{"id":762,"date":"2021-07-24T14:50:03","date_gmt":"2021-07-24T11:50:03","guid":{"rendered":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/?p=762"},"modified":"2021-07-24T14:52:29","modified_gmt":"2021-07-24T11:52:29","slug":"veri-kucuk-buyuk-ve-acik","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/?p=762","title":{"rendered":"Veri: K\u00fc\u00e7\u00fck, B\u00fcy\u00fck ve A\u00e7\u0131k"},"content":{"rendered":"\n

Ge\u00e7ti\u011fimiz g\u00fcnlerde sosyal medya 20’li ya\u015f foto\u011fraflar\u0131yla doldu. Ula\u015ft\u0131rma ve Altyap\u0131 Bakan Yard\u0131mc\u0131s\u0131 \u00d6mer Fatih Sayan, Twitter hesab\u0131ndan yapt\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131klamada “20’li ya\u015flar challenge” ve benzeri ak\u0131mlara kar\u015f\u0131 vatanda\u015flar\u0131 uyard\u0131. Sayan’a g\u00f6re ki\u015fisel verileri ve y\u00fcz ifadelerini kopyalayan ak\u0131mlar, g\u00f6rsel veri i\u015fleme alan\u0131na zemin haz\u0131rl\u0131yordu (https:\/\/www.trthaber.com\/haber\/bilim-teknoloji\/20li-yaslar-challenge-akimina-karsi-vatandaslara-uyari-578985.html<\/a>):<\/p>\n\n\n\n

\nKi\u015finin \u015fimdiki haliyle eski\nhalinin de\u011fi\u015fiminden, yapay zeka algoritmalar\u0131n\u0131 besleyecek\nistatistiki veriler olu\u015fturuluyor. Ayn\u0131 zamanda farkl\u0131 uygulamalar\nve cihazlardan payla\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z parmak izi ve y\u00fcz taramas\u0131 gibi\nverilerimiz, genetik verilerimizi bar\u0131nd\u0131r\u0131yor. Bu gibi hassas\nverilerin hangi sunucularda nas\u0131l tutuldu\u011fu, yeterli g\u00fcvenli\u011fe\nsahip olup olmad\u0131\u011f\u0131 tam bir kara kutu.<\/p>\n\n\n\n

\nKi\u015fisel verilerimiz; bizi\nbelirli veya belirlenebilir hale getiren, bizi tan\u0131mlayan ve bize\nait olan bilgilerimiz. Bu sebeple ki\u015fisel verilerimizi korurken,\n\u00f6zellikle de sosyal medyada payla\u015f\u0131rken daha hassas davranmal\u0131y\u0131z.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

\nSayan’\u0131n uyar\u0131lar\u0131n\u0131n \u00f6nemli oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Bu t\u00fcr\nak\u0131mlar\u0131n nas\u0131l ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilmiyorum. Kendili\u011finden\nmi \u00e7\u0131k\u0131yor, yoksa veri hasad\u0131 i\u00e7in bilin\u00e7li olarak m\u0131\n\u00f6rg\u00fctleniyor? Bu konuda bir \u015fey s\u00f6yleyemem ama yine de dikkatli\nolmak gerekiyor. Zaman zaman b\u00f6yle ak\u0131mlar ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor ve bir\n\u00e7ok kullan\u0131c\u0131 g\u00f6n\u00fcl rahatl\u0131\u011f\u0131yla foto\u011fraflar\u0131n\u0131\npayla\u015f\u0131yor. Birka\u00e7 y\u0131l \u00f6nceki bir ba\u015fka ak\u0131mda da insanlar on\ny\u0131l \u00f6nceki foto\u011fraflar\u0131n\u0131 payla\u015f\u0131yorlard\u0131. O zaman da benzer\nbir tart\u0131\u015fma vard\u0131. Yine temkinli davrananlar ve onlar\u0131 bo\u015f yere\nkuruntuya kap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 veya komplo teorileri uydurdu\u011fu i\u00e7in\nele\u015ftirenler vard\u0131.<\/p>\n\n\n\n

\nO zaman, bug\u00fcn de oldu\u011fu gibi, dikkatli olmam\u0131z gerekti\u011fini\nsavunanlara kar\u015f\u0131 ileri s\u00fcr\u00fclen en temel tezlerden biri\nFacebook’un zaten verilerimize sahip oldu\u011fuydu. Ba\u015fta profil\nfoto\u011fraf\u0131m\u0131z olmak \u00fczere bir \u00e7ok foto\u011fraf\u0131m\u0131z ellerindeyken\nbu e\u011flencenin ne gibi zarar\u0131 olabilirdi ki? Facebook da bu\nd\u00fc\u015f\u00fcnceyle paralel bir a\u00e7\u0131klama yapt\u0131. “Foto\u011fraflar zaten\nelimizde. Bu ak\u0131m\u0131n bize ek bir katk\u0131s\u0131 yok.” dediler.<\/p>\n\n\n\n

\nO’Neil (2019) ise ayn\u0131 fikirde de\u011fildi ve bir y\u00fcz tan\u0131ma\nalgoritmas\u0131n\u0131 ya\u015fa ba\u011fl\u0131 niteliklere g\u00f6re e\u011fitmek\nistedi\u011fimizde yeni payla\u015f\u0131lan veya etiketlenen foto\u011fraflar\u0131n\n\u00f6nemli bir katk\u0131s\u0131 olaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordu. Evet, Facebook’un\nelinde geni\u015f bir veritaban\u0131 var. Ama bu t\u00fcr ak\u0131mlar daha temiz,\netiketlendirilmi\u015f eski ve yeni foto\u011fraflar\u0131n birikmesini sa\u011fl\u0131yor.\n<\/p>\n\n\n\n

