Ge\u00e7ti\u011fimiz ekim ay\u0131 sonunda Facebook, ad\u0131n\u0131 Meta olarak de\u011fi\u015ftirece\u011fini duyurdu. Facebook, Instagram ve WhatsApp gibi sosyal medya platformlar\u0131 art\u0131k Meta \u00e7at\u0131s\u0131 alt\u0131nda yer alacak. \u015eirketlerin kendilerini yeniden adland\u0131rmas\u0131 s\u0131k rastlan\u0131lan bir durum olmamas\u0131na kar\u015f\u0131n Facebook ilk de\u011fildi. 2011’de Netflix, video i\u015fini ikiye ay\u0131rmay\u0131 planlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve postayla DVD g\u00f6nderim i\u015fini Qwikster \u015firketi ad\u0131yla yapaca\u011f\u0131n\u0131 duyurmu\u015ftu. 2015’te de Google, uygulama ve hizmetlerini Alphabet ad\u0131n\u0131 verdi\u011fi bir \u00fcst \u015firketin alt\u0131nda bir araya getirmi\u015fti. Fakat bu gibi de\u011fi\u015fiklikler \u00e7o\u011funlukla b\u00fcy\u00fck bir kurumsal yeniden yap\u0131lanman\u0131n ba\u015flang\u0131c\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fiyordu. Facebook’ta ise ne bir yeniden yap\u0131land\u0131rma ne de y\u00f6netici de\u011fi\u015fikli\u011fi vard\u0131. Mark Zuckerberg’in CEO’lu\u011fu ve \u015firketin gelece\u011fini etkileyebilecek kararlardaki belirleyicili\u011fi devam ediyordu.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n
\nFacebook’un sayfas\u0131nda, ba\u011flant\u0131 gibi kendilerinin de evrildi\u011fi\nve metaevrenin (metaverse) sosyal ba\u011flant\u0131n\u0131n bir sonraki a\u015famas\u0131\noldu\u011fu belirtiliyor. \u015eirket, bundan sonra metaevreni hayata\nge\u00e7irmeye yard\u0131mc\u0131 olmak i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015facak ve bu gelece\u011fe olan\nba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermek i\u00e7in ad\u0131n\u0131 Meta olarak de\u011fi\u015ftirmi\u015f\n(https:\/\/about.facebook.com\/meta\/<\/a>).\nSayfada Zuckerberg’in metaevreni anlatt\u0131\u011f\u0131 ve g\u00f6sterdi\u011fi bir\nvideo da var. Zuckerberg, insanlar\u0131n metaevrende hayal\nedebilecekleri hemen hemen her \u015feyi yapabileceklerini\n(arkada\u015flar\u0131yla ve aileleriyle bir araya gelebilir, \u00e7al\u0131\u015fabilir,\n\u00f6\u011frenebilir, oyun oynayabilir, al\u0131\u015fveri\u015f yapabilir vb) s\u00f6yl\u00fcyor.\nBug\u00fcn sahip oldu\u011fumuz bir\u00e7ok fiziksel \u015fey hologramlara d\u00f6n\u00fc\u015fecek\nve d\u0131\u015far\u0131dan internete eri\u015fen de\u011fil, do\u011frudan internetin i\u00e7inde\nya\u015fayan insanlar olaca\u011f\u0131z.<\/p>\n\n\n\n \nFacebook, metaevrenin, tek bir \u015firketin \u00f6tesine ge\u00e7en kolektif bir\nproje olaca\u011f\u0131n\u0131; d\u00fcnyan\u0131n d\u00f6rt bir yan\u0131ndaki insanlar\ntaraf\u0131ndan yarat\u0131laca\u011f\u0131n\u0131 ve herkese a\u00e7\u0131k olaca\u011f\u0131n\u0131 iddia\nediyor. \u00dcst\u00fc kapal\u0131 olarak iki b\u00fcy\u00fck rakibini (Apple ve\nGoogle’\u0131) ele\u015ftiriyor. Zuckerberg’e g\u00f6re metaevrenlerin birlikte\n\u00e7al\u0131\u015fabilirli\u011fi kritik bir ilke olacak. B\u00f6ylece bug\u00fcn\u00fcn\nplatformlar\u0131 ve onlar\u0131n politikalar\u0131 taraf\u0131ndan k\u0131s\u0131tlanandan\n\u00e7ok daha yarat\u0131c\u0131 bir ekonominin \u00f6n\u00fc a\u00e7\u0131lacak.<\/p>\n\n\n\n \nAncak Facebook’un Meta’ya d\u00f6n\u00fc\u015fme a\u00e7\u0131klamas\u0131n\u0131 ku\u015fkuyla\nkar\u015f\u0131layanlar da var ve bunu t\u00fct\u00fcn devi Philip Morris’in 2001’de\nad\u0131n\u0131 Altria Group olarak de\u011fi\u015ftirmesine benzetiyorlar. Philip\nMorris, sigaralar\u0131n sa\u011fl\u0131\u011fa etkileri ve bunun topluma maliyeti\nhakk\u0131nda yap\u0131lan tart\u0131\u015fmalar nedeniyle b\u00fcy\u00fck bir itibar kayb\u0131\nya\u015fam\u0131\u015f ve bunu a\u015fmak i\u00e7in yeniden markalanmaya karar vermi\u015fti.\nSon y\u0131llarda Facebook da benzer s\u0131k\u0131nt\u0131lar ya\u015f\u0131yordu. Cambridge\nAnalytica skandal\u0131ndan sonra Facebook’un faaliyetleri mercek alt\u0131na\nal\u0131nm\u0131\u015f ve \u015firket, ABD’li politikac\u0131lar\u0131n sert ele\u015ftirilerine\nmaruz kalm\u0131\u015ft\u0131. Bu hamleyle Facebook, Philip Morris gibi\nkamuoyundaki imaj\u0131n\u0131 d\u00fczeltmek istiyor ve Meta, Facebook\u2019un bir\nka\u00e7\u0131\u015f hamlesi gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Ama Facebook\u2019un Meta\u2019ya\nd\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn\u00fc sadece bir halkla ili\u015fkiler hamlesine indirgemek\neksik ve yan\u0131lt\u0131c\u0131 olacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n \nRoose (2021), Facebook\u2019un Meta\u2019ya d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn\u00fc \u015firketin\nkar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya oldu\u011fu d\u00f6rt b\u00fcy\u00fck sorun \u00e7er\u00e7evesinde\ntart\u0131\u015f\u0131yor. Bu sorunlar\u0131n ba\u015f\u0131nda Facebook’un sosyal medya\ni\u015finin art\u0131k ya\u015flanmas\u0131 ve gen\u00e7lerin TikTok ve Snapchat gibi\nuygulamalara y\u00f6nelmesi geliyor. Gen\u00e7lerin dikkati h\u0131zla Facebook\nve Instagram’dan uzakla\u015f\u0131yor; dolay\u0131s\u0131yla dikkat tacirinin reklam\ngeliri risk alt\u0131nda! Zuckerberg de yapt\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131klamada \u015firketin\nyeni odak noktas\u0131n\u0131n gen\u00e7 kullan\u0131c\u0131lar\u0131 \u00e7ekmek ve elde tutmak\noldu\u011funu s\u00f6yledi. \u015eirket, sanal ger\u00e7ekli\u011fe (VR- Virtual Reality)\ny\u00f6nelerek gen\u00e7leri yeniden kazanmaya \u00e7al\u0131\u015facak. Gen\u00e7leri kendi\n\u00fcretti\u011fi VR ba\u015fl\u0131klar\u0131n\u0131 takmaya ve sosyal VR platformu\nHorizon’da tak\u0131lmaya