiyac\u0131 oldu\u011funu, dijital egemenli\u011fi\nsa\u011flayamamalar\u0131 durumunda ABD ve \u00c7in aras\u0131nda kalm\u0131\u015f bir\ns\u00f6m\u00fcrge olma riskinin bulundu\u011funu savunuyor. D\u00fcnyan\u0131n en pop\u00fcler\ntelefonlar\u0131 \u00c7in, G\u00fcney Kore ve ABD’de yap\u0131l\u0131yor. En b\u00fcy\u00fck\nsosyal medya ve al\u0131\u015f veri\u015f platformlar\u0131 ABD ya da \u00c7in k\u00f6kenli.\nD\u00fcnyan\u0131n en b\u00fcy\u00fck bulut bili\u015fim ve yapay zeka hizmeti\nsa\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131 yine ABD ya da \u00c7in \u015firketlerine ait (Erlanger ve\nSatarino, 2020).<\/p>\n\n\n\n \nAvrupa’n\u0131n Nokia sonras\u0131nda, Microsoft ve Oracle ile rekabet eden\nSAP d\u0131\u015f\u0131nda, dijital ekonomide belirleyici bir g\u00fcce sahip \u015firketi\nolmad\u0131. ABD \u015firketlerini, d\u00fczenleme politikalar\u0131, sert veri\nkoruma kurallar\u0131 ve kararl\u0131 anti-tr\u00f6st yasalar\u0131yla dizginlemeye\n\u00e7al\u0131\u015ft\u0131lar. Fakat son on y\u0131lda, Amazon, Apple, Facebook ve\nGoogle’\u0131n alternatifini yaratamad\u0131klar\u0131 s\u00fcrece bu \u00e7abalar\u0131n \u00e7ok\ns\u0131n\u0131rl\u0131 ve ge\u00e7ici oldu\u011funu fark ettiler. Dolay\u0131s\u0131yla dijital\negemenlik i\u00e7in, \u00c7in ve ABD \u015firketleri ile k\u00fcresel d\u00fczeyde\nrekabet edebilecek alternatifler yaratmalar\u0131n\u0131n gerekti\u011fini\nd\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorlar.<\/p>\n\n\n\n \nABD ve \u00c7in, pazar sava\u015f\u0131nda. Avrupa \u00fclkeleri, dijital ekonomiyi\nsadece d\u00fczenleyen (daha do\u011frusu d\u00fczenlemeye \u00e7al\u0131\u015fan) bir akt\u00f6r\nolmaktan s\u0131yr\u0131larak ABD ve \u00c7in kar\u015f\u0131s\u0131nda dijital egemenli\u011fini\nin\u015fa etmek istiyor. \n<\/p>\n\n\n\n \nAncak Avrupa i\u00e7in ge\u00e7erli olan s\u00f6m\u00fcrgele\u015fme riski, ekonomisi ve\nteknik altyap\u0131s\u0131 daha zay\u0131f K\u00fcresel G\u00fcney (K\u00fcresel G\u00fcney,\nD\u00fcnya Bankas\u0131’n\u0131n d\u00fc\u015f\u00fck ve orta gelirli Asya, Afrika ve Latin\nAmerika’da yer alan \u00fclkeleri ifade etmek i\u00e7in kulland\u0131\u011f\u0131 bir\nterim) \u00fclkeleri i\u00e7in bir ger\u00e7ekli\u011fi ifade ediyor. \n<\/p>\n\n\n\n \nABD, Huawei’yi ulusal g\u00fcvenli\u011fi i\u00e7in bir tehdit olarak g\u00f6r\u00fcyor.\nHuawei \u00fcr\u00fcnlerinin \u00fclkenin a\u011f altyap\u0131s\u0131nda kullan\u0131lmas\u0131n\u0131\nonaylam\u0131yor. TikTok ve WeChat’i ABD’li kullan\u0131c\u0131lar\u0131n ki\u015fisel\nverilerini \u00c7in h\u00fck\u00fcmeti ile payla\u015fmakla ve yalan haberler\nyaymakla su\u00e7luyor. Fakat ABD’nin ulusa\u015f\u0131r\u0131 \u015firketleri y\u0131llard\u0131r\nyaz\u0131l\u0131m, donan\u0131m ve a\u011f ba\u011flanabilirli\u011fi \u00fczerindeki\nhakimiyetleri sayesinde dijital ekosistemi kontrol ediyor ve \u00c7in\ni\u00e7in iddia ettiklerini kendileri, di\u011fer \u00fclkelere kar\u015f\u0131\nuyguluyorlar.<\/p>\n\n\n\n \nKwet (2019), “Dijital S\u00f6m\u00fcrgecilik: ABD \u0130mparatorlu\u011fu ve\nK\u00fcresel G\u00fcneyde Yeni Emperyalizm” ba\u015fl\u0131kl\u0131 makalesinde\nABD’nin dijital teknolojiler \u00fczerindeki hakimiyeti sayesinde K\u00fcresel\nG\u00fcney’i nas\u0131l s\u00f6m\u00fcrgele\u015ftirdi\u011fini tart\u0131\u015f\u0131yor. Makale, daha\n\u00e7ok G\u00fcney Afrika \u00fczerinde dursa da verilen \u00f6rnekler olduk\u00e7a\ntan\u0131d\u0131k geliyor.<\/p>\n\n\n\n \nZorunlu uzaktan e\u011fitim, dijital u\u00e7urumu bir kez daha g\u00fcndeme\ngetirdi. Toplumun az\u0131msanamayacak bir k\u0131sm\u0131 dijital teknolojilere\neri\u015femiyor ve e\u011fitimlere kat\u0131labilmek i\u00e7in yeterli kalitede\ninternet ba\u011flant\u0131s\u0131na sahip de\u011fil. Buna kar\u015f\u0131n hem ulusal hem\nde yerel d\u00fczeyde dijital teknoloji yat\u0131r\u0131mlar\u0131 art\u0131yor. \n<\/p>\n\n\n\n \nDijital teknolojiler bir\u00e7ok alanda hayat\u0131m\u0131z\u0131 kolayla\u015ft\u0131r\u0131yor.\nFakat dijital teknolojiler, tarafs\u0131z ara\u00e7lar de\u011fil. Belirli\ntoplumsal ili\u015fkiler i\u00e7inde \u015fekilleniyorlar. Dijital teknolojileri\nsalt yararl\u0131 ara\u00e7lara indirgemeden sorgulamak gerekiyor:<\/p>\n\n\n\n \nKwet’in (2019) “dijital s\u00f6m\u00fcrgecilik” tart\u0131\u015fmas\u0131 bu\nsorular\u0131n yan\u0131t\u0131n\u0131 ar\u0131yor. \u0130ki emperyal g\u00fc\u00e7, \u00f6zellikle son\nbir y\u0131ld\u0131r, teknolojinin kontrol\u00fcn\u00fcn kimde olaca\u011f\u0131 hakk\u0131nda\nkar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya geliyor. Ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 koruyabilmek i\u00e7in\nAvrupa gibi K\u00fcresel G\u00fcney de kendi yolunu \u00e7izmek zorunda.<\/p>\n\n\n\n \nDijital s\u00f6m\u00fcrgecilik, dijital ekosistemin \u00fc\u00e7 temel bile\u015feni olan\nyaz\u0131l\u0131m, donan\u0131m ve a\u011f ba\u011flanabilirli\u011finin \u015firketlerin elinde\nmerkezile\u015fmesine ve onlar taraf\u0131ndan kontrol edilmesine dayan\u0131yor.\nBu \u00fc\u00e7 temel bile\u015fenin kontrol\u00fc ABD’ye muazzam politik, ekonomik\nve sosyal g\u00fc\u00e7 sa\u011fl\u0131yor. Kwet (2019), GAFAM (Google\/Alphabet,\nAmazon, Facebook, Apple ve Microsoft) ve di\u011fer dev kurumlar\u0131\nuluslararas\u0131 toplulu\u011fun yeni emperyalistleri olarak nitelendiriyor.\nBu dev kurumlar aras\u0131nda NSA (National Security Agency – ABD Ulusal\nG\u00fcvenlik Ajans\u0131) da var. Kwet (2019) ABD’nin liderli\u011findeki\nyabanc\u0131 g\u00fc\u00e7lerin teknik \u00fcr\u00fcn, model ve ideolojilerinde\nger\u00e7ekle\u015fen asimilasyonun 21. y\u00fczy\u0131la \u00f6zg\u00fcn bir s\u00f6m\u00fcrgele\u015ftirme\nbi\u00e7imi oldu\u011funu savunuyor.