Uzunca bir s\u00fcre iktisat\u00e7\u0131lar bili\u015fim teknolojilerinin beklenen verimlilik art\u0131\u015f\u0131n\u0131 getirmedi\u011fine i\u015faret ettiler. \u0130ktisadi b\u00fcy\u00fcme konusunda yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalarla tan\u0131nan Robert Solow 1987 y\u0131l\u0131nda, bilgisayarlar\u0131n verimlilik istatistikleri d\u0131\u015f\u0131nda her yerde oldu\u011funu belirtiyordu. Fakat 1990’lar\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131nda, \u00f6zellikle de internetin etkisiyle beraber bu durum de\u011fi\u015fmeye ba\u015flad\u0131. <\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n
\nBenzer bir tart\u0131\u015fma bir s\u00fcredir yapay zeka (YZ) ve di\u011fer yeni\ndijital teknolojiler i\u00e7in de g\u00fcndemdeydi. \u0130ktisat\u00e7\u0131lar yine s\u00f6z\nkonusu teknolojilerin ekonomik b\u00fcy\u00fcme konusunda beklentilerin\nolduk\u00e7a gerisinde kald\u0131\u011f\u0131ndan s\u00f6z ediyordu. \u00d6zellikle 2010’lu\ny\u0131llar, ABD’deki i\u015fg\u00fcc\u00fc verimlili\u011fi a\u00e7\u0131s\u0131ndan pek parlak\nge\u00e7memi\u015fti. Ancak ABD’de son iki y\u0131ld\u0131r i\u015fg\u00fcc\u00fc verimlili\u011finde\nkayda de\u011fer bir art\u0131\u015f var ve i\u015fg\u00fcc\u00fc verimlili\u011fi 2021’in ilk\n\u00e7eyre\u011finde %5,4 ile son 20 y\u0131l\u0131n en y\u00fcksek seviyesine ula\u015fm\u0131\u015f\ndurumda. Brynjolfsson ve Petropoulos (2021), YZ gibi yeni\nteknolojiler ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131nda ilk ba\u015fta yava\u015f olan verimlilik\nart\u0131\u015f\u0131n\u0131n sonraki y\u0131llarda h\u0131zland\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunuyor. Fakat\nteknolojinin bunun i\u00e7in tek ba\u015f\u0131na yeterli olamayaca\u011f\u0131n\u0131 da\nekliyorlar. Buhar makinesi veya bilgisayarlarda oldu\u011fu gibi\n\u00fcretkenlik art\u0131\u015f\u0131 i\u00e7in teknoloji yat\u0131r\u0131mlar\u0131n\u0131n yeni i\u015f\ns\u00fcre\u00e7leri, beceriler ve di\u011fer maddi olmayan sermaye t\u00fcrlerine\nyap\u0131lan daha b\u00fcy\u00fck yat\u0131r\u0131mlarla bir araya gelmesi gerekiyor.\n\u00d6rne\u011fin elektrik, \u00fcretim bantlar\u0131n\u0131n yeniden d\u00fczenlenmesiyle\nverimlili\u011fi art\u0131rabilmi\u015fti.<\/p>\n\n\n\n
\nBrynjolfsson ve Petropoulos’a (2021) g\u00f6re bu seferki verimlilik\nart\u0131\u015f\u0131 \u00e7ok daha h\u0131zl\u0131 ve b\u00fcy\u00fck olabilir. Bu iyimserliklerini\n\u00fc\u00e7 maddede \u00f6zetliyorlar. Birincisi, son y\u0131llardaki teknolojik\nat\u0131l\u0131mlarla ilgili. Ge\u00e7ti\u011fimiz on y\u0131lda, veri saklama\nmaliyetlerindeki d\u00fc\u015f\u00fc\u015f ve hesaplama g\u00fcc\u00fcndeki art\u0131\u015f\u0131n yapay\n\u00f6\u011frenme algoritmalar\u0131yla bulu\u015fmas\u0131 sonucunda firmalar yeni\nteknoloji ve \u00e7\u00f6z\u00fcmler geli\u015ftirdiler. H\u0131zla b\u00fcy\u00fcyen bulut\nbili\u015fim pazar\u0131, daha k\u00fc\u00e7\u00fck firmalar\u0131n da bu yeniliklerden\nyararlanabilmesi sa\u011flad\u0131. Ayr\u0131ca biyomedikal ve enerji alanlar\u0131nda\nda \u00f6nemli yenilikler meydana geldi. \u0130kincisi, i\u015fin yeniden\n\u00f6rg\u00fctlenmesi. Covid-19, firmalar\u0131n bir s\u00fcredir denedi\u011fi ve\nkarars\u0131z ad\u0131mlar att\u0131\u011f\u0131 uzaktan \u00e7al\u0131\u015fma uygulamalar\u0131n\u0131\nh\u0131zland\u0131rd\u0131 ve bir k\u0131sm\u0131 uzaktan \u00e7al\u0131\u015fmaya Covid-19\nsonras\u0131nda da devam edece\u011fini duyurdu. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc ise, ABD’de\nuygulanan agresif maliye ve para politikas\u0131 ile ilgili. H\u00fck\u00fcmetin\nCovid-19 yard\u0131m paketi, may\u0131s ay\u0131nda %5,8 olan i\u015fsizlik oran\u0131n\u0131\nCovid-19 \u00f6ncesindeki duruma (%4) d\u00f6nd\u00fcrebilir. D\u00fc\u015f\u00fck i\u015fsizlik\nseviyeleri \u00fccretlerin y\u00fckselmesine neden olaca\u011f\u0131ndan\nverimliliklerini daha fazla art\u0131rmak isteyen firmalar\u0131,\nteknolojinin potansiyel faydalar\u0131n\u0131 toplama konusunda daha fazla\nte\u015fvik edebilir. B\u00f6ylece istihdamdaki art\u0131\u015f, \u00fcretkenlik\npatlamas\u0131n\u0131n geli\u015fini h\u0131zland\u0131rabilir.<\/p>\n\n\n\n
\nBrynjolfsson ve Petropoulos (2021), bu \u00fc\u00e7 fakt\u00f6r\u00fcn bir araya\ngelmesinin, yaln\u0131zca ya\u015fam standartlar\u0131n\u0131 do\u011frudan art\u0131rmakla\nkalmayaca\u011f\u0131n\u0131, ayn\u0131 zamanda daha iddial\u0131 bir politika g\u00fcndemi\ni\u00e7in kaynaklar\u0131n serbest b\u0131rak\u0131lmas\u0131n\u0131 sa\u011flayaca\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ne\ns\u00fcr\u00fcyor. Verimlilik ve ABD ekonomisinin gelece\u011fi hakk\u0131ndaki\ntezleri do\u011fru olabilir. Ama ger\u00e7ekli\u011fin sadece bir k\u0131sm\u0131n\u0131\nyans\u0131t\u0131yor. “Ger\u00e7ek” derken komplo teorilerinden,\n\u015firketlerin ve h\u00fck\u00fcmetlerin gizli g\u00fcndemlerinden s\u00f6z etmiyorum.\nDaha basit ama fazla konu\u015fulmayan ger\u00e7ekler var. \u00d6rne\u011fin, “h\u0131zla\nb\u00fcy\u00fcyen bulut bili\u015fim pazar\u0131n\u0131n daha k\u00fc\u00e7\u00fck firmalar\u0131n da bu\nyeniliklerden yararlanabilmesi sa\u011flad\u0131” c\u00fcmlesi do\u011fru\nolabilir. Peki ya h\u0131zla b\u00fcy\u00fcyen bulut bili\u015fim pazar\u0131n\u0131n \u00e7evreye\nmaliyeti nedir? Uzaktan \u00e7al\u0131\u015fma art\u0131yor ve istihdam modelleri\nde\u011fi\u015fiyor. Peki YZ, \u00e7al\u0131\u015fma ko\u015fullar\u0131n\u0131 nas\u0131l de\u011fi\u015ftiriyor\nve bu de\u011fi\u015fim, i\u015f\u00e7iler i\u00e7in ne anlama geliyor? Yeni\nteknolojilerin \u00e7evreye maliyetini ve uygulanabilir hale getirdi\u011fi\nemek s\u00fcre\u00e7lerini dikkate almad\u0131\u011f\u0131m\u0131z s\u00fcrece “Esnek\n\u00c7al\u0131\u015fma \u0130klim De\u011fi\u015fikli\u011fiyle M\u00fccadelede Yeni Bir Silah\nOlabilir”\n(https:\/\/turk-internet.com\/esnek-calisma-iklim-degisikligiyle-mucadelede-yeni-bir-silah-olabilir\/<\/a>)\ngibi haberleri de ele\u015ftirel g\u00f6zle de\u011ferlendiremiyoruz.<\/p>\n\n\n\n \nAyr\u0131ca YZ’den beklentilerle YZ’nin g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki kullan\u0131m\nalanlar\u0131, i\u00e7erdi\u011fi ve neden oldu\u011fu sorunlar aras\u0131nda geni\u015f bir\na\u00e7\u0131 var. Facebook’un reklam algoritmalar\u0131 hala i\u015f ilanlar\u0131n\u0131\ng\u00f6sterirken cinsiyet ayr\u0131m\u0131 yap\u0131yor\n(https:\/\/www.technologyreview.com\/2021\/04\/09\/1022217\/facebook-ad-algorithm-sex-discrimination\/<\/a>).\nT\u00fcketicilerin g\u00fcvenirli\u011fini \u00f6l\u00e7mek i\u00e7in kullan\u0131lan kredi\nnotlar\u0131n\u0131n kapsam\u0131 son y\u0131llarda daha da geni\u015fledi ve \u015fimdi\naraba sat\u0131n al\u0131rken, ev kiralarken veya tam zamanl\u0131 bir i\u015f\nbulurken \u00e7ok daha belirleyici oluyorlar ve \u00e7e\u015fitli\nadaletsizlikleri de beraberlerinde getiriyorlar\n(https:\/\/www.technologyreview.com\/2020\/12\/04\/1013068\/algorithms-create-a-poverty-trap-lawyers-fight-back\/<\/a>).\nCovid-19 sonras\u0131nda dijital g\u00f6zetimin de geni\u015fledi\u011fini ve\nderinle\u015fti\u011fini g\u00f6r\u00fcyoruz. Bir zamanlar veri y\u00f6neti\u015fimi hakk\u0131nda\natt\u0131\u011f\u0131 ad\u0131mlarla g\u00fcndeme gelen Brezilya, \u00f6zellikle Covid-19\nsonras\u0131nda veri toplama faaliyetlerini art\u0131rd\u0131 ve g\u00f6zetim\naltyap\u0131s\u0131n\u0131 geni\u015fletti\n(https:\/\/www.technologyreview.com\/2020\/08\/19\/1007094\/brazil-bolsonaro-data-privacy-cadastro-base<\/a>).