\nKi\u015fisel veriler, \u00e7o\u011funlukla mahremiyet tart\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n konusu.\nKi\u015fisel verileri toplayan h\u00fck\u00fcmet veya onunla i\u015fbirli\u011fi yapan\nbir kurulu\u015fsa tedirgin oluyoruz. Ki\u015fisel veriler, \u015firketler\ntaraf\u0131ndan topland\u0131\u011f\u0131nda ise fazla umursam\u0131yoruz. Bir \u015firket ne\nyapabilir ki? En fazla reklam g\u00f6sterir, hatta \u00e7o\u011fu zaman bizi\ndo\u011fru \u00fcr\u00fcn ve hizmetlerle e\u015fle\u015ftirece\u011finden \u015firketlerin veri\ntoplamas\u0131n\u0131n yararl\u0131 olaca\u011f\u0131 bile s\u00f6ylenebilir! Bununla\nbirlikte ABD ve \u00c7in’deki \u00f6rnekler hedefli reklamc\u0131l\u0131k ve h\u00fck\u00fcmet\ng\u00f6zetiminin birbirinden ayr\u0131lamayaca\u011f\u0131n\u0131, h\u00fck\u00fcmet ve \u015firketler\naras\u0131nda s\u0131k\u0131 bir i\u015f birli\u011fi oldu\u011funu g\u00f6steriyor.<\/p>\n\n\n\n
\nAncak veri sadece h\u00fck\u00fcmet g\u00f6zetimi veya hedefli reklamc\u0131l\u0131k\nuygulamalar\u0131 i\u00e7in kullan\u0131lm\u0131yor. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde YZ’nin (Yapay Zek\u00e2)\nt\u00fcm d\u00fcnyay\u0131 saran b\u00fcy\u00fcs\u00fcn\u00fcn alt\u0131nda veri var. Daha 2011\ny\u0131l\u0131nda, yapay \u00f6\u011frenme r\u00fczgarlar\u0131 esmeye ba\u015flamadan \u00f6nce,\nD\u00fcnya Ekonomik Forumu’nun yay\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 bir raporda verinin\n\u00f6nemine i\u015faret ediliyordu\n(http:\/\/www3.weforum.org\/docs\/WEF_ITTC_PersonalDataNewAsset_Report_2011.pdf<\/a>).\nRaporda verinin 21. y\u00fczy\u0131l\u0131n yeni petrol\u00fc olaca\u011f\u0131 ve toplumun\nher alan\u0131na dokunaca\u011f\u0131 belirtiliyordu. Petrole yap\u0131lan g\u00f6nderme\n\u00e7ok tuttu. The Economist<\/em>, 6 May\u0131s 2017’de yay\u0131mlanan\nsay\u0131s\u0131nda d\u00fcnyan\u0131n en de\u011ferli kayna\u011f\u0131n\u0131n art\u0131k petrol\nolmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, veri oldu\u011funu ilan ediyordu.<\/p>\n\n\n\n \nHewlett Packard Enterprise’\u0131n CEO’su Antonio Neri de veriyi do\u011fal\nkaynak olarak ele almam\u0131z gerekti\u011fini savunuyor. Neri, e\u015fi\ng\u00f6r\u00fclmemi\u015f ve giderek artan miktarlarda veri \u00fcretti\u011fimizi\nbelirtiyor. Fakat veri \u00e7\u0131karma, faydalar\u0131n\u0131n\nyan\u0131 s\u0131ra \u00e7ok fazla enerji t\u00fcketiyor (k\u00fcresel elektri\u011fin %10’u)\nve s\u00fcrd\u00fcr\u00fclemez seviyelerde at\u0131k \u00fcretiyor. Neri, verinin tam\npotansiyelini ger\u00e7ekle\u015ftirebilmek i\u00e7in verileri kullanma, saklama\nve analiz etme \u015feklimizde bir paradigma de\u011fi\u015fikli\u011fine ihtiyac\u0131m\u0131z\noldu\u011funu vurguluyor ve \u015firketinin bu alandaki \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131ndan\nbahsediyor. Ancak veri saklama ve analizinin \u00e7evreye etkisi d\u0131\u015f\u0131nda\nverinin neden do\u011fal kaynak olarak ele al\u0131nmas\u0131 gerekti\u011fi hakk\u0131nda\nsomut bir a\u00e7\u0131klama getirmiyor\n(https:\/\/www.weforum.org\/agenda\/2020\/03\/we-should-treat-data-as-a-natural-resource-heres-why\/<\/a>).<\/p>\n\n\n\n \nVeri, yapay \u00f6\u011frenme algoritmalar\u0131n\u0131n daha isabetli \u00f6ng\u00f6r\u00fclerde\nbulunabilmesi i\u00e7in gerekli. Bir \u00e7ok durumda veri art\u0131k\u00e7a yapay\n\u00f6\u011frenme algoritmalar\u0131n\u0131n \u00f6ng\u00f6r\u00fcleri daha isabetli oluyor. Bu\nsistemler, daha isabetli \u00f6ng\u00f6r\u00fcler yapmay\u0131 \u00f6\u011frendik\u00e7e de\nfinanstan sa\u011fl\u0131\u011fa, e\u011fitimden lojisti\u011fe bir \u00e7ok sekt\u00f6r\u00fc\netkiliyor ve b\u00f6ylece YZ, toplumsal ya\u015fam\u0131n dokusuna daha fazla\nn\u00fcfuz ediyor. Fakat verinin ne oldu\u011fu ve toplumsal ya\u015famdaki yeri\nhakk\u0131nda farkl\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fler var. Veriyi do\u011fal kaynak olarak ele\nalmak yeterince a\u00e7\u0131klay\u0131c\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 gibi pek masum da de\u011fil.<\/p>\n\n\n\n \nVeri, Rob Kitcin’in The Data Revolution<\/em> adl\u0131 kitab\u0131nda\nyazd\u0131\u011f\u0131 gibi, “genel olarak, d\u00fcnyan\u0131n kategorilere,\n\u00f6l\u00e7\u00fclere ve di\u011fer temsili formlara (say\u0131lar, karakterler,\nsemboller, g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler, sesler, elektromanyetik dalgalar, bitler)\nsoyutlanmas\u0131yla \u00fcretilen ham madde olarak anla\u015f\u0131l\u0131r ve bunlar\nenformasyon ve bilginin yarat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 yap\u0131 ta\u015flar\u0131n\u0131\nolu\u015fturur.” Fakat veriyi salt tekni\u011fin d\u0131\u015f\u0131na\n\u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131m\u0131zda i\u015fler karma\u015f\u0131kla\u015f\u0131yor ve sorular art\u0131yor:\nVeriyi ger\u00e7ekten de do\u011fal kaynak olarak nitelendirebilir miyiz?\nVerinin sahibi olabilir mi? Veri, emek \u00fcr\u00fcn\u00fc m\u00fcd\u00fcr?<\/p>\n\n\n\n \nPetrol gibi verinin de i\u015flenmesi gerekir. Fakat veri, petrol gibi\ndo\u011fada haz\u0131r bulunmaz. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde \u00e7o\u011funlukla, dijital\nteknolojiler arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla ger\u00e7ekle\u015ftirilen sosyal\netkile\u015fimlerin bir yan \u00fcr\u00fcn\u00fc olarak ortaya \u00e7\u0131kar. Sosyal\netkile\u015fimde do\u011frudan yer almayan \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc taraflar etkile\u015fim\nsonucu ortaya \u00e7\u0131kan veriye el koyar, veriyi i\u015fler veya pazarda\nsatar. Veri i\u00e7in petrol metaforunu kullanan ilk ki\u015fi, m\u00fc\u015fteri\nmerkezli i\u015f stratejileri alan\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fan matematik\u00e7i ve\ngiri\u015fimci Clive Humby’dir. Ayn\u0131 zamanda ma\u011fazalar\u0131n verdi\u011fi\nba\u011fl\u0131l\u0131k kartlar\u0131n\u0131n da kavramsal babas\u0131 olan Humby, daha\n2006’da verinin yeni petrol oldu\u011funu ve onun gibi ar\u0131t\u0131lmas\u0131\ngerekti\u011fini iddia etmektedir. Petrolden gaz, plastik ve \u00e7e\u015fitli\nkimyasallar\u0131n elde edilmesi gibi verinin de de\u011fer kazanmas\u0131 i\u00e7in\npar\u00e7alanmas\u0131 ve analiz edilmesi gerekir. Fakat burada Humby ve\ntakip\u00e7ilerinin g\u00f6z ard\u0131 edilmemesi gereken bir \u00f6n kabul\u00fc vard\u0131r:\nVeri ancak bunu i\u015fleyecek g\u00fcc\u00fc olanlar taraf\u0131ndan\nde\u011ferlendirilebilecek, sahipsiz bir kaynakt\u0131r!<\/p>\n\n\n\n \nOECD’nin 2015 y\u0131l\u0131nda yay\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 rapor da ayn\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnceyi\nsavunur. Raporda verinin sahipli\u011fi \u00f6nemsizle\u015ftirilir ve veriyi\nanaliz etmek i\u00e7in gerekli ara\u00e7lar\u0131n kimde oldu\u011funun daha \u00f6nemli\noldu\u011fu vurgulan\u0131r. Rapora g\u00f6re say\u0131sal b\u00f6l\u00fcnme veriye kimin\nsahip oldu\u011fuyla de\u011fil kimin veriden yararlanabilece\u011fi ile\nilgilidir\n(https:\/\/read.oecd-ilibrary.org\/science-and-technology\/data-driven-innovation_9789264229358-en#page198<\/a>).<\/p>\n\n\n\n \n\u00dcretim ara\u00e7lar\u0131n\u0131n sahipli\u011fi ve ve bu ara\u00e7lardan\nyararlanabilecek bilimcilerin varl\u0131\u011f\u0131 ku\u015fkusuz \u00f6nemlidir.\nNitekim YZ’deki s\u0131\u00e7ramada donan\u0131msal ilerlemelerin katk\u0131s\u0131\nbelirleyici olmu\u015ftur. Google, Facebook, Microsoft, Alibaba vb\n\u015firketler alan\u0131n en iyi beyinlerini istihdam etme yar\u0131\u015f\u0131ndad\u0131rlar.\nVeriyi i\u015flemek i\u00e7in gerekli donan\u0131ma ve uzmanl\u0131\u011fa sahip\n\u015firketlerin veriyi kendine mal etmesinden herkesin yarar sa\u011flayaca\u011f\u0131\niddia edilir. Sonu\u00e7ta ortada kullan\u0131lmay\u0131 bekleyen, sahipsiz\nveriler vard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n \n\u015eirketlerin veriyi kendine mal etme s\u00fcreci a\u015fa\u011f\u0131daki bi\u00e7imlerde\nrasyonelle\u015ftirilmektedir (Couldry ve Mejias, 2019):<\/p>\n\n\n\n \nYukar\u0131da da belirtti\u011fim gibi veri hakk\u0131ndaki en yayg\u0131n\ng\u00f6r\u00fc\u015flerden biri verinin el koymaya a\u00e7\u0131k bir kaynak oldu\u011fudur.\nAncak verinin ne oldu\u011fu ve nas\u0131l ele al\u0131nmas\u0131 gerekti\u011fi politik\nbir tart\u0131\u015fmad\u0131r. Bili\u015fim tekellerinin faaliyetlerinin\nd\u00fczenlenmesi hakk\u0131ndaki politika \u00f6nerilerinin alt\u0131nda da veri\nhakk\u0131ndaki farkl\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fler yatmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n \n\u00d6rne\u011fin baz\u0131 reform \u00f6nerilerinde veriyi m\u00fclkiyet ba\u011flam\u0131nda\nele alan yakla\u015f\u0131mlar verinin sahipsiz olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve \u015firketlerin\nki\u015filerin verilerini kullanabilmeleri i\u00e7in bunun bedelini \u00f6demeleri\ngerekti\u011fini savunuyor. Bunun i\u00e7in iki senaryo var. \u0130lki, veri\n\u00f6znelerinin ki\u015fisel verilerinin kullan\u0131m haklar\u0131n\u0131 veya\nsahipli\u011fini satabilmeleri. \u0130kincisi ise veriyi i\u015f g\u00fcc\u00fc\npiyasas\u0131nda, kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda \u00fccret talep edilebilecek bir emek\nformu olarak d\u00fczenlemek. Bu \u00e7\u00f6z\u00fcmlerin uygulanabilmesi i\u00e7in\n\u00f6ncelikle Google, Facebook ve Amazon’un \u015fu anki i\u015f modellerini\nyeniden yap\u0131land\u0131rarak verinin as\u0131l sahiplerine kazan\u00e7lar\u0131ndan\npay vermeleri gerekiyor.<\/p>\n\n\n\n \nFakat Salom\u00e9\nViljoen’in belirtti\u011fi gibi bireysel veri m\u00fclkiyetine dayanan\n\u00e7\u00f6z\u00fcmlerin \u00f6n\u00fcnde \u00e7e\u015fitli zorluklar var\n(https:\/\/phenomenalworld.org\/analysis\/data-as-property<\/a>).\nBirincisi, karma\u015f\u0131k ve kapsaml\u0131 bir \u00e7\u00f6z\u00fcme gerek duymalar\u0131.\nUygulanabilir veya uygun maliyetli bir \u00e7\u00f6z\u00fcm geli\u015ftirmek \u00e7ok\nzor. \u0130kincisi, d\u00fcnyada y\u00fcz milyonlarca veri \u00f6znesi var ve\nherhangi bir kullan\u0131c\u0131dan sa\u011flanan veri neredeyse de\u011fersizdir ve\nki\u015fisel veriler, bir araya geldiklerinden de\u011ferli olabilmektedir.\nAncak veri \u00f6znelerinin bir araya gelerek bir pazarl\u0131k g\u00fcc\u00fcne\nsahip olabilmeleri olanakl\u0131 de\u011fildir. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, insanlar\u0131n\nal\u0131\u015fveri\u015f s\u0131ras\u0131nda, mahremiyet kayb\u0131ndan kolayca\nvazge\u00e7ebilecek olmas\u0131 daha b\u00fcy\u00fck sorunlara neden olabilir. Bir\u00e7ok\ninsan ufak bir \u00f6deme kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda mahremiyet haklar\u0131ndan\nvazge\u00e7ebilir. Bu vazge\u00e7i\u015fin sonu\u00e7lar\u0131 beklenmedik ve a\u011f\u0131r\nolabilir. Bir bak\u0131ma, \u015fu anda insanlar\u0131n dijital hizmetleri\n\u00fccretsiz kullanabilmek i\u00e7in yapt\u0131\u011f\u0131 da budur. Fakat ki\u015fisel\nveriler, verinin ger\u00e7ek sahipleri taraf\u0131ndan, \u00e7ok c\u00fczi \u00fccretlerle\nsat\u0131lmaya ba\u015flan\u0131rsa kap\u0131dan kovulan sorun (mahremiyet ihlali)\nbacadan daha me\u015fru bir bi\u00e7imde girecektir. Ayr\u0131ca belirli bir\n\u00f6deme kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda feragat edilen haklar\u0131n sonu\u00e7lar\u0131n\u0131\ntahmin etmek zordur. \u00d6rne\u011fin, 2009’da kendilerinin ve\narkada\u015flar\u0131n\u0131n foto\u011fraflar\u0131n\u0131 payla\u015fan insanlar bu\nfoto\u011fraflar\u0131n 2018’de y\u00fcz tan\u0131ma sistemleri i\u00e7in kullan\u0131laca\u011f\u0131n\u0131\nbilemezlerdi.