\nBir di\u011fer ele\u015ftiri ise bu foto\u011fraflar\u0131n kullan\u0131lamayacak kadar\n\u00e7\u00f6p veri i\u00e7erdi\u011fini iddia ediyordu. Ancak O’Neil’in (2019)\nsavundu\u011fu gibi veri ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131 ve bilim insanlar\u0131 bununla\nba\u015f etme konusunda tecr\u00fcbeliler. \u00d6rne\u011fin son ak\u0131mda baz\u0131 sosyal\nmedya kullan\u0131c\u0131lar\u0131 ilgisiz ve yanl\u0131\u015f foto\u011fraflar (Marlon\nBrando foto\u011fraf\u0131 y\u00fckleyen Milli E\u011fitim Bakan\u0131 Ziya Sel\u00e7uk gibi)\ny\u00fcklemi\u015f olsa da algoritmalar bu tip g\u00fcr\u00fclt\u00fcleri tespit\nedebilirler (Marlon Brando foto\u011fraf\u0131n\u0131 ay\u0131klamak ilk ba\u015fta zor\nolabilir; ama kedi, k\u00f6pek foto\u011fraflar\u0131n\u0131 tespiti olduk\u00e7a\nkolayd\u0131r.). Ayr\u0131ca viral hashtag’lerdeki ilk payla\u015f\u0131mlar\u0131n daha\ng\u00fcvenilir ve i\u00e7erikle ilgili oldu\u011fu da biliniyordu. \u0130ronik ve\nkonuyla ilgisi olmayan payla\u015f\u0131mlar daha sonra ortaya \u00e7\u0131k\u0131yordu.<\/p>\n\n\n\n

\nYeni bir Facebook\/Cambridge Analytica skandal\u0131 ortaya \u00e7\u0131kmad\u0131\u011f\u0131\ns\u00fcrece ne bug\u00fcnk\u00fc 20’li ya\u015f ak\u0131m\u0131n\u0131n ne de \u00f6nceki ak\u0131mlar\u0131n\nbelirli bir ama\u00e7 do\u011frultusunda \u00f6rg\u00fctlendi\u011fini ispatlayabiliriz.\nBelki y\u00fcklenen foto\u011fraflar, ya\u015fl\u0131l\u0131k \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fan bir\nsigorta \u015firketinin algoritmas\u0131na katk\u0131da bulunacak. Belki zarars\u0131z\nbir oyun. Ama son on y\u0131lda, veri \u00e7\u0131karmak ve toplamak i\u00e7in\ntasarlanm\u0131\u015f \u00e7ok say\u0131da uygulama g\u00f6rd\u00fck. Veri ve verinin halk\ni\u00e7in kullan\u0131m\u0131 hakk\u0131nda daha fazla kafa yormam\u0131z gerekiyor.<\/p>\n\n\n\n

Veri\nnedir?<\/h2>\n\n\n\n

\nVeri (data) kelimesi, vermek anlam\u0131na gelen Latince dare\nkelimesinden t\u00fcremi\u015ftir. Bu ba\u011flamda veri, olgulardan\nsoyutlanabilen (veya olgular\u0131n verdi\u011fi), \u00e7e\u015fitli \u015fekillerde\n\u00f6l\u00e7\u00fclebilen ve kaydedilebilen \u00f6gelerdir. Enformasyonun ve\nbilginin yap\u0131 ta\u015flar\u0131n\u0131 olu\u015fturur. Fakat Kitchin’in (2014),\ni\u015faret etti\u011fi gibi veride, vermeden \u00e7ok alma s\u00f6z konusudur. As\u0131l\nyap\u0131lan i\u015f t\u00fcm potansiyel verilerin toplam\u0131ndan se\u00e7me ve\nse\u00e7ilenleri bir araya getirmedir. Dolay\u0131s\u0131yla veri, do\u011fan\u0131n\nara\u015ft\u0131rmac\u0131ya verdi\u011fi bir \u015fey de\u011fil, ara\u015ft\u0131rmac\u0131n\u0131n amac\u0131na\nuygun olarak do\u011fadan ald\u0131\u011f\u0131 ve se\u00e7ti\u011fidir.<\/p>\n\n\n\n

\nKitchin’\u0131n (2014) yazd\u0131\u011f\u0131 gibi veri; bi\u00e7imine, yap\u0131s\u0131na,\nkayna\u011f\u0131na, \u00fcreticisine ve tipine g\u00f6re farkl\u0131 kategorilere\nayr\u0131labilir. \n<\/p>\n\n\n\n

\nVeri, bi\u00e7imine g\u00f6re nicel ya da nitel olabilir. Nicel veriler,\nsay\u0131sal kay\u0131tlard\u0131r. Bir olgunun fiziksel \u00f6zellikleriyle\n(uzunluk, mesafe, a\u011f\u0131rl\u0131k, alan, hacim vb) ilgili olabilece\u011fi\ngibi temsili ve olgunun fiziksel olmayan \u00f6zellikleri (sosyal s\u0131n\u0131f,\ne\u011fitimsel kazan\u0131m, ya\u015fam kalitesi s\u0131ralamas\u0131 vb) ile de ilgili\nolabilir. Bu ba\u011flamda, d\u00f6rt farkl\u0131 d\u00fczeyde \u00f6l\u00e7\u00fcmler\nger\u00e7ekle\u015ftirilir: Kategorilere dayal\u0131 nominal veri (\u00f6r.bekar,\nevli, bo\u015fanm\u0131\u015f, dul), s\u0131ral\u0131 veri (d\u00fc\u015f\u00fck, orta, y\u00fcksek),\naral\u0131k verisi (santigrat \u00f6l\u00e7e\u011fi boyunca s\u0131cakl\u0131k), oran verisi\n(0-100 aras\u0131nda de\u011fi\u015fen s\u0131nav notu). Nitel veri ise metin, resim,\nses, m\u00fczik ve video bi\u00e7imindedir. Nitel verinin analizi daha\nzordur. Ancak son y\u0131llardaki teknolojik ilerlemelerle nitel verinin\nnicel bi\u00e7ime d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclmesinde kayda de\u011fer geli\u015fmeler\nolmu\u015ftur. \n<\/p>\n\n\n\n