<\/p>\n\n\n\n \nT\u00fcm bu geli\u015fmeleri elbette salt YZ ve di\u011fer dijital teknolojilere\nindirgeyemeyiz. De\u011fi\u015fim, d\u00fcnyadaki ekonomi politik geli\u015fmelerle\ndo\u011frudan ili\u015fkili. \u00d6rne\u011fin Brezilya’da fa\u015fist bir y\u00f6netim var\nve bu y\u00f6netimin g\u00f6zetim teknolojilerine y\u00f6nelmesi ola\u011fan bir\ndurum. Ama, YZ’nin de bu de\u011fi\u015fimin neresinde oldu\u011funu sorgulamam\u0131z\ngerekiyor. Kate Crawford’un Yapay Zeka Atlas\u0131<\/em> (Atlas of AI)\nadl\u0131 kitab\u0131nda ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir bi\u00e7imde tart\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 gibi YZ,\ninsan y\u00f6nlendirmesi olmadan belirlemeler yapan nesnel, evrensel veya\ntarafs\u0131z bir hesaplama tekni\u011fi de\u011fil. YZ sistemleri, insanlar,\nkurumlar ve zorunluluklar taraf\u0131ndan \u015fekillendiriliyor ve sosyal\nba\u011flamlarda uyguland\u0131klar\u0131nda, mevcut yap\u0131sal e\u015fitsizlikleri\nyeniden \u00fcretip geni\u015fletebiliyor. Devletlere, kurumlara ve\n\u015firketlere fayda sa\u011flamak ve d\u00fcnyaya onlar\u0131n \u00e7\u0131karlar\u0131\ndo\u011frultusunda m\u00fcdahale etmek i\u00e7in in\u015fa ediliyorlar. Crawford\n(2021), okuyucuya farkl\u0131 bir YZ anlat\u0131yor ve pek konu\u015fulmayan\nger\u00e7eklerden s\u00f6z ediyor. \u00d6rne\u011fin, veri madencili\u011fi olduk\u00e7a\npop\u00fcler bir konu olmas\u0131na kar\u015f\u0131n bili\u015fim teknolojilerinin hala\nd\u00fcnyan\u0131n d\u00f6rt bir yan\u0131ndaki madencilik faaliyetlerine\ndayand\u0131\u011f\u0131ndan pek s\u00f6z edilmiyor (bunun i\u00e7in Fuchs’un Dijital\nEmek ve Karl Marx<\/em> kitab\u0131na bak\u0131labilir). Robotlar\u0131n,\ni\u015fyerlerinde insanlar\u0131n yerini al\u0131p almayaca\u011f\u0131n\u0131 tart\u0131\u015f\u0131rken\ni\u015f\u00e7ilerin robotla\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz. Ba\u015fta Facebook\nolmak \u00fczere bili\u015fim tekelleri mahremiyetin modas\u0131 ge\u00e7mi\u015f bir\nkavram oldu\u011funu savunuyor. Fakat daha kritik bir de\u011fi\u015fim,\ninsanlar\u0131n mahremiyet bak\u0131\u015f\u0131nda de\u011fil ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n\nveriye yakla\u015f\u0131mlar\u0131nda g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor. \u00d6zellikle 2000’li y\u0131llardan\nberi ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar veri sahibinin r\u0131zas\u0131n\u0131 almaya gerek\nduymuyorlar; veriyi rahatl\u0131kla izinsiz kullanabilecekleri bir kaynak\nolarak g\u00f6rmeye ba\u015flad\u0131lar. Yapay \u00f6\u011frenme ve s\u0131n\u0131fland\u0131rma\nuygulamalar\u0131, var olan toplumsal e\u015fitsizlikleri yeniden\n\u00fcretiyorlar. Duygulan\u0131m tan\u0131ma sistemleri ise t\u00fcm eksikliklerine\nra\u011fmen i\u015f m\u00fclakatlar\u0131nda kullan\u0131l\u0131yor. YZ sistemleri, kamu\nhizmetlerinin yeniden yap\u0131land\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131n bir arac\u0131 haline\ngeliyor. \n<\/p>\n\n\n\n \nYZ denilince ilk akla gelen algoritmalar, veriler, bulut mimarileri\nve g\u00f6steri\u015fli uygulamalar. Oysa bunlar\u0131n hi\u00e7biri bilgisayarlar\u0131n\nbile\u015fenlerinde kullan\u0131lan mineral ve kaynaklar olmadan in\u015fa\nedilemez. H\u00e2l\u00e2 madenler ve zor ko\u015fullarda bu madenlerde \u00e7al\u0131\u015fanlar\nvar. YZ \u00e7a\u011f\u0131nda \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 bir ger\u00e7ek! Veri madencili\u011fi\n\u00f6nemli ama Crawford’un (2021) alt\u0131n\u0131 \u00e7izdi\u011fi gibi g\u00fcn\u00fcm\u00fczde\nYZ’nin temelini olu\u015fturan bulut bili\u015fim; kayalardan, lityumdan ve\nham petrolden yap\u0131l\u0131r.<\/p>\n\n\n\n \nTesla’n\u0131n Model S elektrikli otomobilleri pil tak\u0131m\u0131 i\u00e7in 60\nkg’dan fazla lityuma ihtiya\u00e7 duyar. Bu tip piller, arabalar gibi \u00e7ok\ng\u00fc\u00e7 isteyen ara\u00e7lar i\u00e7in uygun olmasa da \u015fimdilik eldeki en iyi\nse\u00e7enektir. Bu nedenle Tesla, d\u00fcnyan\u0131n bir numaral\u0131 lityum iyon\npil t\u00fcketicisidir. Ama k\u00fcresel hesaplama ve ticaret de ayn\u0131\ngereksinimlere sahip. \u015earj edilebilir lityum iyon piller, mobil\ncihazlar ve diz\u00fcst\u00fc bilgisayarlar, ev i\u00e7i dijital yard\u0131mc\u0131lar ve\nveri merkezlerinin yedeklenmesi i\u00e7in gereklidir. \n<\/p>\n\n\n\n \nA\u011f y\u00f6nlendiricilerinden pillere ve veri merkezlerine kadar YZ\na\u011f\u0131ndaki her nesne, d\u00fcnyan\u0131n i\u00e7inde olu\u015fmas\u0131 milyarlarca y\u0131l\ngerektiren \u00f6geler kullan\u0131larak in\u015fa edilir. Daha fazla sat\u0131\u015f\nyapmak ve k\u00e2r\u0131 art\u0131rmak\ni\u00e7in milyarlarca y\u0131lda olu\u015fan kaynaklar, \u00e7ok h\u0131zl\u0131 bir bi\u00e7imde\nger\u00e7ekle\u015ftirilen hafriyat, i\u015fleme, kar\u0131\u015ft\u0131rma, eritme vb\ns\u00fcre\u00e7lerden sonra binlerce kilometre uza\u011fa ta\u015f\u0131narak cihazlar\u0131n\n\u00fcretiminde kullan\u0131l\u0131r. Daha sonra bu cihazlar at\u0131l\u0131r ve e-at\u0131k\nolarak d\u00fcnyan\u0131n yoksul b\u00f6lgelerine g\u00f6nderilir. Amazon Echo ve\niPhone gibi cihazlara sadece birka\u00e7 y\u0131l \u00f6m\u00fcr bi\u00e7ilir. Bir ak\u0131ll\u0131\ntelefonun ortalama \u00f6mr\u00fc 4,7 y\u0131ld\u0131r.<\/p>\n\n\n\n \nS\u00f6z konusu madenler sonsuz de\u011fildir. 2020’de ABD Jeoloji\nAra\u015ft\u0131rmalar\u0131’nda yay\u0131mlanan bir \u00e7al\u0131\u015fmadan tedarik riski olan\n23 maden listelenmi\u015f\n(https:\/\/advances.sciencemag.org\/content\/6\/8\/eaay8647<\/a>).\nBu elementler aras\u0131nda, iPhone’un hoparl\u00f6rlerinde ve elektrikli\nara\u00e7 motorlar\u0131nda kullan\u0131lan disprozyum; askeri cihazlarda ve\ninsans\u0131z hava ara\u00e7lar\u0131nda kullan\u0131lan germanyum; lityum iyon\npillerinin performans\u0131n\u0131 art\u0131ran kobalt da var. Ayr\u0131ca on yedi\nnadir toprak elementi (lantan, cerium, praseodimyum, neodimyum,\nprometyum, samaryum, \u00f6ropyum, gadolinyum, terbiyum, disprosyum,\nholmiyum, erbium, tulyum, iterbiyum, lutesyum, skandiyum ve itriyum)\ndiz\u00fcst\u00fc bilgisayar ve ak\u0131ll\u0131 telefonlarda (bunlar\u0131 daha k\u00fc\u00e7\u00fck\nve hafif yapmak i\u00e7in); renkli ekranlar, kamera lensleri ve sabit\ndisklerde; fiber optik kablolar ve mobil ileti\u015fim kulelerinde\nkullan\u0131l\u0131yor. \n<\/p>\n\n\n\n \nMadencilik, y\u0131llard\u0131r oldu\u011fu gibi sava\u015f\u0131, k\u0131tl\u0131\u011f\u0131 ve \u00f6l\u00fcm\u00fc\nde beraberinde getiriyor. Bu nedenle ABD’de 2010 y\u0131l\u0131nda getirilen\nbir d\u00fczenlemeyle, Demokratik Kongo Cumhuriyeti \u00e7evresindeki\nb\u00f6lgeden alt\u0131n, kalay, tungsten ve tantal kullanan \u015firketlere bu\nminerallerin nereden geldi\u011fini ve sat\u0131\u015f\u0131n b\u00f6lgedeki silahl\u0131\nmilisleri finanse edip etmedi\u011fini takip etme zorunlulu\u011fu\ngetirilmi\u015f. \u00c7\u00fcnk\u00fc insanlar\u0131n modern k\u00f6lelik ko\u015fullar\u0131nda\n\u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 madencilikten elde edilen kazan\u00e7, y\u0131llard\u0131r\nbinlerce ki\u015finin \u00f6lmesine ve milyonlarca ki\u015finin s\u00fcr\u00fclmesine\nneden olan sava\u015f\u0131 finanse ediyor. \n<\/p>\n\n\n\n \nBilgisayar \u00fcreticisi Dell’e g\u00f6re d\u00fczenleme, gerekli metal ve\nmineral tedarik zincirlerinin karma\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131 nedeniyle bilgisayar\n\u00fcreticilerine b\u00fcy\u00fck zorluklar \u00e7\u0131kar\u0131yor. Fakat bili\u015fim\n\u015firketleri bu d\u00fczenlemeyi atlatman\u0131n yolunu da bulmu\u015flar. Intel\nve Apple, d\u00fczenlemenin zorunlu k\u0131ld\u0131\u011f\u0131 de\u011ferlendirmeleri Kongo\nd\u0131\u015f\u0131ndaki izabe (madenleri ergitme, s\u0131v\u0131 durumuna getirme)\ntesislerinde ve \u00e7o\u011funlukla da yerel uzmanlara yapt\u0131r\u0131yor.