<\/p>\n\n\n\n \nKullan\u0131c\u0131lara verileri i\u00e7in bir \u00f6deme yapmay\u0131 \u00f6neren reformlar\nuygulanabilir olsa bile \u015firketlerin g\u00fc\u00e7lenmesini\nengelleyemeyecektir. Reform tart\u0131\u015fmalar\u0131, \u015firketlere zaman\nkazand\u0131r\u0131yor ve yeni i\u015f modelleriyle ger\u00e7ekle\u015fen de\u011fi\u015fimi\nanlaman\u0131n \u00e7ok uza\u011f\u0131ndalar. Daha \u00f6nce bu de\u011fi\u015fimi G\u00f6zetim\nKapitalizmi<\/em> olarak nitelendiren\nShoshana Zuboff’un g\u00f6r\u00fc\u015flerini aktarm\u0131\u015ft\u0131m (bkz. Bilim\nve Gelecek, say\u0131 188). Bu yaz\u0131da ise de\u011fi\u015fimi veri s\u00f6m\u00fcrgecili\u011fi\nba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda tart\u0131\u015fan Couldry ve Mejias’\u0131n (2019)\ng\u00f6r\u00fc\u015flerine yer verece\u011fim.<\/p>\n\n\n\n \nCouldry ve Mejias (2019), dijital kapitalizm, informasyonel\nkapitalizm, ileti\u015fimsel kapitalizm, platform kapitalizmi ve g\u00f6zetim\nkapitalizmi <\/em>yerine sadece\nkapitalizm demeyi tercih ediyor ve onun yeni y\u00f6nelimini veri\ns\u00f6m\u00fcrgecili\u011fi olarak tan\u0131ml\u0131yor. Kapitalizm, eskisi gibi: De\u011feri\nen \u00fcst d\u00fczeye \u00e7\u0131karmak i\u00e7in ya\u015fam\u0131 sistematik olarak\nd\u00fczenlenmeye devam ediyor ve bu, g\u00fc\u00e7\nve zenginli\u011fin \u00e7ok az elde toplanmas\u0131yla sonu\u00e7lan\u0131yor. Ku\u015fkusuz\ng\u00fcn\u00fcm\u00fczde bilgi dola\u015f\u0131m\u0131 ve i\u015flemenin artmas\u0131, i\u015fletmelerin\ny\u00f6netimini, i\u015fin \u00f6rg\u00fctlenmesini ve sosyal hayat\u0131n ekonomiye\nentegrasyonunu etkiliyor. Fakat t\u00fcm bunlar kapitalizmin temel itici\ng\u00fc\u00e7lerinin de\u011fi\u015fti\u011fi anlam\u0131na gelmiyor. Ayr\u0131ca g\u00f6zetim,\ng\u00fcn\u00fcm\u00fcz kapitalizminin \u00f6nemli bir par\u00e7as\u0131 olmas\u0131na ra\u011fmen\ng\u00f6zetim kapitalizmi tek ba\u015f\u0131na bug\u00fcn\u00fc a\u00e7\u0131klamakta yetersiz\nkal\u0131yor. Couldry ve Mejias’a (2019) g\u00f6re bug\u00fcn yeni olan daha\nfazla g\u00f6zetim de\u011fil; ekonomik ve sosyal hayat\u0131 d\u00fczenlemek i\u00e7in\nveri arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla insan ya\u015fam\u0131na el koyman\u0131n bi\u00e7imlerinin\ngeni\u015flemesidir.<\/p>\n\n\n\n \nCouldry ve\nMejias’\u0131n (2019) \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda Foucault’un neoliberalizminin\nizlerini g\u00f6rmek m\u00fcmk\u00fcn. Asl\u0131nda 1980’lerden beri neoliberal\npolitikalarla insan ya\u015fam\u0131 piyasaya ba\u011f\u0131ml\u0131 hale getiriliyor.\nFakat veri s\u00f6m\u00fcrgecili\u011fi, neoliberal politikalarla ba\u015flayan bu\ns\u00fcrecin daha da yo\u011funla\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131, neoliberalizmin veri\ns\u00f6m\u00fcrgecili\u011finin geli\u015fmesi i\u00e7in gerekli \u00f6n ko\u015fullar\u0131\nhaz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve insan ya\u015fam\u0131n\u0131n tam anlam\u0131yla ekonomiye\neklenerek yeniden d\u00fczenlendi\u011fini anlat\u0131yor. Veri s\u00f6m\u00fcrgecili\u011fi,\nsistematik bir bi\u00e7imde insanlar\u0131n ya\u015famlar\u0131n\u0131 ve ili\u015fkilerini\nk\u00e2r \u00fcretimi i\u00e7in girdilere d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcyor. Ya\u015fam\u0131n her\nkatman\u0131 ve y\u00f6n\u00fc veri \u00e7\u0131karman\u0131n hedefi haline geliyor. \n<\/p>\n\n\n\n \nBug\u00fcn\ns\u00f6m\u00fcrgecilik 20. y\u00fczy\u0131ldaki s\u00f6m\u00fcrge kar\u015f\u0131t\u0131 hareketler\nsonucunda miad\u0131 \u00e7oktan dolmu\u015f bir kavram olarak g\u00f6r\u00fcnebilir.\nAncak s\u00f6m\u00fcrgecili\u011fin kal\u0131nt\u0131lar\u0131 ge\u00e7mi\u015fteki s\u00f6m\u00fcrgecilerle\ns\u00f6m\u00fcr\u00fclenleri bi\u00e7imlendirmeye devam ediyor. Bu nedenle, Couldry\nve Mejias (2019), g\u00fcn\u00fcm\u00fcz kapitalizmindeki de\u011fi\u015fimi anlamak i\u00e7in\nher zamankinden daha istekli i\u015f entegrasyonlar\u0131 veya giderek\ngeni\u015fleyen emek s\u00f6m\u00fcr\u00fcs\u00fc gibi yakla\u015f\u0131mlar\u0131n yeterli\nolmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor. Veri s\u00f6m\u00fcrgecili\u011finin\nbasitle\u015ftirilmi\u015f bir metafor olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, kapitalizmdeki\nde\u011fi\u015fimi anlayabilmek i\u00e7in bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 sundu\u011funu\nsavunuyorlar. Tarihsel s\u00f6m\u00fcrgecilik ve veri s\u00f6m\u00fcrgecili\u011fi\naras\u0131nda birebir kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmalar yapmasalar da \u00e7ok ilgin\u00e7\nbenzerliklere dikkat \u00e7ekiyorlar. Bunlardan biri de s\u00f6m\u00fcrgecilerin\nrequerimiento<\/em>\nadl\u0131 bildirgeleri.