<\/p>\n\n\n\n \nG\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki teknolojik ekosistemin yap\u0131s\u0131 alternatifsizmi\u015f gibi\nsunuluyor. Fakat insan haklar\u0131, demokrasi ve sosyoekonomik adalete\nuygun dijital bir toplum in\u015fa etmek i\u00e7in alternatif teknolojiler,\nmodeller ve ideolojiler var. Bu alternatifleri ger\u00e7ekle\u015ftirebilmek\ni\u00e7in her \u015feyden \u00f6nce g\u00fcc\u00fcn birka\u00e7 \u015firketin elinde toplanmas\u0131na\nkar\u015f\u0131 yaz\u0131l\u0131m, donan\u0131m ve internette ademimerkeziyet\u00e7i sahiplik\nve kontrol ili\u015fkilerine gerek var. Dolay\u0131s\u0131yla Kuzey’i yakalamak\ni\u00e7in en yeni dijital teknolojilere yat\u0131r\u0131m yapmaktan ve \u00fclkedeki\ndijital (veya bilgisay\u0131msal) okuryazarl\u0131\u011f\u0131 art\u0131raca\u011f\u0131m diye\n\u00f6\u011frencileri ABD \u00fcr\u00fcnleriyle e\u011fitmekten (ve bu \u00fcr\u00fcnler i\u00e7in\ngelece\u011fin m\u00fc\u015fterilerini yaratmaktan!) daha farkl\u0131 yollar\nizlenmeli. Bug\u00fcn ba\u015fta GAFAM olmak \u00fczere ABD tekellerinin dijital\ntoplum i\u00e7in sunduklar\u0131 modelleri ele\u015ftirel bir g\u00f6zle\nde\u011ferlendirmek zorunday\u0131z. \u015eirketlerin sundu\u011fu dijital modeller,\nmerkezile\u015fmi\u015f bulut hizmetleri, insanlar\u0131n esnek s\u00f6zle\u015fmelerle\n\u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 platform ekonomileri, CCTV g\u00f6zetimi,\ntoplumsal sorunlar\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcnde kestirimsel analize dayal\u0131\n\u00e7\u00f6z\u00fcmler gibi tart\u0131\u015fmal\u0131 \u00f6zellikler i\u00e7eriyor. Kwet (2019),\nKuzey’in teknolojisinin G\u00fcney’e yarar sa\u011flayaca\u011f\u0131n\u0131 varsaymak\ni\u00e7in bir neden olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtiyor ve \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda\n“Amazon, Microsoft ve Google taraf\u0131ndan in\u015fa edilen bulut\nmerkezleri K\u00fcresel G\u00fcney \u00fclkeleri i\u00e7in iyi mi?” veya “hangi\nteknolojiler mahremiyet haklar\u0131n\u0131, \u015feffafl\u0131\u011f\u0131, i\u015fbirli\u011fini ve\nyerel geli\u015fmeyi en iyi sa\u011fl\u0131yor?” sorular\u0131n\u0131n yan\u0131t\u0131n\u0131\nar\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n \nKwet (2019), dijital s\u00f6m\u00fcrgecili\u011fi be\u015f ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda ele\nal\u0131yor: Ekonomik tahakk\u00fcm, mimari tasar\u0131m \u00fczerinden emperyal\nkontrol, k\u00fcresel g\u00f6zetim kapitalizmi, emperyal devlet g\u00f6zetimi,\nteknik hegemonya ve ideolojik tahakk\u00fcm.<\/p>\n\n\n\n \nAvrupal\u0131lar, yerlileri topraklar\u0131ndan att\u0131lar ve onlar\u0131n\ntopraklar\u0131na yerle\u015ftiler. Yerli halka korkun\u00e7 \u015fiddet eylemleri\nuygulad\u0131lar. \u0130nsanlar\u0131 k\u00f6lele\u015ftirdiler. S\u00f6m\u00fcrgele\u015ftirme\ns\u00fcrecinde \u015firketler \u00f6nemli bir rol oynad\u0131lar. 1602’de Hollanda\nDo\u011fu Hindistan \u015eirketi ilk modern k\u00fcresel \u015firketi oldu ve 50 y\u0131l\nsonra Cape Kolonisi’ni kurarak Avrupa’n\u0131n G\u00fcney Afrika’y\u0131 fethini\nba\u015flatt\u0131lar. 200 y\u0131l boyunca topraklar\u0131n\u0131 i\u00e7lere do\u011fru\ngeni\u015flettiler. Elmas ve alt\u0131n madenlerinin bulunmas\u0131ndan sonra\n\u0130ngiliz ve Hollanda as\u0131ll\u0131 G\u00fcney Afrikal\u0131lar geri kalan\ntopraklar\u0131n \u00e7o\u011funu ele ge\u00e7irerek \u0131rk\u00e7\u0131 bir rejim kurdular.<\/p>\n\n\n\n \nKwet (2019) g\u00fcn\u00fcm\u00fczde toprak i\u015fgali yerine dijital teknolojilerle\nger\u00e7ekle\u015ftirilen bir s\u00f6m\u00fcrgele\u015ftirme oldu\u011funu savunuyor. En\nyayg\u0131n kullan\u0131lan dijital teknolojiler ABD’li \u015firketlerin\nkontrol\u00fcnde: arama motoru (Google), web taray\u0131c\u0131 (Google Chrome),\nak\u0131ll\u0131 telefon ve tablet i\u015fletim sistemleri (Google Android ve\nApple iOS), masa\u00fcst\u00fc ve diz\u00fcst\u00fc bilgisayar i\u015fletim sistemleri\n(Microsoft Windows), ofis yaz\u0131l\u0131mlar\u0131 (Microsoft Office ve Google\nDoc), bulut altyap\u0131s\u0131 ve hizmetleri (Amazon, Microsoft, Google ve\nIBM), sosyal a\u011f platformlar\u0131 (Facebook ve Twitter), ta\u015f\u0131mac\u0131l\u0131k\n(Uber ve Lyft); i\u015f a\u011f\u0131 (Microsoft LinkedIn), video (Google,\nYouTube, Netflix ve Hulu), \u00e7evrimi\u00e7i reklamc\u0131l\u0131k (Google, ve\nFacebook).<\/p>\n\n\n\n \nKwet (2019), b\u00fcy\u00fck teknoloji \u015firketlerine ait \u00fcr\u00fcnlerin G\u00fcney\nAfrika toplumuna entegrasyonuyla ABD’nin di\u011fer \u00fclke ekonomileri\n\u00fczerinde g\u00fc\u00e7 elde etmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve kaynak sa\u011flamay\u0131\ns\u00fcreklile\u015ftirecek teknoloji ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131klar\u0131 yarattt\u0131\u011f\u0131n\u0131\nbelirtiyor. Kwet’in (2019) aktard\u0131\u011f\u0131; Murphy, Carmody ve\nSurborg’un (2014) G\u00fcney Afrika ve Tanzanya ah\u015fap ve turizm\nend\u00fcstrisi \u00fczerine yapt\u0131klar\u0131 ara\u015ft\u0131rma, mobil telefonlar,\nbilgisayarlar ve internet gibi ara\u00e7lar\u0131n kullan\u0131m\u0131n\u0131n Afrika’n\u0131n\nd\u00fcnya ekonomisine kat\u0131l\u0131m\u0131n\u0131n niteli\u011fini ve derinli\u011fini\nart\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor. Ancak BT, d\u0131\u015far\u0131dan m\u00fcdahalenin ve\narac\u0131l\u0131\u011f\u0131n yeni bi\u00e7imlerine de olanak sa\u011flam\u0131\u015f. Bu da\n\u00e7o\u011funlukla yerel firmalar\u0131n ve end\u00fcstrilerin marjinalle\u015fmesine\nneden olmu\u015f. BT entegrasyonu, d\u0131\u015f \u00fclkelere ait i\u015fletmelere yarar\nsa\u011flam\u0131\u015f. Ayr\u0131ca BT kullan\u0131m\u0131n\u0131n baz\u0131 durumlarda i\u015f\u00e7ilerin\ng\u00f6zetimini art\u0131rd\u0131\u011f\u0131 da g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor.<\/p>\n\n\n\n \nBir di\u011fer \u00f6rnek ise farkl\u0131 \u00fclkelere yay\u0131lan ve girdi\u011fi\n\u00fclkelerde d\u00fczenleyici yasalar\u0131n eksikli\u011finden yararlanan Uber,\nLyft, Airbnb gibi platform ekonomileri. Bir\u00e7ok \u00fclkede ya\u015fand\u0131\u011f\u0131\ngibi, Uber, G\u00fcney Afrika’da da taksicilerle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya\ngelmi\u015f. Uber’in 2013’te G\u00fcney Afrika Cumhuriyeti’nin en b\u00fcy\u00fck\n\u015fehri Johannesburg’ta faaliyete ba\u015flamas\u0131yla beraber grevler ve\n\u00e7at\u0131\u015fmalar ya\u015fanm\u0131\u015f. Uber \u015fof\u00f6rleri taksiciler ve Uber\naras\u0131nda ezilmi\u015f: Hem canlar\u0131ndan olmu\u015flar hem de k\u00f6t\u00fc\nko\u015fullarda, d\u00fc\u015f\u00fck \u00fccretle \u00e7al\u0131\u015fmak zorunda b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015flar.<\/p>\n\n\n\n \nM\u00fc\u015fteriler Uber’in piyasaya girmesinden (en az\u0131ndan bir s\u00fcre)\nmemnun olabilir. Fakat Uber, Wall Street ve di\u011fer zengin\nyat\u0131r\u0131mc\u0131lardan ald\u0131\u011f\u0131 destekle, rakiplerini ortadan kald\u0131rana\ndek fiyat k\u0131r\u0131yor. Bunun yan\u0131nda b\u00fcy\u00fck veri analiti\u011fi ve\nkendini taksi \u015firketi de\u011fil de m\u00fc\u015fterilerle s\u00fcr\u00fcc\u00fcleri bir\naraya getiren bir arac\u0131 olarak konumland\u0131rarak halihaz\u0131rdaki\nd\u00fczenlemelerden ka\u00e7\u0131nabilmesi Uber’e avantaj sa\u011fl\u0131yor. Uber, her\nbir yolculuktan %25 civar\u0131nda komisyon al\u0131yor. B\u00f6ylece girdi\u011fi\npiyasay\u0131 s\u00f6m\u00fcrgele\u015ftiriyor ve yerel ekonomide kalmas\u0131 gereken\nparalar\u0131n Kuzey’e aktar\u0131lmas\u0131n\u0131 sa\u011fl\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n \nBunun yan\u0131nda, d\u00fcnyan\u0131n en b\u00fcy\u00fck reklamc\u0131l\u0131k \u015firketleri\nGoogle ve Facebook’\u0131n medya \u00fczerinde y\u0131k\u0131c\u0131 bir etkisi var.\nReklam gelirleri medya organlar\u0131 i\u00e7in \u00f6nemli. Fakat bu iki \u015firket,\nbir\u00e7ok \u00fclkede oldu\u011fu gibi G\u00fcney Afrika’da da reklam pastas\u0131n\u0131\npayla\u015f\u0131yorlar: Google’\u0131n G\u00fcney Afrika reklam pazar\u0131ndaki pay\u0131\n%70, Facebook’unki ise %12. B\u00f6ylece medyan\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ba\u011f\u0131ms\u0131z\nolarak devam ettirebilmesi zorla\u015f\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n \nK\u0131sacas\u0131 dijital s\u00f6m\u00fcrgecilikle yabanc\u0131 \u015firketler yerel\ngeli\u015fmeyi baltal\u0131yorlar, piyasay\u0131 kontrol ediyorlar ve K\u00fcresel\nG\u00fcney’den sa\u011flad\u0131klar\u0131 gelirleri K\u00fcresel Kuzey’e aktar\u0131yorlar.<\/p>\n\n\n\n \nS\u00f6m\u00fcrgele\u015ftirme beraberinde yerli halk\u0131n m\u00fclks\u00fczle\u015ftirilmesini\nve kritik altyap\u0131n\u0131n s\u00f6m\u00fcrgeciler taraf\u0131ndan kontrol\u00fcn\u00fc\ngetirir. G\u00fcney Afrika’da elmas ve alt\u0131n madenlerinin bulunmas\u0131ndan\nsonra bir avu\u00e7 sermayedar de\u011ferli topraklar\u0131n \u00e7o\u011funa el koydu.\nOppenheimer ailesi \u00fclkenin elmaslar\u0131n\u0131n \u00e7o\u011funu, alt\u0131n ve\nplatinyumun yar\u0131s\u0131n\u0131 ve k\u00f6m\u00fcr\u00fcn \u00e7eyre\u011fini ele ge\u00e7irdi.\nBuralardan elde ettikleri gelirle bankac\u0131l\u0131k, \u00e7elik, otomobil,\nelektronik ve tar\u0131m gibi farkl\u0131 i\u015f alanlar\u0131nda etkili oldular.<\/p>\n\n\n\n \nK\u00fcresel G\u00fcney’deki bir\u00e7ok demir yolu, insanlar\u0131 birbirine\nba\u011flamak i\u00e7in de\u011fil s\u00f6m\u00fcrgecilerin gereksinimlerini kar\u015f\u0131lamak\ni\u00e7in geli\u015ftirildi; liman ve askeri \u00fcslerle ba\u011flant\u0131y\u0131\nsa\u011flad\u0131lar. Kwet (2019), dijital s\u00f6m\u00fcrgecili\u011fin de farkl\u0131\nolmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, ABD \u00f6nc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcndeki yabanc\u0131 g\u00fc\u00e7lerin dijital\naltyap\u0131y\u0131 kendi ihtiya\u00e7lar\u0131 do\u011frultusunda, bir yandan ekonomik\nve k\u00fclt\u00fcrel tahakk\u00fcm\u00fc sa\u011flamak di\u011fer yandan \u00f6zelle\u015ftirilmi\u015f\ny\u00f6neti\u015fim bi\u00e7imlerini dayatmak i\u00e7in kurduklar\u0131n\u0131 savunuyor.\nB\u00fcy\u00fck \u015firketler, dijital teknolojileri tasarlarken teknik\nekosistemdeki kritik i\u015flevlerin kendi kontrollerinde olmas\u0131na \u00f6nem\nveriyorlar. B\u00f6ylece fikri m\u00fclkiyet ve altyap\u0131ya eri\u015fimden rant\nsa\u011flayabiliyor veya g\u00f6zetimle veri toplayabiliyorlar. Sosyal\na\u011flarda veya kendi teknolojilerinden yararlanan di\u011fer alanlarda\n(sosyal, ekonomik, askeri) enformasyonun ak\u0131\u015f\u0131n\u0131 kontrol\nedebiliyorlar.<\/p>\n\n\n\n \nBu ba\u011flamda Kwet (2019), Lawrence Lessig’in ilk kez 1999 y\u0131l\u0131nda\nyay\u0131mlanan Code: And Other Laws of Cyberspace<\/em> adl\u0131 kitab\u0131na\nreferansla, mimarinin fiziksel alanlardaki insan davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131\nbi\u00e7imlendirmesi gibi bilgisayar kodunun da bilgisayar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla\nger\u00e7ekle\u015fen eylemlerdeki kural, norm ve davran\u0131\u015flar\u0131\nbi\u00e7imlendirdi\u011finin alt\u0131n\u0131 \u00e7iziyor. Kwet (2019) bu bak\u0131\u015f\na\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n telif haklar\u0131, ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn d\u00fczenlenmesi,\ninternet y\u00f6neti\u015fimi, blokzinciri, mahremiyet vb konular\u0131 ele\nal\u0131rken ayd\u0131nlat\u0131c\u0131 oldu\u011funu ancak ABD’nin kod ve di\u011fer dijital\nmimari bi\u00e7imleri \u00fczerindeki hakimiyetinin g\u00f6z ard\u0131 edildi\u011fini\nbelirtiyor. ABD, kod ve dijital mimari \u00fczerindeki g\u00fcc\u00fc sayesinde,\ndijital s\u00f6m\u00fcrgele\u015ftirme politikalar\u0131n\u0131 hayata ge\u00e7irebiliyor.