{"id":772,"date":"2021-09-01T11:56:07","date_gmt":"2021-09-01T08:56:07","guid":{"rendered":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/?p=772"},"modified":"2021-12-28T12:31:38","modified_gmt":"2021-12-28T09:31:38","slug":"degisen-internet-ve-one-cikan-modeller","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/?p=772","title":{"rendered":"De\u011fi\u015fen \u0130nternet ve \u00d6ne \u00c7\u0131kan Modeller"},"content":{"rendered":"\n

\u0130ngiliz bilimci Tim Berners-Lee’nin 1989’da, CERN’de \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken icat etti\u011fi WWW (World Wide Web) internette yeni bir d\u00f6nemin kap\u0131s\u0131n\u0131 aralad\u0131. \u0130nternet, o g\u00fcne kadar daha \u00e7ok enstit\u00fc ve \u00fcniversitelerdeki bilim insanlar\u0131n\u0131 birbirine ba\u011flayan bir a\u011fd\u0131. WWW’nin geli\u015ftirili\u015f amac\u0131 da bilim insanlar\u0131n\u0131n bilgi payla\u015f\u0131m\u0131n\u0131 kolayla\u015ft\u0131rmakt\u0131. Tim Berners-Lee, 1990 y\u0131l\u0131n\u0131n sonunda WWW d\u00fc\u015f\u00fcncesini hayata ge\u00e7irebilmek i\u00e7in CERN’de bir web sunucu ve taray\u0131c\u0131 geli\u015ftirdi. ABD’deki ilk sunucu ise yine bir par\u00e7ac\u0131k fizi\u011fi laboratuvar\u0131nda (Stanford Linear Accelerator Center) Paul Kunz ve Louise Addis’in katk\u0131lar\u0131yla geli\u015ftirildi. 1993’\u00fcn ba\u015f\u0131nda da Illinois \u00dcniversitesi’ndeki NCSA (National Center for Supercomputing Applications), Mozaik adl\u0131 web taray\u0131c\u0131n\u0131n ilk s\u00fcr\u00fcm\u00fcn\u00fc \u00e7\u0131kard\u0131. 1994 y\u0131l\u0131 sonunda iki bini ticari olmak \u00fczere on bin web sunucusu ve on milyon kullan\u0131c\u0131 vard\u0131 (https:\/\/home.cern\/science\/computing\/birth-web\/short-history-web<\/a>).<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

\n\u0130nternetin WWW ile geli\u015fip yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bu y\u0131llarda k\u00fcreselle\u015fme\nr\u00fczgarlar\u0131n\u0131n da olduk\u00e7a kuvvetli oldu\u011funu atlamamak gerekiyor.\n\u0130nternet, bir yandan k\u00fcreselle\u015fmeci e\u011filimleri g\u00fc\u00e7lendirirken\ndi\u011fer yandan k\u00fcreselle\u015fme r\u00fczgarlar\u0131yla beraber yeni \u00f6zneleri\nde i\u00e7ine alarak geni\u015fliyordu. Kapitalizm ise bir zamanlar bilim\ninsanlar\u0131n\u0131n ve bilgisayar uzmanlar\u0131n\u0131n \u00f6zg\u00fcrce tad\u0131n\u0131\n\u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 bu bakir alandan k\u00e2r\netmenin yollar\u0131n\u0131 ar\u0131yordu. 1995-2000 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda ABD\nekonomisi parlak bir tablo \u00e7izerken, \u015firketler de e-ticaretin\nolanaklar\u0131 \u00fczerinde duruyor ve yeni i\u015f modelleri deniyorlard\u0131. \n<\/p>\n\n\n\n

