Facebook\/Cambridge Analytica skandal\u0131ndan bu yana sosyal medya platformlar\u0131 siyaset\u00e7iler taraf\u0131ndan s\u00fcrekli ele\u015ftiriliyorlar. Facebook ve Twitter gibi platformlar\u0131n yan\u0131nda WhatsApp ve Telegram gibi mesajla\u015fma uygulamalar\u0131 da mezenformasyon (bir kas\u0131t olmaks\u0131z\u0131n yap\u0131lan yanl\u0131\u015f bilgilendirme) ve dezenformasyon (yalan veya yanl\u0131\u015f enformasyonun kas\u0131tl\u0131 olarak yay\u0131lmas\u0131) i\u00e7in elveri\u015fli bir ortam yaratmakla su\u00e7lan\u0131yorlar. D\u00fcnyan\u0131n d\u00fcz oldu\u011funu veya aya hi\u00e7 \u00e7\u0131k\u0131lmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia edenlere g\u00fcl\u00fcp ge\u00e7ebiliriz. Ancak bir kas\u0131t olsun veya olmas\u0131n, sosyal medyada yay\u0131lan yalan\/yanl\u0131\u015f haberler kovid-19’da oldu\u011fu gibi \u00f6l\u00fcmc\u00fcl sonu\u00e7lar do\u011furabiliyor.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n
\nBu nedenle ge\u00e7en yaz Joe Biden y\u00f6netimi ile Facebook kar\u015f\u0131\nkar\u015f\u0131ya geldi. Biden, ilk ba\u015fta sosyal medya platformlar\u0131n\u0131n\ninsanlar\u0131 \u00f6ld\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc iddia etse de daha sonra bu ifadesini\nyumu\u015fatt\u0131. \u0130nsanlar\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcne as\u0131l neden olanlar\u0131n 59 milyon\nki\u015finin takip etti\u011fi 12 ki\u015fi oldu\u011funu belirtti. Biden’in\niddialar\u0131 CCDH’nin (Dijital Nefretle M\u00fccadele Merkezi’nin)\nyay\u0131nlad\u0131\u011f\u0131 rapora dayan\u0131yordu\n(https:\/\/www.theguardian.com\/world\/2021\/jul\/17\/covid-misinformation-conspiracy-theories-ccdh-report<\/a>).\nRaporda, s\u00f6z konusu 12 ki\u015finin Facebook’taki a\u015f\u0131 kar\u015f\u0131t\u0131\ni\u00e7eri\u011fin %73’\u00fcnden sorumlu oldu\u011fu belirtiliyor ve bu\nplatformlarda yay\u0131mlanan kovid-19 mezenformasyonun %95’inin\nsilinmedi\u011fine dikkat \u00e7ekiliyordu. Biden, Facebook’un mezenformasyon\nhakk\u0131nda daha hassas olmas\u0131n\u0131 istiyordu\n(https:\/\/www.nytimes.com\/2021\/07\/19\/world\/biden-facebook-misinformation.html<\/a>).<\/p>\n\n\n\n \nGoogle’\u0131n hay\u0131rseverlik kurulu\u015fu olan google.org taraf\u0131ndan\nhaz\u0131rlanan, “Dijital \u00c7a\u011fda Anti-Semitizm” ba\u015fl\u0131kl\u0131\nraporda ise pandemi d\u00f6neminde Avrupa’y\u0131 saran komplo teorileri ele\nal\u0131n\u0131yordu\n(https:\/\/hopenothate.org.uk\/wp-content\/uploads\/2021\/10\/google-report-2021-10-v3.pdf<\/a>\n). Raporda de\u011finilen Royal Society Open Science’\u0131n Ekim 2020’deki\nbir ara\u015ft\u0131rmas\u0131na g\u00f6re \u0130rlanda ve \u0130spanya’da n\u00fcfusun %18’i,\nBirle\u015fik Krall\u0131k’ta ise %13’\u00fc, pandeminin k\u00fcresel a\u015f\u0131lamay\u0131\nte\u015fvik etme plan\u0131n\u0131n bir par\u00e7as\u0131 oldu\u011funa inan\u0131yordu.\n\u0130spanya’n\u0131n %16’s\u0131, \u0130rlanda’n\u0131n %12’si ve Birle\u015fik Krall\u0131k’\u0131n\n%8’i kovid-19’u 5G komplolar\u0131yla ili\u015fkilendiriyordu. 2020 yaz\u0131nda\nAvusturya’da ger\u00e7ekle\u015ftirilen bir ba\u015fka ara\u015ft\u0131rmaya g\u00f6re ise\nn\u00fcfusun %51’i, “gizli topluluklar ve se\u00e7kinler krizden\nyararlan\u0131yor ve otoriter bir d\u00fcnya d\u00fczeni kurmak istiyorlar.”\niddias\u0131nda ger\u00e7eklik pay\u0131 olabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordu. %38’i de\n“Bill Gates a\u015f\u0131l\u0131 insanlara mikro\u00e7ipler yerle\u015ftirmek ve\nb\u00f6ylece onlar\u0131 kontrol etmek istiyor.” iddias\u0131n\u0131n ger\u00e7ek\nolabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordu. Hollanda’da 5G hakk\u0131ndaki komplo\nteorileri sonras\u0131nda cep telefonu direklerine ve kablolara\nsald\u0131r\u0131lar d\u00fczenlendi. \u0130talya’da g\u00fcnl\u00fck 1,5 milyon dinleyicisi\nolan Katolik “Radio Maria”, pandeminin “Tanr\u0131’n\u0131n\nolmad\u0131\u011f\u0131 bir d\u00fcnya yaratmak i\u00e7in d\u00fcnyan\u0131n se\u00e7kinleri\ntaraf\u0131ndan y\u00fcr\u00fct\u00fclen bir su\u00e7 projesi” oldu\u011funu duyurdu.\nBalkanlar’da yap\u0131lan anketler, n\u00fcfusun yakla\u015f\u0131k d\u00f6rtte \u00fc\u00e7\u00fcn\u00fcn\nkovid-19 salg\u0131n\u0131yla ilgili komplo anlat\u0131lar\u0131na inand\u0131\u011f\u0131n\u0131\ng\u00f6steriyordu. H\u00fck\u00fcmetlere duyulan g\u00fcvenin d\u00fc\u015f\u00fck olmas\u0131 ve\na\u015f\u0131ya g\u00fcvensizlik sonucunda insanl\u0131\u011f\u0131 yok etmek i\u00e7in\nyeti\u015ftirilen bir vir\u00fcsten mikro\u00e7ipli a\u015f\u0131lara kadar \u00e7ok say\u0131da\nkomplo teorisi Balkanlar’\u0131 etkisi alt\u0131na alm\u0131\u015ft\u0131. A\u011fustos\n2020’den bu yana Yunanistan’da pandemiyi inkar etmek ve komplo\nteorileri yaymak cezaland\u0131r\u0131labilir bir su\u00e7 olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor.<\/p>\n\n\n\n \nH\u00fck\u00fcmetler ve sa\u011fl\u0131k \u00f6rg\u00fctleri, pandeminin yan\u0131nda bir de\nyalan\/yanl\u0131\u015f haberlerin ve komplo teorilerinin toplum sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131\ntehdit etti\u011fi infodemiyle u\u011fra\u015fmak zorunda kald\u0131lar\n(https:\/\/www.sciencedirect.com\/science\/article\/pii\/S014067362030461X<\/a>).\nG\u00f6zler sosyal medya \u015firketlerindeydi. \u015eirketlerin yalan\/yanl\u0131\u015f\nhaberlerin yay\u0131l\u0131m\u0131n\u0131 engellemesi bekleniyordu. Siyaset\u00e7iler,\nsosyal medya \u015firketlerini s\u0131k\u0131\u015ft\u0131r\u0131yordu. Peki sosyal medya\n\u015firketleri bunu ba\u015farabilir mi? \n<\/p>\n\n\n\n \nBu soruyu tart\u0131\u015fmadan \u00f6nce neyle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya oldu\u011fumuza\ndaha yak\u0131ndan bakal\u0131m. Komplo teorileri, sosyal medyadan \u00f6nce de\nvard\u0131 ve sosyal medya, kovid-19 hakk\u0131ndaki komplo teorilerinin\nnedeni de\u011fil. Ama sosyal medya, bu teorilerin yay\u0131lmas\u0131n\u0131\nkolayla\u015ft\u0131r\u0131yor ve h\u0131zland\u0131r\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n \nKomplo teorileri, “gizli, her \u015feye g\u00fcc\u00fc yeten bir ki\u015fi veya\ngrubun, siyasi ve sosyal d\u00fczeni veya onun bir k\u0131sm\u0131n\u0131 gizlice\nkontrol etti\u011fi”ni varsayar. Gizli se\u00e7kinler, ekonomik, politik\nve sosyal ili\u015fkilerin b\u00fct\u00fcn\u00fcne h\u00fckmeder veya bu ili\u015fkileri bir\nkukla ustas\u0131 gibi kontrol eder ve y\u00f6nlendirir. S\u00f6z konusu gizli\nse\u00e7kinlerin, d\u00fcnyaya h\u00fckmetmek i\u00e7in bilin\u00e7li ve halk\u0131n aleyhine\nu\u011fursuz bir planlar\u0131 vard\u0131r. Komploda rastlant\u0131sall\u0131\u011fa yer\nyoktur. Her \u015fey bu se\u00e7kinlerin planlad\u0131\u011f\u0131 bi\u00e7imde ger\u00e7ekle\u015fir.\nOlanlar, zaten \u00f6nceden planlanm\u0131\u015ft\u0131r (Fuchs, 2021).<\/p>\n\n\n\n \nFuchs’a (2021) g\u00f6re komplo teorilerinin baz\u0131 ortak \u00f6geleri vard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n \nBirincisi, gizliliktir. Her yerde g\u00fc\u00e7l\u00fclerin gizli, u\u011fursuz ve\nbilin\u00e7li olarak y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fc planlar vard\u0131r. Her \u015fey, s\u0131radan\ninsanlardan gizlenen, ak\u0131lda kal\u0131c\u0131, gizli bir planla yap\u0131l\u0131r.\nGizli u\u011fursuz planlar komplo teorilerinin ana \u00f6zelli\u011fidir. \n<\/p>\n\n\n\n \n\u0130kincisi, toplumsal ili\u015fkilerin ki\u015fiselle\u015ftirilmesidir. Ekonomik\nve sosyal ili\u015fkiler ya da sorunlar\u0131n temelini olu\u015fturan toplumsal\nyap\u0131lar yerine sorun bir ki\u015fiye veya gruba indirgenir. Sorunlar\u0131n\n\u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc s\u00f6z konusu ki\u015fi veya grubun ortan kalkmas\u0131na ba\u011fl\u0131d\u0131r.\nDolay\u0131s\u0131yla komplo teorileri anti-semitizme, \u0131rk\u00e7\u0131l\u0131\u011fa ve\nfa\u015fizme yatk\u0131nd\u0131rlar ve tarih boyunca “\u00f6tekiler”e kar\u015f\u0131\nd\u00fczenlenen \u0131rk\u00e7\u0131, dinci, mezhep\u00e7i ve cinsiyet\u00e7i sald\u0131r\u0131larda\nkritik bir rol \u00fcstlenmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n \n\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, dost ve d\u00fc\u015fman ikili\u011fidir. Komplo teorileri, gizli\nbir tahakk\u00fcm plan\u0131 uygulayan gizli bir d\u00fc\u015fman\u0131n varl\u0131\u011f\u0131na\ndair bat\u0131l ve mistik inan\u00e7 \u00f6geleri i\u00e7erir. Yahudiler,\nkom\u00fcnistler, Cizvitler, Masonlar ve kapitalistler tarihte komplo\nteorilerinde bulunan be\u015f ana gizli ajand\u0131r. Di\u011fer yandan, bu ortak\nd\u00fc\u015fmana kar\u015f\u0131 yol g\u00f6sterici liderler ve beraber hareket\nedilebilecek dostlar da vard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n \nD\u00f6rd\u00fcnc\u00fcs\u00fc, \u015fiddettir. Dost\/d\u00fc\u015fman ikili\u011fi, alg\u0131lanan\nsorunlar\u0131n d\u00fc\u015fman\u0131 ortadan kald\u0131rarak \u00e7\u00f6z\u00fclebilece\u011fi\nd\u00fc\u015f\u00fcncesi s\u0131k s\u0131k \u015fiddete ba\u015fvurulmas\u0131na neden olur.\n\u00d6zellikle fa\u015fizmde komplo teorisi, tatminsiz bireyleri g\u00fcnah\nke\u00e7ilerine kar\u015f\u0131 harekete ge\u00e7irmek i\u00e7in ideolojik bir\nstratejidir. \n<\/p>\n\n\n\n \nBe\u015fincisi, rasyonel, irrasyonelliktir. S\u0131radan insanlar\u0131n hemen\ng\u00f6remedi\u011fi, ancak noktalar\u0131 birle\u015ftirerek anla\u015f\u0131labilecek bir\nhakikat i\u00e7erirler. Fakat asl\u0131nda noktalar\u0131 birle\u015ftirme faaliyeti\n\u00e7o\u011fu zaman ilgisiz olgular\u0131n bir araya getirilerek veya\n\u00e7arp\u0131t\u0131larak komplo teorisinin kan\u0131t\u0131 olarak sunulmas\u0131d\u0131r.\nKomplo teorisyenleri ve takip\u00e7ileri genellikle inand\u0131klar\u0131 komplo\nhakk\u0131nda rasyonel bir tart\u0131\u015fmaya giremezler. Ya tart\u0131\u015fmay\u0131\nreddederler ya da iddialar\u0131n\u0131 sorgulayan herkesi beyni y\u0131kanm\u0131\u015f,\ny\u00f6nlendirilen ve ger\u00e7ekte ne oldu\u011funu g\u00f6remeyen ki\u015filer olarak\nnitelendirirler. Komplo teorilerinin takip\u00e7ileri, kendi irrasyonel\ninan\u00e7lar\u0131n\u0131 olduk\u00e7a rasyonel bulurlar ve komplo teorilerinin\nrasyonel olarak sorgulanmas\u0131n\u0131n irrasyonel oldu\u011funu savunurlar.