\nVeri; yap\u0131s\u0131na g\u00f6re yap\u0131land\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, yar\u0131 yap\u0131land\u0131r\u0131lm\u0131\u015f\nveya yap\u0131land\u0131r\u0131lmam\u0131\u015f olabilir. Yap\u0131land\u0131r\u0131lm\u0131\u015f veri, say\u0131\nve metin i\u00e7eren bir tablo ya da veritaban\u0131nda saklanabilir. Veri;\nad, soyad, do\u011fum tarihi, cinsiyet vb alanlar i\u00e7erir. Veriyi\ntoplayan ki\u015fi ya veriyi tabloda yer alan alanlara g\u00f6re toplar veya\ntablo, toplanan veriler g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurularak olu\u015fturulur.\nYap\u0131land\u0131r\u0131lm\u0131\u015f verinin i\u015flenmesi, sorgulanmas\u0131, analizi ve\n\u00e7e\u015fitli grafiklerle sunumu bilgisayarlar i\u00e7in daha kolayd\u0131r. Yar\u0131\nyap\u0131land\u0131r\u0131lm\u0131\u015f veri, tablo veya veritabanlar\u0131nda tutulan\nyap\u0131land\u0131r\u0131lm\u0131\u015f veriye g\u00f6re daha d\u00fczensiz, esnek ve\nhiyerar\u015fiktir. Ama xml ve json belgelerinde oldu\u011fu i\u00e7eri\u011fin\nstandart bir bi\u00e7imde (format) olmas\u0131 analizi kolayla\u015ft\u0131r\u0131r:<\/p>\n\n\n\n

\n\t\t\t<ogrenciler>\n\t\t\t
\n\n\t\t\t\n\t\t\t <ogrenci>\n\t\t\t <ad>Ali<\/ad>\n\t\t\t<soyad>Kara<\/soyad>\n\t\t\t <\/ogrenci>\n\t\t\t
\n\n\t\t\t\n\t\t\t <ogrenci>\n\t\t\t <ad>Can<\/ad>\n\t\t\t<soyad>Ay<\/soyad>\n\t\t\t <\/ogrenci>\n\t\t\t
\n\n\t\t\t\n\t\t\t <ogrenci>\n\t\t\t <ad>Nil<\/ad>\n\t\t\t<soyad>Kaya<\/soyad>\n\t\t\t <\/ogrenci>\n\t\t\t
\n\n\t\t\t\n\t\t\t<\/ogrenciler>\n\t\t<\/td><\/tr><\/tbody><\/table><\/figure>\n\n\n\n

XML<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\n\t\t\t{“ogrenciler”:[\n\t\t\t {\n\t\t\t“ad”:”Ali”, “soyad”:”Kara”\n\t\t\t},\n\t\t\t {\n\t\t\t“ad”:”Can”, “soyad”:”Ay”\n\t\t\t},\n\t\t\t {\n\t\t\t“ad”:”Nil”, “soyad”:”Kaya”\n\t\t\t}\n\t\t\t]}\n\t\t<\/td><\/tr><\/tbody><\/table><\/figure>\n\n\n\n

\nJSON<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\nYap\u0131land\u0131r\u0131lmam\u0131\u015f veri ne tan\u0131mlanm\u0131\u015f bir veri modeline ne de\nortak bir yap\u0131ya sahiptir. Belirli bir yap\u0131lar\u0131 ve formatlar\u0131\nolmas\u0131na kar\u015f\u0131n veri k\u00fcmesindeki her veri ayn\u0131 \u00f6zelliklere\nsahip de\u011fildir. Daha \u00e7ok metin, resim, video gibi nitel verilerdir.\nSon y\u0131llarda sosyal medyaya y\u00fcklenen resimler ve g\u00f6nderilen\nyaz\u0131larla \u00f6zellikle yar\u0131 yap\u0131land\u0131r\u0131lm\u0131\u015f ve yap\u0131land\u0131r\u0131lmam\u0131\u015f\nveri artmaktad\u0131r. Artan veri bir yandan geli\u015fen teknoloji\nyard\u0131m\u0131yla analiz edilirken di\u011fer yandan s\u00f6z konusu teknolojinin\ndaha kusursuz \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131na yard\u0131mc\u0131 olmaktad\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla\ny\u00fcklenen resimler sadece analiz edilmemekte, algoritmalar\u0131n analiz\nyetene\u011fini art\u0131rmak i\u00e7in de kullan\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