\n\u0130nterneti kendi ba\u015f\u0131na bir ama\u00e7 olarak g\u00f6ren ve ondaki \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011fe\nve a\u00e7\u0131kl\u0131\u011fa tutkun insanlar vard\u0131. \u0130nternet, toplumsal\nmuhalefet i\u00e7in de vazge\u00e7ilmez bir teknoloji haline geliyordu.\nMeksika’n\u0131n Chiapas eyaletinde Zapatistalar’\u0131n g\u00f6sterdi\u011fi gibi\ninternet, sesi duyulmayan veya duyurulmayanlar i\u00e7in kendilerini\nifade edebilecekleri ve dayan\u0131\u015fma a\u011flar\u0131 \u00f6rebilecekleri \u00f6zg\u00fcr\nbir ortamd\u0131. Maliyetlerin bas\u0131l\u0131 yay\u0131nc\u0131l\u0131\u011fa g\u00f6re \u00e7ok daha\naz olmas\u0131 yeni \u00e7evrimi\u00e7i ba\u011f\u0131ms\u0131z yay\u0131nlar\u0131 te\u015fvik ediyordu.<\/p>\n\n\n\n

\n11 Eyl\u00fcl 2001 sald\u0131r\u0131lar\u0131 sonras\u0131nda internet de h\u0131zla\nde\u011fi\u015fmeye ba\u015flad\u0131. Ter\u00f6r gerek\u00e7esiyle g\u00f6zetim uygulamalar\u0131\nartt\u0131. ABD’li yetkililere g\u00f6re 11 Eyl\u00fcl’\u00fc ger\u00e7ekle\u015ftiren\nter\u00f6ristlerin dijital izlerini dikkate almamak b\u00fcy\u00fck bir hatayd\u0131;\nsald\u0131r\u0131lar \u00f6nlenebilirdi. ABD, daha sonra Edward Snowden’\u0131n\nif\u015falar\u0131n\u0131n ortaya \u00e7\u0131karabilece\u011fi gibi \u00f6nceden var olan\ng\u00f6zetim a\u011f\u0131n\u0131 daha da geni\u015fletti ve derinle\u015ftirdi. Di\u011fer\n\u00fclkelerde de h\u00fck\u00fcmetler, daha aktif akt\u00f6rler olarak ortaya\n\u00e7\u0131k\u0131yordu.<\/p>\n\n\n\n

\n2000’li y\u0131llar\u0131n ortas\u0131nda geldi\u011fimizde internetin iki b\u00fcy\u00fck\ntehditle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya oldu\u011fu konu\u015fuluyordu. Birincisi,\ninternetin giderek daha \u00e7ok ticarile\u015fmesiydi. 2000 y\u0131l\u0131n\u0131n\nba\u015f\u0131nda dot-com balonu s\u00f6nm\u00fc\u015f olsa da \u015firketler kararl\u0131yd\u0131 ve\nyeni i\u015f modelleri deneniyordu. \u0130nternetin ilk g\u00fcnlerinde,\n\u00fcniversite ve ara\u015ft\u0131rma laboratuvarlar\u0131nda filizlenen a\u00e7\u0131kl\u0131k\nve payla\u015f\u0131m k\u00fclt\u00fcr\u00fc devam ediyordu. Nitekim bu k\u00fclt\u00fcr, daha\nsonra Wikipedia’y\u0131 var eden ve internette ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc\nsavunan bir g\u00fc\u00e7 olacakt\u0131. Ama \u015firketler art\u0131k daha kararl\u0131 ve\nsald\u0131rgan akt\u00f6rlerdi. \u0130kinci tehdit ise yukar\u0131da da belirtti\u011fim\ngibi h\u00fck\u00fcmetlerin interneti kendi haline b\u0131rakmak istememeleriydi.\nABD, ter\u00f6rizm gerek\u00e7esiyle, kendi \u015firketlerinin de deste\u011fiyle,\ninterneti kontrol alt\u0131na almaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu. Di\u011fer yandan\nk\u00fcreselle\u015fme r\u00fczgarlar\u0131 da dinmi\u015fti. Fakat internetin\nk\u00fcreselli\u011fi ve h\u00e2l\u00e2 var olan ulusal s\u0131n\u0131rlar aras\u0131ndaki bir\n\u00e7eli\u015fki vard\u0131. Bir Amerikan internet \u015firketi ve ba\u015fka bir\n\u00fclkenin yurtta\u015f\u0131 aras\u0131ndaki anla\u015fmazl\u0131kta hangi yasalar ge\u00e7erli\nolacakt\u0131? Ayr\u0131ca \u00c7in ve Rusya, internete y\u00f6n vermek isteyen yeni\nakt\u00f6rler olarak g\u00fc\u00e7 kazan\u0131yordu.<\/p>\n\n\n\n