\nDolay\u0131s\u0131yla \u00c7in’in son y\u0131llardaki hamlelerinin ABD’yi\nk\u0131zd\u0131rmas\u0131n\u0131n temel nedeni ABD’nin kod \u00fczerindeki hakimiyetini\nsarsmas\u0131 ve ABD’nin art\u0131k tek emperyal g\u00fc\u00e7 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131\ng\u00f6stermesi. Bu da, do\u011fal olarak, ABD i\u00e7in ulusal tehdit anlam\u0131na\ngeliyor.<\/p>\n\n\n\n \nDijital ekosistemin birbiriyle ili\u015fkili \u00fc\u00e7 bile\u015feni var: Yaz\u0131l\u0131m,\ndonan\u0131m ve a\u011f ba\u011flant\u0131l\u0131l\u0131\u011f\u0131. Yaz\u0131l\u0131m,bilgisayar\u0131n ne\nyapabilece\u011fini belirleyen komutlar k\u00fcmesi; donan\u0131m, bilgisayar\u0131n\nfiziksel bile\u015feni; a\u011f ise bilgisayarlar\u0131n birbirleriyle konu\u015fmak\ni\u00e7in kulland\u0131\u011f\u0131 ba\u011flant\u0131lar, protokoller ve standartlar. Bu\n\u00fc\u00e7\u00fcne hakim olan, insanlar \u00fczerinde b\u00fcy\u00fck bir g\u00fc\u00e7 elde\nediyor. Analog i\u015f s\u00fcre\u00e7leri dijitalle\u015fip merkezile\u015ftik\u00e7e bu g\u00fc\u00e7\nde art\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n \nYaz\u0131l\u0131m\u0131 kullan\u0131c\u0131lar\u0131n bilgisayar\u0131 kullanmas\u0131n\u0131 sa\u011flayan,\ns\u0131n\u0131rlayan ve ko\u015fulland\u0131ran kodlanm\u0131\u015f mant\u0131k olarak\ntan\u0131mlayabiliriz. Yaz\u0131l\u0131m, kural ve politikalar\u0131 belirler. Bir\nsiteye \u00fcye olmadan mesaj yazabilme, sitedeki \u015fark\u0131lar\u0131\nindirebilme, telif hakk\u0131 s\u0131n\u0131rlamas\u0131 olmadan bir ekitab\u0131\nokuyabilme gibi s\u0131n\u0131rlamalar yaz\u0131l\u0131m\u0131n i\u00e7indeki kurallard\u0131r.\nBir web sitesinin size hangi videoyu \u00f6nerece\u011fi veya bir uygulaman\u0131n\ntelefonunuzda \u00e7al\u0131\u015fmak i\u00e7in gerek duydu\u011fu izinler yaz\u0131l\u0131m\u0131n\nkaynak kodunda yer al\u0131r. Bu kurallar\u0131 belirleme hakk\u0131na ve g\u00fcc\u00fcne\nsahip olan, insanlar\u0131n dijital teknolojiyle ili\u015fkilerini etkiler ve\n\u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerinin s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 \u00e7izer. Microsoft Windows, Adobe\nPhotoshop, Google Play vb yaz\u0131l\u0131mlar \u00f6zel m\u00fclkiyetli, yaz\u0131l\u0131m\nkaynak koduna eri\u015fimin engellendi\u011fi, yaz\u0131l\u0131mlard\u0131r. Kullan\u0131c\u0131lar\nyaz\u0131l\u0131m\u0131n kaynak koduna eri\u015femezler; dolay\u0131s\u0131yla nas\u0131l\n\u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6\u011frenemezler ve onu kendi \u00f6zel ihtiya\u00e7lar\u0131na\nuyarlayamazlar. \u00d6zel m\u00fclkiyetli yaz\u0131l\u0131m, m\u00fclkiyet sahibi\n\u015firketin t\u00fcm kurallar\u0131 belirledi\u011fi otoriter bir yaz\u0131l\u0131md\u0131r.\nYaz\u0131l\u0131m\u0131n ABD veya \u00c7in \u015firketlerine ait olmas\u0131 bu ger\u00e7e\u011fi\nde\u011fi\u015ftirmez.<\/p>\n\n\n\n \nDonan\u0131m\u0131n kontrol\u00fc ise farkl\u0131 bi\u00e7imlerde olabilir. \u00d6rne\u011fin\nyaz\u0131l\u0131m, kullan\u0131c\u0131n\u0131n yetkisinin olmad\u0131\u011f\u0131 bir sunucu\nbilgisayar\u0131nda \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor olabilir. Donan\u0131m\u0131n sahipli\u011fi\nmerkezile\u015fmi\u015f olabilir. Ya da donan\u0131m kullan\u0131c\u0131s\u0131, donan\u0131m\u0131nda\nkendi belirledi\u011finden ba\u015fka bir yaz\u0131l\u0131m kullan\u0131lmas\u0131n\u0131\nengelleyebilir. \u00d6zg\u00fcr\/A\u00e7\u0131k kaynakl\u0131 yaz\u0131l\u0131mlar, son y\u0131llarda\n\u00f6zel m\u00fclkiyetli yaz\u0131l\u0131mlara kar\u015f\u0131 \u00f6nemli ba\u015far\u0131lar elde etti\nve teknolojik egemenli\u011fi hedefleyen \u00fclkelerin yolunu a\u00e7t\u0131.\n\u00d6zg\u00fcr\/A\u00e7\u0131k Kaynakl\u0131 yaz\u0131l\u0131m sayesinde Hackerlar <\/em>ellerindeki\nbir ki\u015fisel bilgisayarla Microsoft, Oracle vb \u015firketlerin kar\u015f\u0131s\u0131na\ndikilebiliyorlard\u0131. Ancak\ndonan\u0131m \u00fczerinde artan kontrol, yeni bir m\u00fclks\u00fczle\u015ftirme\ndalgas\u0131na neden oldu. Bulut bili\u015fim hizmet modelleri (Hizmet olarak\nYaz\u0131l\u0131m, Hizmet olarak Platform ve Hizmet olarak Altyap\u0131), dijital\ns\u00f6m\u00fcrgecili\u011fi g\u00fc\u00e7lendirdi.<\/p>\n\n\n\n \nBa\u015fkalar\u0131n\u0131n sunucular\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fan ve \u00e7o\u011funlukla “hizmet\nolarak yaz\u0131l\u0131m” olarak adland\u0131r\u0131lan bulut bili\u015fim modelinde\nkullan\u0131c\u0131lar yaz\u0131l\u0131m\u0131 s\u0131n\u0131rlar\u0131 \u015firket taraf\u0131ndan \u00e7izilmi\u015f\nbir \u00e7er\u00e7evede kullan\u0131rlar. \u015eirketler, bulut bili\u015fim i\u015f\nmodelleriyle kullan\u0131c\u0131lar \u00fczerinde daha kapsaml\u0131 bir g\u00fc\u00e7 elde\nederler. \u00d6zel m\u00fclkiyetli de olsa kendi bilgisayar\u0131m\u0131zdaki bir\nyaz\u0131l\u0131m\u0131n nas\u0131l \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlamak ve ak\u0131l y\u00fcr\u00fctmek\ni\u00e7in farkl\u0131 yollar bulunabilir. Fakat yaz\u0131l\u0131m, ba\u015fkalar\u0131n\u0131n\nbilgisayar\u0131nda \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 zaman \u00f6n\u00fcm\u00fcze daha \u00e7ok engel\n\u00e7\u0131kar. Bilgisayar\u0131m\u0131za herhangi bir kurulum yapmadan \u00e7e\u015fitli\nyaz\u0131l\u0131mlar\u0131 ba\u015fkalar\u0131n\u0131n bilgisayar\u0131 \u00fczerinden kullanmak ilk\nba\u015fta cazip olabilir. Ama buluttaki bir yaz\u0131l\u0131m, masa\u00fcst\u00fcndeki\nbir yaz\u0131l\u0131mdan daha otoriterdir.