\nKayna\u011f\u0131na g\u00f6re s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131lan veri ele ge\u00e7irilmi\u015f,\nt\u00fcketilmi\u015f, ge\u00e7ici ve t\u00fcretilmi\u015f olabilir. Veri ele ge\u00e7irme;\ng\u00f6zlem, anket, deney, kay\u0131t tutma, kameralar, alg\u0131lay\u0131c\u0131lar\narac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla ger\u00e7ekle\u015fir. Burada en ba\u015ftan yararl\u0131 veri elde\netme niyeti vard\u0131r. T\u00fcketilmi\u015f veri ise as\u0131l ama\u00e7 de\u011fil, bir\nyan \u00fcr\u00fcnd\u00fcr. \u00d6rne\u011fin bir cihaz veya sistemin as\u0131l i\u015fini\nyaparken \u00fcretti\u011fi veri stok takibi, \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n performans\u0131n\u0131\n\u00f6l\u00e7mek veya m\u00fc\u015fterilere yeni \u00fcr\u00fcnler \u00f6nermek i\u00e7in\nkullan\u0131labilir. Dijitalle\u015fmeyle beraber bu tipte veride \u00f6nemli bir\nart\u0131\u015f olmu\u015ftur. Fakat \u00e7e\u015fitli cihaz ve sistemlerin \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken\n\u00fcrettikleri veriler her zaman i\u015fe yarar olmayabilir. Bazen o kadar\n\u00e7ok veri vard\u0131r ki bu veriyi saklamak veya i\u015flemek i\u00e7in gerekli\nara\u00e7lar olmayabilir ya da \u00e7ok az bir yarar i\u00e7in bu kadar zahmete\ngirmenin bir anlam\u0131 olmaz. Bu tip veriler de ge\u00e7ici veriler olarak\nadland\u0131r\u0131l\u0131r. Fakat de\u011fi\u015fen ko\u015fullara g\u00f6re ge\u00e7ici veriler\nyararl\u0131 veya yararlan\u0131labilir hale gelerek t\u00fcketilmi\u015f verilere\nd\u00f6n\u00fc\u015febilir. Bu ba\u011flamda, ele ge\u00e7irilmi\u015f ve t\u00fcketilmi\u015f\nveriler ham verilerdir. T\u00fcretilmi\u015f veri ise ham verinin i\u015flenerek\nveri miktar\u0131n\u0131n daha y\u00f6netilebilir, anlaml\u0131 ve yararl\u0131 hale\ngetirilmesiyle elde edilir.<\/p>\n\n\n\n

\nVeri, \u00fcreticisine g\u00f6re birincil, ikincil veya \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcl olarak\nadland\u0131r\u0131labilir. Birincil veri, bir ara\u015ft\u0131rmac\u0131n\u0131n kendi\nara\u015ft\u0131rmas\u0131 dahilinde \u00fcretilir. \u0130kincil veri, ba\u015fkalar\u0131n\u0131n\nyeniden kullan\u0131m\u0131 ve analizi i\u00e7in sunulan verilerdir. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcl\nveriler, say\u0131mlar, kategoriler ve istatistiksel sonu\u00e7lar gibi\nt\u00fcretilmi\u015f verilerin bir bi\u00e7imidir. Bir \u00e7ok ara\u015ft\u0131rma, her \u00fc\u00e7\nveri tipini de i\u00e7erecek bi\u00e7imde d\u00fczenlenir. B\u00fcy\u00fck veri\nanalizlerinin daha k\u00fc\u00e7\u00fck veri k\u00fcmeleri yard\u0131m\u0131yla daha isabetli\nkestirimlerde bulunmas\u0131 sa\u011flanabilir.<\/p>\n\n\n\n

\nVeri, tipine g\u00f6re ise dizinsel, \u00f6znitelik verisi ve \u00fcstveri olarak\n\u00fc\u00e7e ayr\u0131labilir. Dizinsel veriler; tan\u0131mlamay\u0131 ve\nili\u015fkilendirmeyi sa\u011flayan kimlik numaras\u0131, kredi kart\u0131 numaras\u0131,\nMAC adresi, sipari\u015f numaras\u0131, adres gibi benzersiz\ntan\u0131mlay\u0131c\u0131lard\u0131r. Farkl\u0131 veri k\u00fcmelerini bir araya\ngetirebilmek i\u00e7in \u00f6nemlidir. \u00d6znitelik verisi ise bir olgunun bir\ny\u00f6n\u00fcn\u00fc g\u00f6sterir. \u00d6rne\u011fin, parmak izi bir ki\u015finin dizinsel\n(ay\u0131rt edici) verisiyken g\u00f6z rengi, kilo, boy, kan grubu vb\n\u00f6znitelik verisidir. \u00dcstveriyse veri veya veri k\u00fcmesi hakk\u0131ndaki\nveridir. Verinin daha anla\u015f\u0131l\u0131r olmas\u0131n\u0131 sa\u011flar. Nas\u0131l\nkullan\u0131labilece\u011fi ve di\u011fer veri k\u00fcmeleriyle birle\u015fimi hakk\u0131nda\nbilgi verebilir.<\/p>\n\n\n\n

\nYaz\u0131n\u0131n devam\u0131nda da g\u00f6rece\u011fimiz gibi s\u00f6z konusu kategorilerden\nbaz\u0131lar\u0131 b\u00fcy\u00fck veriyle beraber ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f veya daha \u00f6nemli\nhale gelmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

K\u00fc\u00e7\u00fck\nVeri<\/h2>\n\n\n\n

\nB\u00fcy\u00fck veriden \u00f6nce sadece veri vard\u0131. B\u00fcy\u00fck verinin ortaya\n\u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131yla beraber b\u00fcy\u00fck veri kapsam\u0131nda olmayan veri, k\u00fc\u00e7\u00fck\nveri oldu. K\u00fc\u00e7\u00fck verinin en \u00f6nemli fark\u0131 veri miktar\u0131n\u0131n daha\naz olmas\u0131yd\u0131. Kitchin’in (2014) yazd\u0131\u011f\u0131 gibi k\u00fc\u00e7\u00fck veriler,\nveri \u00e7\u00f6llerindeki veri vahalar\u0131 iken, b\u00fcy\u00fck veri ger\u00e7ek bir\nveri tufan\u0131. K\u00fc\u00e7\u00fck veri, \u00f6rneklemlerle ilgiliyken b\u00fcy\u00fck veri\npop\u00fclasyonun tamam\u0131n\u0131 kapsamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Fakat toplanan\nveriler de farkl\u0131d\u0131r. B\u00fcy\u00fck veri daha \u00e7ok insanlar\u0131n sosyal\nmedyada payla\u015ft\u0131\u011f\u0131 i\u00e7erik, alg\u0131lay\u0131c\u0131lar\u0131n \u00e7\u0131kt\u0131lar\u0131,\nsistemlerin \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 sonucu ortaya \u00e7\u0131kan veriler ve otomatik\nolu\u015fturulan \u00fcstveriler ile ilgilidir. K\u00fc\u00e7\u00fck veri ise belirli\nsorulara yan\u0131t arar. K\u00fc\u00e7\u00fck veri \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131, hedefli\n\u00e7al\u0131\u015fmalard\u0131r. \u0130lgilendikleri konuya yo\u011fun bir \u015fekilde\nodaklan\u0131rlar ve b\u00fcy\u00fck veri ara\u015ft\u0131rmalar\u0131na g\u00f6re daha az\nkayna\u011fa ihtiya\u00e7 duyarlar. \n<\/p>\n\n\n\n