\nY\u0131llarca ikinci tehdit daha \u00f6n planda oldu. \u00c7in, Rusya, \u0130ran ve\nKuzey Kore y\u00f6netimleri, kendi halklar\u0131n\u0131 k\u00fcresel ve a\u00e7\u0131k\ninternetten koparmak isteyen y\u00f6netimler olarak g\u00f6r\u00fcld\u00fc. S\u00f6z\nkonusu y\u00f6netimlerin kendi ulusal a\u011flar\u0131n\u0131 internetten koparma\ngiri\u015fimleri k\u0131nand\u0131. Fakat yurtta\u015flar\u0131n\u0131n internet eri\u015fimine\nm\u00fcdahale eden ba\u015fka \u00fclkeler de vard\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc internet,\ninsanlar\u0131n \u00f6rg\u00fctlenmesine ve seslerini duyurmas\u0131na yard\u0131mc\u0131\noluyor, d\u00fcnyan\u0131n d\u00f6rt bir yan\u0131ndaki otoriter rejimleri\nsars\u0131yordu.<\/p>\n\n\n\n

\nAncak internetin ticarile\u015fmesi hakk\u0131ndaki sorunlar 2016 y\u0131l\u0131ndaki\nABD se\u00e7imleri, Ruslar’\u0131n se\u00e7imlere m\u00fcdahalesi hakk\u0131ndaki\ns\u00f6ylentiler ve Facebook\/Cambridge Analytica skandal\u0131na kadar fazla\n\u00f6nemsenmedi. 2020’deki ABD se\u00e7imlerinde, ayn\u0131 sorunlar tekrar\nya\u015fanmas\u0131n diye \u015firketler \u00e7e\u015fitli \u00f6nlemler ald\u0131lar. Ama h\u00e2l\u00e2\nbir\u00e7ok insan sorunun teknik hatalardan \u00e7ok bili\u015fim tekellerinin i\u015f\nmodellerinden kaynakland\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor ve \u015firketlerin\nfaaliyetlerinin d\u00fczenlenmesi gerekti\u011fini savunuyor. Hem\nCumhuriyet\u00e7i hem de Demokrat politikac\u0131lar s\u0131k s\u0131k bu konuyu\ng\u00fcndeme getiriyorlar. \u00d6rne\u011fin, ABD Ba\u015fkan\u0131 Joe Biden, sosyal\nmedya platformlar\u0131n\u0131 a\u015f\u0131 kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131yla ilgili yan\u0131lt\u0131c\u0131\nbilgileri yaymakla su\u00e7lad\u0131 ve ba\u015fta Facebook olmak \u00fczere sosyal\nmedya platformlar\u0131n\u0131 sert bi\u00e7imde ele\u015ftirdi (bkz.\nhttps:\/\/www.theguardian.com\/us-news\/2021\/jul\/19\/joe-biden-facebook-covid-coronavirus-misinformation<\/a>).<\/p>\n\n\n\n

\nDolay\u0131s\u0131yla ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc ve g\u00f6zetim ba\u011flam\u0131nda\nde\u011ferlendirildi\u011finde ABD \u015firketlerinin temsil etti\u011fi internet\nmodeli de \u00c7in’in internete yakla\u015f\u0131m\u0131 da \u00e7e\u015fitli sorunlar\ni\u00e7eriyordu. Fakat internet g\u00fcn\u00fcm\u00fczde insanlar aras\u0131 bir ileti\u015fim\nortam\u0131 olman\u0131n \u00e7ok \u00f6tesinde bir anlama sahip. \u0130nternet\nhakk\u0131ndaki tart\u0131\u015fmalar daha \u00e7ok ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc ve g\u00f6zetim\netraf\u0131nda \u015fekilleniyor. Ama internet, g\u00fcndelik ya\u015fam\u0131n arka\nplan\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fan bir uygulama gibi. Kimi zaman \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131n\nfark\u0131nda bile de\u011filiz. \u0130nternet; ticaret, sa\u011fl\u0131k, e\u011fitim,\nbilimsel ara\u015ft\u0131rmalar, sosyalle\u015fme vb i\u00e7in her ge\u00e7en g\u00fcn daha\n\u00f6nemli hale geliyor. \n<\/p>\n\n\n\n