<\/p>\n\n\n\n \nDonan\u0131m sahipli\u011finin merkezile\u015fmesi de yine bulut bili\u015fimle\nilgilidir. Bug\u00fcn kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z cep telefonlar\u0131 bir zamanlar\nkulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z bilgisayarlara g\u00f6re daha geli\u015fmi\u015f ve\ni\u015flevseldir. Ama bir zamanlar Linus Torvalds’\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 gibi\n\u015firketlerden ba\u011f\u0131ms\u0131z yeniliklerin bir \u00fcretim arac\u0131 olmaktan\nuzakt\u0131rlar. \u00d6nceden sadece belirli i\u015fleri yerine getirebilmek i\u00e7in\na\u011fa ba\u011flanan bilgisayarlar\u0131n yerini s\u00fcrekli a\u011fda olan ve\ntaleplerimizi yerine getirebilmeleri i\u00e7in bulut merkezlerine\nba\u011flanan bilgisayarlar alm\u0131\u015ft\u0131r. S\u00f6z konusu bulut merkezleri ise\naz say\u0131daki \u015firketin elindedir. Bir di\u011fer deyi\u015fle, d\u00fcnyadaki\nbirka\u00e7 ana bilgisayara ba\u011flanan (ge\u00e7mi\u015f y\u0131llara g\u00f6re \u00e7ok daha\ng\u00fc\u00e7l\u00fc olmas\u0131na ra\u011fmen) daha s\u0131n\u0131rl\u0131 bilgisayarlar var.\nB\u00f6ylece BT hizmetlerine ihtiya\u00e7 duyan \u015firketler (Uber, McDonalds,\nNetflix, Sony vb) kendilerine \u00f6zel sunucu bilgisayar\u0131 almak ve bunu\ni\u015fletecek teknik personel istihdam etmek yerine ihtiya\u00e7lar\u0131\ndo\u011frultusunda bulut hizmeti sat\u0131n al\u0131rlar. K\u00fcresel G\u00fcney\n\u015firketleri de bu modeli takip etmeye \u00f6zendirilir. Fakat klasik BT\nhizmetleri ortadan kalkt\u0131k\u00e7a K\u00fcresel G\u00fcney’in bulut bili\u015fim\nmerkezlerine ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131 artar; dijital s\u00f6m\u00fcrgedeki nitelikli\nbili\u015fim \u00e7al\u0131\u015fan\u0131 istihdam\u0131 azal\u0131r.<\/p>\n\n\n\n \nBir di\u011fer donan\u0131msal engelleme bi\u00e7imi ise donan\u0131m\u0131n sadece\nbelirli yaz\u0131l\u0131mlarda \u00e7al\u0131\u015f\u0131r bi\u00e7imde tasarlanmas\u0131d\u0131r.\nKullan\u0131c\u0131lar donan\u0131ma fiziksel olarak eri\u015fseler bile \u00fcreticiler\ndonan\u0131m\u0131n ba\u015fka yaz\u0131l\u0131mlarla \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 engelleyebilirler.\nYa da farkl\u0131 standartlara uymayarak di\u011fer cihazlarla birlikte\n\u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 engellenebilirler. B\u00f6ylece kullan\u0131c\u0131, ayn\u0131\n\u00fcreticinin \u00fcr\u00fcnlerini almaya zorlan\u0131r. Nesnelerin interneti\nuygulamalar\u0131nda s\u0131k s\u0131k kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan sorunlardan biridir.<\/p>\n\n\n\n \nA\u011f ba\u011flant\u0131l\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u00fczerindeki kontrol ise a\u011f tarafs\u0131zl\u0131\u011f\u0131\nile ilgilidir. A\u011f tarafs\u0131zl\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re a\u011flar\u0131 i\u015fletenlerin\nuygulamalar, i\u00e7erik, web siteleri ve platformlar aras\u0131nda ayr\u0131m\nyapmamas\u0131 gerekir. Buna g\u00f6re a\u011f\u0131 i\u015fletenler baz\u0131 i\u00e7eriklere\neri\u015fimi h\u0131zland\u0131r\u0131p baz\u0131lar\u0131n\u0131 yava\u015flatmamal\u0131d\u0131r. Son\ny\u0131llarda gerek ABD i\u00e7inde gerekse de d\u00fcnyada telekom\noperat\u00f6rlerinin dijital ekonomideki paylar\u0131n\u0131 art\u0131rmak i\u00e7in bunu\nbozmay\u0131 hedefleyen \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 vard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n \nKwet (2019), bu \u00fc\u00e7 alandaki kontrol\u00fc telif haklar\u0131n\u0131n\nuygulanmas\u0131 ba\u011flam\u0131nda tart\u0131\u015f\u0131yor. Birinci y\u00f6ntem, bir i\u00e7eri\u011fe\neri\u015fimin yaz\u0131l\u0131mla engellenmesidir. Kullan\u0131c\u0131 i\u00e7erik i\u00e7in para\n\u00f6demediyse yaz\u0131l\u0131ma eklenen kurallar i\u00e7eri\u011fin kullan\u0131m\u0131n\u0131\nengeller veya s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131r. \u0130kinci y\u00f6ntem, donan\u0131m\u0131n\nkontrol\u00fcyle uygulanabilir. Netflix ve Spotify’da oldu\u011fu gibi\nkullan\u0131c\u0131 i\u00e7eri\u011fi bilgisayar\u0131na indirmeden bulut merkezlerine\neri\u015ferek kullan\u0131r. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc y\u00f6ntem ise a\u011f tarafs\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131\nihlal ederek uygulan\u0131r. A\u011f\u0131 dinleyen a\u011f operat\u00f6rleri, telif\nhakl\u0131 i\u00e7eriklerin izinsiz eri\u015fimini kullan\u0131c\u0131n\u0131n ba\u011flant\u0131s\u0131n\u0131\ntamamen keserek veya yava\u015flatarak engelleyebilir.<\/p>\n\n\n\n \nG\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki yayg\u0131n dijital mimari ne zorunludur ne de\nrastlant\u0131sald\u0131r. \u015eirketler dijital mimariyi kullan\u0131c\u0131lardan rant\nve\/veya veri sa\u011flayacak bi\u00e7imde tasarlar. Bat\u0131’n\u0131n teknolojisi\ndosya payla\u015f\u0131m\u0131n\u0131 engellemek ve yoksullar\u0131n bilgiye ve k\u00fclt\u00fcre\neri\u015fimini k\u0131smak \u00fczerine kuruludur.<\/p>\n\n\n\n \n\u0130leti\u015fim \u00fczerindeki kontrol\u00fcn merkezile\u015fmesi \u015firketlere, kara\nkutu algoritmalar\u0131yla insanlar\u0131n neyi g\u00f6r\u00fcp g\u00f6remeyece\u011fine\nkarar verme, ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 \u00e7izme olana\u011f\u0131\nsa\u011flar. Google, sosyalist g\u00f6r\u00fc\u015fleri sans\u00fcrleyebilir\n(https:\/\/www.nytimes.com\/2017\/09\/26\/technology\/google-search-bias-claims.html<\/a>)\nveya Facebook liberal medyay\u0131 kay\u0131rabilir\n(https:\/\/gizmodo.com\/former-facebook-workers-we-routinely-suppressed-conser-1775461006<\/a>).\nBu sans\u00fcr ve kay\u0131rma, \u015firketlerin bunu bilin\u00e7li bir tercihinin mi\nbir sonucudur? Yoksa sitedeki algoritmalar\u0131n bir yan etkisi midir?