te\u015fvik edecekler. \n<\/p>\n\n\n\n \n\u0130kinci sorun ise Facebook’un \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131\nplatformlardan kaynaklan\u0131yor. Facebook y\u0131llard\u0131r internet\ni\u00e7eri\u011fine ve hizmetlerine eri\u015fimin denetlendi\u011fi bir platform\n(walled garden) yaratman\u0131n pe\u015finde. Bir di\u011fer deyi\u015fle kendisinin\ntek kural koyucu oldu\u011fu, internet i\u00e7inde ama etraf\u0131 kendi \u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc\nduvarlarla \u00e7evrili bir alan in\u015fa etmek istiyor. Sadece Facebook\u2019un\nde\u011fil, Apple ve Google\u2019\u0131n da benzer arzular\u0131 var. Fakat\nFacebook’un mobil uygulamalar\u0131n\u0131n Apple’\u0131n iOS ve Google’\u0131n\nAndroid platformlar\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131, Facebook’u bu iki b\u00fcy\u00fck\nrakibine ba\u011f\u0131ml\u0131 k\u0131l\u0131yor. \u00d6rne\u011fin bu y\u0131l Apple’\u0131n “uygulama\nizleme \u015feffafl\u0131\u011f\u0131” politikas\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirmesiyle beraber\nFacebook’un kullan\u0131c\u0131lar\u0131n mobil etkinlikleri hakk\u0131nda veri\ntoplamas\u0131 zorla\u015ft\u0131. Ak\u0131ll\u0131 telefonlar\u0131n insanlar aras\u0131\netkile\u015fimdeki \u00f6nemini devam ettirmesi Facebook’un gelece\u011fi\na\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemli bir risk. Bu nedenle, daha 2015’te Zuckerberg\n“bir sonraki platform”da g\u00fc\u00e7l\u00fc bir stratejik konum elde\netmenin \u00f6nemine dikkati \u00e7ekiyordu. Ekim ay\u0131ndaki konu\u015fmas\u0131nda da\nmobil uygulama ekosisteminin kap\u0131 bek\u00e7ili\u011fini yapan Apple ve\nGoogle’\u0131 inovasyonlar\u0131 bo\u011fmak, insanlar\u0131n yeni \u015feyler yapmas\u0131n\u0131\nve internet ekonomisinin geli\u015fmesini engellemekle ele\u015ftirdi.\nYaz\u0131n\u0131n devam\u0131nda ele alaca\u011f\u0131m metaevren stratejisi ile\nFacebook, Apple ve Google’\u0131n boyunduru\u011fundan kurtularak\nkullan\u0131c\u0131lar\u0131 kendisinin kontrol edece\u011fi VR platformlar\u0131na\nta\u015f\u0131mak istiyor.<\/p>\n\n\n\n \n\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, politikac\u0131lar\u0131n ve d\u00fczenleyici kurumlar\u0131n artan\nbask\u0131s\u0131 nedeniyle Facebook’un d\u00fczenleme riskiyle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya\nolmas\u0131. Facebook’un par\u00e7alanmas\u0131 hen\u00fcz g\u00fcndemde de\u011fil ama\nd\u00fczenleyicilerin son zamanlardaki ad\u0131mlar\u0131 \u015firketin b\u00fcy\u00fcmesini\nengelliyor. Yeni mahremiyet yasalar\u0131 ve Facebook’un Instagram gibi\nbir ba\u015fka \u015firketi ele ge\u00e7irmesinin engellenmesi \u015firketin elini\nkolunu ba\u011fl\u0131yor. Ayr\u0131ca 2016’daki Cambridge Analytica skandal\u0131ndan\nberi Facebook, sosyal medya ve mesajla\u015fma platformlar\u0131n\u0131n\npolitikle\u015fmesi nedeniyle sorunlar ya\u015f\u0131yor. Bu nedenlerden dolay\u0131,\nhen\u00fcz d\u00fczenleyici kurumlar\u0131n fazla dikkatini \u00e7ekmeyen ve daha\napolitik olan VR ve AR (Art\u0131r\u0131lm\u0131\u015f Ger\u00e7eklik) teknolojileri\nFacebook i\u00e7in elveri\u015fli bir alan gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor.<\/p>\n\n\n\n \nD\u00f6rd\u00fcnc\u00fcs\u00fc, Facebook’u Philip Morris’e benzetenlerin i\u015faret\netti\u011fi gibi \u015firketin bir\u00e7ok yanl\u0131\u015f ad\u0131m ve skandal\u0131n sonucunda\nitibar kayb\u0131na u\u011framas\u0131. Facebook’un k\u00fcresel politika ve\nileti\u015fimden sorumlu ba\u015fkan yard\u0131mc\u0131s\u0131 Nicholas Clegg bu gibi\nkar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmalar\u0131 son derece yan\u0131lt\u0131c\u0131 buldu\u011funu s\u00f6ylese de\nFacebook’un kamuoyunda giderek k\u00f6t\u00fcle\u015fen bir imaj\u0131 var. Bu durum\n\u015firket \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n\u0131n moralini bozdu\u011fu gibi ve Facebook’un\nyetenekli \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131 \u00e7ekmesini ve elde tutmas\u0131n\u0131\nzorla\u015ft\u0131r\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n \nMetaevren konusuna ge\u00e7meden \u00f6nce metaevren i\u00e7in \u00f6nemli iki temel\nteknoloji \u00fczerinde durmak gerekiyor: VR (Virtual reality – Sanal\nGer\u00e7eklik) ve AR (Augmented reality – Art\u0131r\u0131lm\u0131\u015f Ger\u00e7eklik). \n<\/p>\n\n\n\n \nT\u00fcm medyalar (resim, metin, heykel, foto\u011fraf, film, VR vb)\nger\u00e7ekli\u011fi temsil ederler. Fakat baz\u0131 medyalar\u0131n ger\u00e7ekli\u011fi\ntemsili sembolik ve ikinci derecedendir (romanda oldu\u011fu gibi). Bu\ngibi medyalar ki\u015finin hayal g\u00fcc\u00fcyle etkile\u015fime girerek yeni bir\nd\u00fcnya betimlemeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Birinci dereceden ger\u00e7eklik\nmedyalar\u0131 ise duyular\u0131m\u0131za hitap eder ve bizimle d\u00fcnya alg\u0131m\u0131z\naras\u0131na bir medya katman\u0131 sokarak bizim i\u00e7in bir ger\u00e7eklik\nolu\u015ftururlar. Bu ger\u00e7eklik medyalar\u0131ndan baz\u0131lar\u0131 duyulardan\nsadece birine hitap eder ve ger\u00e7ekli\u011fi bu s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131klar\n\u00e7er\u00e7evesinde olu\u015fturur. \u00d6rne\u011fin bir tablo, ona bakan ki\u015fiyi\nkendi betimledi\u011fi bir d\u00fcnyaya \u00e7ekebilir ama tamamen ku\u015fatamaz\n(Bolter, Engberg ve MacIntyre, 2021).