<\/p>\n\n\n\n \nAlt\u0131nc\u0131s\u0131, determinizmdir. Komplo teorilerine g\u00f6re g\u00f6r\u00fcnen\niktidar yap\u0131s\u0131n\u0131n ve akt\u00f6rlerin arkas\u0131nda, ipleri elinde tutan\nve halka g\u00f6r\u00fcn\u00fcr akt\u00f6rleri y\u00f6nlendiren gizli ve niyetleri tam\nbilinmeyen akt\u00f6rlerin oldu\u011funu varsaymaktad\u0131r. Her \u015feyin\narkas\u0131nda gizli bir plan ve niyet vard\u0131r. Komplo teorilerine\ninananlar i\u00e7in, t\u00fcm sonu\u00e7lar niyetler ve planlar taraf\u0131ndan\nbelirlenir. Bunun yan\u0131nda, uzmanlara ve politikac\u0131lara kar\u015f\u0131\nbelirgin bir g\u00fcvensizlik vard\u0131r. Uzmanlar ve politikac\u0131lar\u0131n\ns\u00fcrekli yalanlar s\u00f6yleyerek ger\u00e7ekleri kamuoyundan saklad\u0131\u011f\u0131na\ninan\u0131l\u0131r.<\/p>\n\n\n\n \nAllington’un (2021) belirtti\u011fi gibi komplo teorileri a\u015f\u0131r\u0131 sa\u011f\nter\u00f6rizmin bir par\u00e7as\u0131d\u0131r. 1980’lerden itibaren a\u015f\u0131r\u0131 sa\u011fc\u0131\nbireyler ve gruplar taraf\u0131ndan ABD’de ger\u00e7ekle\u015ftirilen \u00f6l\u00fcmc\u00fcl\nter\u00f6r sald\u0131r\u0131lar\u0131na ili\u015fkin bir inceleme, faillerin \u00e7o\u011fu zaman\nbir Yahudi komplosuna inand\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor. Komplo\nteorisyenleri, belirli eylemlere y\u00f6nelik do\u011frudan \u00e7a\u011fr\u0131lar\nyapmazlar ancak teorileri \u00f6\u011frencileri i\u00e7in ilham verici olur.\n\u00d6rne\u011fin, 2011’de 77 ki\u015fiyi \u00f6ld\u00fcren Norve\u00e7li a\u015f\u0131r\u0131 sa\u011fc\u0131\nter\u00f6rist Anders Breivik, \u0130slamofobik komplo teorileriyle hareket\netmi\u015fti. Tobias Rathjen adl\u0131 ter\u00f6rist de Hanau’da on ki\u015fiyi\n\u00f6ld\u00fcrmeden \u00f6nce bir YouTube videosu yay\u0131nlam\u0131\u015f ve ABD’nin\n“inan\u0131lmaz say\u0131da k\u00fc\u00e7\u00fck \u00e7ocu\u011fu taciz eden, i\u015fkence eden\nve \u00f6ld\u00fcren” “g\u00f6r\u00fcnmez gizli topluluklar\u0131n kontrol\u00fc\nalt\u0131nda” oldu\u011funu duyurmu\u015ftu. Pizzagate ad\u0131 verilen komplo\nteorisi ise ABD Demokrat Partisi’nin k\u0131demli \u00fcyelerinin Comet Ping\nPong pizza restoran\u0131n\u0131n bodrumunda \u00e7ocuklar\u0131 istismar etti\u011fini\nve \u00f6ld\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc savunuyordu. Bu komplo teorisinin etkisinde\nkalan Edgar Maddison Welch, 4 Aral\u0131k 2016’da elinde b\u0131\u00e7ak, tabanca\nve AR-15 sald\u0131r\u0131 t\u00fcfe\u011fiyle Comet Ping Pong’u basm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n\n\n\n \nPeki internetin g\u00fcn\u00fcm\u00fczde komplo teorilerinin iletilmesindeki rol\u00fc\nne? \u0130nternet, komplo teorilerinin h\u0131zla t\u00fcm d\u00fcnyaya yay\u0131lmas\u0131n\u0131\nsa\u011fl\u0131yor. \u00d6rne\u011fin, Japonya’da insanlar bir komplo sonucu iktidar\u0131\nkaybetti\u011fine inand\u0131klar\u0131 Donald Trump i\u00e7in Tokyo’da g\u00f6steriler\nyapabiliyor veya Qanon’un sa\u00e7mal\u0131klar\u0131 Japonya, Kanada, \u0130ngiltere\nvb \u00fclkelerde de kendisine taraftar bulabiliyor. Fakat Fuchs’un\n(2021) da vurgulad\u0131\u011f\u0131 gibi internet ve di\u011fer ileti\u015fim ara\u00e7lar\u0131\nkomplo teorilerinin nedeni de\u011fil. \u00d6zellikle son y\u0131llarda komplo\nteorilerinin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131n\u0131 ve yay\u0131l\u0131m\u0131n\u0131 sa\u011flayan\nolduk\u00e7a elveri\u015fli toplumsal ko\u015fullar var. Ancak sosyal medyan\u0131n\n(ve son y\u0131llarda \u00f6zellikle WhatsApp ve Telegram gruplar\u0131), kamusal\nalan\u0131n par\u00e7alanmas\u0131na kayda de\u011fer bir katk\u0131da bulundu\u011funu da\ng\u00f6z ard\u0131 etmemek gerekiyor. Benzer d\u00fc\u015f\u00fcnen bireyler s\u00f6z konusu\nplatformlarda\/gruplarda bir araya geliyor ve farkl\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fteki\nbireylerle daha az etkile\u015fime girmeye ba\u015fl\u0131yorlar. B\u00f6ylece komplo\nteorilerine inanan bireyler bu platformlar sayesinde s\u00fcrekli\nkendileriyle benzer d\u00fc\u015f\u00fcncelere sahip bireylerle etkile\u015fime\ngirerek inan\u00e7lar\u0131n\u0131 g\u00fc\u00e7lendiriyor ve radikalle\u015fiyor.