\nAyr\u0131ca k\u00fc\u00e7\u00fck veri uygulamalar\u0131 ve geli\u015ftirilen teknolojilerin\nb\u00fcy\u00fck veriye giden yolda \u00f6nemli bir ad\u0131m oldu\u011funu da atlamamak\ngerekiyor. \u0130nsanlar tarih boyunca veri toplam\u0131\u015f ve saklam\u0131\u015ft\u0131r.\nFakat uzunca bir s\u00fcre veriden elde edilen enformasyonun, makale ve\nkitaplarda yay\u0131nlanmas\u0131 ve sadece \u00e7ok de\u011ferli veri k\u00fcmelerinin\nsaklanmas\u0131 ile yetinildi. Veri saklama alan\u0131n\u0131 ve maliyetini\nazaltan dijital depolama \u00e7\u00f6z\u00fcmlerinin geli\u015ftirilmesi sonras\u0131nda\nrutin ve d\u00fc\u015f\u00fck de\u011ferli verilerin geni\u015f \u00f6l\u00e7ekli, uzun vadeli\ndepolanmas\u0131 ba\u015flad\u0131. \u0130lk dijital veritabanlar\u0131, 1950’lerde\nortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Ama bu veritabanlar\u0131 arama ve sorgulama i\u015flemleri\ni\u00e7in yetersizdi. 1970’lerde geli\u015ftirilmeye ba\u015flanan ili\u015fkisel\nveritabanlar\u0131 veri teknolojilerinde b\u00fcy\u00fck bir devrimdi. \u0130li\u015fkisel\nveritaban\u0131, tablolardan olu\u015fuyor ve tablolar birbirleriyle\nili\u015fkilendirilebiliyordu. \u00d6rne\u011fin bir tabloda; dizinsel veri olan\n\u00f6\u011frenci numaras\u0131n\u0131n yan\u0131nda ad, soyad, do\u011fum tarihi, cinsiyet\nvb \u00f6znitelik verileri saklan\u0131yor; bir di\u011fer tabloda \u00f6\u011frencinin\nnumaras\u0131 ve s\u0131navlardan ald\u0131\u011f\u0131 notlar tutuluyordu. B\u00f6ylece\n\u00f6\u011frenci numaras\u0131n\u0131 kullanarak iki tablo ba\u011flanabiliyor;\nsorgulama i\u015flemleri daha h\u0131zl\u0131 yap\u0131labildi\u011fi gibi veri saklama\nda daha tutarl\u0131 olabiliyordu. \u0130li\u015fkisel veritabanlar\u0131n\u0131n yan\u0131nda\nelektronik tablolar (g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki ad\u0131yla MS Excel, Libre Office\nHesap Tablosu) veri analizinde \u00f6nemli bir s\u0131\u00e7ramayd\u0131. \n<\/p>\n\n\n\n

\nDijitalle\u015fme beraberinde yeni sorunlar da getiriyordu. 100 y\u0131l \u00f6nce\nyaz\u0131lm\u0131\u015f bir kitap g\u00fcn\u00fcm\u00fczde kolayca okunabilir. Ama ayn\u0131\ns\u00fcreklilik dijital \u00fcr\u00fcnler i\u00e7in s\u00f6z konusu de\u011fildi. Farkl\u0131\n\u015firketlerin \u00fcr\u00fcnleri birlikte \u00e7al\u0131\u015famad\u0131\u011f\u0131 gibi \u00f6zel\nm\u00fclkiyetli yaz\u0131l\u0131m\u0131n yeni s\u00fcr\u00fcmleri eski bi\u00e7imlerde sorun\nyaratabiliyordu. Ayr\u0131ca farkl\u0131 yerlerde tutulan verilerin bir araya\ngetirilebilirli\u011fi ve elde edilebilecek enformasyonun art\u0131r\u0131lmas\u0131\nda \u00f6nemliydi. Bu nedenle 2000’li y\u0131llarda, verilerin payla\u015f\u0131m\u0131\nve altyap\u0131 standartlar\u0131n\u0131n, protokollerinin ve politikalar\u0131n\u0131n\nbenimsenmesi i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fmalar yap\u0131ld\u0131. Veri payla\u015fma stratejisi\nt\u00fcm taraflara (ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, kurumlar, fon sa\u011flay\u0131c\u0131lar ve\nkamu ve \u00f6zel i\u015fletmeler) fayda sa\u011flayacakt\u0131. Veri payla\u015f\u0131m\u0131ndan\nsa\u011flanacak kazan\u0131mlar\u0131 g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulunduran ulusal h\u00fck\u00fcmetler,\nAvrupa Birli\u011fi gibi uluslar \u00fcst\u00fc kurulu\u015flar ve ara\u015ft\u0131rma\najanslar\u0131 \u00e7e\u015fitli giri\u015fimleri finanse etmek i\u00e7in b\u00fcy\u00fck\nyat\u0131r\u0131mlar yapt\u0131lar. \n<\/p>\n\n\n\n