<\/p>\n\n\n\n \n20. y\u00fczy\u0131l ise birden fazla duyumuza hitap eden, bir b\u00fct\u00fcn olarak\nki\u015finin d\u00fcnyas\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftiren veya yeniden \u015fekillendiren\nmedyalar\u0131n y\u00fczy\u0131l\u0131 oldu. Bolter vd.’nin (2021) anlatt\u0131\u011f\u0131 gibi\nOcak 1896’da Paris’teki Grand Caf\u00e9’nin bodrum kat\u0131nda, Lumi\u00e8re\nKarde\u015fler’in film makinesinin ilk g\u00f6sterilerinden birine kat\u0131lan\nizleyicilerden baz\u0131lar\u0131 yakla\u015f\u0131k elli saniyelik filmdeki trenin\ngiderek yakla\u015fmas\u0131yla trenin ekrandan f\u0131rlay\u0131p odaya girece\u011fi\nkorkusuyla koltuklar\u0131ndan kalk\u0131p kap\u0131ya ko\u015farlar. Hareketli\ng\u00f6r\u00fcnt\u00fclerin bu kadar ger\u00e7ek\u00e7i g\u00f6r\u00fcnmesi izleyicileri\n\u015fa\u015f\u0131rtm\u0131\u015ft\u0131r. \n<\/p>\n\n\n\n \n\u0130nsanlar y\u0131llarca filmleri sadece sinema salonlar\u0131nda izlerler.\nGeni\u015f, karanl\u0131k bir alanda seyircilerin dikkati do\u011fal olarak\n\u00f6nlerindeki ekrana odaklan\u0131r. Diyalog, fon m\u00fczi\u011fi ve di\u011fer\nsesler izleyicinin dikkatini toplamas\u0131na yard\u0131mc\u0131 olur; onu yeni\nbir d\u00fcnyan\u0131n i\u00e7ine \u00e7eker. 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131nda\nyayg\u0131nla\u015fmaya ba\u015flayan televizyon ise evin ve g\u00fcndelik hayat\u0131n\nbir par\u00e7as\u0131 olarak hayat\u0131m\u0131za girer. Televizyon ile izleyiciler\noturma odalar\u0131n\u0131n \u00f6tesindeki e\u011flence ve bilgi a\u011flar\u0131na\nba\u011flan\u0131rlar. Canl\u0131 haber ve spor yay\u0131nlar\u0131n\u0131 evlerinden\nizlerler. Televizyon da film gibi hayali ger\u00e7eklikler yarat\u0131r. Ama\ndaha \u00f6nemlisi trib\u00fcnde olmadan spor kar\u015f\u0131la\u015fmalar\u0131n\u0131, olay\nyerinde olmadan ger\u00e7ek sava\u015f ve do\u011fal felaketleri izlerler. Bir\nfoto\u011fraf zamandaki an\u0131 kaydeder. Bir film, zaman\u0131n kendisini\nkaydeder. Televizyon ise film gibi sadece zaman\u0131n boyutunu\nyakalamaz. Bir olay, ger\u00e7ek zamanl\u0131 olarak (canl\u0131 yay\u0131nla) oturma\nodas\u0131ndaki izleyiciye aktar\u0131l\u0131r.<\/p>\n\n\n\n \nBu ba\u011flamda VR platformlar\u0131, daha \u00e7ok sinema filmleri gibidir. VR,\nger\u00e7ekli\u011fi bir bilgisayar grafi\u011fi d\u00fcnyas\u0131 olarak yeniden\ntan\u0131mlar. Fakat filmden farkl\u0131 olarak ki\u015fiye 360 derecelik\ns\u00fcr\u00fckleyici (immersive) bir deneyim sa\u011flar. Ki\u015fi, y\u00f6netmenin\nbelirli bir zamanda g\u00f6stermek istedikleri ve bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131yla\ns\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lmaz; film izleyicisinin aksine sunulan ger\u00e7ekli\u011fin\nd\u0131\u015f\u0131nda de\u011fil, i\u00e7indedir. Kafas\u0131n\u0131 istedi\u011fi zaman, istedi\u011fi\ntarafa \u00e7evirebilir. Bir ba\u015fl\u0131k (headset) arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla ger\u00e7ek\nd\u00fcnyan\u0131n yerini dijital g\u00f6rseller ve sesler al\u0131r. Bilgisayarlar\ntaraf\u0131ndan olu\u015fturulmu\u015f farkl\u0131 d\u00fcnyalar\u0131n i\u00e7ine girebilir. Bu\nyeni d\u00fcnyalar, g\u00f6rsel \u00f6gelerin yan\u0131nda i\u015fitsel \u00f6geler de\ni\u00e7erir. Bilgisayar taraf\u0131ndan olu\u015fturulan veya kaydedilen seslerin\nher bir kula\u011fa iletilmesinin yan\u0131nda ger\u00e7ek d\u00fcnyadaki deneyimlere\nbenzer bi\u00e7imde ba\u015f\u0131n\u0131 \u00e7evirdi\u011finde alg\u0131lay\u0131c\u0131lar bilgisayara\nbilgi vererek g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleri ve sesin y\u00f6n\u00fcn\u00fc buna g\u00f6re yeniden\nayarlar (age).<\/p>\n\n\n\n \nVR ba\u015fl\u0131klar\u0131 gibi AR ba\u015fl\u0131klar\u0131 da vard\u0131r. Fakat ba\u015fl\u0131klar,\nAR i\u00e7in bir zorunluluk de\u011fildir; bir g\u00f6zl\u00fck, ak\u0131ll\u0131 telefon\nveya tablet de AR cihaz\u0131 haline gelebilir. AR\u2019de ger\u00e7ek d\u00fcnya,\nvarl\u0131\u011f\u0131n\u0131 devam ettirir. Fakat dijital metinler, g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler ve\nsesler ger\u00e7ek d\u00fcnyan\u0131n \u00fczerine bindirilir veya onunla\nkar\u0131\u015ft\u0131r\u0131l\u0131r. Bir di\u011fer deyi\u015fle, VR bize farkl\u0131 ger\u00e7eklikler\nsunarken AR fiziksel ger\u00e7ekli\u011fimizi geni\u015fletebilmeyi ve\nzenginle\u015ftirebilmeyi sa\u011flar. Bir sinema salonu gibi VR ortam\u0131na\ngireriz, etkinli\u011fin i\u00e7inde yer al\u0131r\u0131z ve \u00e7\u0131kar\u0131z. AR deneyimi\nise daha \u00e7ok evimizdeki oturma odas\u0131nda televizyon seyretmeye\nbenzer. Oturma odas\u0131ndaki televizyon, film gibi t\u00fcm dikkatimizi\nistemez; g\u00fcndelik hayat\u0131n s\u0131radanl\u0131\u011f\u0131 i\u00e7inde kaybolur gider.\nBu nedenle, VR’nin daha \u00e7ok \u00f6zel, e\u011flence ama\u00e7l\u0131 etkinlikler\ni\u00e7inde kullan\u0131laca\u011f\u0131, AR’nin ise evde ve kamusal alanda dijital\nenformasyonun g\u00fcndelik ya\u015fama eklemlendi\u011fi bir teknoloji haline\ngelece\u011fi \u00f6ng\u00f6r\u00fclmektedir.<\/p>\n\n\n\n \nVR ve AR’nin tarihsel geli\u015fimi de bunu do\u011frular nitelikte. AR ve\nVR’nin bilgisayar tabanl\u0131 teknolojiler olarak geli\u015fimi, bilgisayar\ngrafi\u011fi \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n \u00f6nc\u00fclerinden Ivan Sutherland’\u0131n\n\u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131yla ba\u015flar. Sutherland, 1960’lar\u0131n sonlar\u0131nda ilk\nkez kullan\u0131c\u0131n\u0131n hareketlerine duyarl\u0131 ve ba\u015fa tak\u0131lan bir\nsistem geli\u015ftirir. Kullan\u0131c\u0131n\u0131n ba\u015f hareketlerini takip eden\ntavana as\u0131l\u0131 sistem (bu nedenle Demokles’in K\u0131l\u0131c\u0131 ad\u0131\nverilir), kullan\u0131c\u0131ya \u00f6n\u00fcndeki odada y\u00fczen bir tel kafes nesnesi\ng\u00f6sterir. Sutherland’\u0131n geli\u015ftirdi\u011fi teknoloji, kullan\u0131c\u0131n\u0131n\nfiziksel oday\u0131 ve bilgisayar\u0131n \u00e7izdi\u011fi sanal nesneyi g\u00f6rmesini\nsa\u011flamak i\u00e7in yar\u0131 g\u00fcm\u00fc\u015f aynalardan yararlanan \u015feffaf\noptiklere dayanmaktad\u0131r. Bolter vd.’nin (2021) belirtti\u011fi gibi\nDemokles’in K\u0131l\u0131c\u0131, ilk VR ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 olarak nitelendirilmesine\nra\u011fmen daha \u00e7ok bir AR teknolojisine benzer (Sutherland’in\n\u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 izlemek i\u00e7in bkz.