\nBilemeyiz, ancak Microsoft’un TikTok i\u00e7in s\u00f6yledi\u011fi Google ve\nFacebook i\u00e7in de ge\u00e7erlidir: Bunu bilmek ve engelleyebilmek i\u00e7in\nkaynak kodu ve algoritmalara eri\u015fim gerekir!<\/p>\n\n\n\n \nBuradaki sorunun k\u00fcresel oldu\u011fu, yaln\u0131zca K\u00fcresel G\u00fcney’de\nya\u015fanmad\u0131\u011f\u0131 ve ABD’lilerin de bundan rahats\u0131z oldu\u011fu iddia\nedilebilir. Ama \u015firketlerin y\u00f6neticileri, ABD’de ilgili kurumlar\nkar\u015f\u0131s\u0131nda kendilerini savunmak zorunda kalm\u0131\u015flard\u0131r. Ama\nK\u00fcresel G\u00fcney’in \u015firketlerin faaliyetlerini sorgulama \u015fans\u0131\nyoktur.<\/p>\n\n\n\n \nMimari tasar\u0131m\u0131n kontrol\u00fc, ABD’ye telif hakk\u0131 kazan\u00e7lar\u0131n\u0131\ndevam ettirme, enformasyon ak\u0131\u015f\u0131n\u0131 kontrol etme, platform\ntekellerini yayma, bireylerin ve \u00fclkelerin \u00f6zerkliklerini\ns\u0131n\u0131rland\u0131rma, ileti\u015fimi filtreleme ve \u00fclkeleri kendisine\nba\u011f\u0131ml\u0131 hale getirme olana\u011f\u0131 sa\u011flar. Bunun yan\u0131nda, b\u00fcy\u00fck\nveri \u00e7o\u011fu zaman \u015firketlerin sundu\u011fu hizmetleri \u00fccretsiz olarak\nkullanabilmenin bir bedelidir. B\u00fcy\u00fck veri g\u00f6zetimi, K\u00fcresel\nG\u00fcney’in ABD’li \u015firketlere ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 per\u00e7inler.<\/p>\n\n\n\n \n\u015eirketler ve devletler insanlar hakk\u0131nda \u00e7ok miktarda veri\ntopluyor, sakl\u0131yor ve i\u015fliyor. Son y\u0131llarda \u015firketler bir\u00e7ok\n\u00fcr\u00fcn\u00fc, \u00fcr\u00fcn\u00fcn kendisinden bir gelir elde etmek i\u00e7in de\u011fil\nveri toplamak i\u00e7in piyasaya s\u00fcrd\u00fc. \u00d6rne\u011fin, Google, Android’in\nba\u015f oyuncusu ama Apple gibi telefondan do\u011frudan bir kar elde etmeyi\nhedeflemedi. Veriyi ba\u015fka \u00fcr\u00fcnlerde paraya d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrd\u00fc. Kimi\nzaman da, kullan\u0131c\u0131lar\u0131n haberi olmadan verilerine el konuldu, bu\ndurumlar ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131nda ise “bir yanl\u0131\u015fl\u0131k olmu\u015f…”\ndeyip ge\u00e7i\u015ftirildi. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc taraflardan veri alarak,\nsistemlerini g\u00fc\u00e7lendirdiler. Ayr\u0131ca Google ve Facebook son\ny\u0131llarda \u00f6zellikle kendilerine veri sa\u011flayacak \u015firketleri sat\u0131n\nald\u0131lar. \n<\/p>\n\n\n\n \nToplanan verilerden insanlar\u0131n do\u011frudan payla\u015fmad\u0131\u011f\u0131 bilgiler\n(cinsellik, din, al\u0131\u015fkanl\u0131klar, politik e\u011filimler, davran\u0131\u015fsal\ne\u011filimler vb) \u00e7\u0131kar\u0131labiliyor; reklamc\u0131l\u0131k, pazarlama, sat\u0131\u015f\nvb alanlarda isabet oran\u0131 olduk\u00e7a y\u00fcksek \u00f6ng\u00f6r\u00fclerde\nbulunulabiliyor. Veriden elde edilen bu bilgiler, \u015firket ve\ndevletlerin \u00e7\u0131karlar\u0131 do\u011frultusunda, gruplar\u0131 ve \u00f6rg\u00fctlenmeleri\ny\u00f6nlendirmek i\u00e7in kullan\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n \nMahremiyet ihlali, g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki b\u00fcy\u00fck verinin \u00f6zsel bir\n\u00f6zelli\u011fi. Bireyler ve gruplar hakk\u0131nda \u00e7ok miktarda ve\n\u00e7e\u015fitlilikte veriye ihtiya\u00e7 duyuluyor. Bu da kitlesel g\u00f6zetimi\nyayg\u0131nla\u015ft\u0131r\u0131yor. Anonimle\u015ftirme teknikleriyle mahremiyet\nkorunmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Ama ama\u00e7 zaten en ba\u015ftan \u015firket ve\nh\u00fck\u00fcmet \u00e7\u0131karlar\u0131 do\u011frultusunda, birey ve gruplar\u0131 belirli\ndavran\u0131\u015flarda bulunmalar\u0131 i\u00e7in d\u00fcrtmek.<\/p>\n\n\n\n \nEn de\u011ferli tip ve miktarda veriye sahip olan \u015firketler rakipleri\nkar\u015f\u0131s\u0131nda b\u00fcy\u00fck avantaj elde ediyor. Facebook, 2 milyardan\nfazla kullan\u0131c\u0131s\u0131n\u0131n nelerden ho\u015fland\u0131\u011f\u0131n\u0131, nerelere\ngitti\u011fini, kimlerle hangi d\u00fczeyde ili\u015fki kurdu\u011funu biliyor.\nGoogle, arama motorundan ve Android cihazlardan veri topluyor. Amazon\nt\u00fcketicilerin al\u0131\u015fveri\u015f al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131 hakk\u0131nda veri\ntopluyor. T\u00fcketiciler hakk\u0131nda o kadar ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bilgiye sahip\nki \u00f6nce “sat\u0131n al, sonra g\u00f6nder” i\u015f modelinden, “\u00f6nce\ng\u00f6nder, sonra sat\u0131n al” i\u015f modeline ge\u00e7ebilme ihtimali\ntart\u0131\u015f\u0131l\u0131yor. \u015eirketler \u00e7al\u0131\u015fma alanlar\u0131n\u0131 geni\u015flettik\u00e7e\ntoplad\u0131klar\u0131 veri \u00e7e\u015fitlili\u011fi ve dolay\u0131s\u0131yla bu \u015firketlerin\ngirebilecekleri sekt\u00f6rler art\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n \nK\u00fcresel G\u00fcney’in \u015firketlerinin bu devlere rakip olmas\u0131 neredeyse\nolanaks\u0131z gibi. Birincisi, a\u011f etkileri nedeniyle, a\u011fdaki kullan\u0131c\u0131\nsay\u0131s\u0131n\u0131n artmas\u0131 a\u011f\u0131n de\u011ferini art\u0131r\u0131yor. Yeni bir sosyal\na\u011f, arama motoru, e-ticaret platformu veya taksi hizmetinin\nkullan\u0131c\u0131lar\u0131 pop\u00fcler bir a\u011fdan ayr\u0131lmaya ikna edip kendine\n\u00e7ekmesi zor. Kwet’in (2019) belirtti\u011fi gibi insanlar, \u00e7ok say\u0131da\nsosyal medya hesab\u0131n\u0131, arama motorunu, e-ticaret servisini vb\nkullanmak da istemiyorlar.