\nVeri payla\u015f\u0131m\u0131n\u0131 sa\u011flayacak altyap\u0131lar\u0131n kurulmas\u0131n\u0131n bir\n\u00e7ok yarar\u0131 vard\u0131. Yeni ara\u015ft\u0131rma olanaklar\u0131 yaratacak ve\nherhangi bir ama\u00e7 i\u00e7in toplanan veriden yeni ama\u00e7lar i\u00e7in\nyararlan\u0131labilecekti. End\u00fcstriye bilgi transferi olacak; verimlilik\nve ekonomik b\u00fcy\u00fcmeye katk\u0131da bulunulacakt\u0131. Veri, ara\u015ft\u0131rmac\u0131dan\nba\u011f\u0131ms\u0131z olarak saklanaca\u011f\u0131 i\u00e7in ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar zaman i\u00e7inde\nde\u011fi\u015fti\u011finde yeni ara\u015ft\u0131rmac\u0131, \u00f6ncelinin kald\u0131\u011f\u0131 yerden\ndevam edebilecekti. Ayn\u0131 veri, farkl\u0131 yerlerde tekrar tekrar\nsaklanmayacak; veri kalitesi art\u0131r\u0131labilecekti. Fakat bu payla\u015f\u0131m\u0131n\n\u00f6n\u00fcnde bir\u00e7ok teknik, sosyal ve politik engel de vard\u0131. Fon\nsa\u011flay\u0131c\u0131lar, tasar\u0131mc\u0131lar, y\u00f6neticiler, mevduat sahipleri vb\nbir\u00e7ok taraf aras\u0131nda m\u00fczakere ve anla\u015fma gerektiriyordu. Yeni\nveri altyap\u0131lar\u0131, k\u00fclt\u00fcrel de\u011fi\u015fimle desteklenmeliydi.<\/p>\n\n\n\n

\nTabii veri payla\u015f\u0131m\u0131 ve bunun getirece\u011fi yararlar hakk\u0131ndaki\nd\u00fc\u015f\u00fcnceler daha \u00e7ok akademisyenlerin ve kamusal bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131na\nsahip kesimlerin d\u00fc\u015f\u00fcnceleriydi. Di\u011fer yanda \u00f6zel sekt\u00f6rde veri\nhakk\u0131nda farkl\u0131 motivasyonlar vard\u0131. Ara\u015ft\u0131rma veri altyap\u0131lar\u0131;\nveri payla\u015f\u0131m\u0131n\u0131 ve yeniden kullan\u0131m\u0131n\u0131 kolayla\u015ft\u0131ran ve\nte\u015fvik eden altyap\u0131lar olu\u015fturarak kamu yarar\u0131n\u0131\nger\u00e7ekle\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu. Veri toplay\u0131c\u0131lar\u0131,\nbirle\u015ftiriciler veya sat\u0131c\u0131lar olarak adland\u0131r\u0131lan veri\nsimsarlar\u0131 ise verileri toplay\u0131p ve yeniden paketleyerek satmakla\nilgileniyorlard\u0131. Hala reva\u00e7ta bir sekt\u00f6r olan veri simsarl\u0131\u011f\u0131nda\nsat\u0131lan veriler, g\u00fcnl\u00fck ya\u015fam\u0131n t\u00fcm y\u00f6nlerini ilgilendirir ve\nkamu y\u00f6netimi, ileti\u015fim, mal ve medya t\u00fcketimi, seyahat, e\u011flence,\nsu\u00e7, sosyal medya etkile\u015fimleri vb. hakk\u0131nda olabilir. Veri\nsat\u0131\u015f\u0131, milyarlarca dolarl\u0131k bir pazard\u0131r. Son y\u0131llarda,\n\u00f6zellikle \u0130nternet’in ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131ndan bu yana, veri\nsimsarl\u0131\u011f\u0131 sekt\u00f6r\u00fc, hem k\u00fc\u00e7\u00fck hem de b\u00fcy\u00fck verileri bir\naraya getirerek h\u0131zla geni\u015fledi. \n<\/p>\n\n\n\n

\nVeri simsarlar\u0131, hem veri topluyor hem de sat\u0131yorlar. Veri\nsimsarlar\u0131na veri satmak bir\u00e7ok \u015firket i\u00e7in \u00f6nemli bir gelir\nkap\u0131s\u0131. \u00d6rne\u011fin, perakendeciler m\u00fc\u015fterileri hakk\u0131ndaki \u00e7e\u015fitli\nbilgileri veri simsarlar\u0131na sat\u0131yorlar. \u00c7e\u015fitli veri\nsimsarlar\u0131yla i\u015fbirli\u011fi yapan Facebook gibi sosyal medya\n\u015firketleri de bu verileri sat\u0131n alarak sosyal medya verisiyle\nsosyal medya d\u0131\u015f\u0131ndaki hareketleri i\u00e7eren verileri\nbirle\u015ftiriyorlar. Dolay\u0131s\u0131yla herhangi bir yere verimizi teslim\nederken (market kart\u0131yla al\u0131\u015f veri\u015f yaparken veya 20 ya\u015f\nfoto\u011fraf\u0131m\u0131z\u0131 payla\u015f\u0131rken!) payla\u015f\u0131lan verinin di\u011fer\nverilerle birle\u015ftirilebilece\u011fini de g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurmal\u0131.<\/p>\n\n\n\n