\nhttps:\/\/www.youtube.com\/watch?v=AFqXGxKsM3w<\/a>).\nSutherland’\u0131n fantezileri aras\u0131nda kullan\u0131c\u0131n\u0131n ekrandan grafik\nve etkile\u015fimli bir dijital d\u00fcnyaya d\u00fc\u015fmesine izin verecek bir\nteknolojinin geli\u015ftirilmesi de vard\u0131r. Ancak zaman\u0131n teknolojisi,\nyaz\u0131l\u0131m ve donan\u0131m olarak, tamamen grafiksel bir d\u00fcnya\nyaratabilecek yetenekte de\u011fildir. Sonraki y\u0131llarda da Sutherland ve\n\u00f6\u011frencileri, bilgisayar grafi\u011fi alan\u0131nda \u00f6nemli teknolojiler\ngeli\u015ftirirler. Ama 1970’lerin sonlar\u0131na kadar \u00e7o\u011fu bilgisayar\nbilimci, \u00e7ok daha \u00f6nemli g\u00f6rd\u00fckleri alanlar (programlama dilleri,\ni\u015fletim sistemleri ve veri taban\u0131 tasar\u0131m\u0131 vb) \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131\ntercih ederler. Katot \u0131\u015f\u0131n t\u00fcplerinde etkili bir \u015fekilde resim\n\u00e7izmekten daha \u00f6nemli i\u015fleri vard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n \n1970’leri sonlar\u0131ndaki iki geli\u015fme, bilgisayar grafiklerine olan\nilgiliyi art\u0131r\u0131r. Birincisi, Xerox PARC laboratuvar\u0131nda icat\nedilen ve 1984’te Apple Macintosh’ta kullan\u0131lan grafik kullan\u0131c\u0131\nara birimidir (GUI). Apple, say\u0131lar\u0131 giderek artan ki\u015fisel\nbilgisayar kullan\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n grafikli ara birimler sunmaya ba\u015flar.\n\u0130kincisi geli\u015fme ise filmlerde kullan\u0131lmaya ba\u015flanan \u00f6zel\nbilgisayar efektleridir. 1977’de, Star Wars’\u0131n b\u00fcy\u00fck ba\u015far\u0131s\u0131\nsonras\u0131nda George Lucas, elde etti\u011fi k\u00e2r\u0131n bir k\u0131sm\u0131n\u0131\nLucasfilm’de bir bilgisayar b\u00f6l\u00fcm\u00fc kurmak ve bilgisayar\nbilimcileri burada istihdam etmek i\u00e7in kullan\u0131r. Bilgisayar\ngrafiklerinin artan ticari \u00f6nemi, daha fazla bilgisayar bilimcinin\nbu alanda \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131na ve dolay\u0131s\u0131yla daha iyi yaz\u0131l\u0131m ve\ndonan\u0131ma yol a\u00e7arken, VR ve AR \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 da ilerlemektedir. \n<\/p>\n\n\n\n \n1990’lar ve 2000’ler boyunca Hollywood, VR hakk\u0131nda filmler yapar.\nBu filmler, \u00f6zel efektler i\u00e7eren ancak d\u00fcz ekranlarda g\u00f6sterilen\nfilmlerdir. Di\u011fer yandan oyun end\u00fcstrisi de VR’den yararlanmaya\n\u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r. Televizyon ve bilgisayar ekranlar\u0131 i\u00e7in\ntasarlanm\u0131\u015f ba\u015far\u0131l\u0131 birinci \u015fah\u0131s ni\u015fanc\u0131 (FPS –\nFirst-person shooter) ve rol yapma (RPG Role-playing game) oyunlar\u0131\ngeli\u015ftirilir. VR ba\u015fl\u0131klar\u0131 i\u00e7in ideal bir ortam ve pazar\npotansiyeli olmas\u0131na ra\u011fmen 1990’lar\u0131n teknolojisi, oyun severlere\nmakul bir fiyata \u00e7ekici grafikler ve hareketlerine duyarl\u0131\nsistemler sa\u011flamada ba\u015far\u0131l\u0131 olamaz. \u00c7o\u011funlukla askeriyenin\nfonlad\u0131\u011f\u0131 VR \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na laboratuvarlarda devam edilir.\nY\u00fcksek kaliteli VR ekipmanlar\u0131 yaln\u0131z oyun severler i\u00e7in de\u011fil\n\u00e7o\u011fu \u00fcst d\u00fczey ticari kullan\u0131m i\u00e7in bile fazlas\u0131yla maliyetli,\nhantal ve karma\u015f\u0131kt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n \nBu y\u0131llarda AR alan\u0131ndaki \u00e7al\u0131\u015fmalar VR’dekilerin daha\ngerisindedir. Bolter vd.’ye (2021) g\u00f6re bunun ba\u015fl\u0131ca iki nedeni\nvar. Birincisi, teknik zorluklar. Her \u015feyden \u00f6nce AR, VR’den \u00e7ok\ndaha hassas takip yetene\u011fi gerektiriyor. Sanal mobilyay\u0131 evin i\u00e7ine\nyerle\u015ftirmek veya masa\u00fcst\u00fc oyunlar oynamak i\u00e7in kullan\u0131labilecek\nAR uygulamalar\u0131nda sistemin, grafik g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleri kullan\u0131c\u0131n\u0131n\nkendi fiziksel d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcyle hizalayabilmesi i\u00e7in tam olarak\nnereye bakt\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilmesi gerekiyor. Ayr\u0131ca AR kullan\u0131c\u0131s\u0131,\nfiziksel mekanda serbest\u00e7e dola\u015fabilmeli. Ancak 1990’lar\u0131n\nteknolojisi ne hassas takip i\u00e7in yeterlidir ne de kullan\u0131c\u0131n\u0131n\nmekanda serbest\u00e7e dola\u015fmas\u0131 i\u00e7in yeterli bilgi i\u015flem g\u00fcc\u00fcne\nsahiptir. \u0130kincisi, VR’nin teknoloji uzmanlar\u0131n\u0131n, merakl\u0131lar\u0131n\nve genel halk\u0131n hayal g\u00fcc\u00fcne daha g\u00fc\u00e7l\u00fc bir \u015fekilde hitap\nedebilmesi. VR, s\u0131radan fiziksel d\u00fcnyan\u0131n yerini alan ve\nizleyicileri se\u00e7tikleri bir ba\u015fka d\u00fcnyaya ta\u015f\u0131yabilen \u00e7ekici\nbir medyad\u0131r; \u00fctopik ve distopik mitler i\u00e7in daha elveri\u015flidir.