\nHollanda k\u00f6kenli bir firma olan Philips de benzer bir yol izleyerek\nyasa d\u0131\u015f\u0131 yollardan elde edilen madenleri do\u011frudan Kongolu\nsat\u0131c\u0131lardan almak yerine arac\u0131lardan al\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n \nCrawford (2021), Kongo’nun u\u00e7 bir \u00f6rnek oldu\u011funu ve \u00e7o\u011fu\nmineralin do\u011frudan sava\u015f b\u00f6lgelerinden elde edilmedi\u011fini kabul\netmekle beraber s\u00f6z konusu madencilik faaliyetlerinin insan\nsa\u011fl\u0131\u011f\u0131na etkilerinin ve neden oldu\u011fu \u00e7evresel y\u0131k\u0131m\u0131n g\u00f6z\nard\u0131 edilemeyece\u011fini savunuyor. Dijital teknolojiler i\u00e7in\nkullan\u0131lan madenleri \u00e7\u0131karma faaliyetlerinin arkalar\u0131nda asitle\na\u011fart\u0131lm\u0131\u015f nehirler, topraklar\u0131 kaz\u0131nm\u0131\u015f araziler ve nesli\nt\u00fckenmi\u015f bitkiler ve hayvanlar b\u0131rakt\u0131klar\u0131na dikkati \u00e7ekiyor.\n\u00d6rne\u011fin \u00c7in, d\u00fcnyadaki toprak minerallerinin %95’ini sa\u011flasa da\n\u00c7in’in pazar hakimiyeti jeolojik zenginli\u011finden \u00e7ok neden oldu\u011fu\n\u00e7evresel tahribat\u0131n sorumlulu\u011funu almamas\u0131na dayan\u0131yor. \u00c7in,\nneodimyum ve seryum gibi toprak minerallerini kullanabilir hale\ngetirmek i\u00e7in b\u00fcy\u00fck hacimlerde s\u00fclf\u00fcrik ve nitrik asit\nkullan\u0131m\u0131n\u0131 g\u00f6ze alarak \u00e7evre felaketlerine neden olabiliyor\n(https:\/\/www.bbc.com\/future\/article\/20150402-the-worst-place-on-earth<\/a>).\n<\/p>\n\n\n\n \nBenzer bir \u00e7evre tahribat\u0131na d\u00fcnyan\u0131n ikinci metal \u00fcreticisi\nEndonezya’da da rastl\u0131yoruz. PT Timah adl\u0131 \u015firket, Samsung’a\ndo\u011frudan, Sony, LG, and Foxconn’a arac\u0131lar \u00fczerinden kalay\nsat\u0131yor. Kalay madencili\u011fi karl\u0131 bir i\u015f olmas\u0131na ra\u011fmen\ngerisinde buldozerle y\u0131k\u0131lan \u00e7iftlikler ve ormanlar, yok olan\nbal\u0131k ve mercan resifleri b\u0131rakm\u0131\u015f. Bir zamanlar palmiyelerle\n\u00e7evrili sahillerinin yok olmas\u0131 turizmi \u00e7\u00f6kertmi\u015f.<\/p>\n\n\n\n \nBa\u015fta bulut bili\u015fim olmak \u00fczere bili\u015fim teknolojileri\npazarlan\u0131rken en s\u0131k g\u00fcndeme gelen tezlerden biri de kullan\u0131lan\nteknolojilerin \u00e7evre dostu olmas\u0131. Dijital teknolojiler, karbon\nayak izleri, fosil yak\u0131tlar ve kirlilik ba\u011flam\u0131nda pek g\u00fcndeme\ngelmiyorlar. Bulut metaforu Vincent Mosco’nun To the cloud: Big\ndata in a turbulent world<\/em> adl\u0131\nkitab\u0131nda ayr\u0131nt\u0131l\u0131\nbir bi\u00e7imde tart\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 gibi, do\u011fal ve \u00e7evreye zarar vermeyen\nbir \u015feyi ima ediyor. Teknoloji sekt\u00f6r\u00fc s\u0131kl\u0131kla \u00e7evre\npolitikalar\u0131, s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilirlik giri\u015fimleri ve iklim\nde\u011fi\u015fikli\u011fine kar\u015f\u0131 geli\u015ftirdi\u011fi \u00e7\u00f6z\u00fcmlerle g\u00fcndeme\ngelmeye veya kendilerinin \u00e7evre dostu oldu\u011funa dair bir alg\u0131\nyaratmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Ancak Amazon Web Services veya Microsoft\nAzure gibi bulut altyap\u0131lar\u0131nda i\u00e7in harcanan enerji miktar\u0131 \u00e7ok\nfazla ve s\u00fcrekli art\u0131yor. Bulut merkezleri, su ve elektri\u011fi\nhesaplama g\u00fcc\u00fcne d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcrken b\u00fcy\u00fck miktarda \u00e7evresel\nhasara neden oluyorlar. Su, ona ihtiyac\u0131 olanlardan al\u0131narak\nsunucular\u0131 so\u011futmak i\u00e7in kullan\u0131l\u0131yor. Veri merkezlerini daha\nenerji verimli hale getirmek ve yenilenebilir enerji kullan\u0131m\u0131n\u0131\nart\u0131rmak i\u00e7in b\u00fcy\u00fck \u00e7aba g\u00f6sterilse de d\u00fcnyan\u0131n bili\u015fim\nteknolojileri altyap\u0131s\u0131n\u0131n karbon ayak izi her ge\u00e7en g\u00fcn\nart\u0131yor. Teknoloji sekt\u00f6r\u00fcn\u00fcn 2040 y\u0131l\u0131na kadar k\u00fcresel sera\ngaz\u0131 emisyonlar\u0131n\u0131n y\u00fczde 14’\u00fcne eri\u015fmesi bekleniyor.<\/p>\n\n\n\n \nYZ modellerinde h\u0131z ve do\u011fruluk talebi art\u0131k\u00e7a ihtiya\u00e7 duyulan\nenerji miktar\u0131 da art\u0131yor. Do\u011fal dil i\u015fleme modellerinin karbon\nayak izini tahmin etme ama\u00e7l\u0131 ara\u015ft\u0131rmalar olsa da teknoloji\nsekt\u00f6r\u00fcn\u00fcn yapay zeka modelleri taraf\u0131ndan \u00fcretilen enerji\nt\u00fcketimi \u015firketlerin \u00f6zenle korudu\u011fu bir s\u0131r. Ama \u015firketler de\nneden olduklar\u0131 zarar\u0131n fark\u0131nda. Apple ve Google, karbon n\u00f6tr\n(bir ki\u015fi veya kurumun sald\u0131\u011f\u0131 sera gazlar\u0131n\u0131 dengelemek ve net\nolarak s\u0131f\u0131r sera gaz\u0131na ula\u015fabilmek i\u00e7in, sal\u0131nan sera gaz\u0131\nmiktar\u0131na e\u015fde\u011fer sera gaz sal\u0131m\u0131na engel olacak projeler\nger\u00e7ekle\u015ftirmesi, bkz.\nhttps:\/\/www.bbc.com\/turkce\/haberler-dunya-54262935<\/a>)\noldu\u011funu iddia ediyor; Microsoft 2030’a kadar karbon negatif olmay\u0131\nvaat ediyor.<\/p>\n\n\n\n \nRobotlar, i\u015fyerlerinde insanlar\u0131n yerini alacak m\u0131? YZ ve\notomasyon i\u015fsizli\u011fi art\u0131racak m\u0131? Crawford (2021) bu sorular\n\u00fczerinden bir tart\u0131\u015fma y\u00fcr\u00fctmek yerine i\u015fyerlerindeki de\u011fi\u015fime\nodaklan\u0131yor. Robotlar\u0131n insanlar\u0131n yerini almas\u0131n\u0131 de\u011fil,\ninsanlar\u0131n robotla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 tart\u0131\u015f\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n \nOtomasyon ve i\u015fsizlik sorunu tart\u0131\u015f\u0131l\u0131rken s\u0131k\u00e7a belirtilen\ntemennilerden biri YZ’nin insanlar\u0131n yerini almak yerine onu\ng\u00fc\u00e7lendiren bir rol \u00fcstlenmesiydi. \u0130nsan ve YZ i\u015fbirli\u011fine\ndayal\u0131 sistemler \u00f6neriliyordu. Her ge\u00e7en g\u00fcn insan ve YZ\nsistemleri aras\u0131nda tam da bu t\u00fcrden ili\u015fkinin kuruldu\u011funa \u015fahit\noluyoruz. Fakat Crawford’un (2021) i\u015faret etti\u011fi gibi bu yeni\ni\u015fbirli\u011fi \u00e7o\u011funlukla i\u015f\u00e7ilerle adil bir bi\u00e7imde m\u00fczakere\nedilmeden uygulan\u0131yor. \u015eirketler yeni bir YZ platformunu hayata\nge\u00e7irmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131klar\u0131nda i\u015f\u00e7ilerin bunun d\u0131\u015f\u0131nda kalma\n\u015fanslar\u0131 pek olmuyor. \u0130\u015f\u00e7ilerin yeni teknolojilere ayak\nuydurmalar\u0131, gerekli beceri kazanmalar\u0131 ve yenilikleri fazla\nsorgulamadan kabullenmeleri gerekiyor. \u0130\u015f\u00e7ilerin bedenlerinin, bir\nrobot gibi, hesaplama mant\u0131\u011f\u0131n\u0131n ritmine g\u00f6re \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131\nisteniyor.<\/p>\n\n\n\n \nGe\u00e7en ay yay\u0131mlanan bir haberde Jeff Bezos’un \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n\ndo\u011fas\u0131 gere\u011fi tembel oldu\u011funa inand\u0131\u011f\u0131 ve onlar\u0131n depolardaki\nt\u00fcm hareketlerini takip etti\u011fi yaz\u0131yordu\n(https:\/\/www.sozcu.com.tr\/2021\/teknoloji\/amazonda-bir-skandal-daha-calisanlar-dogasi-geregi-tembel-6489029\/<\/a>).