B\u00fcy\u00fck\nVeri<\/h2>\n\n\n\n

\nB\u00fcy\u00fck veri \u00e7o\u011funlukla 3V (Volume, Velocity, Variety – Hacim, H\u0131z\nve \u00c7e\u015fitlilik) ile tan\u0131mlan\u0131r. Hacim, art\u0131k terabayt ve petabayt\nile ifade edilebilen veri miktar\u0131n\u0131; h\u0131z, verilerin ger\u00e7ek\nzamanl\u0131 olarak veya neredeyse ger\u00e7ek zamanl\u0131 olarak\nolu\u015fturulmas\u0131n\u0131; \u00e7e\u015fitlilik, birden \u00e7ok kaynaktan toplanan\nyap\u0131land\u0131r\u0131lmam\u0131\u015f ve yar\u0131 yap\u0131land\u0131r\u0131lm\u0131\u015f verileri\nvurgular. Kitchin’e (2014) g\u00f6re b\u00fcy\u00fck veri \u00f6ncesinde ancak 2V’nin\nbir araya gelebildi\u011fi durumlar vard\u0131r: B\u00fcy\u00fck miktarda ve h\u0131zla\nolu\u015fan veri; \u00e7e\u015fitli ve h\u0131zla olu\u015fan veri; b\u00fcy\u00fck miktarda ve\n\u00e7e\u015fitli veri. \n<\/p>\n\n\n\n

\nHesaplama g\u00fcc\u00fcn\u00fcn katlanarak b\u00fcy\u00fcmesi, a\u011fa ba\u011fl\u0131 cihazlar\u0131n\nartmas\u0131, g\u00fcnl\u00fck ya\u015fam\u0131n gittik\u00e7e daha fazla y\u00f6n\u00fc ve s\u00fcrecinin\ndijitalle\u015fmesi, verilerin her zamankinden daha dizinsel ve makine\ntaraf\u0131ndan okunabilir hale gelmesi ve veri depolama\nteknolojilerindeki geli\u015fmeler b\u00fcy\u00fck verinin teknik ko\u015fullar\u0131n\u0131\nhaz\u0131rlam\u0131\u015ft\u0131r. B\u00fcy\u00fck verinin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131, yapay \u00f6\u011frenme\nalgoritmalar\u0131n\u0131n da \u00f6n\u00fcn\u00fc a\u00e7m\u0131\u015f; algoritmalar\u0131n daha iyi\nkestirimler i\u00e7in daha \u00e7ok veri talep etmesi ya\u015fam\u0131n bir \u00e7ok\nalan\u0131n\u0131n verile\u015ftirilmesine neden olmu\u015ftur. Bir \u00e7ok uygulama ve\noyun, sadece veri \u00e7e\u015fitlili\u011fini ve miktar\u0131n\u0131 art\u0131rmak i\u00e7in\npiyasaya s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n

\nB\u00fcy\u00fck verinin k\u00fc\u00e7\u00fck veriden farkl\u0131l\u0131klar\u0131 3V ile s\u0131n\u0131rl\u0131\nde\u011fildir. K\u00fc\u00e7\u00fck veri \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131, belirli bir zaman ve yerde,\nt\u00fcm potansiyel verilerin toplam pop\u00fclasyonundan temsili bir veri\nk\u00fcmesi \u00fcretmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Toplam pop\u00fclasyona ait t\u00fcm verileri\ntoplamak i\u00e7in zaman ve kaynaklar genellikle yeterli de\u011fildir. B\u00fcy\u00fck\nveri projelerinde ise pop\u00fclasyonun tamam\u0131 veya k\u00fc\u00e7\u00fck veri\n\u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda kullan\u0131landan \u00e7ok daha b\u00fcy\u00fck \u00f6rneklem\nb\u00fcy\u00fckl\u00fckleri hedeflenir. \n<\/p>\n\n\n\n

\nAyr\u0131ca b\u00fcy\u00fck veriyle beraber verinin \u00e7\u00f6z\u00fcn\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc ve\ndizinselle\u015ftirilebilirli\u011fi de artmaktad\u0131r. Kamera ve uydu\ng\u00f6r\u00fcnt\u00fclerindeki \u00e7\u00f6z\u00fcn\u00fcrl\u00fck art\u0131\u015f\u0131n\u0131n (\u00f6rne\u011fin daha\nk\u00fc\u00e7\u00fck alanlar da temsil edilebilmektedir) yan\u0131nda toplumsal\nanalizler de derinle\u015fmi\u015ftir. \u00c7\u00f6z\u00fcn\u00fcrl\u00fck a\u00e7\u0131s\u0131ndan daha da\nince ayr\u0131nt\u0131lara sahip olan bir\u00e7ok veri simsar\u0131, \u015firketlerin mal\nve hizmetleri ayr\u0131 ayr\u0131 hedeflemesine olanak tan\u0131yan bireyler ve\nhanelerle ilgili b\u00fcy\u00fck hacimli verileri bir araya\ngetirebilmektedir. Verilerin \u00e7\u00f6z\u00fcn\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcndeki art\u0131\u015f;\ninsanlar\u0131n, \u00fcr\u00fcnlerin, i\u015flemlerin ve b\u00f6lgelerin\ndizinselle\u015ftirilebilirli\u011fini de art\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6rne\u011fin barkod\nteknolojisi, sadece genel olarak \u00fcr\u00fcn\u00fc tan\u0131mlar ve bir markette\nayn\u0131 barkoda sahip \u00e7ok say\u0131da \u00fcr\u00fcn vard\u0131r. Fakat RFID\nteknolojisi ile \u00fcr\u00fcnleri tek tek izlemek ve t\u00fcm hareketi kay\u0131t\nalt\u0131na almak olanakl\u0131 hale gelmi\u015ftir. \n<\/p>\n\n\n\n