\nBir elbiseyi sat\u0131n almadan \u00f6nce denemenizi sa\u011flayan, sat\u0131n almay\u0131\nd\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcz mobilyan\u0131n evinizde nas\u0131l duraca\u011f\u0131n\u0131\ng\u00f6steren, bir u\u00e7a\u011f\u0131n bak\u0131m\u0131n\u0131 yapmaya yard\u0131mc\u0131 olan\n(https:\/\/fieldserviceusa.wbresearch.com\/boeing-ar-technology-strategy-maintenance-training-transform-ty-u<\/a>)\nAR uygulamalar\u0131 ku\u015fkusuz daha yararl\u0131d\u0131r ama ayn\u0131 zamanda\nolduk\u00e7a s\u0131radand\u0131r.<\/p>\n\n\n\n \n\u015eimdilik VR (en az\u0131ndan ilk ba\u015fta) oyun ve e\u011flence sekt\u00f6r\u00fcnde\netkili olacak gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. VR, g\u00fcndelik hayat\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda,\n\u00f6zel ger\u00e7eklikler in\u015fa etmeye devam edecek. Sonraki b\u00f6l\u00fcmde\ng\u00f6rece\u011fimiz VR’nin, metaevren gibi sosyal medyay\u0131 da i\u00e7ine alan\nuygulamalar\u0131 olacak. AR ise g\u00fcndelik hayat\u0131n daha \u00e7ok i\u00e7inde\nolacak. Filmler i\u00e7in en geli\u015fmi\u015f teknolojilerle ve \u00e7ok uzun\ns\u00fcrede elde edilen bilgisayar grafikleri, art\u0131k kullan\u0131c\u0131lar\u0131n\nelindeki ak\u0131ll\u0131 telefonlar ve tabletlerde bile olu\u015fturulabiliyor.\n\u0130lk ba\u015fta bir\u00e7ok AR ara\u015ft\u0131rmac\u0131s\u0131, ger\u00e7ek AR’nin ba\u015fa\ntak\u0131lan bir cihaz gerektirdi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcnden ak\u0131ll\u0131\ntelefonlar konusunda hevesli de\u011fildi. Ama ak\u0131ll\u0131 telefonu AR i\u00e7in\nbir platform olarak kabul etmek, halihaz\u0131rda bir d\u00fczine ba\u015fka ama\u00e7\ni\u00e7in telefonlara sahip olan milyonlarca potansiyel kullan\u0131c\u0131\nanlam\u0131na geliyor. AR i\u00e7in telefonlardan de\u011fi\u015ftirilmi\u015f g\u00f6zl\u00fcklere\nve kameralarla donat\u0131lm\u0131\u015f ba\u015fl\u0131klara kadar \u00e7e\u015fitli platformlar\nvar. Fakat VR i\u00e7in oldu\u011fu gibi AR i\u00e7in sat\u0131lan ba\u015fl\u0131klar da\nh\u00e2l\u00e2\npahal\u0131. Hele bizim i\u00e7in son zamanlarda daha da pahaland\u0131!<\/p>\n\n\n\n \nFacebook, daha y\u0131llar \u00f6ncesinden VR alan\u0131na y\u00f6nelmi\u015f, Mart\n2014’te bir VR \u015firketi olan Oculus’u alaca\u011f\u0131n\u0131 duyurmu\u015f ve\n2018’te de Oculus, Facebook Technologies’in bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc haline\ngelmi\u015fti. Facebook, ad\u0131n\u0131 Meta olarak de\u011fi\u015ftirirken sosyal medya\na\u011f\u0131 Facebook, WhatsApp ve Instagram’\u0131n ad\u0131nda bir de\u011fi\u015fiklik\nolmad\u0131. Ama Oculus ismen ortadan kalkarken Meta’n\u0131n kalbine\nyerle\u015fti. Meta, VR i\u00e7in \u00fcretti\u011fi Quest 2 ba\u015fl\u0131klar\u0131yla (bkz.\nhttps:\/\/www.oculus.com\/quest-2\/<\/a>)\nmobil telefonlardan sonraki platform olarak g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc VR’nin\ngeli\u015fiminde belirleyici bir pozisyonda olmaya; VR’de iOS ve\nAndroid’dekine benzer sorunlarla kar\u015f\u0131la\u015fmamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor.\nTabii bu yar\u0131\u015fta Facebook yaln\u0131z de\u011fil; di\u011fer b\u00fcy\u00fck \u015firketler\nde VR \u00fcr\u00fcnlerine yat\u0131r\u0131m yap\u0131yorlar (bkz\nhttps:\/\/www.microsoft.com\/en-us\/store\/b\/virtualreality<\/a>).\nFacebook, VR \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n yan\u0131nda, AR’ye y\u00f6nelik \u00fcr\u00fcnler\nde geli\u015ftiriyor (bkz. https:\/\/sparkar.facebook.com\/ar-studio\/<\/a>).<\/p>\n\n\n\n \n\u00d6n\u00fcm\u00fczdeki y\u0131llarda AR ve VR teknolojileri birbirlerine daha da\nyakla\u015facak. Ama \u015fu an i\u00e7in AR\u2019nin en nihayetinde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z\nd\u00fcnyay\u0131 dijital teknolojilerin yard\u0131m\u0131yla yeniden yap\u0131land\u0131rmay\u0131\nhedefledi\u011fini ve VR\u2019nin nihai hedefinin ise metaevrenler\n(metaverse) yaratmak oldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz. VR\u2019nin bu kapsamda\nyaratt\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7 boyutlu d\u00fcnyalar\u0131n ger\u00e7ek d\u00fcnyan\u0131n birebir\nayn\u0131s\u0131 olmas\u0131 gerekmiyor. Tam tersine bir\u00e7ok hayali \u00f6ge de\ni\u00e7erebiliyor.<\/p>\n\n\n\n \nMetaevren kavram\u0131na ilk kez bilim kurgu yazar\u0131 Neal Stephenson’\u0131n\n1992 y\u0131l\u0131nda yay\u0131mlanan Snow Crash roman\u0131nda rastl\u0131yoruz:<\/p>\n\n\n\n \nYani Hiro asl\u0131nda hi\u00e7 burada\nde\u011fildi. Bilgisayar\u0131n\u0131n, veri g\u00f6zl\u00fcklerine \u00e7izdi\u011fi ve\nkulakl\u0131klar\u0131na pompalad\u0131\u011f\u0131, bilgisayar \u00fcr\u00fcn\u00fc bir evrendeydi.\nAlt dilde bu hayali yer, Metaevren olarak bilinirdi [1].<\/p>\n\n\n\n \nStephenson bu sat\u0131rlar\u0131 yazd\u0131\u011f\u0131nda internet daha yeni yeni\nkamusal kullan\u0131ma a\u00e7\u0131l\u0131yordu. VR ba\u015fl\u0131klar\u0131 hen\u00fcz emekleme\n\u00e7a\u011f\u0131ndayd\u0131. Snow Crash’ten birka\u00e7 y\u0131l sonra VR ba\u015fl\u0131klar\u0131\noyunlarda denenmeye ba\u015fland\u0131. Hollywood 1990’larda \u00fc\u00e7 boyutlu\ngrafiklerden yararlan\u0131yor ve VR cihazlar\u0131 distopik bir gelecekte\nkullan\u0131lan teknolojiler olarak sunuluyordu. Bu filmlerde grafikler\nasenkron olarak olu\u015fturuluyor ve her karenin \u00fcretimi i\u00e7in\ndakikalar veya saatler gerekiyordu. Kullan\u0131c\u0131 bilgisayarlar\u0131\nger\u00e7ek zamanl\u0131 olarak \u00fc\u00e7 boyutlu grafik d\u00fcnyalar\u0131n\u0131 sunma\nyetene\u011finden yoksundular. Ancak 2000’li y\u0131llarda grafiklerin\niyile\u015fmesiyle beraber Second Life (2003) ve World of Warcraft (2004)\ngibi rol yapma oyunlar\u0131, ekran tabanl\u0131 \u00fc\u00e7 boyutlu metaevrenler\ngeli\u015ftirildi. 