<\/p>\n\n\n\n \nFuchs (2021) kovid-19 hakk\u0131nda ortaya at\u0131lan komplo teorilerini\nikiye ay\u0131r\u0131yor: Vir\u00fcs\u00fcn k\u00f6keni hakk\u0131ndaki komplo teorileri ve\nvir\u00fcs\u00fcn nas\u0131l bula\u015ft\u0131\u011f\u0131 ve \u00f6ld\u00fcr\u00fclebilece\u011fi hakk\u0131ndaki\nteoriler. Vir\u00fcs\u00fcn k\u00f6keni hakk\u0131nda a\u015fa\u011f\u0131daki iddialar \u00f6zellikle\n\u00c7in \u00fczerinde yo\u011funla\u015f\u0131yor (age, s 69):<\/p>\n\n\n\n \nVir\u00fcs\u00fcn nas\u0131l bula\u015ft\u0131\u011f\u0131 ve vir\u00fcse kar\u015f\u0131 m\u00fccadele hakk\u0131nda\n\u00fcretilen yalan\/yanl\u0131\u015f haberler ise a\u015fa\u011f\u0131da (age, s. 70):<\/p>\n\n\n\n \nBu haberlerde, komplo teorilerinin ba\u015fl\u0131ca \u00f6gelerini\ng\u00f6rebiliyoruz. H\u00fck\u00fcmetlerin, ki\u015filerin veya d\u00fcnyay\u0131 ger\u00e7ekten\ny\u00f6neten gruplar\u0131n gizli planlar\u0131 oldu\u011fu savunuluyor; sorun\n\u00c7inliler, Demokratlar, g\u00f6\u00e7menlere indirgeniyor; d\u00fc\u015fmanlar\nyarat\u0131l\u0131yor ve Trump bu b\u00fcy\u00fck oyunu \u00e7\u00f6zecek ki\u015fi olarak\ng\u00f6r\u00fcl\u00fcyor; Asyal\u0131lar’a, g\u00f6\u00e7menlere ve 5G istasyonlar\u0131na\nsald\u0131r\u0131l\u0131yor. Bill Gates hakk\u0131ndaki komplo teorilerinde oldu\u011fu\ngibi (“Bill Gates, WHO (D\u00fcnya Sa\u011fl\u0131k \u00d6rg\u00fct\u00fc) ve d\u00fcnyadaki\nh\u00fck\u00fcmetler dahil, t\u00fcm d\u00fcnyaya h\u00fckmediyor.”, “Bill\nGates, SARS-CoV-2’nin patentine sahip.”, “Bill Gates,\na\u015f\u0131larla bir g\u00f6zetim toplumu yaratmay\u0131 ve insanlar\u0131 takip etmeyi\nhedefliyor.” vb) s\u00f6z konusu komplo teorileri \u00e7o\u011fu zaman vir\u00fcs\nve patent isimlerinin kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 veya farkl\u0131 bir ba\u011flamda\ns\u00f6ylenen s\u00f6zlerin \u00e7arp\u0131t\u0131lmas\u0131 ile elde ediliyordu.<\/p>\n\n\n\n \nBu ba\u011flamda, t\u00fcm d\u00fcnyada bir \u00e7ok takip\u00e7isi olan QAnon’u anmadan\nge\u00e7mek olmaz. QAnon, 2017’de ortaya \u00e7\u0131kan, a\u015f\u0131r\u0131 sa\u011f bir\nkomplo teorisi. QAnon’a g\u00f6re uluslaras\u0131 \u015feytani bir pedofil a\u011f\u0131\nvar ve bu a\u011f \u00e7ocuklar\u0131 istismar etmekle kalm\u0131yor; ayn\u0131 zamanda\n\u00f6m\u00fcrlerini uzatmak i\u00e7in onlardan yararlan\u0131yor. Donald Trump, bu\nderin devlete kar\u015f\u0131 \u00f6l\u00fcm kal\u0131m sava\u015f\u0131 veriyor (Bir grup QAnon\ntaraftar\u0131 ise John F. Kennedy Jr.’nin asl\u0131nda \u00f6lmedi\u011fini ve\n2020’de tekrar ortaya \u00e7\u0131karak Trump’\u0131n rakibi olaca\u011f\u0131n\u0131\nsavunuyordu). \u00d6zellikle kurumlara ve ana ak\u0131m medyaya\ng\u00fcvenmiyorlar. QAnon, yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00fclkede, o \u00fclkenin ko\u015fullar\u0131\nile kendini yeniden \u00fcretiyor. \u00d6rne\u011fin Kanada’da Muhafazakar Parti\nlideri Erin O’Toole’un kovid-19 testinin pozitif \u00e7\u0131kmas\u0131n\u0131 \u00e7ocuk\nka\u00e7ak\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131ndaki rol\u00fcn\u00fcn a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve polisle\ni\u015fbirli\u011fi yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlatan bir kod oldu\u011funu iddia ettiler.\nKovid-19’un ise \u00e7ocuk ka\u00e7ak\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 maskelemek i\u00e7in\n\u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 ortaya att\u0131lar. Bir di\u011fer iddialar\u0131 ise\npandeminin Trump’\u0131n yeniden se\u00e7ilmesini engellemek isteyen derin\ndevletin bir senaryosu oldu\u011fuydu. Fakat daha sonra ABD y\u00f6netimi\ns\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 30 g\u00fcn kapataca\u011f\u0131n\u0131 duyurdu\u011funda QAnon,\npandeminin kutlanacak bir \u015fey oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmeye ba\u015flad\u0131.\n\u00c7\u00fcnk\u00fc bu, Trump y\u00f6netiminin derin devlet ajanlar\u0131n\u0131 tutuklamaya\ny\u00f6nelik gizli plan\u0131n\u0131n bir k\u0131l\u0131f\u0131yd\u0131. QAnon toplulu\u011fun \u00fcnl\u00fc\nisimlerinden David Hayes (300 bin Youtube takip\u00e7isi vard\u0131) 14 Mart\n2020’deki canl\u0131 yay\u0131n\u0131nda pandeminin ruhani bir sava\u015f oldu\u011funu\nve sadece Tanr\u0131 taraf\u0131ndan se\u00e7ilmeyenlerin hastal\u0131ktan\netkilenece\u011fini s\u00f6yledi (Argentino, 2020). \n<\/p>\n\n\n\n \n23 Mart 2020’ye kar\u015f\u0131 QAnon hareketinde etkili olan komplo\nteorileri topluluk \u00fcyeleri ve Hayes gibi tan\u0131nm\u0131\u015f isimlerden\ngeliyordu. Bu tarihten sonra hareketin ba\u015flat\u0131c\u0131s\u0131 ve Q olarak\nbilinen ki\u015fi de sahneye \u00e7\u0131kt\u0131. Q, o g\u00fcne kadar kovid-19 hakk\u0131nda\nherhangi bir \u015fey yazmam\u0131\u015ft\u0131. Q’ye g\u00f6re vir\u00fcs ekonomiyi\n\u00e7\u00f6kerterek Trump’\u0131n yeniden se\u00e7ilmesini engellemek isteyen\n\u00c7inliler’in ve Demokratlar’\u0131n ortak projesiydi. Baz\u0131 QAnon\nfenomenleri de bo\u015f hastane foto\u011fraflar\u0131 payla\u015farak asl\u0131nda\ns\u00f6ylendi\u011fi gibi bir salg\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 yaymaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131lar\n(age).