\nDaha \u00f6nemlisi, Jonathan Zittrain’in savundu\u011fu gibi internet,\n\u00fcretken bir teknoloji. \u00dcretken teknolojiler, aksi takdirde elde\nedilmesi \u00e7ok zor olan \u00e7ok \u00e7e\u015fitli ba\u015far\u0131lar\u0131 m\u00fcmk\u00fcn\nk\u0131l\u0131yorlar. \u00d6rne\u011fin veriye dayal\u0131 YZ (yapay zeka) yakla\u015f\u0131mlar\u0131\nba\u015far\u0131lar\u0131n\u0131 internete bor\u00e7lular. \u00dcretken teknolojiler, bir \u00e7ok\nfarkl\u0131 kullan\u0131m \u015fekli sunuyorlar. Geni\u015f kullan\u0131c\u0131 gruplar\u0131\ntaraf\u0131ndan kolayca benimsenebiliyor ve uyarlanabiliyor. K\u00fc\u00e7\u00fck\n\u00e7ocuklar da seksen ya\u015f\u0131ndaki insanlar da internetten\nyararlanabiliyor. Herkesin kullan\u0131m\u0131na a\u00e7\u0131klar. Ama en \u00f6nemlisi\nde bu \u00f6zellikleri sayesinde \u00f6z yinelemeli bir bi\u00e7imde \u00fcretken\n(recursively generative) olmalar\u0131, yeni \u00fcr\u00fcnler ve hizmetler\n\u00fcretmek i\u00e7in yeniden ama\u00e7land\u0131r\u0131labilmeleri\n(https:\/\/dash.harvard.edu\/bitstream\/handle\/1\/9385626\/zittrain_generativeinternet.pdf<\/a>).<\/p>\n\n\n\n

\nDolay\u0131s\u0131yla internetin gelece\u011finden, h\u00fck\u00fcmetlerin ve \u015firketlerin\ninternet politikalar\u0131ndan s\u00f6z ederken tek ba\u015f\u0131na internetten s\u00f6z\netmiyoruz. \u0130nternetin gelece\u011fi ayn\u0131 zamanda YZ’nin, nesnelerin\ninternetinin, platform ekonomilerinin ve ak\u0131ll\u0131 \u015fehirlerin\ngelece\u011fi. ABD ve \u00c7in aras\u0131nda giderek \u015fiddetlenen hegemonya\nsava\u015f\u0131 nedeniyle internetin ikiye ayr\u0131laca\u011f\u0131 hakk\u0131nda endi\u015feler\nvar. O’Hara ve Hall (2021), bu iddialara kar\u015f\u0131 internette ba\u015fka\n\u00fclkelerin ve kullan\u0131c\u0131lar\u0131n da oldu\u011funa dikkati \u00e7ekiyor. Bu\nakt\u00f6rler, pasif de\u011filler; tam tersine internet kullan\u0131mlar\u0131 ve\ne\u011filimleriyle interneti yeniden yarat\u0131yorlar. Ayr\u0131ca ABD ve\nAvrupa’daki internet yayg\u0131nl\u0131\u011f\u0131n\u0131n belirli bir seviyeye\ngeldi\u011fini ve dolay\u0131s\u0131yla internete yeni kat\u0131l\u0131mlar\u0131n \u00e7o\u011funlukla\nSahra Alt\u0131 Afrika, Hindistan, G\u00fcney ve Do\u011fu Asya b\u00f6lgelerinden\nolaca\u011f\u0131n\u0131 da dikkate almal\u0131y\u0131z. Yeni kullan\u0131c\u0131lar da interneti\nbat\u0131dakilerle benzer ama\u00e7lar do\u011frultusunda kullanacak ama\ninternete kendi k\u00fclt\u00fcrlerini ve kullan\u0131m bi\u00e7imlerini katacaklar.<\/p>\n\n\n\n