2010’larda Second Life geli\u015ftiricilerinden Philip\nRosedale, tamamen VR’ye dayanan ve ademimerkeziyet\u00e7i bir metaevren\ngeli\u015ftirmeye giri\u015fti. Ancak daha sonra \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 \u015firket,\nhedefini k\u00fc\u00e7\u00fclterek VR konferanslar\u0131 \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fmaya\nba\u015flad\u0131.<\/p>\n\n\n\n \n2018’de yay\u0131nlanan Ready Player One, bir metaevrenin neye\nbenzeyebilece\u011fini ve hayalleri g\u00f6stermesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan ilgin\u00e7 bir\n\u00f6rnekti. Ama bug\u00fcn bile filmdeki grafikleri ger\u00e7ek zamanl\u0131 olarak\n\u00fcretebilmenin h\u00e2l\u00e2\n\u00e7ok uza\u011f\u0131nday\u0131z. Ready Player One’\u0131n sanal evreni OASIS’teki\ngibi ayr\u0131nt\u0131l\u0131 grafikler hen\u00fcz yok. Bunun yerine, do\u011fa\nmanzaras\u0131yla \u00e7evrilmi\u015f b\u00fcy\u00fck oda veya evlerle s\u0131n\u0131rl\u0131 VR\nortamlar\u0131 var. Evleri ki\u015fisel zevklere g\u00f6re d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclebilir\nve arkada\u015flar\u0131n\u0131z\u0131 sanal evinize davet ederek sosyal ortamlar\nolu\u015fturabilirsiniz. Ama \u015fimdilik sadece bu kadar!<\/p>\n\n\n\n \nSon y\u0131llarda VR ve AR teknolojilerinde \u00f6nemli geli\u015fmeler oldu.\nFacebook ve Microsoft gibi bir\u00e7ok b\u00fcy\u00fck \u015firket bu alanlara\nyat\u0131r\u0131m yap\u0131yor. Ancak hayal edilen metaevrene ge\u00e7meden \u00f6nce\nmetaevrenin ne olmad\u0131\u011f\u0131 (!) hakk\u0131nda birka\u00e7 noktaya de\u011finmekte\nfayda var. Birincisi, metaevren, sanal ger\u00e7eklikle ayn\u0131 \u015fey de\u011fil.\nDaha \u015fimdiden bir \u00e7ok insan VR ba\u015fl\u0131klar\u0131 olmadan internetteki\nsanal d\u00fcnyalarda dolan\u0131yor. Metaevreni, VR’ye indirgemek mobil\ninternetin bir uygulama oldu\u011funu s\u00f6ylemek gibi bir \u015fey. Bunun\nyan\u0131nda, VR ba\u015fl\u0131klar\u0131n\u0131n metaevrende oynayaca\u011f\u0131 rol ak\u0131ll\u0131\ntelefonlar\u0131n mobil internetteki rol\u00fcne benziyor. \u0130kincisi,\nmetaevren, kullan\u0131c\u0131lar taraf\u0131ndan olu\u015fturulan bir sanal d\u00fcnyaya\nveya sanal d\u00fcnya platformlar\u0131na indirgenmemeli. \u00dcretketiciler\n(\u00fcret<\/strong>ici + t\u00fcketici<\/strong>, prosumer) taraf\u0131ndan\nolu\u015fturulan sosyal medya sitelerinin internetteki deneyimlerin bir\nk\u0131sm\u0131 i\u00e7in ge\u00e7erli olmas\u0131 gibi kullan\u0131c\u0131lar taraf\u0131ndan\nolu\u015fturulan sanal platformlar da metaevrendeki deneyimlerin bir\nk\u0131sm\u0131n\u0131 olu\u015fturacak. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, metaevren bir video oyunu\nde\u011fil. Video oyunlar\u0131, belirli bir amaca y\u00f6neliktir, b\u00fct\u00fcnle\u015fik\nde\u011fildir, ge\u00e7icidir (oyunu bitince, yeniden ba\u015flar\u0131z),\nkat\u0131l\u0131mc\u0131larla s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r. \u0130nsanlar metaevrende de oyun\noynayacaklar. Ama oyunlar, metaevrendeki deneyimlerden sadece biri\nolacak. D\u00f6rd\u00fcnc\u00fcs\u00fc, internetin TCP\/IP, HTTPS veya web taray\u0131c\u0131s\u0131\nolmamas\u0131 gibi metaevren de Unreal Engine, Unity, WebXR veya WebGPU\ngibi teknolojilerle ayn\u0131 \u015fey de\u011fil (Ball, 2021).<\/p>\n\n\n\n \nMetavren, mobil internetin halefi olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor. \u0130nternetin\nyerini almayacak, bunun yerine mobil internetin yapt\u0131\u011f\u0131 gibi onu\ngeli\u015ftirecek ve yinelemeli olarak d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrecek. Mobil internet\nde 1960’lardan 1990’lara kadar var olan interneti d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcrken\nonun alt yap\u0131s\u0131ndan yararlanarak internete nas\u0131l, nerede, ne zaman\nve neden eri\u015fti\u011fimizi, sat\u0131n ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u00fcr\u00fcn ve hizmetleri,\nkulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z teknolojileri, k\u00fclt\u00fcr\u00fcm\u00fcz\u00fc, i\u015f modellerimizi\nve politikam\u0131z\u0131 de\u011fi\u015ftirmi\u015fti. Metaevren de benzer \u015fekilde\nd\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcc\u00fc olacak, bilgisayarlar\u0131n ve internetin\nya\u015fam\u0131m\u0131zdaki rol\u00fcn\u00fc geli\u015ftirip de\u011fi\u015ftirecek. Metaevren ile\ninternete ara s\u0131ra eri\u015fmek yerine, di\u011fer t\u00fcm kullan\u0131c\u0131larla\nberaber s\u00fcrekli internetin i\u00e7inde olaca\u011f\u0131z. Bu ba\u011flamda\nmetaevren, ger\u00e7ek zamanl\u0131 \u00fcretilen \u00fc\u00e7 boyutlu sanal d\u00fcnyalar\u0131n\nb\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde \u00f6l\u00e7eklendirilmi\u015f ve birlikte \u00e7al\u0131\u015fabilir a\u011f\u0131\nolacak. S\u0131n\u0131rs\u0131z say\u0131da kullan\u0131c\u0131 taraf\u0131ndan, bireysel bir\nmevcudiyet hissi ve verilerin s\u00fcreklili\u011fi ile etkin bir \u015fekilde\ne\u015fzamanl\u0131 ve kal\u0131c\u0131 olarak deneyimlenebilecek (age). \n<\/p>\n\n\n\n \nReady Player One’daki gibi bir metaevren in\u015fa edilebilir mi? Bunun\ni\u00e7in \u00f6n\u00fcm\u00fczde ka\u00e7 y\u0131l var? Bu sorulara yan\u0131t vermek zor. Ama\nmetaevrenin Kaf Da\u011f\u0131’n\u0131n ard\u0131nda ve bulunmay\u0131 bekleyen bir\nteknoloji olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 da ak\u0131ldan \u00e7\u0131karmamak gerekiyor.\nFacebook, Microsoft veya \u00c7inli bir \u015firket, “tamam, metaevreni\nin\u015fa ettim. Hadi gelin!” demeyecek. Metaevren, ad\u0131m ad\u0131m in\u015fa\nedilecek. Ball (2021) metaevrenin olu\u015fumunu sekiz ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda\ntakip etmeyi \u00f6neriyor.