\nHaber, Amazon’un eski ba\u015fkan yard\u0131mc\u0131lar\u0131ndan David Niekerk’in\na\u00e7\u0131klamalar\u0131na dayan\u0131yordu. Herhalde bu gibi durumlarda i\u00e7eriden\nbirinin (eski su\u00e7 orta\u011f\u0131n\u0131n) yapt\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131klamalar daha etkili\noluyor. \u00c7\u00fcnk\u00fc 2018’in ba\u015f\u0131nda \u00e7\u0131kan haberlerde Amazon’un\n\u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131 bir bileklikle izlemeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve hatta\nbunun i\u00e7in bir patenti oldu\u011fu yay\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131\n(https:\/\/www.nytimes.com\/2018\/02\/01\/technology\/amazon-wristband-tracking-privacy.html<\/a>).\nBir zamanlar Ford’un yapt\u0131\u011f\u0131 \u00f6nc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc \u015fimdi ABD’nin en b\u00fcy\u00fck\nikinci \u00f6zel i\u015fvereni Amazon yap\u0131yor. Bir \u00e7ok \u015firket Amazon’un\nyakla\u015f\u0131m\u0131n\u0131 taklit etmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n \nS\u00f6zc\u00fc’n\u00fcn haberi “D\u00fcnyan\u0131n en b\u00fcy\u00fck e-ticaret\n\u015firketlerinden biri olan Amazon’da yeni bir skandal daha patlak\nverdi” diye ba\u015fl\u0131yordu. Skandal kelimesi “b\u00fcy\u00fck yank\u0131\nuyand\u0131ran, utan\u00e7 verici ya da k\u00fc\u00e7\u00fck d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcc\u00fc olay”\nanlam\u0131na geliyor. Bence de habere konu olan uygulama insanl\u0131k ad\u0131na\nutan\u00e7 verici. Ama kapitalizm tarihi bunun gibi say\u0131s\u0131z uygulama ve\nuygun ko\u015fullar\u0131 bekleyen ars\u0131z fikirlerle dolu.<\/p>\n\n\n\n \n\u00d6rne\u011fin, ilk mekanik bilgisayar\u0131n mucidi olarak bilinen Charles\nBabbage ayn\u0131 zamanda liberal sosyal teoriyle ilgilenen ve eme\u011fin\ndo\u011fas\u0131 hakk\u0131nda yazan biriydi. Adam Smith gibi Babbage da\ni\u015fb\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc fabrika i\u015flerini d\u00fczene sokman\u0131n ve verimlili\u011fi\nart\u0131rman\u0131n bir arac\u0131 olarak g\u00f6r\u00fcyordu. Fabrikalar\u0131 bir\nbilgisayar gibi ele al\u0131yordu. Fabrikalar da belirli g\u00f6revleri\nyerine getiren ve t\u00fcm\u00fc belirli bir i\u015f grubunu \u00fcretmek i\u00e7in\nkoordine edilen birden fazla uzman birim i\u00e7ermekteydi. Babbage,\nbununla da kalm\u0131yor veri tablolar\u0131 olarak g\u00f6rselle\u015ftirilebilen,\nad\u0131msayarlar ve tekrarlayan saatler taraf\u0131ndan izlenebilen m\u00fckemmel\ni\u015f ak\u0131\u015flar\u0131 i\u00e7eren bir sistem hayal ediyordu. Hesaplama, g\u00f6zetim\nve eme\u011fin disiplin alt\u0131na al\u0131nmas\u0131 verimlilik ve kaliteyi\nart\u0131racakt\u0131. Babbage’\u0131n hayali 200 y\u0131l sonra ger\u00e7ek oluyor!<\/p>\n\n\n\n \nCrawford’un (2021) alt\u0131n\u0131 \u00e7izdi\u011fi gibi Babbage’\u0131n Adam Smith’ten\n\u00f6nemli bir fark\u0131 vard\u0131. Smith’e g\u00f6re bir nesnenin ekonomik\nde\u011feri, onu \u00fcretmek i\u00e7in gereken eme\u011fin maliyetiyle\nba\u011flant\u0131l\u0131yd\u0131. Babbage ise de\u011ferin \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n emek\ng\u00fcc\u00fcnden de\u011fil \u00fcretim s\u00fcrecinin tasar\u0131m\u0131na yap\u0131lan yat\u0131r\u0131mdan\nelde edildi\u011fine inan\u0131yordu. Babbage’\u0131n g\u00f6z\u00fcnde makineler\nkusursuzlu\u011fu simgelerken i\u015fg\u00fcc\u00fc hatalar\u0131n ve sorunlar\u0131n\nkayna\u011f\u0131yd\u0131. Bu nedenle eme\u011fin otomasyonla kontrol alt\u0131na\nal\u0131nmas\u0131 gerekiyordu. B\u00f6ylece fabrika sahipleri ve yat\u0131r\u0131mc\u0131lar\ni\u00e7in finansal getiri en \u00fcst d\u00fczeye \u00e7\u0131kar\u0131labilecekti. Amazon\nhaberinde oldu\u011fu gibi bug\u00fcn de YZ’de verimlili\u011fe, maliyet\nd\u00fc\u015f\u00fcrmeye ve daha y\u00fcksek k\u00e2rlara \u00f6ncelik veren bir \u00fcretim\nvizyonu hakim durumda. Uygulamalar\u0131n insani maliyeti veya\n\u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n ya\u015fam\u0131n\u0131n nas\u0131l daha iyi getirilebilece\u011fi pek\nfazla sorgulanm\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n \nBabbage ve Smith, verimlili\u011fi i\u015f b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde, i\u015fi ara\u00e7lar ve\ninsanlar aras\u0131nda da\u011f\u0131tmada ararken Frederick Winslow Taylor,\ndo\u011frudan i\u015f\u00e7ilerin hareketlerine odaklan\u0131yor ve i\u015f\u00e7ilerin her\nhareketlerini elinde saatle en ince ayr\u0131nt\u0131s\u0131na kadar \u00f6l\u00e7meye\n\u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu. Taylor’un ve ba\u015fta Henry Ford olmak \u00fczere\ntakip\u00e7ilerinin y\u00f6netim anlay\u0131\u015f\u0131 g\u00f6zetim, standardizasyon ve\nvas\u0131fs\u0131zla\u015ft\u0131rma \u00fczerine kuruluydu. \u00d6rne\u011fin her istasyonda\nharcanan s\u00fcreyi veya \u00e7evrim s\u00fcresini en aza indirmek Fordist\nfabrika y\u00f6netiminin hedefiydi. M\u00fchendisler, i\u015f g\u00f6revlerini\noptimize ve otomatik hale getirebilmek i\u00e7in her zamankinden daha\nk\u00fc\u00e7\u00fck par\u00e7alara b\u00f6l\u00fcyor ve denet\u00e7iler, ellerinde\nkronometrelerle fabrikadaki i\u015f\u00e7ileri takip ediyor ve geride\nkalanlar\u0131 uyar\u0131yorlard\u0131. \u015eimdi ise ellerinde kronometrelerle\nko\u015fturan denet\u00e7ilere gerek yok. Art\u0131k \u00e7al\u0131\u015fanlar, eri\u015fim\nkartlar\u0131n\u0131 okutarak veya elektronik zaman saatlerine ba\u011fl\u0131\nokuyuculara parmak izlerini basarak vardiyalar\u0131na giriyorlar.\n\u0130\u015f\u00e7iler, bir i\u015fi yapmalar\u0131 i\u00e7in kalan zaman\u0131 g\u00f6steren\nzamanlama cihazlar\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcnde \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar. Beyaz yakal\u0131lar\ns\u00fcrekli olarak v\u00fccut s\u0131cakl\u0131klar\u0131n\u0131, meslekta\u015flar\u0131yla olan\nfiziksel mesafelerini, atanm\u0131\u015f g\u00f6revleri yerine getirmek yerine\nweb sitelerinde harcad\u0131klar\u0131 s\u00fcreyi vb. raporlayan alg\u0131lay\u0131c\u0131larla\nveya ajan yaz\u0131l\u0131mlarla donat\u0131lm\u0131\u015f i\u015f bilgisayarlar\u0131n ba\u015f\u0131nda\noturuyorlar. Uzaktan \u00e7al\u0131\u015fma, bir \u00e7ok \u00e7al\u0131\u015fan i\u015fin daha s\u0131k\u0131\nve g\u00f6zetlenen \u00e7al\u0131\u015fma ko\u015fullar\u0131 getirecek.<\/p>\n\n\n\n \nVeri, yapay \u00f6\u011frenme algoritmalar\u0131n\u0131n daha isabetli kestirimlerde\nbulunabilmesi i\u00e7in gerekli ve bir\u00e7ok uygulama do\u011frudan veri\ntoplamak i\u00e7in geli\u015ftiriliyor. Ba\u015fta Facebook olmak \u00fczere bili\u015fim\n\u015firketleri, art\u0131k mahremiyetin anlams\u0131zla\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia ediyor\nve buna inanmam\u0131z\u0131 istiyorlar. \u0130nsanlar\u0131n mahremiyet hakk\u0131ndaki\nd\u00fc\u015f\u00fcnceleri elbette zaman i\u00e7inde de\u011fi\u015fiyor. Ama WhatsApp’\u0131n\npolitika de\u011fi\u015fikli\u011fine kar\u015f\u0131 geli\u015fen tepkiler mahremiyetin\ninsanlar i\u00e7in h\u00e2l\u00e2\n\u00f6nemli bir de\u011fer oldu\u011funu da g\u00f6steriyor. As\u0131l de\u011fi\u015fim veri\ntoplama pratiklerinde ya\u015fan\u0131yor. Crawford’un (2021) belirtti\u011fi\ngibi 2000’li y\u0131llar\u0131n ba\u015f\u0131ndan itibaren onaya dayal\u0131 veri\ntoplama yakla\u015f\u0131m\u0131 terk ediliyor.