\n\u0130nternet, ABD’de do\u011fdu ve onun geli\u015fimine katk\u0131da bulunan bilim\ninsanlar\u0131 ve ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar taraf\u0131ndan \u015fekillendirildi. O’Hara\nve Hall’\u0131n (2021) a\u00e7\u0131k internet ad\u0131n\u0131 verdi\u011fi bu vizyon,\ninternetin temelini olu\u015furdu. Fakat a\u00e7\u0131k internet modelinin\nzay\u0131fl\u0131klar\u0131, yeni olanaklar ve di\u011fer akt\u00f6rlerin \u00e7\u0131karlar\u0131\nfarkl\u0131 internet modellerini g\u00fcndeme getirdi. O’Hara ve Hall (2021),\ninternetin ilk modeli, Silikon Vadisi A\u00e7\u0131k \u0130nternet Modeli’ne\nalternatif yeni internet modellerini \u00fc\u00e7 ana ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda\ntopluyor. Birincisi, O’Hara ve Hall’\u0131n (2021) Br\u00fcksel Burjuva\n\u0130nternet Modeli ad\u0131n\u0131 verdi\u011fi ve liberal demokratik de\u011ferler\n\u00fczerine kurulu olan model. \u0130kincisi, yine ABD k\u00f6kenli olan ve\nb\u00fcy\u00fck \u015firketlerin \u00e7\u0131karlar\u0131na daha yak\u0131n olan Washington DC\nTicari \u0130nternet Modeli. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc ise Pekin Paternalist \u0130nternet\nmodeli. Yaz\u0131n\u0131n devam\u0131nda da g\u00f6rece\u011fimiz gibi bu modeller,\n\u00f6zellikle veri politikalar\u0131yla birbirlerinden ayr\u0131l\u0131yorlar.<\/p>\n\n\n\n

\nO’Hara ve Hall’\u0131n (2021) vurgulad\u0131\u011f\u0131 gibi internetin gelece\u011fi\nhakk\u0131ndaki d\u00fc\u015f\u00fcnceler bu modellerle s\u0131n\u0131rl\u0131 de\u011fil. Ancak bu\nd\u00f6rt model (Silikon Vadisi’nin A\u00e7\u0131k \u0130nterneti, AB’nin Burjuva\n\u0130nterneti, Washington DC’nin Ticari \u0130nterneti ve Pekin’in\nPaternalist \u0130nterneti), hem teknik tart\u0131\u015fmalar\u0131 hem de kullan\u0131c\u0131\nbeklentilerini etkilemek i\u00e7in yeterli entelekt\u00fcel tutarl\u0131l\u0131\u011fa ve\njeopolitik deste\u011fe sahip olduklar\u0131 i\u00e7in \u00f6ne \u00e7\u0131k\u0131yorlar.\nJeopolitik destek \u00f6nemli \u00e7\u00fcnk\u00fc bir teknik standart, ne kadar\nm\u00fckemmel olursa olsun insanlar ona uymay\u0131 kabul etmedik\u00e7e bir\nanlam ta\u015f\u0131m\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n

Silikon\nVadisi A\u00e7\u0131k \u0130nternet Modeli<\/h2>\n\n\n\n

\nA\u00e7\u0131k internet modeli asl\u0131nda internetin temelini atan ve onun\ng\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki haline kavu\u015fmas\u0131n\u0131 sa\u011flayan modeldir. Yaz\u0131n\u0131n\ndevam\u0131nda da g\u00f6rece\u011fimiz gibi di\u011fer modellerin hi\u00e7biri bu\npotansiyele sahip de\u011fil. \u00d6rne\u011fin, ba\u015flang\u0131\u00e7ta \u00c7in’in\n\u00f6zg\u00fcrl\u00fckleri s\u0131n\u0131rlayan paternalist modeli, Avrupa’n\u0131n burjuva\n\u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u00e7\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcne dayanan temkinli modeli veya ABD’nin\ntekellere meyilli ticari modeli olsayd\u0131 bug\u00fcnk\u00fc gibi geni\u015f ve\nkapsay\u0131c\u0131 bir internetimiz olmayacakt\u0131. \n<\/p>\n\n\n\n