<\/p>\n\n\n\n \nB\u00fcy\u00fck \u015firketler; a\u011f d\u0131\u015fsall\u0131klar\u0131, marka de\u011feri ve ticari\ns\u0131rlar, gerekti\u011finde k\u00fc\u00e7\u00fck firmalar\u0131 sat\u0131n alma g\u00fcc\u00fcyle yeni\nrakiplerin pazara giri\u015fini zorla\u015ft\u0131r\u0131yorlar. Bu nedenle, Kuzey’de\nb\u00fcy\u00fck \u015firketlerin par\u00e7alanmas\u0131 g\u00fcndemde olsa bile bu gibi\n\u00e7\u00f6z\u00fcmlerin K\u00fcresel G\u00fcney’e bir yarar\u0131n\u0131n olmas\u0131 \u00e7ok zor. \n<\/p>\n\n\n\n \nKullan\u0131lan teknoloji zaman i\u00e7inde de\u011fi\u015fse de g\u00f6zetim ABD i\u00e7in\nhep elzemdi. G\u00f6zetimin amac\u0131 en ba\u015f\u0131ndan beri ayn\u0131yd\u0131: \u0130\u015fgale\nkar\u015f\u0131 direni\u015fi pasifize etmek. 19. y\u00fczy\u0131l sonlar\u0131na do\u011fru ABD\nordusu o zaman\u0131n en yeni teknolojilerini Filipin liderlerinin\na\u011flar\u0131n\u0131 (e\u015f, m\u00fclk, politik ba\u011f ve akrabal\u0131k dahil)\nbelirlemek, kaydetmek ve analiz etmek i\u00e7in kullan\u0131yordu. Yine ayn\u0131\ntarihlerde G\u00fcney Afrika’daki madenlerin y\u00f6netimi ve siyah\nmadenciler \u00fczerinde tam kontrol sa\u011flayabilmek i\u00e7in i\u015f\u00e7ilerin\ng\u00f6zetlenmesi gerekiyordu. 20. y\u00fczy\u0131lda, ABD \u015firketleri yine G\u00fcney\nAfrika’dayd\u0131. IBM, Afrikal\u0131lar’\u0131 ulussuzla\u015ft\u0131rmak amac\u0131yla\nd\u00f6rde b\u00f6len (Afrikal\u0131, renkli, Yerli, beyaz) \u0131rk sistemini\nuygulamak i\u00e7in geli\u015ftirilen delikli kart sistemini sa\u011fl\u0131yordu.\n2018’de gizlili\u011fi kalkt\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in yay\u0131mlanan binlerce belge\nNelson Mandela ve \u0131rk ayr\u0131m\u0131na kar\u015f\u0131 m\u00fccadele eden insanlar\u0131n\ns\u0131k\u0131 bir g\u00f6zetim alt\u0131nda oldu\u011funu ortaya koyuyordu.<\/p>\n\n\n\n \nBug\u00fcn ABD, Huawei’yi ulusal g\u00fcvenli\u011fi i\u00e7in bir tehdit olarak\ng\u00f6rmesine ra\u011fmen ba\u015fta Edward Snowden’\u0131nkiler olmak \u00fczere\n2000’li y\u0131llarda if\u015fa edilen belgeler NSA’n\u0131n k\u00fcresel bir g\u00f6zetim\nsisteminin ba\u015f\u0131nda oldu\u011funu g\u00f6steriyor. S\u0131zan belgelere g\u00f6re\nNSA, iki yolla veri topluyor: Birincisi, PRISM program\u0131 kapsam\u0131nda,\nkendi \u015firketleriyle (Microsoft, Yahoo, Google, Facebook, PalTalk,\nSkype, YouTube, and Apple) yapt\u0131\u011f\u0131 i\u015fbirli\u011fi ile\nger\u00e7ekle\u015ftiriliyor. \u0130kincisi ise UPSTREAM program\u0131 kapsam\u0131nda\ndo\u011frudan \u0130nternet omurgas\u0131 \u00fczerinden veri toplanmas\u0131. NSA,\nUtah’ta 2300 metrekare ve 2 milyar dolar de\u011ferindeki bir depolama\ntesisine sahip. William Binney’in s\u0131zd\u0131rd\u0131\u011f\u0131 bilgilere g\u00f6re\ntesislerde banka ve sosyal a\u011f verilerinin yan\u0131s\u0131ra trilyonlarca\ntelefon aramas\u0131 ve eposta bilgisi de depolan\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n \nBir devlet, \u015f\u00fcpheli bir ki\u015fi hakk\u0131nda Facebook veya Twitter’dan\nbilgi talep etti\u011finden baz\u0131 prosed\u00fcrleri yerine getirmesi\ngerekiyor. Fakat ABD’li istihbarat ajanlar\u0131, ulusal g\u00fcvenlik\nbahanesiyle ilgili verilere do\u011frudan eri\u015febiliyorlar. Bunun\nyan\u0131nda, veriden anlaml\u0131 sonu\u00e7lar \u00e7\u0131karmak ileri d\u00fczeyde\nbilgisayarlara, matematik\u00e7ilere ve bilgisayar bilimcilere gerek var.\nAncak K\u00fcresel G\u00fcney’in b\u00fct\u00e7esi zay\u0131f, verisi az ve kapasitesi\ns\u0131n\u0131rl\u0131.<\/p>\n\n\n\n \nS\u00f6m\u00fcrgecilik sadece fiziksel sald\u0131rganl\u0131k demek de\u011fil. Ayn\u0131\nzamanda i\u015fgali hakl\u0131la\u015ft\u0131ran ve direni\u015fi pasifle\u015ftiren bir\nideoloji. \u00d6rne\u011fin apartheid d\u00f6neminde Afrikal\u0131lar’a verilen\ne\u011fitimin temelinde Avrupal\u0131lar’a itaatin benimsetilmesi vard\u0131.<\/p>\n\n\n\n \nG\u00fcn\u00fcm\u00fczde ise b\u00fcy\u00fck \u015firketler taraf\u0131ndan savunulan temel\nideoloji ise dijital \u00e7a\u011fdaki ka\u00e7\u0131n\u0131lmazl\u0131klar \u00fczerine. B\u00fcy\u00fck\nveri, merkezi bulut sistemleri, \u00f6zel m\u00fclkiyetli sistemler,\ng\u00f6zetimin i\u00e7sel oldu\u011fu ak\u0131ll\u0131 \u015fehirler, otomasyon, \u00f6ng\u00f6r\u00fcsel\nanaliz… Her biri ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olarak \u00f6ne s\u00fcr\u00fcl\u00fcyor. Zaman\nzaman bu teknolojilerle beraber gelen sorunlar\u0131n (i\u015f kay\u0131plar\u0131,\nalgoritmik ayr\u0131mc\u0131l\u0131k ve mahremiyet) varl\u0131\u011f\u0131 kabul ediliyor;\nama teknolojilerin ka\u00e7\u0131n\u0131lmazl\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylemi hep baki kal\u0131yor.\n\u00d6rne\u011fin, D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc Sanayi Devrimi gibi ideolojik s\u00f6ylemler\nK\u00fcresel G\u00fcney\u2019de fazlas\u0131yla taraftar bulabiliyor. D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc\nSanayi Devrimi’nin ideolojik k\u00f6kenleri bir yana, \u00fclke i\u00e7inde\nuygulanabilirli\u011fi tart\u0131\u015f\u0131lmadan \u00fclkelerin politikac\u0131lar\u0131, i\u015f\nadamlar\u0131, akademisyenleri taraf\u0131ndan sahipleniliyor.<\/p>\n\n\n\n \n\u00c7o\u011fu zaman yeni teknolojilerin belirli de\u011ferler ve g\u00fc\u00e7\nili\u015fkileri ba\u011flam\u0131nda geli\u015ftirildi\u011fi g\u00f6rmezden geliniyor. Kwet\n(2019) bunun b\u00f6yle olmak zorunda olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve hali haz\u0131rdaki\ndijital teknolojilerin (\u00f6zellikle b\u00fcy\u00fck veri, bulut bili\u015fim ve\n\u00f6zel m\u00fclkiyetli yaz\u0131l\u0131m) ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc olabilece\u011fini savunuyor.<\/p>\n\n\n\n \nABD’nin, \u00c7in’in, Avrupa’n\u0131n ve K\u00fcresel G\u00fcney’in farkl\u0131 d\u00fc\u015fleri\nvar. Ama bazen frekanslar kar\u0131\u015f\u0131yor. ABD’nin d\u00fc\u015flerini\nkendimizin d\u00fc\u015fleri zannediyoruz. Kwet’in (2019) \u00fczerinde durdu\u011fu\ngibi dijital teknolojilerin otomatik olarak bizim gibi K\u00fcresel G\u00fcney\n\u00fclkelerine de yarar sa\u011flayaca\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc ger\u00e7ek\u00e7i de\u011fil.