<\/p>\n\n\n\n \nArt\u0131k veri toplayanlar, internetteki her veriyi al\u0131p\nkullanabileceklerini varsay\u0131yorlar. \u00d6rne\u011fin Microsoft’un MS-Celeb\nadl\u0131 veri k\u00fcmesi internetten toplanan g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerle olu\u015fturuldu\nve y\u00fcz tan\u0131ma teknolojilerinin geli\u015ftirilmesinde kullan\u0131ld\u0131.\nVeri k\u00fcmesinden 100 binden fazla \u00fcnl\u00fcye ait 10 milyon g\u00f6r\u00fcnt\u00fc\nyer al\u0131yordu. \u0130\u015fin ironik yan\u0131, veri k\u00fcmesinin i\u00e7inde teknoloji\nsekt\u00f6r\u00fcn\u00fcn pervas\u0131zl\u0131\u011f\u0131na y\u00f6nelttikleri ele\u015ftirilerle\ntan\u0131nan Evgeny Morozov, Shoshana Zuboff, Laura Poitras ve Jillian\nYork gibi \u00fcnl\u00fclerin foto\u011fraflar\u0131 da vard\u0131.<\/p>\n\n\n\n \n\u00dcniversitelerdeki baz\u0131 ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar internetteki i\u00e7erikle de\nyetinmediler ve ki\u015filerin onay\u0131n\u0131 almadan veri toplama i\u015fini daha\nileri g\u00f6t\u00fcrd\u00fcler. Colorado \u00dcniversitesi’nden bir profes\u00f6r,\nkamp\u00fcs\u00fcn ana ge\u00e7itlerinden birine kamera yerle\u015ftirerek 1700\n\u00f6\u011frencinin y\u00fcz\u00fcne ait g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleri kendi y\u00fcz tan\u0131ma sistemini\ne\u011fitmek i\u00e7in kulland\u0131. Duke \u00dcniversitesi de benzer bir proje i\u00e7in\n2000’den fazla \u00f6\u011frencinin g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerini kaydederek internette\nyay\u0131mlad\u0131. Daha sonra \u00c7in h\u00fck\u00fcmetinin bu g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerinden\netnik az\u0131nl\u0131klar\u0131n g\u00f6zetimi i\u00e7in kullan\u0131lan sistemlerini\ne\u011fitmek i\u00e7in yararland\u0131\u011f\u0131 ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Stanford\n\u00dcniversitesi’ndeki ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, San Fransisco’da, pop\u00fcler bir\nkafede oturan insanlara ait 12000’den fazla g\u00f6r\u00fcnt\u00fcy\u00fc, yine\nki\u015filerden onay almadan yapay \u00f6\u011frenme sistemlerinde kulland\u0131lar.<\/p>\n\n\n\n \n2013’te New York City Taksi ve Limuzin Kurulu, 173 milyon bireysel\ntaksi yolculu\u011funa ili\u015fkin bir veri k\u00fcmesi yay\u0131mlad\u0131. Veri\nk\u00fcmesi, yolcu alma ve b\u0131rakma zamanlar\u0131n\u0131 ve yerlerini, \u00fccretleri\nve bah\u015fi\u015f miktarlar\u0131n\u0131 i\u00e7eriyordu. Taksilerin plakalar\u0131\nanonimle\u015ftirilmi\u015f olmas\u0131 sunulandan daha fazla bilgiye\neri\u015filmesini engelleyemedi. Kamuya a\u00e7\u0131k veri kaynaklar\u0131ndan\nyararlanarak yolcular\u0131n kimlikleri ve daha sonra nereye gittikleri\nhakk\u0131nda da \u00e7\u0131kar\u0131mlar yap\u0131ld\u0131. Taksilerin durma zamanlar\u0131 ve\nnamaz vakitleri e\u015fle\u015ftirilerek dindar m\u00fcsl\u00fcman taksiciler tespit\nedilebildi.<\/p>\n\n\n\n \nCrawford’un (2021) belirtti\u011fi gibi YZ alan\u0131ndaki \u015firketlerin ve\nara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n, faaliyetlerinin i\u00e7erdi\u011fi etik, politik ve\nepistemolojik sorunlara ve potansiyel zararlar\u0131na ra\u011fmen tekrar\ntekrar insanlar\u0131n verilerini onay almadan kullanmaya \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131\n\u00f6zellikle \u00fczerinde durulmas\u0131 gereken bir konu. Bir\u00e7ok\nara\u015ft\u0131rmac\u0131, veriyi elde edilecek ve de\u011ferli k\u0131l\u0131nacak bir \u015fey\nolarak alg\u0131l\u0131yordu. Veri; t\u00fcketilecek bir kaynak, kontrol edilecek\nbir ak\u0131\u015f, kullan\u0131lmas\u0131 gereken bir yat\u0131r\u0131md\u0131.<\/p>\n\n\n\n \n\u015eirketlerin ve ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n veriye bak\u0131\u015f\u0131 bana 17.\ny\u00fczy\u0131ldaki \u00e7itleme hareketlerini ve John Locke’un bunun hakk\u0131nda\ns\u00f6ylediklerini an\u0131msat\u0131yor. Locke’a g\u00f6re daha iyi hale\ngetirilmemi\u015f toprak israft\u0131 ve her kim ki onu ortak m\u00fclkiyetten\nal\u0131p kendi \u00f6zel m\u00fclkiyeti yaparsa insanl\u0131\u011fa bir katk\u0131 da\nbulunmu\u015f oluyordu. Bir di\u011fer deyi\u015fle, ba\u015fkalar\u0131n\u0131 topraktan\nmahrum b\u0131rakmak, onlardan bir \u015fey almak de\u011fil aksine insanl\u0131\u011fa\nbir \u015fey vermekti. \u015eimdi veriye kar\u015f\u0131 da benzer bir yakla\u015f\u0131m\nvar; ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar veriden bir de\u011fer elde ettikleri i\u00e7in\neylemlerini hakl\u0131 g\u00f6rebiliyorlar.<\/p>\n\n\n\n \nYukar\u0131daki \u00fcniversite \u00f6rneklerinde oldu\u011fu gibi yapay \u00f6\u011frenme\nara\u015ft\u0131rmalar\u0131nda etik de\u011ferlendirme s\u00fcre\u00e7leri, sa\u011fl\u0131k ve\ne\u011fitim gibi ya\u015fam\u0131n hassas alanlar\u0131na dokunmalar\u0131na ra\u011fmen\nolduk\u00e7a zay\u0131ft\u0131. Crawford’e (2021) g\u00f6re bu zay\u0131fl\u0131\u011f\u0131n temel\nnedenlerinden biri yapay \u00f6\u011frenme ve veri bilimi \u00f6ncesinde\nuygulamal\u0131 matematik, istatistik ve bilgisayar bilimi alanlar\u0131n\u0131n\ninsan denekler \u00fczerinde ara\u015ft\u0131rma yapan disiplinler olarak\ng\u00f6r\u00fclmemesiydi. Ayr\u0131ca b\u00fcy\u00fck veri \u00f6ncesinde, veri hareketsizdi\nve verinin di\u011fer veri k\u00fcmeleriyle ba\u011flant\u0131 kurma ihtimali\nzay\u0131ft\u0131. Bu nedenle veri ve ondan elde edilebilecek bilgilerin\ninsanlara zarar verebilece\u011fi pek dikkate al\u0131nm\u0131yordu. Fakat YZ,\nlaboratuvarlardan \u00e7\u0131k\u0131p su\u00e7lular\u0131n \u00f6nceden tahmini, sosyal\nyard\u0131m alabilecekleri belirleme gibi alanlarda kullan\u0131lmaya\nba\u015flay\u0131nca i\u015fler kar\u0131\u015ft\u0131 ve ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar haz\u0131rl\u0131ks\u0131z\n(ve belki de habersiz) olduklar\u0131 etik sorunlarla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya\nkald\u0131lar. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, faaliyetlerinin etik sorumluluklar\u0131n\u0131\nalmada isteksiz ve yetersizdi. Yapt\u0131klar\u0131 i\u015fin sonu\u00e7lar\u0131\nhakk\u0131nda yeterince d\u00fc\u015f\u00fcnmemi\u015flerdi.<\/p>\n\n\n\n \nS\u0131n\u0131fland\u0131rma, YZ’nin temel uygulamalar\u0131ndan biridir. Ancak YZ\nsistemleri zaman zaman \u0131rk, s\u0131n\u0131f, cinsiyet, engellilik veya ya\u015f\nkategorilerinde ayr\u0131mc\u0131 sonu\u00e7lar \u00fcretebiliyor. Bu sorunlar\nkamuoyu taraf\u0131ndan fark edildi\u011finde \u015firketler sistemlerinin daha\nadil g\u00f6r\u00fcnmesini sa\u011flamak i\u00e7in algoritmalar\u0131n\u0131 g\u00f6zden\nge\u00e7iriyor veya verilerini \u00e7e\u015fitlendiriyorlar. \n<\/p>\n\n\n\n \nYZ sistemleri, g\u00fcndelik hayat\u0131n bir par\u00e7as\u0131 haline geldik\u00e7e\ntoplumsal ili\u015fkilerin \u015fekillendirilmesinde daha etkin bir rol\noynuyorlar. Fakat g\u00f6r\u00fcnt\u00fc tan\u0131ma ara\u00e7lar\u0131 siyah y\u00fczleri yanl\u0131\u015f\nkategorilere ay\u0131rabiliyor, sohbet robotlar\u0131 \u0131rk\u00e7\u0131 ve kad\u0131n\nd\u00fc\u015fman\u0131 bir dil edinebiliyor, ses tan\u0131ma yaz\u0131l\u0131m\u0131 kad\u0131n\nseslerini tan\u0131yamayabiliyor ve sosyal medya platformlar\u0131 kad\u0131nlara\ng\u00f6re erkeklere daha y\u00fcksek \u00fccretli i\u015f ilanlar\u0131 g\u00f6sterebiliyor.