A\u00e7\u0131kl\u0131k, en ba\u015fta internetin iletim katman\u0131ndaki merkezsiz kontrol yap\u0131s\u0131yla ilgilidir ve a\u00e7\u0131k internetin, be\u015f temel ideali vard\u0131r: A\u011f tarafs\u0131zl\u0131\u011f\u0131, a\u00e7\u0131k standartlar, \u015feffafl\u0131k, giri\u015f i\u00e7in engellerinin d\u00fc\u015f\u00fck olmas\u0131 ve sans\u00fcr kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131.<\/p>\n\n\n\n

\"Silikon
Silikon Vadisi A\u00e7\u0131k \u0130nternet Modeli (age, s.58)<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

\nA\u011f tarafs\u0131zl\u0131\u011f\u0131, \u0130SS’lerin (\u0130nternet Servisi Sa\u011flay\u0131c\u0131lar)\ninternet \u00fczerinden iletilen farkl\u0131 tipteki veri paketleri aras\u0131nda\nayr\u0131m yapmamas\u0131n\u0131 ve baz\u0131lar\u0131na ayr\u0131cal\u0131kl\u0131 davranmamas\u0131n\u0131\nifade eder. Ayr\u0131mc\u0131l\u0131k farkl\u0131 nedenlerden yap\u0131l\u0131yor olabilir.\n\u00d6rne\u011fin, video veya oyun ak\u0131\u015f\u0131 gibi enformasyon a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 ve\nzamana duyarl\u0131 kullan\u0131mlar i\u00e7in \u00f6nceliklendirme yap\u0131labilir; bir\nmobil operat\u00f6r, i\u015f modelini baltalayacak \u00fccretsiz internet\ntelefonu veya VOIP (internet \u00fczerinden sesli ileti\u015fim) hizmetleri\ni\u00e7in altyap\u0131 sa\u011flamak istemeyebilir; bir operat\u00f6r, \u00e7ocuk\npornosunu veya bir siyasi partinin mesajla\u015fmas\u0131n\u0131 engellemeyi\nhedefleyebilir. \u0130nternetin babas\u0131 olarak adland\u0131r\u0131lan Vinton Cerf\nve WWW’nin mucidi Tim Berners Lee de a\u011f\u0131n verimlili\u011fini art\u0131rd\u0131\u011f\u0131\nve inovasyonu kolayla\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in a\u011f tarafs\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131\ndesteklemektedir. Google, Amazon ve eBay, sitelerine m\u00fcmk\u00fcn\noldu\u011funca \u00e7ok insan\u0131n eri\u015fmesini istedikleri i\u00e7in a\u011f\ntarafs\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 destekler. VOIP hizmeti sa\u011flayan Microsoft ve\nNetflix de sunduklar\u0131 i\u00e7eri\u011fin a\u011fdaki ak\u0131\u015f h\u0131z\u0131n\u0131n\nyava\u015flat\u0131lmamas\u0131n\u0131 ister.<\/p>\n\n\n\n

\nA\u00e7\u0131k standartlar, a\u011fa ba\u011fl\u0131 cihazlar\u0131n birlikte \u00e7al\u0131\u015fabilmesi\nve b\u00f6ylece a\u011f\u0131n geni\u015fleyebilmesi i\u00e7in gereklidir. \u015eeffafl\u0131k\nsayesinde a\u011fa kat\u0131lmak isteyen akt\u00f6rler, sistemleri tan\u0131mlamak\ni\u00e7in hangi standartlar\u0131n kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rebilir; kendi\ngeli\u015ftirdikleri teknolojilerin bu standartlarla uyumlu olmas\u0131n\u0131\nsa\u011flayabilir. A\u00e7\u0131k standart ve \u015feffafl\u0131k, \u00e7e\u015fitli akt\u00f6rlerin\nortak hedeflere ula\u015fmak i\u00e7in i\u015fbirli\u011fi yapmas\u0131n\u0131 kolayla\u015ft\u0131r\u0131r.\n<\/p>\n\n\n\n