<\/p>\n\n\n\n \nRequerimiento,Kastilyal\u0131\nhukuk\u00e7u Juan L\u00f3pez de Palacios Rubios taraf\u0131ndan yaz\u0131lan,\n\u0130spanyollar’\u0131n i\u015fgal ettikleri topraklarda yerli halk\u0131n y\u00fcz\u00fcne\nokuduklar\u0131 bir bildirgeydi. Bildirgede topraklar\u0131n ger\u00e7ek\nsahibinin yerliler de\u011fil s\u00f6m\u00fcrgeciler oldu\u011fu, boyun e\u011fmeleri\ndurumunda ya\u015famlar\u0131, m\u00fclkleri ve dini inan\u00e7lar\u0131na\ndokunulmayaca\u011f\u0131 belirtiliyordu. Aksi taktirde \u00fclkelerine zorla\ngirilecek, mallar\u0131na el konacak, kar\u0131lar\u0131 ve \u00e7ocuklar\u0131\nk\u00f6lele\u015ftirilecektir. Ama yerliler \u0130spanyolca bilmemektedir ve\nbilselerdi bile bildirgedeki dini ve yasal kavramlar kendilerine \u00e7ok\nuzakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n \nBu ba\u011flamda, bir\nyaz\u0131l\u0131m\u0131 kullanmay\u0131 kabul ederken veya bir platforma \u00fcye olurken\ndo\u011frudan kabul etti\u011fimiz uzun, anla\u015f\u0131lmas\u0131 g\u00fc\u00e7 bir dille\nyaz\u0131lm\u0131\u015f ve detayl\u0131 son kullan\u0131c\u0131 lisans s\u00f6zle\u015fmelerini (EULA\n– end-user license agreements) an\u0131msatmaktad\u0131r. Okumadan\nimzalad\u0131\u011f\u0131m\u0131z uzun ve anla\u015f\u0131lmaz metinler s\u00f6m\u00fcrgecilerin\ng\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki requerimientosudur. S\u00f6zle\u015fmelerde \u015firketin haklar\u0131\nve bizim hak kay\u0131plar\u0131m\u0131z ayr\u0131nt\u0131l\u0131, hukuksal bir dille\nbelirtilir. Yerlilerden farkl\u0131 olarak s\u00f6zle\u015fmeyi reddetme \u015fans\u0131m\u0131z\nvard\u0131r. Ama i\u00e7ine \u00e7ekildi\u011fimiz veri ili\u015fkileri, bu reddi \u00e7o\u011fu\nzaman olanaks\u0131zla\u015ft\u0131rmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n \nTarihsel\ns\u00f6m\u00fcrgecilik, \u00f6nce Britanya, Fransa, \u0130spanya gibi Avrupa\ndevletleri, sonra da ABD’nin egemen oldu\u011fu ekonomik ve sosyal\n\u00f6rg\u00fctlenme bi\u00e7imidir. Bu devletler, 16. y\u00fczy\u0131ldan 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n\nortalar\u0131na kadar Afrika, Amerika ve Asya k\u0131talar\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck bir\nk\u0131sm\u0131n\u0131 s\u00f6m\u00fcrgele\u015ftirmi\u015ftir. Kristof Kolomb’un Amerika’ya\n\u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131ndan \u00f6nce de Aztek, Roma, Pers ve Osmanl\u0131 gibi b\u00fcy\u00fck\nimparatorluklar vard\u0131r. Fakat tarihsel s\u00f6m\u00fcrgecilik, bu\nimparatorluklardan iki a\u00e7\u0131dan farkl\u0131d\u0131r. Birincisi, sadece\nco\u011frafi geni\u015flemeyi i\u00e7ermez. Ayn\u0131 zamanda de\u011ferler, inan\u00e7lar ve\npolitikalar i\u00e7eren evrenselle\u015ftirici bir anlat\u0131y\u0131 da dayat\u0131r.\n\u0130kincisi, \u00f6nceki imparatorluklardan farkl\u0131 olarak hara\u00e7 almakla\nyetinmez. S\u00f6m\u00fcrgele\u015ftirdi\u011fi yerlerdeki sosyal ve ekonomik d\u00fczeni\nk\u00f6kten de\u011fi\u015ftirmeye ve yeniden \u00f6rg\u00fctlemeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r.<\/p>\n\n\n\n \nTarihsel\ns\u00f6m\u00fcrgecili\u011fin d\u00f6rt temel bile\u015feni vard\u0131r. Birincisi, s\u00f6m\u00fcr\u00fcc\u00fc\ng\u00fc\u00e7lerin kaynaklara el koymas\u0131d\u0131r. S\u00f6m\u00fcrgecilik, her \u015feyden\n\u00f6nce d\u0131\u015fsal bir s\u00f6m\u00fcrgeciye gerek duyar. Bir grup insan\nkendilerinin olmayan toprak ve kaynaklar\u0131 zorla ele ge\u00e7irir. Ancak\nel koyulan yerlerde ya\u015fayan insanlar, topra\u011f\u0131n ve kayna\u011f\u0131n\nger\u00e7ek sahibi olarak g\u00f6r\u00fclmez. \u0130kincisi, kaynaklara el koymay\u0131\ng\u00fcvence alt\u0131na alan ko\u015fullar (k\u00f6lelik, zorla \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rma, e\u015fit\nolmayan ticaret ili\u015fkileri vb) olduk\u00e7a e\u015fitsiz sosyal ve ekonomik\nili\u015fkilerin sonucu olarak ortaya \u00e7\u0131kar. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, kaynaklara\nel konulmas\u0131yla elde edilen zenginli\u011fin k\u00fcresel olarak e\u015fitsiz\nda\u011f\u0131l\u0131m\u0131d\u0131r. S\u00f6m\u00fcrgeci, g\u00fc\u00e7 kullanarak ele ge\u00e7irdi\u011fi\nkaynaklar\u0131 ve elde etti\u011fi serveti b\u00fcy\u00fck\u015fehirlere veya kendi\nanayurduna aktar\u0131r. D\u00f6rd\u00fcnc\u00fcs\u00fc ise s\u00f6m\u00fcrgecili\u011fi\nme\u015frula\u015ft\u0131ran ideolojilerdir. S\u00f6m\u00fcrgeciler, eylemlerini insanlar\nve k\u00fclt\u00fcr aras\u0131ndaki hiyerar\u015fik farkl\u0131l\u0131k s\u00f6ylemine\ndayand\u0131r\u0131rlar. Tarihsel s\u00f6m\u00fcrgecilikte s\u00f6m\u00fcr\u00fcc\u00fc \u00fcst\u00fcnd\u00fcr;\ng\u00fc\u00e7l\u00fc, ak\u0131lc\u0131, uygar, becerikli ve Hristiyan’d\u0131r. Bu \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011fe\nkar\u015f\u0131l\u0131k s\u00f6m\u00fcr\u00fclen zay\u0131f, cahil, vah\u015fi, tembel ve barbard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n \nCouldry ve\nMejias’\u0131n (2019) vurgulad\u0131\u011f\u0131 gibi tarihsel s\u00f6m\u00fcrgecilikte\nba\u015f\u0131ndan sonuna kadar ayn\u0131 \u00fcretim tarz\u0131na sahip de\u011fildir.\nHara\u00e7\u00e7\u0131 \u00fcretim tarz\u0131yla ba\u015flayan tarihsel s\u00f6m\u00fcrgecilik modern\nkapitalizmle sona ermi\u015ftir. \u0130lk \u00fc\u00e7 y\u00fczy\u0131l, toprak i\u015fgalleri ve\nservet edinimi ile ge\u00e7mi\u015f, bu d\u00f6nemde birbirine ba\u011fl\u0131\nmerkantilist ticaret a\u011f\u0131 giderek b\u00fcy\u00fcm\u00fc\u015ft\u00fcr. Do\u011frudan haraca\ndayal\u0131 olmayan bir \u00fcretim tarz\u0131 ancak 18. y\u00fczy\u0131ldaki sanayi\ndevriminden sonra \u00e7\u0131kar. Yava\u015f yava\u015f serflerin ve k\u00f6lelerin\n\u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 tarla ve madenlerden i\u015f\u00e7ilerin \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131\nfabrikalara, geli\u015fmi\u015f ulusal pazarlara ve artan uluslararas\u0131\nticaret d\u00f6ng\u00fclerine ge\u00e7ilir. Ancak \u00fccretli emek t\u00fcm d\u00fcnyaya\nayn\u0131 bi\u00e7imde yay\u0131lmaz. Kapitalist devrimin sonu\u00e7lar\u0131 her yerde\nve herkes i\u00e7in ayn\u0131 de\u011fildir ve \u00fccretli emek, daha \u00e7ok beyaz\nAvrupal\u0131lar i\u00e7indir. Ba\u015fta s\u00f6m\u00fcrgeler olmak \u00fczere d\u00fcnyan\u0131n\nfarkl\u0131 yerlerinde ya\u015fayanlar i\u00e7in h\u00e2l\u00e2 k\u00f6lelik, serflik ve\nba\u011f\u0131ms\u0131z meta \u00fcretimi s\u00f6z konusudur. Couldry ve Mejias (2019),\nBat\u0131’n\u0131n ekonomik geli\u015fmesinin k\u00f6lelik olmadan anla\u015f\u0131lamayaca\u011f\u0131n\u0131\nve bu ger\u00e7ekli\u011fin standart kapitalizm tarihlerinde g\u00f6z ard\u0131\nedildi\u011fini belirtiyor (Bug\u00fcn dijital teknolojilerin \u00fcretimi i\u00e7in\ngerekli madenleri \u00e7\u0131karan Kongo’daki k\u00f6le ve \u00e7ocuk eme\u011fi\ns\u00f6m\u00fcr\u00fcs\u00fcn\u00fcn g\u00f6z ard\u0131 edildi\u011fi gibi!). K\u00f6lecilik Avrupa\ndevletlerine ve ABD’ye, \u00c7in ve Japonya kar\u015f\u0131s\u0131nda \u00f6nemli bir\navantaj sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n \nAvrupal\u0131lar’\u0131n\nfethinden \u00f6nce Amerika k\u0131tas\u0131nda 145 milyon insan ya\u015famaktad\u0131r\nve 1691 y\u0131l\u0131na dek bu insanlar\u0131n %90-95’i yok edilir. Geriye\nkalanlar ise yoksullu\u011fa mahkum edilir. Kolomb, Amerika’ya geldi\u011finde\nbir Avrupal\u0131’n\u0131n ortalama geliri K\u00fcresel G\u00fcney’de ya\u015fayan\nbirinin gelirinin \u00fc\u00e7 kat\u0131d\u0131r. 1850’de bu oran be\u015f kat\u0131na \u00e7\u0131kar.\n20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ilk yar\u0131s\u0131nda ise d\u00fcnyan\u0131n %85’i bir bi\u00e7imde\ns\u00f6m\u00fcrgecili\u011fin etkisi alt\u0131ndad\u0131r ve oran 14 kat\u0131na \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r.\nCouldry ve Mejias (2019), artan e\u015fitsizli\u011fin tamamen s\u00f6m\u00fcrgecilikle\na\u00e7\u0131klanamayaca\u011f\u0131n\u0131 ama onsuz da a\u00e7\u0131klanamayaca\u011f\u0131n\u0131\nvurgulamaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n \nTarihsel\ns\u00f6m\u00fcrgecilik, s\u00f6m\u00fcrge kar\u015f\u0131t\u0131 hareketlerin m\u00fccadelesi\nsonucunda ortadan kalkm\u0131\u015f olmas\u0131na ra\u011fmen yeni ham madde\nbi\u00e7imlerinin ke\u015ffi, g\u00fcn\u00fcm\u00fcz kapitalizmine s\u00f6m\u00fcrgecili\u011fi bu\nsefer farkl\u0131 bi\u00e7imlerde uygulama olana\u011f\u0131 sa\u011fl\u0131yor. Tarihsel\ns\u00f6m\u00fcrgecili\u011fin topra\u011fa, bedenlere ve do\u011fal kaynaklara el koymas\u0131\ngibi veri s\u00f6m\u00fcrgecili\u011fi de sosyal kaynaklara el koyuyor. Sonu\u00e7,\nkapitalizm i\u00e7in bir ilerleme olmas\u0131na ra\u011fmen yine beraberinde\n\u00e7e\u015fitli s\u00f6m\u00fcr\u00fc bi\u00e7imleri getiriyor. Yeni s\u00f6m\u00fcrgecilikte\ns\u00f6m\u00fcrge co\u011frafi bir mekan de\u011fil; “veri \u00e7\u0131karma” (data\nextraction) ko\u015fullar\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fen sosyal etkile\u015fimler alan\u0131.\nS\u00f6m\u00fcrgele\u015ftirilen kaynaklar ise sosyal ba\u011flant\u0131lar kurmam\u0131z\u0131\nsa\u011flayan ili\u015fki, norm, kod, bilgi ve anlamlar; ekonomik\netkinlikleri olu\u015fturan be\u015feri ve maddi s\u00fcre\u00e7ler. \u0130\u015ften okula,\nsa\u011fl\u0131k hizmetlerinden \u00f6z takibe, basit sosyalliklerden ekonomik\ni\u015flemlere kadar insan ya\u015fam\u0131n\u0131n \u00e7e\u015fitli katmanlar\u0131\nverile\u015ftirilerek s\u00f6m\u00fcrge ili\u015fkilerine dahil oluyor.<\/p>\n\n\n\n \nVeri, i\u015f\nd\u00fcnyas\u0131n\u0131n hayalindeki gibi ham kaynak de\u011fildir. \u00d6ncelikle insan\nya\u015fam\u0131n\u0131n veri gibi bir kayna\u011f\u0131 “do\u011fal” olarak\n\u00fcretebilmesi i\u00e7in yeniden d\u00fczenlenmesi gerekir. Bir ki\u015finin anl\u0131k\nhareket ya da \u00f6zelliklerinin de\u011ferli olabilmesi di\u011fer ki\u015filerin\nhareket ve \u00f6zellikleriyle bir araya getirilmesine ba\u011fl\u0131d\u0131r.\nG\u00fcn\u00fcm\u00fcz dijital altyap\u0131lar\u0131 buna g\u00f6re in\u015fa edilir. Veri, insan\nya\u015fam\u0131n\u0131, platformlar ve uygulamalar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla veri\ntoplamaya s\u00fcrekli katk\u0131da bulunacak \u015fekilde yeniden yap\u0131land\u0131ran;\n\u015firketlerin, toplanan veriye ayr\u0131cal\u0131kl\u0131 olarak eri\u015febilmesini\nve bunu k\u00e2r\nelde etmek i\u00e7in kullanabilmesini sa\u011flayan veri ili\u015fkilerinin\nsonucunda olu\u015fur.<\/p>\n\n\n\n \nVeri ili\u015fkileri,\nveriler aras\u0131ndaki ili\u015fkileri de\u011fil potansiyel bir meta olarak\nverinin sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 yeni tip insan ili\u015fkilerini anlat\u0131r. Veri\nili\u015fkileri, insanlar\u0131n verilerine el konulmas\u0131n\u0131 normalle\u015ftirir\nve daha \u00f6nce \u00fcretime do\u011frudan girdi olarak kabul edilmeyen insan\nya\u015fam\u0131n\u0131n farkl\u0131 y\u00f6nlerini kapitalizm i\u00e7in bir girdi haline\ngetirir. Devlet ve ekonomi aras\u0131ndaki ili\u015fkiyi d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcr ve\n\u015firketlere sosyal ili\u015fkiler d\u00fcnyas\u0131na a\u00e7\u0131lan ayr\u0131cal\u0131kl\u0131 bir\npencere sunar. Devletler, \u015firketlerin insanlar\u0131n ya\u015fam\u0131 hakk\u0131nda\nbildiklerine daha ba\u011f\u0131ml\u0131 hale gelirler. \n<\/p>\n\n\n\n \nVeriyi toplayan\nve analiz eden ara\u00e7lara sahip olmak ve onlar\u0131 kontrol edebilmek\n\u015firketlere \u00f6nemli bir g\u00fc\u00e7 verir. Sahiplik farkl\u0131 bi\u00e7imlerde\nolabilir. \u00d6rne\u011fin ak\u0131ll\u0131 telefonlarda oldu\u011fu gibi kullan\u0131c\u0131lar\nbelirli yaz\u0131l\u0131mlar\u0131 ve \u015firketin belirledi\u011fi veri toplama\naltyap\u0131lar\u0131n\u0131 kullanmaya zorlanabilir veya