<\/p>\n\n\n\n \nFacebook, Youtube, Twitter vb platformlar QAnon kaynakl\u0131 ve di\u011fer\nkomplo teorilerinin h\u0131zla \u00e7ok geni\u015f kitlelere yay\u0131lmas\u0131n\u0131\nsa\u011fl\u0131yordu. Ama komplo teorileri bu platformlarda yay\u0131mlananlarla\ns\u0131n\u0131rl\u0131 de\u011fildi. \u00d6rne\u011fin, Breitbart adl\u0131 a\u015f\u0131r\u0131 sa\u011fc\u0131 web\nsitesi d\u00fcnyan\u0131n en \u00e7ok ziyaret edilen web sitelerinden biriydi ve\nsite \u00fczerinden yay\u0131nlanan Rush Limbaugh Show’un \u00e7ok say\u0131da\ntakip\u00e7isi vard\u0131. Limbaugh, kovid-19’un Trump’\u0131 iktidar\u0131n\u0131\nsarsmak i\u00e7in \u00c7inliler taraf\u0131ndan haz\u0131rlanan bir komplo oldu\u011funu\nsavunanlardand\u0131. Facebook’da 5 milyondan fazla, Twitter’da 1,4\nmilyon, Instagram’da 1,2 milyon ve Youtube’da 350 bin takip\u00e7isi olan\nBreitbart da bu iddialar\u0131 sosyal medya kanallar\u0131ndan payla\u015farak\nyayg\u0131nla\u015ft\u0131r\u0131yordu. Breitbart’\u0131n kovid-19’un Trump’\u0131 devirmek\ni\u00e7in ba\u015fka bir unsur olarak silahland\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 hakk\u0131ndaki\npayla\u015f\u0131m\u0131 900 kere payla\u015f\u0131lm\u0131\u015f ve 4200 duygusal tepki alm\u0131\u015ft\u0131.\n1200 ki\u015fi de payla\u015f\u0131m\u0131n alt\u0131na yorumlar\u0131n\u0131 yazm\u0131\u015ft\u0131. A\u015f\u0131r\u0131\nsa\u011f, vir\u00fcs\u00fc kendi uluslar\u0131n\u0131 zay\u0131flatmak ve yok etmek isteyen\ndi\u011fer milletler (ba\u015f \u015f\u00fcpheli \u00c7inliler) taraf\u0131ndan tasarlanm\u0131\u015f\nve \u00fcretilmi\u015f bir proje olarak g\u00f6stermeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu.\nMilliyet\u00e7ili\u011fi ve nefreti yaymak i\u00e7in geleneksel kitle ileti\u015fim\nara\u00e7lar\u0131n\u0131 ve sosyal medyay\u0131 kullan\u0131yorlard\u0131.<\/p>\n\n\n\n \nKovid-19 hakk\u0131ndaki yalan\/yanl\u0131\u015f haberler ge\u00e7mi\u015fteki komplo\nteorileriyle harmanlanarak pandemiye uygun hale getiriliyordu. Komplo\nteorilerin temel \u00f6gelerini fazlas\u0131yla i\u00e7eriyorlard\u0131 ve deli\nsa\u00e7mas\u0131 gibi g\u00f6r\u00fcnmelerine kar\u015f\u0131n Asyal\u0131lar’a kar\u015f\u0131 nefret\ns\u00f6ylemini ve fiziksel \u015fiddeti k\u00f6r\u00fcklediler ve anti-semitimizmin\nyeni bi\u00e7imlerde ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131na, g\u00f6\u00e7menlere y\u00f6nelik \u015fiddet\neylemlerinin artmas\u0131na neden oldular. Sosyal medya kullan\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n\ns\u00fcrekli bu gibi haberlere maruz kalmas\u0131 vir\u00fcse kar\u015f\u0131 al\u0131nan\n\u00f6nlemlerin etkisini zay\u0131flatt\u0131 ve ilk ba\u015fta a\u015f\u0131n\u0131n yolunu\ng\u00f6zleyenlerin bile daha yumu\u015fak komplo teorilerine kap\u0131larak\nkovid-19 a\u015f\u0131lar\u0131na ku\u015fkuyla yakla\u015fmas\u0131na neden oldu. Vir\u00fcs\u00fcn\nyay\u0131lmas\u0131n\u0131 yava\u015flatan \u00f6nlemler yerine insanlar bilimsel bir\ntemeli olmayan \u00e7\u00f6z\u00fcmlere y\u00f6neldiler. A\u015f\u0131lar hakk\u0131nda ortaya\nat\u0131lan iddialar nedeniyle bir \u00e7ok insan a\u015f\u0131 olmayarak hem kendi\nhem de toplum sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 tehlikeye att\u0131. \n<\/p>\n\n\n\n \nT\u00fcm d\u00fcnyada \u00fclkeler internette dola\u015fan komplo\nteorilerinin ve bunlar\u0131n y\u0131k\u0131c\u0131 potansiyelinin fark\u0131ndalar.\n\u00d6zellikle 2018’den beri buna kar\u015f\u0131\npolitikalar\ngeli\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar. \n<\/p>\n\n\n\n \nFransa, 2018’de onaylad\u0131\u011f\u0131 2018\u20101202 say\u0131l\u0131 “enformasyonun\nmanip\u00fclasyonuna kar\u015f\u0131 m\u00fccadele” kanunuyla dijital\nplatformlara baz\u0131 y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fckler getirdi. Buna g\u00f6re dijital\nplatformlar\u0131n yazarlar\u0131n ad\u0131n\u0131 ve \u00f6denen tutar\u0131 yay\u0131nlayarak\nherhangi bir sponsorlu i\u00e7eri\u011fi bildirme zorunlulu\u011fu var. Ayr\u0131ca\nbelirli bir say\u0131dan fazla ziyaret edilen platformlar\u0131n Fransa’da\nyasal bir temsilcisinin olmas\u0131 ve algoritmalar\u0131n\u0131 yay\u0131nlamalar\u0131\ngerekiyor. Trump destek\u00e7ilerinin 2021’in ba\u015f\u0131ndaki Capitol Hill\nsald\u0131r\u0131s\u0131ndan sonra Angela Merkel ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn\nd\u00fczenlemesinin sosyal medya \u015firketlerine ve \u00e7evrimi\u00e7i\nplatformlara b\u0131rak\u0131lmamas\u0131 gerekti\u011fini belirterek \u00e7evrimi\u00e7i\nprovokasyonlara kar\u015f\u0131 daha fazla d\u00fczenleme yap\u0131lmas\u0131 \u00e7a\u011fr\u0131s\u0131nda\nbulunmu\u015ftu. Merkel’in bu \u00e7a\u011fr\u0131s\u0131ndan sonra Fransa Maliye Bakan\u0131\nBruno Le Maire de benzer bir \u00e7a\u011fr\u0131 yapt\u0131.<\/p>\n\n\n\n \nMart 2019’da, Christchurch \u015fehrindeki cami\nsald\u0131r\u0131lar\u0131 Yeni Zelanda’n\u0131n sosyal medyadaki komplo teorilerine\nkar\u015f\u0131 daha duyarl\u0131 olmas\u0131na neden oldu. Sald\u0131r\u0131 \u00f6ncesinde\n8chan sitesinde yay\u0131mlanan\nbildiri, sald\u0131rgan\u0131n B\u00fcy\u00fck Yenileme\n(https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Great_Replacement<\/a>)\nadl\u0131 komplo teorisinin etkisinde oldu\u011funu g\u00f6steriyordu. Sald\u0131rgana\ng\u00f6re beyaz Bat\u0131l\u0131 erkekler, g\u00f6\u00e7menlik ve kad\u0131nla\u015ft\u0131rma\nolgusunun (translar\u0131n daha g\u00f6r\u00fcn\u00fcr olmas\u0131 gibi) tehdidi\nalt\u0131ndayd\u0131lar. Yeni Zelanda sald\u0131r\u0131 sonras\u0131nda bu t\u00fcr komplo\nodakl\u0131 i\u00e7erikle m\u00fccadele etmek i\u00e7in uluslararas\u0131 ve sekt\u00f6rler\naras\u0131 giri\u015fimlere \u00f6nc\u00fcl\u00fck etmeye ba\u015flad\u0131.