\n\u0130nternetin, hiyerar\u015fik olmayan, katk\u0131lara a\u00e7\u0131k bir yap\u0131s\u0131\nvard\u0131r. Sistem, d\u0131\u015flamak yerine kat\u0131l\u0131m\u0131 kolayla\u015ft\u0131rmak \u00fczere\ntasarlanm\u0131\u015ft\u0131r. Veri giri\u015fi gerektiren bir yenili\u011fe sahip olan\nherkes, internete kat\u0131labilir; interneti, verileri almak ve yenili\u011fi\ndaha geni\u015f bir alana yaymak i\u00e7in kullanabilir. \u0130nsanlar yeni i\u015f\nfikirleriyle internette ba\u015far\u0131l\u0131 olmakta veya batmakta\n\u00f6zg\u00fcrd\u00fcrler. Her \u015fey h\u0131zl\u0131ca y\u0131k\u0131l\u0131r ve yeniden yarat\u0131l\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

\nA\u00e7\u0131kl\u0131k, internetteki alt katmanlar\u0131n paketleri m\u00fcmk\u00fcn\noldu\u011funca engelsiz bi\u00e7imde g\u00f6ndermesini sa\u011flar. Veri aktar\u0131m\u0131n\u0131n\nverimlili\u011fini internetin ba\u015far\u0131l\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n en \u00f6nemli\n\u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fc olarak g\u00f6r\u00fcr. A\u00e7\u0131k \u0130nternet, kamu yarar\u0131n\u0131\ndestekleyen bilginin yay\u0131lmas\u0131 hakk\u0131ndaki arg\u00fcmanlar\u0131 destekler.\nA\u00e7\u0131kl\u0131k felsefesi, verileri kullan\u0131ma a\u00e7ma ve ba\u015fkalar\u0131yla\npayla\u015fma fikrini de i\u00e7erir. Zaman zaman mahremiyet, fikri m\u00fclkiyet\nveya ticari gizlilik gibi engellerle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya gelse de son\ntahlilde veri veya enformasyon a\u011flarda serbest olarak akmal\u0131d\u0131r.\nDolay\u0131s\u0131yla a\u00e7\u0131k internette kendili\u011finden bir sans\u00fcr kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131\nvard\u0131r. Verilerin A’dan B’ye seyahat etme h\u0131z\u0131 ve verimlili\u011fi,\nengelsiz konu\u015fma, \u00f6rg\u00fctlenme ve bireysel \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn di\u011fer\ny\u00f6nlerinin genel olarak onaylanmas\u0131yla \u00f6rt\u00fc\u015f\u00fcr. Bu da\nberaberinde internetin \u00f6zg\u00fcr olmas\u0131 gerekti\u011fi g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc\ngetirir; \u00e7\u00fcnk\u00fc internetin tasar\u0131m\u0131 insanlar\u0131n \u00f6zg\u00fcn ve \u00f6zerk\nbir \u015fekilde geli\u015fmesine yard\u0131mc\u0131 olmaktad\u0131r. \u0130nternet do\u011fas\u0131\ngere\u011fi \u00f6zg\u00fcr, demokratik, \u00e7o\u011fulcu ve kat\u0131l\u0131mc\u0131 bir toplumu\ndestekler. \n<\/p>\n\n\n\n

\nBa\u015fta Silikon Vadisi olmak \u00fczere a\u00e7\u0131k internetin savunucular\u0131\na\u00e7\u0131k internetin iyi bir \u015fey oldu\u011fu ve herkesin ona sahip olmas\u0131\ngerekti\u011fine fazlas\u0131yla ikna olmu\u015flard\u0131r. A\u00e7\u0131k internet,\ninternetin ilk halidir. Fakat 2000’li y\u0131llardan beri internetin\ndemografik yap\u0131s\u0131 ve d\u00fcnyadaki g\u00fc\u00e7 dengeleri de\u011fi\u015fti. A\u00e7\u0131k\ninternetin en temel ilkeleri bile hem ABD i\u00e7inde hem de d\u00fcnyada\nsorgulanmaya ba\u015fland\u0131. A\u015fa\u011f\u0131da Silikon Vadisi A\u00e7\u0131k \u0130nternet\nModeli ve ondan t\u00fcreyen teknolojilere y\u00f6neltilen ele\u015ftiriler yer\nal\u0131yor. Bu ele\u015ftirilerden yola \u00e7\u0131karak farkl\u0131 internet modelleri\ngeli\u015fti.<\/p>\n\n\n\n