y\u00f6nlendirilebilir. Bir\ndi\u011fer sahiplik bi\u00e7imi verilerin saklama ve i\u015fleme yetene\u011fi y\u00fcksek\nolan bulut merkezlerinde tutulmas\u0131d\u0131r. Amazon bulut piyasas\u0131n\u0131n\nen \u00f6nemli akt\u00f6r\u00fcd\u00fcr. Onu Microsoft, Google ve \u00c7in’in Alibaba’s\u0131\ntakip etmektedir. \u0130\u00e7eri\u011fin da\u011f\u0131t\u0131m\u0131n\u0131 sa\u011flayan internet\nservis sa\u011flay\u0131c\u0131lar da \u00f6nemli bir g\u00fcce sahiptir ve bu g\u00fc\u00e7ten\ndaha fazla yararlanmak istemeleri nedeniyle a\u011f tarafs\u0131zl\u0131\u011f\u0131\ntart\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n alevlenmesine neden olmu\u015flard\u0131r. Ayr\u0131ca son\ny\u0131llarda yeni i\u015f modelleriyle \u00f6ne \u00e7\u0131kan bir di\u011fer akt\u00f6r de\nfilm, kitap ve m\u00fczik sekt\u00f6r\u00fcnde belirleyici bir akt\u00f6r haline\ngelen Netflix, Amazon ve Apple’d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n \nVeri\ns\u00f6m\u00fcrgecili\u011fi, kendi ideolojisini yaratmaktad\u0131r. \u0130nsanlar\u0131n,\nnesnelerin ve s\u00fcre\u00e7lerin internet ile sermayeye eklenmesi\nnormalle\u015ftirilir. Ya\u015fam\u0131n her y\u00f6n\u00fc sermayeye yararl\u0131 olabilecek\nbir bi\u00e7imde veriye d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcl\u00fcr. Ayr\u0131ca bilgisayar ba\u011flant\u0131s\u0131\nve ki\u015filerin kendili\u011finden ili\u015fkileri yeterli g\u00f6r\u00fclmez, veri\n\u00e7\u0131karma ve kontrol\u00fcn \u00f6n\u00fcndeki t\u00fcm engellerin de kald\u0131r\u0131lmas\u0131\ngerekir. Ki\u015fiselle\u015ftirme ideolojisi ile g\u00f6zetim ve \u00f6z takip\n\u00e7ekici hale getirilir. \n<\/p>\n\n\n\n \nCouldry ve Mejias\n(2019), veri ili\u015fkilerini tart\u0131\u015f\u0131rken, Marx’\u0131n emek\nili\u015fkilerinden esinlenirler. Ama veri ili\u015fkileriyle ya\u015fam\ns\u00fcre\u00e7lerinin sermayeye eklenmesini ele al\u0131rken veri elde edilen bu\ns\u00fcre\u00e7lerin \u00fcretici bir etkinlik i\u00e7ermedi\u011fini de belirtirler.\nDolay\u0131s\u0131yla Youtube’da video izlemek veya Instagram’da bir\nfoto\u011fraf\u0131 be\u011fenmek \u00fcretici bir etkinlik de\u011fildir. Verinin\n\u00fcretime katk\u0131s\u0131 emekle de\u011fil, \u00fcretimin bir fakt\u00f6r\u00fc olarak\nger\u00e7ekle\u015fir. Buradaki as\u0131l de\u011fi\u015fim, eme\u011fin dijital\nplatformlarla de\u011fi\u015fimi de\u011fil, t\u00fcm kapitalist \u00fcretim s\u00fcrecinin\nve ona katk\u0131da bulunan fakt\u00f6rlerin, insan ya\u015fam\u0131n\u0131n ak\u0131\u015f\u0131n\u0131\nt\u00fcm a\u00e7\u0131k u\u00e7lulu\u011fuyla kapsayacak \u015fekilde geni\u015flemesiyle\nger\u00e7ekle\u015fmesidir.<\/p>\n\n\n\n \n\u015eirketin kendi\nb\u00fcnyesindeki etkinlikler hakk\u0131nda veri toplamas\u0131 gibi baz\u0131 veri\nili\u015fkileri operasyoneldir ve ek sosyal s\u00f6zle\u015fmeye gerek duymaz.\nAncak bir \u00e7ok durumda insan ya\u015fam\u0131ndan verinin \u00e7\u0131kar\u0131labilmesi\ni\u00e7in bunu sa\u011flayacak bir ili\u015fkinin kurulmas\u0131 gerekir. \u0130nsanlar\nbilerek veya bilmeyerek veri ili\u015fkilerinin sarmal\u0131na dahil olurlar.\nBu veri ili\u015fkilerinde ki\u015finin r\u0131zas\u0131 olabilece\u011fi gibi\nolmayabilir de. \u00d6rne\u011fin, Facebook’a veya e-ticaret sitelerine \u00fcye\nolurken ad\u0131m\u0131z, okudu\u011fumuz okul, hatta TC kimlik numaram\u0131z gibi\nbir \u00e7ok ki\u015fisel veriyi g\u00f6n\u00fcll\u00fc olarak payla\u015f\u0131r\u0131z. Ancak \u00e7o\u011fu\nzaman veri toplama ki\u015filerin r\u0131zas\u0131 olmadan ger\u00e7ekle\u015fir. Bir web\nsitesi hizmetini kullanabilmek i\u00e7in ki\u015fisel verilerimizi vermek\nzorunda kalabiliriz. Ya da i\u015f bulmak i\u00e7in dijital platforma \u00fcye\nolmak ve bunun i\u00e7in de ak\u0131ll\u0131 telefon kullanmak (ve b\u00f6ylece veri\nili\u015fkileri sarmal\u0131na girmek) zorunlu olabilir. Dijital platformlar\ngeleneksel i\u015f modellerinin yerini ald\u0131k\u00e7a (\u00f6rne\u011fin tesisat\u00e7\u0131,\nmarangoz, elektrik\u00e7i vb serbest \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n veya Uber gibi\ntaksicilerin hizmet sundu\u011fu platformlar) veri ili\u015fkilerine girmek\nzorunlu hale gelmektedir.<\/p>\n\n\n\n \nEnd\u00fcstriyel\nkapitalizmin insan\u0131n \u00e7al\u0131\u015fma etkinli\u011fini metala\u015ft\u0131rarak\ntoplumu d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmesi gibi veri s\u00f6m\u00fcrgecili\u011fi de insan do\u011fas\u0131n\u0131\nve insanlar aras\u0131ndaki etkile\u015fimleri metala\u015fma i\u00e7in yeni soyut\nbir sosyal forma, veriye d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmektedir. Veri s\u00f6m\u00fcrgecili\u011fi,\nveri \u00e7\u0131karma altyap\u0131lar\u0131n\u0131 do\u011frudan insan ya\u015fam\u0131n\u0131n dokusuna\ng\u00f6mer. \n<\/p>\n\n\n\n \nCouldry ve\nMejias’\u0131n (2019) bulut imparatorlu\u011fu ad\u0131n\u0131 verdi\u011fi bu yap\u0131n\u0131n\narkas\u0131nda ise B\u00fcy\u00fck Be\u015fli’den (Google, Amazon, Facebook, Apple ve\nMicrosoft) bireysel giri\u015fimcilere kadar \u00e7e\u015fitli oyuncular\u0131n yer\nald\u0131\u011f\u0131 sosyal nicelendirme sekt\u00f6r\u00fc yer almaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n \nBulut\n\u0130mparatorlu\u011fu, veri s\u00f6m\u00fcrgecili\u011fi etkinliklerinin\ndo\u011falla\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ve t\u00fcm sosyal alanlara yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bir\nvizyonu ve \u00f6rg\u00fctlenmeyi ifade eder. Bulut \u0130mparatorlu\u011fu, eski\nimparatorluklar gibi askeri g\u00fcce veya daha fazla toprak ele ge\u00e7irme\narzusuna