<\/p>\n\n\n\n \nJaponya’da, n\u00fcfusun ya\u015fl\u0131 olmas\u0131 nedeniyle daha \u00e7ok gazete ve\ntelevizyon gibi geleneksel medya takip ediliyor. 2016 y\u0131l\u0131ndaki bir\nara\u015ft\u0131rmaya g\u00f6re sosyal medyada en az vakit ge\u00e7irenler\nJaponlar’d\u0131. Fakat gen\u00e7 ku\u015faklar sosyal medyaya daha fazla\ny\u00f6neldik\u00e7e, Japonya’da \u00e7evrimi\u00e7i dezenformasyon ve komplo\nteorileri de yay\u0131ld\u0131. \u0130nternetten, g\u00fcvenilir kaynaklar yerine\n\u00f6zellikle yorum ve d\u00fc\u015f\u00fcncelerin yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 k\u0131s\u0131mlardan\nenformasyon toplayan \u00f6zet siteleri Japonya’da olduk\u00e7a yayg\u0131n. ABD\nkaynakl\u0131 do\u011frulanmam\u0131\u015f dezenformasyonun \u00f6zet sitelerinde\ntoplanmas\u0131, komplo teorilerinin yay\u0131lmas\u0131n\u0131 h\u0131zland\u0131rd\u0131. Kas\u0131m\n2020’de y\u00fczlerce Japon, Trump’\u0131 desteklemek i\u00e7in Tokyo’da bir\ng\u00f6steri yapt\u0131. Allington’\u0131n (2021) yazd\u0131\u011f\u0131 gibi Trump ve QAnon\ntaraftar\u0131 komplo teorileri Japonya’da olduk\u00e7a yayg\u0131nd\u0131. 2019\ny\u0131l\u0131n\u0131n sonunda Japon h\u00fck\u00fcmeti dezenformasyonla m\u00fccadele i\u00e7in\nGoogle, Facebook, Apple ve Amazon ile i\u015fbirli\u011fi yapaca\u011f\u0131n\u0131\nduyurdu. Ancak Allington’a (2021) g\u00f6re h\u00fck\u00fcmet, sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir\nmedya ekosistemi olu\u015fturmak i\u00e7in dijital okuryazarl\u0131k ve e\u011fitim\nkonusunda yeterince h\u0131zl\u0131 de\u011fil.<\/p>\n\n\n\n \nBir \u00e7ok yerde oldu\u011fu gibi Kanada’n\u0131n b\u00fcy\u00fck \u015fehirlerinde de\nkovid-19 \u00f6nlemlerine kar\u015f\u0131 g\u00f6steriler yap\u0131ld\u0131. G\u00f6sterilerde\nQAnon destek\u00e7ileri de vard\u0131. Hatta Kanada, QAnon komplo\nteorilerinin yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ba\u015fl\u0131ca merkezlerden biriydi\n(https:\/\/montreal.ctvnews.ca\/how-canada-became-one-of-the-world-s-<\/a>biggest-hubs-for-qanon-conspiracy-theories-1.5172097<\/a>).\nKanada, komplo teorilerine kar\u015f\u0131 e\u011fitim odakl\u0131 ve topluluk\ndeste\u011fini dikkate alan bir stratejiyi tercih etti. Kanada,\n“\u00e7evrimi\u00e7i dezenformasyona kar\u015f\u0131 yurtta\u015f direnci olu\u015fturmak\nve sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir bilgi ekosistemini desteklemek i\u00e7in ortakl\u0131klar\nkurmak” amac\u0131yla \u00e7ok payda\u015fl\u0131 bir ara\u015ft\u0131rma ve kat\u0131l\u0131m\nstratejisini finanse ediyor. Bu do\u011frultuda, yurtta\u015flar\u0131n \u00e7evrimi\u00e7i\ndezenformasyon \u00fczerine daha ele\u015ftirel d\u00fc\u015f\u00fcnebilmesini ve\ndezenformasyona kar\u015f\u0131 daha diren\u00e7li olabilmesini sa\u011flamak i\u00e7in\nh\u00fck\u00fcmet 2019 ve 2020 y\u0131llar\u0131nda 7 milyon dolar yat\u0131r\u0131m yapt\u0131.\nDaha sonra da \u00f6zellikle kovid-19 hakk\u0131ndaki \u00e7evrimi\u00e7i\ndezenformasyona kar\u015f\u0131 3,5 milyon dolar yat\u0131r\u0131m yapt\u0131\n(https:\/\/www.canada.ca\/en\/canadian-heritage\/services\/online-disinformation.html<\/a>).\n<\/p>\n\n\n\n \nPandemiye kadar h\u00fck\u00fcmetler, bir \u00fclke veya grubun politik\nhedeflerine eri\u015fmek i\u00e7in kulland\u0131\u011f\u0131 dezenformasyon ile\nilgileniyor ve buna kar\u015f\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fcmler geli\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlard\u0131.\nFakat UN CTED’in (UN Counter\u2010Terrorism Committee Executive\nDirectorate – BM Ter\u00f6rle M\u00fccadele Komitesi \u0130cra Birimi) Temmuz\n2020’de i\u015faret etti\u011fi gibi a\u015f\u0131r\u0131 sa\u011fc\u0131 ter\u00f6ristler, kovid-19\nile ilgili komplo teorilerini ve dezenformasyonu radikalle\u015fmek,\ntaraftar ve ba\u011f\u0131\u015f toplamak i\u00e7in kullan\u0131yor. Daha da k\u00f6t\u00fcs\u00fc bu\nteoriler \u00e7e\u015fitli entrika ve sald\u0131r\u0131lara ilham veriyor.\nKovid-19’un neden oldu\u011fu korku ve endi\u015fe, a\u015f\u0131r\u0131 sa\u011fc\u0131\n\u00f6rg\u00fctlerin tabanlar\u0131n\u0131 geni\u015fletmesine yard\u0131mc\u0131 olurken, komplo\nteorileri radikalle\u015fme e\u011filimlerini g\u00fc\u00e7lendiriyor. BM,\nkoronavir\u00fcsle ilgili dezenformasyonla ba\u015f edebilmek i\u00e7in di\u011fer\n\u00f6rg\u00fctlerle beraber Do\u011frulanm\u0131\u015f\u0131 Payla\u015f Giri\u015fimi’ni (Share\nVerified Initiative – https:\/\/shareverified.com\/<\/a>)\nkurdu. Giri\u015fim, kovid-19 hakk\u0131nda g\u00fcvenilir bilgileri payla\u015fmay\u0131,\ntopluluklar\u0131 ger\u00e7eklere dayal\u0131 bilgileri payla\u015fmaya davet etmeyi\nve b\u00f6ylece kovid-19 dezenformasyonuna kar\u015f\u0131 koymay\u0131 hedefliyor.