\nABD, dijital ekosistemdeki sahiplik ve kontrol g\u00fcc\u00fcnden\nyararlanarak yeni bir s\u00f6m\u00fcrgecilik bi\u00e7imi geli\u015ftiriyor.<\/p>\n\n\n\n \nBa\u015fka t\u00fcrl\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcnmeye ihtiyac\u0131m\u0131z var. Teknolojinin ortakla\u015fa\nkontrole olanak verecek ve ademimerkeziyet\u00e7i bi\u00e7imde yeniden\ntasarlanmas\u0131 gerekiyor. \u00d6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131m geli\u015ftirmek ve kullanmak\nhala bir zorunluluk. 2000’li y\u0131llar\u0131n ba\u015f\u0131nda Pardus’la ba\u015flayan\nama sempatiyle kar\u015f\u0131lanmas\u0131na ra\u011fmen hi\u00e7bir zaman tam olarak\nbenimsenmeyen \u00f6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131m politikalar\u0131na geri d\u00f6nmek\ngerekiyor. Ulusal ve yerel y\u00f6netimlerin \u00f6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131m\nkullan\u0131m\u0131n\u0131 ve geli\u015ftirilmesini (geli\u015ftiricileri maddi y\u00f6nden\nde destekleyerek) desteklemesi gerekiyor.<\/p>\n\n\n\n \nAncak bug\u00fcnk\u00fc ko\u015fullarda, internet hizmetlerinin yeniden\nmerkezsizle\u015fmesi sa\u011flanmadan \u00f6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131m tek ba\u015f\u0131na yeterli\nolmayacak. \u015eu anki istemci-sunucu mimarisinde, milyarlarca\nkullan\u0131c\u0131, \u015firketlerin elindeki az say\u0131daki sunucu bilgisayara\neri\u015ferek hizmet al\u0131yor. Bu mimari, bulut merkezlerine sahip olan ve\nonlar\u0131 y\u00f6neten \u015firketlere ve devletlere b\u00fcy\u00fck bir g\u00fc\u00e7\nsa\u011fl\u0131yor. Yeni dijital altyap\u0131, ortakla\u015fa \u00fcretimle, sosyal\nadalet ve yoksulluk yanl\u0131s\u0131 kalk\u0131nma i\u00e7in geli\u015ftirilmeli.<\/p>\n\n\n\n \nKwet’in (2019) uyar\u0131s\u0131n\u0131n \u00f6nemli oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum:\nG\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki teknolojiler k\u00f6kl\u00fc hale geldi\u011finde onlardan\nkurtulmak daha maliyetli olacak. \u015eu an \u00f6n\u00fcm\u00fczde pratik \u00e7\u00f6z\u00fcmler\nvar. Demokratik kitle \u00f6rg\u00fctlerinin \u00f6nc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcnde, a\u015fa\u011f\u0131dan\nyukar\u0131 bir hareketle, dijital s\u00f6m\u00fcrgele\u015fmeye dur denilebilir. En\naz\u0131ndan, ak\u0131ll\u0131 \u015fehir dalgas\u0131yla gelen dijitalle\u015fme s\u00fcrecinin\nhalk\u0131n \u00e7\u0131karlar\u0131 do\u011frultusunda geli\u015fimi sa\u011flanabilir. E\u011fitimde\n ba\u011f\u0131ms\u0131z, \u00f6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131m temelli bir politika izlenmesi i\u00e7in\na\u015fa\u011f\u0131dan yukar\u0131 kampanyalar d\u00fczenlenebilir. Dijitalle\u015fme\ns\u00fcrecince (ak\u0131ll\u0131 \u015fehir uygulamalar\u0131, e\u011fitim teknolojileri,\nUber gibi platform ekonomileri vb) verece\u011fimiz her karar politik\nolacakt\u0131r. \n<\/p>\n\n\n\n \nErlanger S., Satariano A. (2020). Europe Feels Squeeze as Tech\nCompetition Heats Up Between U.S. and China, The New York Times,\nhttps:\/\/www.nytimes.com\/2020\/09\/11\/world\/europe\/eu-us-china-technology.html,\nson eri\u015fim 17.09.2020<\/p>\n\n\n\n \nKwet, M. (2019). Digital colonialism: US empire and the new\nimperialism in the Global South. Race & Class, 60(4), 3-26.<\/p>\n\n\n\n \nMorozov E. (2020). The danger of Alphabet’s move into the risk\nbusiness, Financial Times,\nhttps:\/\/www.ft.com\/content\/cfe91d3e-624e-4f66-a9de-cc9bbdb016f5, son\neri\u015fim 17.09.2020<\/p>\n\n\n\n \nMurphy, J. T., Carmody, P., Surborg, B. (2014). Industrial\ntransformation or business as usual? Information and communication\ntechnologies and Africa’s place in the global information economy.\nReview of African Political Economy, 41(140), 264-283.<\/p>\n\n\n\n \nSatariano A. (2020). ‘This Is a New Phase’: Europe Shifts Tactics to\nLimit Tech’s Power, The New York Times,\nhttps:\/\/www.nytimes.com\/2020\/07\/30\/technology\/europe-new-phase-tech-amazon-apple-facebook-google.html,\nson eri\u015fim 17.09.2020<\/p>\n\n\n\n \nTang, M. (2020). Huawei Versus the United States? The Geopolitics of\nExterritorial Internet Infrastructure. International Journal of\nCommunication, 14, 22.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" D\u00fcnya tersine d\u00f6nd\u00fc. Daha \u00f6nce \u00c7in, ABD k\u00f6kenli \u015firketlerin \u00fclkesindeki faaliyetlerini s\u0131n\u0131rl\u0131yor ve \u015firketleri kendi belirledi\u011fi kurallar \u00e7er\u00e7evesinde hareket etmeye zorluyordu. Bu da medyada \u00c7in’in<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[70,25,3],"tags":[194,393,395,394],"class_list":["post-729","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-emek","category-gozetim","category-ozgur_yazilim","tag-cin","tag-huawei","tag-somurgelestirme","tag-tiktok"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/729","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=729"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/729\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":730,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/729\/revisions\/730"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=729"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=729"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=729"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}Dijital\nTeknolojilerle Yeniden S\u00f6m\u00fcrgele\u015ftirme<\/h2>\n\n\n\n
Ekonomik\nTahakk\u00fcm<\/h3>\n\n\n\n
Mimari\nTasar\u0131m \u00dczerinden Emperyal Kontrol<\/h3>\n\n\n\n
K\u00fcresel\nG\u00f6zetim Kapitalizmi<\/h3>\n\n\n\n
Emperyal\nDevlet G\u00f6zetimi<\/h3>\n\n\n\n
Teknik Hegemonya ve \u0130deolojik Tahakk\u00fcm<\/h3>\n\n\n\n
Sonu\u00e7<\/h2>\n\n\n\n
Kaynaklar<\/h3>\n\n\n\n