\nDizinselle\u015ftirme olanaklar\u0131n\u0131n artmas\u0131yla verileri birbirine\nba\u011flama, birle\u015ftirme, s\u0131ralama, harmanlama, izleme, e\u015fle\u015ftirme\nve profilleme olanaklar\u0131 da artm\u0131\u015ft\u0131r. K\u00fc\u00e7\u00fck veride oldu\u011fu\ngibi farkl\u0131 veriler aras\u0131nda ili\u015fkiler kurmak b\u00fcy\u00fck veride de\n\u00f6nemlidir. Fakat b\u00fcy\u00fck veri \u00e7o\u011funlukla ili\u015fkileri ili\u015fkisel\nveri tabanlar\u0131nda de\u011fil, a\u011flarda arar. Veri par\u00e7alar\u0131 aras\u0131ndaki\n\u00f6r\u00fcnt\u00fcleri ke\u015ffeder. Say\u0131sal olmayan, yap\u0131land\u0131r\u0131lmam\u0131\u015f\nverileri yap\u0131land\u0131r\u0131lm\u0131\u015f veriler olarak ele alma ve ikisini bir\naraya getirmede ba\u015far\u0131l\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

\nB\u00fcy\u00fck veri analizi; tan\u0131mlama (Ne oldu? Ne zaman oldu? Ne kadar\ns\u0131kl\u0131kla oldu?), a\u00e7\u0131klama (Neden oldu? Nas\u0131l etkiledi?), tahmin\n(Bundan sonra ne olmas\u0131 muhtemeldir? Bu ya da \u015fu devam yolunu\ntercih edersek ne olabilir?), yol g\u00f6sterme (En uygun cevap veya\nsonu\u00e7 nedir? Bu hedef nas\u0131l ba\u015far\u0131l\u0131r?) i\u00e7in kullan\u0131lmaktad\u0131r.\nB\u00fcy\u00fck veri, insan hayat\u0131n\u0131n t\u00fcm y\u00f6nlerini anlamak ve y\u00f6netmek\ni\u00e7in yeni yollar sunar. S\u00f6z konusu yollar\u0131n toplumsal a\u00e7\u0131dan\nkabul edilebilirli\u011fi ayr\u0131 bir tart\u0131\u015fma konusu. Ama her ko\u015fulda,\ninsan ya\u015fam\u0131 ile ilgili alanlarda b\u00fcy\u00fck veriyi elinde\nbulunduranlar b\u00fcy\u00fck bir g\u00fcce sahipler. Birka\u00e7 y\u0131l \u00f6ncesine\nkadar sosyal medya ba\u011flam\u0131nda tart\u0131\u015f\u0131lan bu sorun, \u015fimdi\nplatform ekonomileri ve ak\u0131ll\u0131 \u015fehirlerle yeniden ve daha can\nal\u0131c\u0131 bi\u00e7imde kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131k\u0131yor. \n<\/p>\n\n\n\n

A\u00e7\u0131k\nVeri<\/h2>\n\n\n\n

\n\u0130ster k\u00fc\u00e7\u00fck veri ister b\u00fcy\u00fck veri olsun, veri k\u00fcmelerini\n\u00fcretmek \u00e7o\u011fu zaman maliyetli bir i\u015ftir ve veriyi elinde\nbulunduranlar veri k\u00fcmelerine eri\u015fimi \u00e7e\u015fitli \u015fekillerde\ns\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131rlar. Veri k\u00fcmeleri sadece onayl\u0131 kullan\u0131c\u0131lara\na\u00e7\u0131l\u0131r, eri\u015fim i\u00e7in \u00fccret talep edilir veya verinin nas\u0131l\nkullan\u0131laca\u011f\u0131 hakk\u0131nda k\u0131s\u0131tlamalar getirilir. Veriler k\u0131smen\na\u00e7\u0131ld\u0131\u011f\u0131 zaman bile bundan yararlanmak i\u00e7in \u00f6zel teknik\nara\u00e7lar ve uzmanl\u0131k gerekir. \n<\/p>\n\n\n\n

\nA\u00e7\u0131k veri hareketi; bu kapal\u0131l\u0131\u011fa son verme, veriyi daha geni\u015f\nbir kesime a\u00e7ma ve uzman analitik becerilere olan ihtiyac\u0131 ortadan\nkald\u0131rma hedefiyle yola \u00e7\u0131kt\u0131. Hareketin \u00fc\u00e7 temel ilkesi vard\u0131:\na\u00e7\u0131kl\u0131k, kat\u0131l\u0131mc\u0131l\u0131k ve i\u015fbirli\u011fi\n(https:\/\/obamawhitehouse.archives.gov\/open\/documents\/open-government-directive<\/a>).\nB\u00f6ylece veriden enformasyon ve ilgi \u00fcretme yetene\u011fi sadece veriye\nsahip olanlarla s\u0131n\u0131rl\u0131 kalmayacakt\u0131. Fakat hareketin oda\u011f\u0131nda\nkamu kurumlar\u0131n\u0131n veya kamu taraf\u0131ndan finanse edilen\nara\u015ft\u0131rmalar\u0131n \u00fcretti\u011fi veriler vard\u0131. \u00d6zel sekt\u00f6r\u00fcn\n\u00fcretti\u011fi verilerle pek ilgilenilmiyordu. \n<\/p>\n\n\n\n

\nVerilerin a\u00e7\u0131k olarak s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131labilmeleri i\u00e7in \u00f6ncelikle\nverilerin kolayl\u0131kla eri\u015filebilir ve yeniden kullan\u0131labilir\nolmalar\u0131 gerekir. Open Knowledge Foundation, a\u00e7\u0131k veriyi\ntan\u0131mlarken \u00f6ncelikle verinin kamuya a\u00e7\u0131k (public domain)\nolmas\u0131n\u0131n veya a\u00e7\u0131k lisansla sunulmas\u0131n\u0131n gereklili\u011fine vurgu\nyap\u0131yor. Open Knowledge Foundation’a g\u00f6re a\u00e7\u0131k veri (bkz.\nhttps:\/\/opendefinition.org\/od\/2.1\/en\/<\/a>):<\/p>\n\n\n\n