<\/p>\n\n\n\n \nBir \u00e7ok komplo teorisi, ABD’den d\u00fcnyaya yay\u0131l\u0131yor. Ancak ABD’nin\nTrump d\u00f6neminde teknoloji platformlar\u0131n\u0131n k\u00f6t\u00fcye kullan\u0131m\u0131yla\nm\u00fccadeleye y\u00f6nelik yakla\u015f\u0131m\u0131 hem ABD hem de di\u011fer \u00fclkeler i\u00e7in\nzarar vericiydi. Trump y\u00f6netimi, komplo teorilerinin \u00e7evrimi\u00e7i\nolarak yay\u0131lmas\u0131yla m\u00fccadele etmek yerine her t\u00fcrl\u00fc iyi niyetli\n\u00e7abay\u0131 baltalad\u0131. Fuchs’un (2021) komplo teorisi ve yalan haber\nfabrikas\u0131 olarak tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 Trump, \u00e7e\u015fitli a\u015f\u0131lar ve\nkovid-19 hakk\u0131ndaki komplo teorilerini sosyal medya hesab\u0131ndan\npayla\u015ft\u0131 ve yeni komplo teorilerinin \u00fcretimine katk\u0131da bulundu.\n\u00c7in’in WHO’yu (D\u00fcnya Sa\u011fl\u0131k \u00d6rg\u00fct\u00fc) kontrol etti\u011fini iddia\nederek, ABD’nin WHO’dan ayr\u0131lmas\u0131na karar verdi.<\/p>\n\n\n\n \nTrump sonras\u0131 Biden y\u00f6netimi, farkl\u0131 bir politika izliyor. Sosyal\nmedya platformlar\u0131n\u0131n daha etkili \u00f6nlemler almas\u0131n\u0131 istiyor. Ama\nsosyal medya \u015firketlerin yapabileceklerinin kendi i\u015f modelleriyle\ns\u0131n\u0131rl\u0131 oldu\u011funu da unutmamak gerekiyor.<\/p>\n\n\n\n \nAllington (2021), \u00e7evrimi\u00e7i komplo teorileri hakk\u0131ndaki i\u00e7eri\u011fin\nbasit\u00e7e yasaklanmas\u0131n\u0131n bir \u00e7\u00f6z\u00fcm olamayaca\u011f\u0131n\u0131 savunuyor.\nSosyal medya platformlar\u0131 zararl\u0131 g\u00f6rd\u00fckleri i\u00e7eri\u011fi bir\ns\u00fcredir yasakl\u0131yorlar. \u00d6rne\u011fin, 2018 y\u0131l\u0131ndan itibaren bir \u00e7ok\nsosyal medya platformu InforWars adl\u0131 komplo sitesine ait i\u00e7eri\u011fi\nsildi. 2019’da a\u015f\u0131r\u0131-sa\u011fc\u0131 komplo teorisyenlerinin hesaplar\u0131\nFacebook ve Instagram’dan silindi. A\u011fustos 2020’de Facebook, QAnon\ngibi \u015fiddete neden olan komplo a\u011flar\u0131na kar\u015f\u0131 da cephe ald\u0131.\nOcak 2021’de Twitter, Trump’\u0131n hesab\u0131n\u0131 ask\u0131ya ald\u0131. Ama\nCCDH’nin raporunun g\u00f6sterdi\u011fi gibi bu \u00f6nlemler pandemide yeterli\nolmad\u0131\n(https:\/\/www.theguardian.com\/world\/2021\/jul\/17\/covid-misinformation-conspiracy-theories-ccdh-report<\/a>).<\/p>\n\n\n\n \n\u00c7\u00fcnk\u00fc sosyal medya \u015firketlerinin platformlar\u0131ndaki i\u00e7eri\u011fe\nm\u00fcdahaleleri genellikle \u015fiddete, nefret s\u00f6ylemine veya tacize\nte\u015fvik gerek\u00e7esiyle oluyor. \u015eirketler, bu gibi \u00f6geleri i\u00e7ermeyen\ni\u00e7erikleri ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc kapsam\u0131nda de\u011ferlendirme\ne\u011filimindeler. Ayr\u0131ca sorun yaln\u0131zca platform sahiplerinin ifade\n\u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc konusundaki ilkeli (?) tutumlar\u0131 da de\u011fil. Bu gibi\ni\u00e7eriklere kap\u0131lan \u00e7ok say\u0131da platform \u00fcyesi var ve\n\u00fcrettikleri\/payla\u015ft\u0131klar\u0131 i\u00e7erikle \u015firketlerin k\u00e2r\u0131n\u0131\nart\u0131r\u0131yorlar. Bu ba\u011flamda, Allington’\u0131n (2021) i\u015faret etti\u011fi\ngibi k\u00e2r amac\u0131 g\u00fcden\n\u015firket ve kurulu\u015flar\u0131n kamu sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 ve kamu g\u00fcvenli\u011fi\nhakk\u0131ndaki tart\u0131\u015fmalarda karar verici pozisyonda olmas\u0131 ne kadar\ndo\u011fru?<\/p>\n\n\n\n \n\u0130kincisi, sosyal medya \u015firketlerine b\u00f6yle bir yetki ve sorumluluk\nverilirse ana ak\u0131mlar\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda yer alan her d\u00fc\u015f\u00fcnce komplo\nteorisi olarak yaftalanabilir. \u00d6rne\u011fin, ABD’de siyahlar aras\u0131nda\nk\u00f6lelik d\u00f6nemine dayanan siyahlar\u0131n ac\u0131y\u0131 hissetmeyece\u011fi\nhakk\u0131ndaki varsay\u0131mlar ve Tuskegee Frengi Deneyi nedeniyle sa\u011fl\u0131k\nkurulu\u015flar\u0131na kar\u015f\u0131 g\u00fcvensizlik vard\u0131r. Akademi, daha yeni yeni\nbu ger\u00e7e\u011fi kabul etmeye ba\u015flad\u0131. E\u011fer sosyal medya\nplatformlar\u0131na komplo teorilerini kesme g\u00f6revi verilirse en ba\u015fta\nneyin komplo teorisi olup olmad\u0131\u011f\u0131na, hangi d\u00fc\u015f\u00fcnce ve\niddialar\u0131n ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc kapsam\u0131nda de\u011ferlendirilece\u011fine\nkarar vermeleri gerekecek (age). Bir \u015firkete bu sorumluluk\ny\u00fcklenebilir mi?