dayanmaz. Veriler arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla, kaba kuvvete\nba\u015fvurmaks\u0131z\u0131n, s\u00f6m\u00fcr\u00fclebilir alanlar\u0131 geni\u015fleterek t\u00fcm\nya\u015fam\u0131 sermayeye a\u00e7\u0131k hale getirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Veri ili\u015fkileri\nile yeniden in\u015fa edilen insan ya\u015fam\u0131n\u0131 kapitalizmin do\u011frudan bir\ngirdisi haline getirir. \n<\/p>\n\n\n\n \nCouldry ve Mejias\n(2019) Bulut \u0130mparatorlu\u011fu’nun ba\u015fta sosyal nicelle\u015ftirme sekt\u00f6r\u00fc\nolmak \u00fczere \u00e7ok say\u0131da oyuncu taraf\u0131ndan in\u015fa edilip\ngeli\u015ftirildi\u011fini belirtiyor. Sosyal nicelle\u015ftirme sekt\u00f6r\u00fc,\n1980’lerden beri sahnededir ve y\u0131llard\u0131r \u00f6zellikle kredi kart\u0131\nverisi gibi t\u00fcketici verilerini toplamaktad\u0131r. Fakat son on be\u015f\ny\u0131l i\u00e7inde faaliyetlerinin derinli\u011fi ve karma\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131\nartm\u0131\u015ft\u0131r. \n<\/p>\n\n\n\n \nBug\u00fcn ki\u015fisel\nverilerin toplanmas\u0131 ve i\u015flenmesi denilince ilk akla gelen B\u00fcy\u00fck\nBe\u015fli oluyor. Ancak sosyal nicelle\u015ftirme sekt\u00f6r\u00fc \u00e7ok farkl\u0131\nalanlardan oyuncular i\u00e7erir. Bu oyuncular\u0131 be\u015f ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda\ninceleyebiliriz: donan\u0131m, yaz\u0131l\u0131m, platformlar, veri analiti\u011fi ve\nveri simsarl\u0131\u011f\u0131.<\/p>\n\n\n\n \nDonan\u0131m\nalan\u0131nda, \u00fcrettikleri dijital cihazlardan (diz\u00fcst\u00fc bilgisayar,\ntablet, ak\u0131ll\u0131 telefon, ak\u0131ll\u0131 tablet, oyun konsolu, drone, vb.)\nveri \u00e7\u0131karan ve kullanan \u00fcreticiler yer al\u0131yor. Her ge\u00e7en g\u00fcn\ntelevizyon, araba, saat gibi eski cihazlar ak\u0131lland\u0131k\u00e7a etki\nalanlar\u0131 geni\u015fliyor. Bu sekt\u00f6rde, internet ba\u011flant\u0131s\u0131 i\u00e7in\ngerekli altyap\u0131y\u0131 \u00fcreten \u015firketler de var. Apple, Cisco, Samsung,\nAmazon, Microsoft, Verizon, Huawei bu alan\u0131n \u00f6nemli oyuncular\u0131ndan.\nABD’nin Huawei ve di\u011fer \u00c7in \u015firketleriyle \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n\nnedenlerinden biri de donan\u0131mlardan elde edilen ve \u015fimdiye kadar\nsadece kendi tekelinde bulunan veridir.<\/p>\n\n\n\n \nYaz\u0131l\u0131m\nalan\u0131nda, i\u015fletim sistemi, oyun, uygulama yaz\u0131l\u0131m\u0131 geli\u015ftiren\nve servis olarak yaz\u0131l\u0131m hizmeti sunan \u015firketler var. Bu alan\u0131n\nba\u015fl\u0131ca oyuncular\u0131 Google, Apple, Microsoft ve Ubisoft. Nesnelerin\ninterneti ise donan\u0131m ve yaz\u0131l\u0131m alanlar\u0131n\u0131n kesi\u015fiminde yer\nal\u0131yor. Nesnelerin interneti, ak\u0131ll\u0131 \u015fehirler, ak\u0131ll\u0131 evler,\nak\u0131ll\u0131 fabrikalar vb ile h\u0131zla ya\u015fam\u0131 zengin bir veri kayna\u011f\u0131\nhaline getiriyor.<\/p>\n\n\n\n \nCouldry ve Mejias\n(2019) platformlar\u0131 kullan\u0131c\u0131lardan veri toplayan, yaz\u0131l\u0131m ve\ndonan\u0131m\u0131n bir di\u011fer \u00f6zel birlikteli\u011fi olarak tan\u0131ml\u0131yor.\nPlatform denilince ilk akla gelenler “bedava” sosyalle\u015fme\nortam\u0131 sa\u011flayan Facebook ve Twitter gibi sosyal medya platformlar\u0131;\nUber ve Airbnb gibi esnek ekonomi modelleri; Netflix, Amazon ve\nSpotify gibi \u00fccretli servisler. Ancak bankac\u0131l\u0131k, finans, sigorta,\nperakende, seyahat, fl\u00f6rt vs i\u00e7in kurulmu\u015f \u00e7e\u015fitli platformlar\nda var.<\/p>\n\n\n\n \nDonan\u0131m ve\nyaz\u0131l\u0131m \u00fcreticileri ve platformlar kendi toplad\u0131klar\u0131 veriyi\nanaliz edebilseler de veri analiti\u011fi firmalar\u0131 psikometri\n(istatistik y\u00f6ntemlerinin psikolojiye uygulanmas\u0131) veya telematik\n(farkl\u0131 noktalarda toplanan verilerle \u00fcretim ve da\u011f\u0131t\u0131m\ns\u00fcre\u00e7lerinin e\u015f g\u00fcd\u00fcm\u00fcn\u00fc sa\u011flamak) gibi daha uzmanla\u015fm\u0131\u015f\nhizmetler sa\u011fl\u0131yorlar. ABD’de piyasaya y\u00f6nelik analizler yapan\nPaxata, Trifacta, IBM ve Google’\u0131n yan\u0131nda sa\u011fl\u0131k, genetik,\ne\u011fitim ve su\u00e7 alan\u0131nda uzmanla\u015fm\u0131\u015f firmalar da var. \u00c7in’de ise\nveri analiti\u011fi Alibaba, Baidu ve WeChat gibi b\u00fcy\u00fck \u015firketlerinde\nelinde yo\u011funla\u015f\u0131yor. Son zamanlarda \u015firketler, kullan\u0131c\u0131lar\u0131n\nsosyal ya\u015famlar\u0131 hakk\u0131ndaki bilgileri de modellerine ve \u00fcr\u00fcnlerine\nentegre etmeye ba\u015flad\u0131lar. Cambridge Analytica\/Facebook skandal\u0131n\u0131n\ng\u00f6sterdi\u011fi gibi analiz sonu\u00e7lar\u0131 politik ama\u00e7lar i\u00e7in de\nkullan\u0131labiliyor.<\/p>\n\n\n\n \nVeri simsarlar\u0131\nise ki\u015fisel verileri paketleyip satmak amac\u0131yla topluyor. Finans,\ndemografi, su\u00e7, politika, e\u011flence ve sosyal etkinlikler, genel ilgi\nalanlar\u0131, sat\u0131n alma al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131 ve sa\u011fl\u0131k gibi \u00e7ok\n\u00e7e\u015fitli alanlarda veri toplay\u0131p sat\u0131yorlar. Veri simsarlar\u0131n\u0131n\nbaz\u0131lar\u0131 sadece veri toplarken baz\u0131lar\u0131 al\u0131c\u0131larla sat\u0131c\u0131lar\u0131\nbir araya getiriyor, kredi verenlere bor\u00e7 almak isteyenler hakk\u0131nda\nrisk analizi raporlar\u0131 sunuyor. Baz\u0131 simsarlar, \u00e7evrimd\u0131\u015f\u0131\nortamlarda verilen bilgileri topluyorlar. Veri simsarlar\u0131n\u0131n\nt\u00fcketiciler hakk\u0131nda toplad\u0131\u011f\u0131 veriler sosyal ya\u015famdan veri\n\u00e7\u0131karman\u0131n hi\u00e7bir s\u0131n\u0131r\u0131n\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor. Veri\nsimsarlar\u0131, polis memurlar\u0131n\u0131n adresleri, tecav\u00fcz kurbanlar\u0131,\naile i\u00e7i \u015fiddete u\u011frayanlar\u0131n kald\u0131\u011f\u0131 bar\u0131nma evleri, genetik\nhastal\u0131\u011f\u0131 olanlar, demans hastalar\u0131, AIDS hastalar\u0131, ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131k\ntedavisi g\u00f6renler hakk\u0131ndaki verileri sat\u0131yorlar\n(https:\/\/www.worldprivacyforum.org\/2013\/12\/testimony-what-information-do-data-brokers-have-on-consumers\/<\/a>).