<\/p>\n\n\n\n \n1. Donan\u0131m:<\/strong> Metaevrene eri\u015fmek, etkile\u015fimde bulunmak veya\nMetaevreni geli\u015ftirmek i\u00e7in kullan\u0131lan fiziksel teknolojilerin ve\ncihazlar\u0131n sat\u0131\u015f\u0131 ve deste\u011fi. Do\u011frudan t\u00fcketicilere y\u00f6nelik\nVR ba\u015fl\u0131klar\u0131 ve dokunsal eldivenlerin yan\u0131nda kurumsal\n\u00fcreticilerin sanal veya AR tabanl\u0131 ortamlar\u0131 \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rmak veya\nolu\u015fturmak i\u00e7in kullanabilece\u011fi kurumsal donan\u0131mlara (end\u00fcstriyel\nkameralar, projeksiyon ve izleme sistemleri ve tarama alg\u0131lay\u0131c\u0131lar)\nda gerek var (https:\/\/www.matthewball.vc\/all\/hardwaremetaverse<\/a>).<\/p>\n\n\n\n \n2. A\u011f:<\/strong> Kal\u0131c\u0131, ger\u00e7ek zamanl\u0131 ba\u011flant\u0131lar\u0131n, y\u00fcksek\nbant geni\u015fli\u011finin ve merkezi olmayan veri iletiminin sa\u011flanmas\u0131.\nBant geni\u015fli\u011fi, gecikme ve g\u00fcvenilirlik metaevren \u00fcr\u00fcnlerini ve\nhizmetlerini nas\u0131l tasarlanaca\u011f\u0131n\u0131, bunlar\u0131 ne zaman\nkullan\u0131labilece\u011fini ve yap\u0131labileceklerin s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131\nbelirleyecek (https:\/\/www.matthewball.vc\/all\/networkingmetaverse<\/a>).<\/p>\n\n\n\n \n3. Hesaplama:<\/strong> Metaevren i\u00e7in gerekli hesaplama g\u00fcc\u00fcn\u00fcn\n(yapay zek\u00e2, fiziksel\nhesaplama, g\u00f6r\u00fcnt\u00fc olu\u015fturma, senkronizasyon vb i\u015flemler i\u00e7in\ngerekli) etkinle\u015ftirilmesi ve sa\u011flanmas\u0131\n(https:\/\/www.matthewball.vc\/all\/computemetaverse<\/a>).<\/p>\n\n\n\n \n4. Sanal Platformlar:<\/strong> Kullan\u0131c\u0131lar\u0131n ve i\u015fletmelerin\nke\u015ffedebilecekleri, yaratabilecekleri, sosyalle\u015febilecekleri ve \u00e7ok\n\u00e7e\u015fitli deneyimlere (araba yar\u0131\u015f\u0131 yapmak, derse veya toplant\u0131ya\nkat\u0131lmak, beraber m\u00fczik dinlemek) kat\u0131labilecekleri ve ekonomik\netkinliklerde bulunabilecekleri sanal platformlar\n(https:\/\/www.matthewball.vc\/all\/virtualplatformsmetaverse<\/a>).<\/p>\n\n\n\n \n5. De\u011fi\u015fim Ara\u00e7lar\u0131 ve Protokoller:<\/strong> Metaevreni olu\u015fturmak,\ngeli\u015ftirmek ve s\u00fcreklili\u011fini sa\u011flamak amac\u0131yla birlikte\n\u00e7al\u0131\u015fabilirlik i\u00e7in ger\u00e7ek veya fiili standartlar olarak hizmet\neden ara\u00e7lar, protokoller, formatlar, hizmetler ve motorlar\n(https:\/\/www.matthewball.vc\/all\/interchangemetaverse<\/a>).\n<\/p>\n\n\n\n \nGe\u00e7mi\u015f deneyimlerimiz birlikte \u00e7al\u0131\u015fabilirli\u011fin ciddi bir sorun\nolabilece\u011fini g\u00f6steriyor. Muhtemelen farkl\u0131 \u015firketlerin\ngeli\u015ftirdi\u011fi farkl\u0131 metaevrenler olacak ve bu sanal alanlar,\nfarkl\u0131 donan\u0131m ve yaz\u0131l\u0131m platformlar\u0131na dayanacak. \u00d6rne\u011fin,\nbir VR platformunda arkada\u015flar\u0131m\u0131zla film seyredebilece\u011fiz; bir\ndi\u011fer VR uygulamada kendimizi 23. y\u00fczy\u0131lda J\u00fcpiter’e do\u011fru yol\nalan bir uzay gemisinde bulaca\u011f\u0131z. \u015eu an nas\u0131l Linux, Mac ve\nWindows gibi i\u015fletim sistemleri, iOS ve Android telefonlar varsa\ngelecekte de farkl\u0131 metaevrenler olacak. \u015eimdiden birka\u00e7 firma VR\npazar\u0131n\u0131 kontrol etmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor: Quest 2 (Facebook), Windows\nMixed Reality (Microsoft), Steam (Valve). Gelecekte bu \u015firketler,\nVR’yi ve metaevrenleri de kontrol etmek isteyecek. Kendi\nstandartlar\u0131n\u0131 dayatmaya \u00e7al\u0131\u015facaklar. Birlikte \u00e7al\u0131\u015fabilirlik\ntart\u0131\u015fmalar\u0131 bu sefer metaevrenler ba\u011flam\u0131nda tekrar tekrar\nyap\u0131lacak.<\/p>\n\n\n\n \n6. \u00d6demeler:<\/strong> Blok zinciri teknolojisine dayanan bitcoin,\nethereum gibi kriptoparalar da dahil olmak \u00fczere dijital \u00f6deme\ns\u00fcre\u00e7leri, platformlar\u0131 ve operasyonlar\u0131n\u0131n desteklenmesi\n(https:\/\/www.matthewball.vc\/all\/forwardtothemetaverseprimer<\/a>).\n<\/p>\n\n\n\n \n7. Metaevren \u0130\u00e7erik, Hizmet ve Varl\u0131klar\u0131:<\/strong> Dijital\nvarl\u0131klar\u0131n tasar\u0131m\u0131\/olu\u015fturulmas\u0131, sat\u0131\u015f\u0131, yeniden sat\u0131\u015f\u0131,\ndepolanmas\u0131, g\u00fcvenli korunmas\u0131 ve finansal y\u00f6netimi\n(https:\/\/www.matthewball.vc\/all\/csametaverse<\/a>).\n<\/p>\n\n\n\n \n8. Kullan\u0131c\u0131 Davran\u0131\u015flar\u0131:<\/strong> T\u00fcketici ve i\u015f\ndavran\u0131\u015flar\u0131nda (harcama ve yat\u0131r\u0131m, zaman ve dikkat, karar\nverme ve yetenek) metaevrene kar\u015f\u0131 g\u00f6zlemlenebilir de\u011fi\u015fimler\n(https:\/\/www.matthewball.vc\/all\/userbehaviorsmetaverse<\/a>).\n<\/p>\n\n\n\n \n\u0130nsanlar\u0131n teknolojiye kar\u015f\u0131 yakla\u015f\u0131mlar\u0131 zaman i\u00e7inde,\nbeklenmedik bi\u00e7imde de\u011fi\u015febilir. Y\u0131llard\u0131r oyun severler\navatarlar\u0131yla dijital oyun platformlar\u0131nda yer al\u0131yor ve bo\u015f\nzamanlar\u0131n\u0131 dijital d\u00fcnyalarda ge\u00e7iriyorlar: Odalar\u0131n\u0131\ntasarl\u0131yorlar, tar\u0131m yap\u0131yorlar ve evler in\u015fa ediyorlar. Bir \u00e7ok\ninsan bu t\u00fcr u\u011fra\u015flar\u0131 tuhaf, bo\u015f veya anti-sosyal olarak\nde\u011ferlendiriyor. Dolay\u0131s\u0131yla bir \u00e7ok insan\u0131n metaevrene ilk\nba\u015fta mesafeli yakla\u015fmas\u0131 ola\u011fan bir durum. Ama kovid-19’un \u00e7ok\nk\u0131sa s\u00fcrede dijitalle\u015fmi\u015f toplumsal ili\u015fkilere kat\u0131l\u0131m\u0131m\u0131z\u0131\n(uzaktan \u00e7al\u0131\u015fma, zoom toplant\u0131lar\u0131, uzaktan e\u011fitim, \u00e7evrimi\u00e7i\nal\u0131\u015fveri\u015flerde art\u0131\u015f) nas\u0131l art\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrsek\nsanal d\u00fcnya etkinliklerine bo\u015fa harcanan zaman g\u00f6z\u00fcyle bakan bir\n\u00e7ok insan\u0131n bile zamanla metaevrene \u0131s\u0131nabilece\u011fi s\u00f6ylenebilir.