<\/p>\n\n\n\n \n\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, sosyal medya \u015firketlerinin payla\u015f\u0131lan i\u00e7erikler\nbir ki\u015fi veya gruba kar\u015f\u0131 bir \u015fiddet eylemine d\u00f6n\u00fc\u015fmedik\u00e7e\nseslerini \u00e7\u0131karmamalar\u0131 ge\u00e7 kal\u0131nmas\u0131na neden oluyor. Trump ve\ndi\u011fer komplo teorisi \u00fcreticilerinin hesaplar\u0131 ancak ABD Kongre\nbinas\u0131n\u0131n i\u015fgalinden sonra ask\u0131ya al\u0131nd\u0131. A\u015f\u0131 hakk\u0131ndaki\nkomplolar e\u011flendirici bir film senaryosu olarak g\u00f6r\u00fclebilir. Bill\nGates’in mikro\u00e7iplerle insanlar\u0131 izlemesi komiktir. Ama bunun Bill\nGates’a kar\u015f\u0131 bir \u015fiddet eylemine d\u00f6n\u00fc\u015fmesi ufak bir\nolas\u0131l\u0131kt\u0131r. Bu durumda, komplolar\u0131n a\u015f\u0131lar hakk\u0131nda yaratt\u0131\u011f\u0131\ng\u00fcvensizlik ve toplum sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 tehlikeye atmalar\u0131 sosyal\nmedya \u015firketlerinin kapsama alan\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda m\u0131 kalacak?<\/p>\n\n\n\n \n***<\/p>\n\n\n\n \n\u00c7evrimi\u00e7i komplo teorilerine kar\u015f\u0131 m\u00fccadelede sosyal medya\nplatformlar\u0131n\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n d\u0131\u015far\u0131dan bir “g\u00fc\u00e7”\ntaraf\u0131ndan d\u00fczenlenmesi gerekiyor; bu i\u015f kendilerine\nb\u0131rak\u0131lmamal\u0131. Aksi h\u00e2lde \u015firketlerin kazan\u00e7lar\u0131n\u0131 art\u0131rma\ng\u00fcd\u00fcs\u00fc \u00e7o\u011funlukla daha a\u011f\u0131r basacak. Temel sorun bu g\u00fcc\u00fcn\nkim olaca\u011f\u0131 veya hangi y\u00f6neti\u015fim mekanizmalar\u0131n\u0131 i\u00e7erece\u011fi.<\/p>\n\n\n\n \nBunun yan\u0131nda sorunu sosyal medyan\u0131n veya daha genel olarak\ninternetin d\u00fczenlenmesine de indirgememeli. Fuchs’un (2021)\nbelirtti\u011fi gibi bilimin sosyal medyada kullan\u0131c\u0131lar\u0131na e\u011flence,\nideoloji, yalan haber ve komplo teorileri kadar ula\u015famad\u0131\u011f\u0131n\u0131 da\ndikkate almak gerekiyor. Akademisyenler genellikle geleneksel,\n‘ciddi’ medyada yer almay\u0131 tercih ediyor ve kulland\u0131klar\u0131 jargon\nalan\u0131n d\u0131\u015f\u0131ndaki insanlar i\u00e7in anla\u015f\u0131l\u0131r olmayabiliyor. Bu\nba\u011flamda pandemide bir \u00e7ok uzman\u0131n sosyal medya \u00fczerinden\nkamuoyunu bilgilendirmeye \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n de\u011ferli oldu\u011funu\nd\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum.<\/p>\n\n\n\n \nYap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalara g\u00f6re ki\u015fi komplo kar\u015f\u0131t\u0131 tezlerle\nkomplo teorileri \u00f6ncesinde kar\u015f\u0131la\u015f\u0131rsa komplo kar\u015f\u0131t\u0131\ntezlerin etkisi daha b\u00fcy\u00fck oluyor (Allington, 2021). Dolay\u0131s\u0131yla\nhalka komplo teorisyenlerinden \u00f6nce ula\u015fman\u0131n yollar\u0131n\u0131\nbulmal\u0131y\u0131z. Kanada’n\u0131n e\u011fitim odakl\u0131 ve\ntopluluk deste\u011fini dikkate alan stratejisi\nbunun i\u00e7in uygun bir se\u00e7enek olabilir.<\/p>\n\n\n\n \nAncak Noam Chomsky’nin vurgulad\u0131\u011f\u0131 gibi h\u00fck\u00fcmetin veya Bill\nGates’in insanlar\u0131 zehirlemek veya \u00e7ip takmak istedi\u011fine dair\nkomplo teorilerinin kendilerine bu kadar taraftar bulmas\u0131, bilime ve\nrasyonaliteye duyulan g\u00fcvensizlik, “ac\u0131mas\u0131z bir s\u0131n\u0131f\nsava\u015f\u0131” olan 40 y\u0131ll\u0131k neoliberalizmin sonucudur\n(https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=YlUfufBj5vU<\/a>).\nHer \u015feyden \u00f6nce bununla hesapla\u015fmak gerekiyor…<\/p>\n\n\n\n \nKaynaklar<\/strong><\/p>\n\n\n\n \nAllington, D. (2021). Conspiracy Theories, Radicalisation and Digital\nMedia. London: Global Network on Extremism and Technology (GNET)<\/p>\n\n\n\n \nArgentino, M. A. (2020). QAnon conspiracy theories about the\ncoronavirus pandemic are a public health threat. The Conversation, 9.<\/p>\n\n\n\n \nFuchs, C. (2021). Communicating COVID-19: Everyday Life, Digital\nCapitalism, and Conspiracy Theories in Pandemic Times. Emerald Group\nPublishing.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Facebook\/Cambridge Analytica skandal\u0131ndan bu yana sosyal medya platformlar\u0131 siyaset\u00e7iler taraf\u0131ndan s\u00fcrekli ele\u015ftiriliyorlar. Facebook ve Twitter gibi platformlar\u0131n yan\u0131nda WhatsApp ve Telegram gibi mesajla\u015fma uygulamalar\u0131 da<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[30],"tags":[369,65,416,415,414],"class_list":["post-768","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-sosyal-aglar","tag-covid-19","tag-facebook","tag-komplo-teorileri","tag-sahte-haberler","tag-yalan-haberler"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/768","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=768"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/768\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":769,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/768\/revisions\/769"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=768"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=768"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=768"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}Komplo\nTeorileri<\/h2>\n\n\n\n
Kovid-19\nve Yalan Haberler<\/h2>\n\n\n\n
\u00c7evrimi\u00e7i\nYalan\/Yanl\u0131\u015f Haberlere ve Komplo\nTeorilerine Kar\u015f\u0131 Politikalar<\/h2>\n\n\n\n
Komplo\nTeorilerini Yasaklamak veya Yasaklamamak<\/strong><\/h2>\n\n\n\n