\nHindistan’da da \u00e7ok ucuza \u00e7e\u015fitli kategorilerde (araba sahipleri,\nemekli kad\u0131nlar vb) veri listelerine ula\u015f\u0131labiliyor. Yukar\u0131da da\nbelirtti\u011fim gibi B\u00fcy\u00fck Be\u015fli ve teknoloji \u015firketleri sosyal\nnicelle\u015ftirme sekt\u00f6r\u00fcn\u00fcn en \u00f6nemli ve farkl\u0131 alanlarda faaliyet\ng\u00f6sterebilen oyuncular\u0131 olmalar\u0131na kar\u015f\u0131n sekt\u00f6rde \u00e7ok \u00e7e\u015fitli\ngiri\u015fimciler var. \u00d6rne\u011fin, veri listeleri mobil \u015firketleri\ntaraf\u0131ndan sat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi ek gelir elde etmek isteyen giri\u015fimci\nbanka ve hastane \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131 taraf\u0131ndan da sat\u0131labiliyor.<\/p>\n\n\n\n \nCouldry ve Mejias\n(2019), petrol ve gaz, finans hizmetleri, otomotiv ve ila\u00e7\nsekt\u00f6rleri ile kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda sosyal nicelle\u015ftirme\nsekt\u00f6r\u00fcn\u00fcn ekonomi genelindeki pay\u0131n\u0131n daha k\u00fc\u00e7\u00fck oldu\u011funu\nama sosyal d\u00fcnyan\u0131n \u015fekillenmesinde daha temel bir rol oynad\u0131\u011f\u0131n\u0131\nbelirtiyor.<\/p>\n\n\n\n \n***<\/p>\n\n\n\n \nSonu\u00e7ta yerli\nyerinde duran ama yeni ara\u00e7larla ve daha geni\u015f \u00f6l\u00e7ekte i\u015fleyen\nbir kapitalizm var. Verile\u015ftirme ise s\u00f6m\u00fcrgecili\u011fin yeni d\u00f6nemine\ni\u015faret ediyor. \u015eimdi el konulan yerlilerin do\u011fal kaynaklar\u0131 ve\neme\u011fi de\u011fil. S\u00f6m\u00fcrgeciler, t\u00fcm d\u00fcnyada (s\u00f6m\u00fcr\u00fclmeye a\u00e7\u0131k)\ndo\u011fal bir kaynak olarak g\u00f6rd\u00fckleri insan ili\u015fkilerini\nverile\u015ftirip bunlar\u0131 \u00fcretimin bir girdisi haline getiriyorlar.\nCouldry ve Mejias (2019), bu yeni s\u00f6m\u00fcrgecili\u011fin hen\u00fcz\nba\u015flang\u0131c\u0131nda oldu\u011fumuzu ve bu \u00fcretim tarz\u0131n\u0131n sonunda neye\nbenzeyece\u011finin belirsiz oldu\u011funu belirtiyor.<\/p>\n\n\n\n \nYa\u015famlar\u0131m\u0131z\u0131 her ge\u00e7en g\u00fcn daha fazla kesintisiz veri ak\u0131\u015f\u0131na\nba\u011fl\u0131 dijital platformlar\u0131n ve hizmetlerin etraf\u0131nda\nd\u00fczenliyoruz. Ancak ba\u011flant\u0131l\u0131l\u0131\u011f\u0131m\u0131z art\u0131k\u00e7a artan veri\nili\u015fkileri, kapitalizm d\u0131\u015f\u0131 bir alan sunmak yerine kapitalist\nili\u015fkileri yeniden \u00fcretiyor ve geni\u015fletiyor.<\/p>\n\n\n\n \nDolay\u0131s\u0131yla\nbireysel kar\u015f\u0131 koyu\u015flar\u0131n ve \u00e7\u00f6z\u00fcmlerin yetersiz oldu\u011fu bir\nsorunla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131yay\u0131z. Bireysel (\u00e7o\u011fu zaman teknik)\n\u00e7\u00f6z\u00fcmler sadece toplumun ufak bir kesimi taraf\u0131ndan\nuygulanabiliyor. Ayr\u0131ca \u00e7al\u0131\u015fma ili\u015fkileri platformlara\n\u00e7ekildik\u00e7e toplumun en savunmas\u0131z kesimlerinin a\u011fa ba\u011fl\u0131\ng\u00f6zetim sistemlerini reddetme se\u00e7ene\u011fi her ge\u00e7en g\u00fcn daha fazla\nazal\u0131yor. Bireysel kar\u015f\u0131 koyu\u015flar\u0131n etkisi son derece s\u0131n\u0131rl\u0131.\nBireysel olarak Facebook’tan \u00e7\u0131kmak, veri s\u00f6m\u00fcrgecili\u011fine hay\u0131r\ndiyebilmek anlaml\u0131 ama yetersiz. \u00d6nemli olan Bulut \u0130mparatorlu\u011funa\nkar\u015f\u0131 kolektif bir m\u00fccadeleyi \u00f6rg\u00fctleyebilmek.<\/p>\n\n\n\n \nKaynak:<\/strong><\/p>\n\n\n\n \nCouldry, N., Mejias, U. A. (2019). The costs of connection: How data\nis colonizing human life and appropriating it for capitalism.\nStanford University Press.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Ki\u015fisel veriler, \u00e7o\u011funlukla mahremiyet tart\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n konusu. Ki\u015fisel verileri toplayan h\u00fck\u00fcmet veya onunla i\u015fbirli\u011fi yapan bir kurulu\u015fsa tedirgin oluyoruz. Ki\u015fisel veriler, \u015firketler taraf\u0131ndan topland\u0131\u011f\u0131nda ise fazla<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[25,14,3,298],"tags":[111,398,399,277],"class_list":["post-741","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-gozetim","category-mahremiyet","category-ozgur_yazilim","category-yapay-zeka","tag-bulut-bilisim","tag-somurgecilik","tag-sosyal-nicellestirme","tag-veri"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/741","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=741"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/741\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":742,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/741\/revisions\/742"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=741"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=741"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=741"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}Tarihsel\nS\u00f6m\u00fcrgecilik<\/h2>\n\n\n\n
Veri\n\u0130li\u015fkileri<\/h2>\n\n\n\n
Sosyal\nNicelle\u015ftirme Sekt\u00f6r\u00fc<\/h2>\n\n\n\n