\nCrawford (2021), s\u0131n\u0131fland\u0131rmayla ilgili sorunlar\u0131n s\u00fcrekli\nteknik yamalarla a\u015f\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmas\u0131n\u0131 ve baz\u0131 temel\nsorular\u0131n atlanmas\u0131n\u0131 ele\u015ftiriyor: Yapay \u00f6\u011frenmede\ns\u0131n\u0131fland\u0131rma nas\u0131l \u00e7al\u0131\u015f\u0131r? S\u0131n\u0131fland\u0131rmada s\u00f6z konusu\nolan nedir? S\u0131n\u0131fland\u0131rmalar, s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131lm\u0131\u015flarla hangi\nyollarla etkile\u015fime girer? Bu s\u0131n\u0131fland\u0131rmalar\u0131n\u0131n alt\u0131nda\nyatan ve bu s\u0131n\u0131fland\u0131rmalar taraf\u0131ndan desteklenen konu\u015fulmayan\nsosyal ve politik teoriler nelerdir? \n<\/p>\n\n\n\n \nCrawford (2021), yapay \u00f6\u011frenme sistemlerini e\u011fitmek i\u00e7in\nkullan\u0131lan veri k\u00fcmelerinin teknik olarak yanl\u0131 (biased) olsun\nveya olmas\u0131n mutlaka bir d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc i\u00e7erdi\u011fi savunuyor.\nVeri k\u00fcmeleri yarat\u0131l\u0131rken neredeyse sonsuz derecede karma\u015f\u0131k ve\n\u00e7e\u015fitli bir d\u00fcnya, bireysel veri noktalar\u0131n\u0131n ayr\u0131\ns\u0131n\u0131fland\u0131rmalar\u0131ndan olu\u015fan taksonomilere sabitleniyor. Ancak\nbu s\u00fcre\u00e7 (ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar bunun bilincinde olsun ya da olmas\u0131n)\ndo\u011fas\u0131 gere\u011fi politik, k\u00fclt\u00fcrel ve sosyal se\u00e7imler\ngerektiriyor.<\/p>\n\n\n\n \nS\u0131n\u0131fland\u0131rmada bilgisayarlar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 nesnellik g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc\nvermesine kar\u015f\u0131n s\u00fcrecinde temelinde insanlar var. \u00d6rne\u011fin,\ng\u00f6rsel nesne tan\u0131ma yaz\u0131l\u0131m ara\u015ft\u0131rmalar\u0131nda kullan\u0131lmak\n\u00fczere tasarlanm\u0131\u015f b\u00fcy\u00fck bir g\u00f6rsel veritaban\u0131 olan ImageNet’te\n\u00e7e\u015fitli kategorilerde y\u00fczlerce g\u00f6rsel yer al\u0131yor. Kalem, elma,\nportakal vb gibi g\u00f6rseller sorun i\u00e7ermeyebilir. Ama s\u0131ra insana\ngelince i\u015fler zorla\u015f\u0131yor. ImageNet, insanlara ait g\u00f6rselleri\nGoogle gibi arama motorlar\u0131nda yapt\u0131\u011f\u0131 aramalardan elde ediyor.\n\u0130nternetta payla\u015f\u0131lan \u00f6z\u00e7ekimler ve tatil fotolar\u0131 da \u00f6nemli\nbir kaynak. \u0130nsanlar\u0131n r\u0131zalar\u0131 olmadan toplanan bu g\u00f6rseller,\nAmazon’un Mechanical Turk platformunda \u00e7al\u0131\u015fan ve par\u00e7a ba\u015f\u0131\n\u00fccret alan i\u015f\u00e7iler taraf\u0131ndan, WordNet ve Wikipedia’dan sa\u011flanan\nkategoriler do\u011frultusunda etiketleniyor. Fakat s\u00fcre\u00e7 ne kadar\nnesnel? Arama motorlar\u0131n\u0131n sonu\u00e7lar\u0131 getirmesindeki yanl\u0131l\u0131klar,\ndaha fazla para kazanmak i\u00e7in en k\u0131sa s\u00fcrede olabildi\u011fince\ng\u00f6rseli etiketlemek zorunda olan Mechanical Turk \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131,\n\u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n yararland\u0131\u011f\u0131 WordNet ve Wikipedia kategorileri\nsaf matemati\u011fin nesnelli\u011fini bozuyorlar. B\u00f6ylece plaj havlusu\n\u00fczerine uzanm\u0131\u015f bir kad\u0131n\u0131n “kleptomanyak”, spor\nformas\u0131 giymi\u015f bir gencin “ezik”, Sigourney Weaver adl\u0131\nartistin “hermafrodit” olarak etiketlendi\u011fi etiketler\nortaya \u00e7\u0131k\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n \nVeri k\u00fcmelerinin karma\u015f\u0131k sosyal, k\u00fclt\u00fcrel, politik ve tarihsel\nili\u015fkileri \u00f6l\u00e7\u00fclebilir varl\u0131klara indirgeyerek olu\u015fturdu\u011fu\n\u015femalar, ba\u015fta insanlar\u0131n \u0131rk ve cinsiyete g\u00f6re\ns\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 sistemlerde olmak \u00fczere, bir\u00e7ok soruna\nneden olabiliyor. \u00d6zellikle \u0131rk ve cinsiyetin otomatik olarak\nalg\u0131lanabilece\u011fi fikri varsay\u0131lan bir ger\u00e7ek olarak kabul\nediliyor ve teknik disiplinler taraf\u0131ndan pek sorgulanm\u0131yor.\n\u00d6rne\u011fin Tennessee \u00dcniversitesi’ndeki bir grup taraf\u0131ndan \u00fcretilen\nUTKFace veri k\u00fcmesi yirmi binden fazla g\u00f6rseli ya\u015f, cinsiyet ve\n\u0131rka g\u00f6re etiketlemi\u015f. UTKFace’i \u00fcretenler i\u00e7eri\u011fin otomatik\ny\u00fcz alg\u0131lama, ya\u015f tahmini ve ya\u015f ilerlemesi gibi \u00e7al\u0131\u015fmalarda\nkullan\u0131labilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015fler. Ya\u015f, 0’dan 116’ya kadar\nolabiliyor. Cinsiyet ya erkek ya da kad\u0131n olmal\u0131. Irklar ise beyaz,\nsiyah, Asyal\u0131, yerli ve di\u011ferleri olarak be\u015f gruba indirgenmi\u015f.\nFakat \u0131rk ve cinsiyet, kolayca birka\u00e7 kategoriye indirgenemeyecek\ntart\u0131\u015fmal\u0131 konular. \u00d6rne\u011fin 1950’lerde de G\u00fcney Afrika’daki\n\u0131rk\u00e7\u0131 y\u00f6netim de insanlar\u0131 Avrupal\u0131lar, Asyal\u0131lar, kar\u0131\u015f\u0131k\n\u0131rk veya renkli ki\u015filer ve Bantu \u0131rk\u0131n\u0131n “yerlileri”\nveya safkan bireyleri olarak s\u0131n\u0131fland\u0131rd\u0131 ve bu s\u0131n\u0131fland\u0131rma\ndo\u011frultusunda \u00e7e\u015fitli politikalar (\u00f6rne\u011fin, insanlar\u0131n\nhareketleri s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, topraklar\u0131na el konulmu\u015f)\nuygulad\u0131. Bu s\u0131n\u0131fland\u0131rmalar i\u00e7in kullan\u0131lan merkezi\nveritaban\u0131, IBM taraf\u0131ndan tasarland\u0131 ve s\u00fcrd\u00fcr\u00fcld\u00fc, ancak\nfirma genellikle sistemi yeniden d\u00fczenlemek ve insanlar\u0131 yeniden\ns\u0131n\u0131fland\u0131rmak zorunda kald\u0131, \u00e7\u00fcnk\u00fc pratikte tekil saf \u0131rk\nkategorileri yoktu. \n<\/p>\n\n\n\n \nCrawford’un (2021) Luke Stark’tan aktard\u0131\u011f\u0131 gibi g\u00fcn\u00fcm\u00fczde de\nmevcut \u0131rk kategorilerini somutla\u015ft\u0131ran veya \u00e7e\u015fitli\ns\u0131n\u0131fland\u0131rma mant\u0131klar\u0131yla yenilerini \u00fcreten y\u00fcz tan\u0131ma\nsistemleri var olan e\u015fitsizlikleri yeniden \u00fcretiyor ve\nderinle\u015ftiriyor. \u00c7e\u015fitli yamalarla sistemleri d\u00fczeltmeye \u00e7al\u0131\u015fmak\nyerine ak\u0131ldan \u00e7\u0131kar\u0131lmamas\u0131 gereken (bir \u00e7ok YZ sisteminin\nyapmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131n aksine) en \u00f6nemli \u015fey adaletin asla\nkodlanabilen veya hesaplanabilen bir \u015fey olmayaca\u011f\u0131n\u0131\nkabullenmek. Bunun i\u00e7in de istatistiksel hesaplamalar ve\nmatematiksel modellerin \u00f6tesine ge\u00e7ilmeli. YZ’nin nerede\nkullan\u0131labilece\u011fine ve kullan\u0131lamayaca\u011f\u0131na karar verebilmek i\u00e7in\nYZ sistemlerinin verilerle, \u00e7al\u0131\u015fanlarla, \u00e7evreyle ve\nkullan\u0131m\u0131ndan ya\u015famlar\u0131 etkilenecek bireylerle nas\u0131l etkile\u015fime\ngirdi\u011finin tart\u0131\u015f\u0131lmas\u0131 gerekiyor.<\/p>\n\n\n\n \nAma daha da \u00f6nemlisi Crawford’un (2021) alt\u0131n\u0131 \u00e7izdi\u011fi gibi\n\u0131rk\u00e7\u0131l\u0131ktan e\u015f cinselli\u011fin patolojikle\u015ftirilmesine kadar\ninsanlar\u0131n kategorize edilmesinin en zararl\u0131 bi\u00e7imleri, bilimsel\nara\u015ft\u0131rma ve etik ele\u015ftirileriyle kolayca yok olmuyor. Kararl\u0131\nsiyasi \u00f6rg\u00fctlenmeler, s\u00fcrekli protestolar ve kamu kampanyalar\u0131\nolmadan bilim ve ara\u015ft\u0131rma eti\u011fi \u00e7er\u00e7evesinde y\u00fcr\u00fct\u00fclen\ntart\u0131\u015fmalar yetersiz kal\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n \n\u00d6nceki b\u00f6l\u00fcmlerde insanlar\u0131n ki\u015fisel verilerini toplamada onaya\ndayal\u0131 yakla\u015f\u0131mlar\u0131n terk edildi\u011fini belirtmi\u015ftim. YZ temelli\nduygulan\u0131m tan\u0131ma ise bunu bir ad\u0131m \u00f6tesine ta\u015f\u0131yor ve\ninsanlar\u0131n vermedi\u011fi veya vermek istemedi\u011fi bilgilere eri\u015fmeye\n\u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Y\u00fcz tan\u0131ma belirli bir bireyi tan\u0131mlamaya\n\u00e7al\u0131\u015f\u0131rken, duygulan\u0131m ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 herhangi bir y\u00fczdeki\nduygular\u0131 alg\u0131lamay\u0131 ve s\u0131n\u0131fland\u0131rmay\u0131 ama\u00e7l\u0131yor.\nInstgram’daki \u00f6z\u00e7ekimler, Flicker’daki foto\u011fraflar, Tiktok\nvideolar\u0131 vs sayesinde \u015firketlerin elinde bir hayli geni\u015f veri\nk\u00fcmeleri var. \n<\/p>\n\n\n\n \nDuygulan\u0131m tan\u0131ma sistemleri her zaman iddia ettikleri kadar\nba\u015far\u0131l\u0131 olmasalar da kullan\u0131l\u0131yorlar. Londra’da Human adl\u0131 bir\nstartup, i\u015fe ba\u015fvuran adaylar\u0131n video g\u00f6r\u00fc\u015fmelerini analiz\nederken duygulan\u0131m tan\u0131madan yararlan\u0131yor ve \u015firket, adaylar\u0131n\nduygusal \u00f6zellikleri ve ki\u015filik \u00f6zellikleri hakk\u0131nda \u00e7\u0131kar\u0131mlarda\nbulunuyor. Ki\u015filerin i\u015fe kar\u015f\u0131 tutkular\u0131, d\u00fcr\u00fcstl\u00fckleri vb\nderecelendiriliyor. Bir di\u011fer YZ \u015firketi HireVue da Goldman Sachs,\nIntel ve Unilever gibi \u015firketler i\u00e7in yapay \u00f6\u011frenme yard\u0131m\u0131yla\nbir aday\u0131n i\u015fe uygunlu\u011funu de\u011ferlendiriyor. Bu de\u011ferlendirmeyi\nyaparken, y\u00fczdeki mikro ifadeler, ses tonu gibi parametrelerden\nyararlan\u0131yor ve \u015firketlerin en iyi \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n\u0131n\n\u00f6zellikleriyle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmalar yap\u0131yor. \n<\/p>\n\n\n\n \nDuygulan\u0131m tan\u0131ma \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fan en iddial\u0131 \u015firketlerden\nbiri olan Affectiva, 87 \u00fclkeden on milyondan fazla insan ifadesi\ni\u00e7eren b\u00fcy\u00fck bir veritaban\u0131na sahip. \u015eirket, derin \u00f6\u011frenme\nteknikleri ile dikkati da\u011f\u0131lm\u0131\u015f s\u00fcr\u00fcc\u00fcleri tespit etmeden\nt\u00fcketicilerin reklamlara tepkisini \u00f6l\u00e7meye kadar \u00e7e\u015fitli\nprojeler y\u00fcr\u00fct\u00fcyor. Bir \u00e7ok \u015firket, Affectiva taraf\u0131ndan\ngeli\u015ftirilen teknolojiyi i\u015fe ba\u015fvuran adaylar\u0131 de\u011ferlendiren ve\n\u00f6\u011frencilerin derse kat\u0131l\u0131m\u0131n\u0131 analiz eden uygulamalar\ngeli\u015ftirmek i\u00e7in lisansl\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n \nApple, Amazon ve Microsoft da duygulan\u0131m tan\u0131ma \u00fczerine\n\u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar. Apple, 2016’da y\u00fcz ifadelerinden duygular\u0131 tespit\netmeye \u00e7al\u0131\u015fan Emotient’i sat\u0131n ald\u0131. Microsoft Face API’si ile\n\u00f6fke, k\u00fc\u00e7\u00fcmseme, i\u011frenme, korku, mutluluk, tarafs\u0131zl\u0131k, \u00fcz\u00fcnt\u00fc\nve \u015fa\u015fk\u0131nl\u0131k gibi duygular\u0131 tespit edebildi\u011fini iddia ediyor.\nAmazon’un Rekognition adl\u0131 arac\u0131 da benzer iddialara sahip. \n<\/p>\n\n\n\n \nDuygulan\u0131m tan\u0131ma teknolojilerinin iddialar\u0131nda ne kadar ba\u015far\u0131l\u0131\nolduklar\u0131 bir yana \u015fimdiden politik ama\u00e7lar i\u00e7in\nkullan\u0131ld\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz. \u00d6rne\u011fin muhafazakar bir blog,\nABD Kongre \u00fcyesi Ilhan Abdullahi Omar’\u0131 Rekognition, XRVision\nSentinel AI ve IBM Watson ile analiz ederek Omar’\u0131n patolojik bir\nyalanc\u0131 ve bir ulusal g\u00fcvenlik tehdidi oldu\u011funu iddia edebiliyor.\nFakat bu yaz\u0131l\u0131mlara ne kadar g\u00fcvenebiliriz? Crawford’un (2021)\nMaryland \u00dcniversitesi’ndeki bir \u00e7al\u0131\u015fmadan aktard\u0131\u011f\u0131 gibi baz\u0131\ny\u00fcz tan\u0131ma yaz\u0131l\u0131mlar\u0131, siyah y\u00fczleri beyaz y\u00fczlere g\u00f6re daha\nolumsuz duygulara sahip olarak yorumluyor. \u00c7\u00fcnk\u00fc duygular\u0131m\u0131z\nkarma\u015f\u0131k; ailelerimiz, arkada\u015flar\u0131m\u0131z, k\u00fclt\u00fcrlerimiz\nge\u00e7mi\u015flerimiz gibi \u00e7e\u015fitli ba\u011flamlarla ili\u015fkili olarak\ngeli\u015fiyor ve de\u011fi\u015fiyor. \u015eirketlerin y\u00fcz hareketlerini analiz\nederek insanlar\u0131n i\u00e7 durumlar\u0131n\u0131 basit\u00e7e okuyabileceklerinde\n\u0131srarc\u0131 olmalar\u0131 ve bunun yayg\u0131nla\u015fmas\u0131 olduk\u00e7a riskli. Bir\naday, sadece y\u00fcz ifadesi i\u015fverenin beklentisini kar\u015f\u0131lamad\u0131\u011f\u0131\ni\u00e7in i\u015fe kabul edilmeyebilir; \u00f6\u011frenci, y\u00fcz\u00fcndeki ifadeden derse\nilgisiz oldu\u011fu \u00e7\u0131kar\u0131larak k\u00f6t\u00fc not alabilir; marketteki bir\nm\u00fc\u015fteri, y\u00fcz ifadesi nedeniyle h\u0131rs\u0131zl\u0131kla su\u00e7lanabilir. \n<\/p>\n\n\n\n \nFazlas\u0131yla karma\u015f\u0131k olan \u015feyler, hesaplanabilmeleri i\u00e7in a\u015f\u0131r\u0131\nbasitle\u015ftirilip piyasaya haz\u0131r hale getirilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131ld\u0131k\u00e7a\nbu tip sorunlar ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz oluyor.<\/p>\n\n\n\n \nSnowden’\u0131n if\u015falar\u0131 YZ d\u00fcnyas\u0131n\u0131n sadece \u015firketlerin\nyapt\u0131klar\u0131yla s\u0131n\u0131rl\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ayn\u0131 zamanda gizlilikle\ny\u00fcr\u00fct\u00fclen paralel bir YZ sekt\u00f6r\u00fc oldu\u011funu da g\u00f6sterdi.\nCrawford (2021), Snowden’\u0131n if\u015falar\u0131n\u0131n 2013 y\u0131l\u0131nda\nyay\u0131mlanm\u0131\u015f olmas\u0131na kar\u015f\u0131n g\u00fcn\u00fcm\u00fcz YZ pazarlama\nbro\u015f\u00fcrlerini and\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 yaz\u0131yor. \n<\/p>\n\n\n\n \nEn ba\u015f\u0131ndan beri ABD’de ordunun \u00f6ncelikleri olan komuta ve\nkontrol, yapay zekan\u0131n \u015fekillenmesinde etkili oldu. Askeri\nara\u015ft\u0131rmalar\u0131n \u00e7\u0131kt\u0131lar\u0131 bilgisayarla g\u00f6rme, otomatik \u00e7eviri\nve otonom ara\u00e7lar gibi alanlar\u0131n \u00f6n\u00fcn\u00fc a\u00e7t\u0131. Daha sonra, yapay\n\u00f6\u011frenme ve b\u00fcy\u00fck veri ile beraber g\u00f6zetim faaliyetleri de artt\u0131.\nYZ teknolojilerinin askeri ama\u00e7lar i\u00e7in kullan\u0131lmas\u0131, \u015firketlerin\nbazen a\u00e7\u0131k\u00e7a bazen de gizli bi\u00e7imde devletlerle i\u015fbirli\u011fi\nyapmas\u0131 YZ’den \u00f6nceki teknolojilerde de s\u0131k rastlanan durumdu.\nFakat 2018 y\u0131l\u0131nda Google \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n\u0131n Google’\u0131n Project\nMaven’deki rol\u00fcn\u00fcn fark\u0131na varmas\u0131ndan sonraki geli\u015fmelerin\n\u00f6nemli oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. 3100’den fazla Google \u00e7al\u0131\u015fan\u0131\nyazd\u0131klar\u0131 protesto mektubunda sava\u015f i\u015finde olmamalar\u0131\ngerekti\u011fini belirttiler ve ABD Savunma Bakanl\u0131\u011f\u0131 ile olan\ni\u015fbirli\u011finin sonland\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 talep ettiler. Giderek artan\nbask\u0131lar nedeniyle Google resmi olarak projeden \u00e7ekildi. Daha sonra\nihaleyi Amazon’u alt eden Microsoft ald\u0131. K\u0131sa bir s\u00fcre sonra YZ\nilkelerini yay\u0131mlayan Google, “temel amac\u0131 veya uygulamas\u0131\ninsanlar\u0131n yaralanmas\u0131na neden olan veya do\u011frudan bu yaralanmay\u0131\nkolayla\u015ft\u0131ran silahlar veya di\u011fer teknolojiler” ve\n“uluslararas\u0131 kabul g\u00f6rm\u00fc\u015f normlar\u0131 ihlal eden g\u00f6zetim\ni\u00e7in bilgi toplayan veya kullanan teknolojiler” \u00fczerine\n\u00e7al\u0131\u015fmayaca\u011f\u0131n\u0131 duyurdu. Google’\u0131n a\u00e7\u0131klamas\u0131 \u00f6nemliydi\nama \u015firketlerin bu tip metinlerinde s\u0131k\u00e7a rastland\u0131\u011f\u0131 gibi etik\nk\u0131s\u0131tlaman\u0131n uygulanabilirli\u011fi ve parametreleri hakk\u0131nda\nbelirsizlikler vard\u0131. \n<\/p>\n\n\n\n \nFakat devletlerin YZ ile ili\u015fkisini tart\u0131\u015f\u0131rken sadece askeri\nkullan\u0131mlarla s\u0131n\u0131rl\u0131 kalmamak gerekiyor. \u00c7\u00fcnk\u00fc bir zamanlar\nordu ve istihbarat servislerinin kulland\u0131\u011f\u0131 teknolojiler \u015fimdi\nbelediye y\u00f6netimleri, h\u00fck\u00fcmet ve kolluk kuvvetleri taraf\u0131ndan\nkullan\u0131l\u0131yor. Ticari g\u00f6zetim sekt\u00f6r\u00fc, g\u00f6zetim ara\u00e7lar\u0131 ve\nplatformlar\u0131n\u0131 kolluk kuvvetlerine ve kamu kurumlar\u0131na pazarl\u0131yor.\nBir zamanlar sava\u015f b\u00f6lgeleri ve casusluk i\u00e7in ayr\u0131lan\nteknolojiler, art\u0131k yerel y\u00f6netim d\u00fczeyinde kullan\u0131l\u0131yorlar.\nDevletin geleneksel g\u00f6rev ve sorumluluklar\u0131, teknoloji\n\u015firketlerinin platformlar\u0131na devrediliyor. \n<\/p>\n\n\n\n \n\u00d6rne\u011fin, daha \u00f6nce Gateway adl\u0131 bir bilgisayar \u015firketinin\ny\u00f6netim kurulu ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 yapm\u0131\u015f olan Michigan valisi Rick\nSnyder, yoksullar\u0131n ald\u0131\u011f\u0131 sosyal yard\u0131mlar\u0131 zay\u0131flatmak\namac\u0131yla algoritmik olarak y\u00f6nlendirilen iki kemer s\u0131kma program\u0131\nuygulamaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f. \u0130lki olduk\u00e7a basitmi\u015f. Kovu\u015fturmadan,\nhapis cezas\u0131ndan veya hapisten ka\u00e7anlar\u0131n g\u0131da yard\u0131mlar\u0131n\u0131\nkeserek tasarruf etmek istemi\u015fler. Ama 2012 ve 2015 aras\u0131nda\nuygulanan sistem, on dokuz binden fazla Michigan sakinini yanl\u0131\u015f\nbir \u015fekilde s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f ve g\u0131da yard\u0131m\u0131ndan mahrum\nkalm\u0131\u015f. \u0130kincisinde ise i\u015fsizlik sigortas\u0131ndaki\ndoland\u0131r\u0131c\u0131l\u0131klar\u0131 engellemeyi hedeflemi\u015fler. Tasarlanan\nsistem, ki\u015filerin kay\u0131tlar\u0131ndaki herhangi bir ayk\u0131r\u0131l\u0131k veya\ntutars\u0131zl\u0131\u011f\u0131 yasad\u0131\u015f\u0131 davran\u0131\u015f\u0131n kan\u0131t\u0131 olarak\ng\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcnden 40 binden fazla Michigan sakini hatal\u0131 bir \u015fekilde\ndoland\u0131r\u0131c\u0131l\u0131kla su\u00e7lanm\u0131\u015f. \u0130nsanlar\u0131n vergi iadelerine el\nkonulmu\u015f, maa\u015flar\u0131na haciz getirilmi\u015f ve bor\u00e7lu olduklar\u0131\nmiktar\u0131n d\u00f6rt kat\u0131 para cezas\u0131 alm\u0131\u015flar. Her iki sistem de mali\na\u00e7\u0131dan tam bir fiyasko olmu\u015f. Michigan, tasarruf etti\u011finden \u00e7ok\ndaha fazlas\u0131n\u0131 harcamak zorunda kalm\u0131\u015f. Ma\u011fdurlar, sistemler\nnedeniyle y\u00f6netim hakk\u0131nda dava a\u00e7m\u0131\u015flar. Ama binlerce ki\u015fi\nma\u011fdur olduktan ve baz\u0131lar\u0131 iflas ettikten sonra…<\/p>\n\n\n\n \nKamu kurumlar\u0131, kaynaklar\u0131 daha iyi da\u011f\u0131taca\u011f\u0131n\u0131 veya\nsu\u00e7lular\u0131 daha do\u011fru bir \u015fekilde tespit edece\u011fini iddia eden\nyaz\u0131l\u0131mlar\u0131 sat\u0131n almaya devam ediyorlar. YZ sistemleri, devletin\ng\u00f6rev ve sorumluluklar\u0131n\u0131 yeniden tan\u0131ml\u0131yor. Kurumlar, kontrol\nedemedikleri ve hatta tam olarak anlayamad\u0131klar\u0131 sistemler i\u00e7in\nteknoloji \u015firketleriyle anla\u015fmalar yap\u0131yor. Teknoloji \u015firketleri,\nyerine getirmeye uygun olmad\u0131klar\u0131 ve gelecekte bir noktada sorumlu\ntutulabilecekleri devlet ve devlet d\u0131\u015f\u0131 i\u015flevleri \u00fcstleniyorlar.\nFakat h\u00e2l\u00e2\nkullan\u0131lan sistemlerin neden olabilece\u011fi zararlar\u0131n sorumlulu\u011fu\nkimde olaca\u011f\u0131 belirsiz. Kamu kurumlar\u0131, son zamanlarda\n“anlamad\u0131\u011f\u0131m\u0131z bir \u015feyden sorumlu olamay\u0131z.” diyerek\nsorumluluk almaktan ka\u00e7\u0131n\u0131yor. Ma\u011fdur olanlar ise hep en\nsavunmas\u0131z olanlar: Yoksullar.<\/p>\n\n\n\n \n***<\/p>\n\n\n\n \nSon zamanlarda en s\u0131k g\u00fcndeme gelen konulardan bir YZ eti\u011fi.\n2019’da sadece Avrupa’da bunun i\u00e7in haz\u0131rlanm\u0131\u015f 128 \u00e7er\u00e7eve\nvard\u0131. S\u00f6z konusu etik ilkeler de\u011ferli \u00e7al\u0131\u015fmalar. Fakat YZ\nhakk\u0131nda daha geni\u015f bir uzla\u015fma olarak sunulan bu \u00e7er\u00e7eveler\n\u00e7o\u011funlukla geli\u015fmi\u015f \u00fclkeler taraf\u0131ndan haz\u0131rlan\u0131yor ve en\nma\u011fdur kesimlerin sesine yer vermiyor. Ayr\u0131ca uygulaman\u0131n nas\u0131l\nolmas\u0131 gerekti\u011fi tart\u0131\u015f\u0131lmad\u0131\u011f\u0131 gibi zorlay\u0131c\u0131l\u0131klar\u0131 da\nyok. YZ sistemlerinin in\u015fas\u0131nda kullan\u0131lan ara\u00e7lardan \u00e7ok\nsonu\u00e7lar tart\u0131\u015f\u0131l\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n \n\u015eirket kurucular\u0131n\u0131 y\u00fcceltmek ve gelecek\u00e7ilerin (f<\/em>uturist<\/em>)\nmasallar\u0131n\u0131 dinlemek yerine art\u0131k YZ sistemlerinden etkilenen\nkesimlerin \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 konu\u015fmal\u0131; sistemlerin kime hizmet\netti\u011fini, hangi ekonomi politik \u00e7er\u00e7evede geli\u015ftirildiklerini ve\nd\u00fcnyaya etkilerinin ne oldu\u011funu sorgulamal\u0131y\u0131z. Bunun i\u00e7in\nCrawford’un (2021) yazd\u0131\u011f\u0131 gibi “YZ eti\u011fi<\/em>\ndenildi\u011finde madencilerden \u00e7evrimi\u00e7i platform \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131na\nkadar i\u015f\u00e7ilerin \u00e7al\u0131\u015fma ko\u015fullar\u0131n\u0131 sorgulamal\u0131y\u0131z.\nOptimizasyon<\/em>\nkelimesini duydu\u011fumuzda, bunlar\u0131n g\u00f6\u00e7menlere y\u00f6nelik insanl\u0131k\nd\u0131\u015f\u0131 muamelenin ara\u00e7lar\u0131 olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 sormal\u0131y\u0131z. B\u00fcy\u00fck\n\u00f6l\u00e7ekli otomasyon<\/em> i\u00e7in alk\u0131\u015flar\nkoptu\u011funda,\ngezegenin zaten a\u015f\u0131r\u0131 stres alt\u0131nda oldu\u011fu bir zamanda ortaya\n\u00e7\u0131kan karbon ayak izini hat\u0131rlamal\u0131y\u0131z.”\n\n<\/p>\n\n\n\n \nBrynjolfsson E. ve Petropoulos, G. (2021),The coming productivity\nboom, MIT Technology Review,\nhttps:\/\/www.technologyreview.com\/2021\/06\/10\/1026008\/the-coming-productivity-boom<\/a><\/p>\n\n\n\n \nCrawford, K. (2021). The Atlas of AI. Yale University Press. \n<\/p>\n\n\n\n\u00c7evre:\nMadenler ve Bulut Bili\u015fim<\/h2>\n\n\n\n
Emek:\nRobotla\u015ft\u0131r\u0131lan \u0130nsanlar<\/h2>\n\n\n\n
Veri:\n\u0130nsanlar\u0131n onay\u0131n\u0131<\/strong>\nalmak ya da almamak<\/h2>\n\n\n\n
S\u0131n\u0131fland\u0131rma<\/h2>\n\n\n\n
Duygulan\u0131m\nTan\u0131mai<\/sup><\/a><\/h2>\n\n\n\n
\u015eirketler\nKamu Kurumlar\u0131n\u0131n Yerine Ge\u00e7iyor Ama…<\/h2>\n\n\n\n
Kaynaklar<\/h3>\n\n\n\n