\nAyr\u0131ca Ball’in (2021) de i\u015faret etti\u011fi gibi yeni ku\u015faklar\nkendilerini metaevrene daha yak\u0131n hissedecekler. \n<\/p>\n\n\n\n \nFacebook, “para kazanmak i\u00e7in hizmetler in\u015fa etmiyoruz; daha\niyi hizmetler olu\u015fturmak i\u00e7in para kazan\u0131yoruz” diyor ve\nelbette buna inanm\u0131yoruz. Facebook, sosyal medyaya nas\u0131l bak\u0131yorsa\nMeta da metaevrene \u00f6yle bakacak. Peki Facebook, metaevren hayalinde\nba\u015far\u0131l\u0131 olabilir mi?<\/p>\n\n\n\n \nMarx (2021), Silikon Vadisi’nin internet hakk\u0131nda ortaya at\u0131lan\n\u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u00e7\u00fc \u00fctopyalardan araba sahipli\u011fine son verecek\npayla\u015f\u0131lan s\u00fcr\u00fcc\u00fcs\u00fcz arabalara kadar ger\u00e7ekle\u015fmeyen b\u00fcy\u00fck\nhayallerle dolu uzun bir ge\u00e7mi\u015fi oldu\u011funu hat\u0131rlat\u0131yor. Belki\nFacebook’un metaevreni de ger\u00e7ekle\u015fmeyen hayaller kervan\u0131na\nkat\u0131lacak. Ama bu metaevrenin hayat\u0131m\u0131z \u00fczerinde bir etkisi\nolmayaca\u011f\u0131 anlam\u0131na gelmiyor. Tam bir metaevren olu\u015fturulamasa\nbile Ball\u2019in (2021) i\u015faret etti\u011fi sekiz temel alandaki geli\u015fmeler\nve geli\u015ftirilen \u00fcr\u00fcnler ya\u015fam\u0131m\u0131z\u0131 etkileyecek.<\/p>\n\n\n\n \n\u00d6rne\u011fin Marx’\u0131n (2021) \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc gibi metaevren \u00e7al\u0131\u015fma\nmodellerinde birtak\u0131m de\u011fi\u015fikliklere neden olabilir. Facebook’un\nsundu\u011fu \u00e7al\u0131\u015fma odalar\u0131n\u0131n da\n(https:\/\/www.theverge.com\/2021\/8\/19\/22629942\/facebook-workrooms-horizon-oculus-vr<\/a>)\nda g\u00f6sterdi\u011fi gibi sanal \u00e7al\u0131\u015fma ortamlar\u0131 yeni istihdam\nbi\u00e7imlerinin habercisi olabilir. \u00c7\u00fcnk\u00fc pandemi d\u00f6neminde uzaktan\n\u00e7al\u0131\u015fma yayg\u0131nla\u015ft\u0131 ve \u015fimdi bir \u00e7ok \u00e7al\u0131\u015fan eski \u00e7al\u0131\u015fma\nortamlar\u0131na geri d\u00f6nmek istemiyor\n(https:\/\/www.bbc.com\/worklife\/article\/20211007-the-parents-who-dont-want-to-go-back-to-the-office<\/a>).\n\u0130\u015fverenler, bu s\u00fcre\u00e7te ofiste olmayan \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n\u0131 izlemek\ni\u00e7in \u00e7e\u015fitli yaz\u0131l\u0131mlar kulland\u0131lar ve metaevren uygulamalar\u0131\ni\u015fyeri g\u00f6zetimi i\u00e7in yeni olanaklar sa\u011flayacak. \u00c7al\u0131\u015fanlar\ni\u00e7in \u015fu an tercih edilebilir bir esneklik sa\u011flayan uzaktan\n\u00e7al\u0131\u015fma, sanal \u00e7al\u0131\u015fma ofisleriyle g\u00f6zetlenebilir ev\/i\u015f\nortamlar\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015febilir. Par\u00e7a ba\u015f\u0131 i\u015flerin yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131\nAmazon Mechanical Turk gibi dijital platformlardan sonra metaevren,\nesnek k\u00fcresel istihdam\u0131 art\u0131racakt\u0131r. Zuckerberg\u2019in de dedi\u011fi\ngibi insanlar ya\u015fad\u0131klar\u0131 yerden ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak\n\u00e7al\u0131\u015fabilecekler. B\u00f6ylece metaevrenler, \u00e7al\u0131\u015fma standartlar\u0131n\u0131\n\u00e7al\u0131\u015fanlar aleyhine de\u011fi\u015ftirmenin arac\u0131 haline gelecek. \n<\/p>\n\n\n\n \nFacebook’un Meta’ya d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc ister k\u00f6t\u00fc \u00fcn\u00fcnden kurtulma\n\u00e7abas\u0131 ister rakiplerine kar\u015f\u0131 avantaj elde etmeye \u00e7al\u0131\u015fan\nstratejik bir manevra olsun Roose’un (2021) belirtti\u011fi sorunlar\u0131\nbir anda ortadan kald\u0131rmayacak ve belki daha b\u00fcy\u00fck sorunlara neden\nolacak. Bu manevrayla Facebook, yeni k\u00fclt\u00fcr, ileti\u015fim ve ticaret\nt\u00fcrleri \u00fczerindeki etkisini art\u0131rarak yeni bir egemenlik \u00e7a\u011f\u0131n\u0131\nba\u015flatabilir. Ya da Meta, ya\u015fl\u0131 bir sosyal a\u011fa yeniden hayat\nvermeyi deneyen umutsuz, maliyetli bir giri\u015fim olarak tarihteki\nyerini alabilir. Hedeflenen metaevren hi\u00e7 ger\u00e7ekle\u015femeyebilir.\nAncak bu vizyon do\u011frultunda at\u0131lan her ad\u0131m ve geli\u015ftirilecek her\n\u00fcr\u00fcn beraberinde yeni sorular, sorunlar ve m\u00fccadeleler getirecek.\nAma daha \u00f6nemlisi, bili\u015fim tekellerinin faaliyetlerinin\nd\u00fczenlenmesi sorunsal\u0131 h\u00e2l\u00e2\nyerli yerinde duruyor. Mahremiyet, g\u00f6zetim, yalan haberler, sosyal\nmedyada yay\u0131lan nefret s\u00f6ylemi vb sorunlar \u00e7\u00f6z\u00fclmeden\ngeli\u015ftirilecek metaevren platformlar\u0131nda bu sorunlar daha tehlikeli\nbi\u00e7imlerde kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kacak.<\/p>\n\n\n\n \n[1] Kitap T\u00fcrk\u00e7eye Sibel Hac\u0131o\u011flu taraf\u0131ndan Parazit ad\u0131yla\n\u00e7evrildi ve Alt\u0131k\u0131rkbe\u015f Yay\u0131nlar\u0131’ndan \u00e7\u0131kt\u0131. Ayr\u0131ca\nmetaevren kelimesinin etimolojik k\u00f6kenleri i\u00e7in bkz.\nhttps:\/\/evrimagaci.org\/metaverse-nedir-ve-neden-cok-onemlidir-yasamlarimizi-dijital-bir-evrene-tasiyabilir-miyiz-11135<\/a>\n<\/p>\n\n\n\n \nBall, M. (2021). The metaverse primer: A framework for the metaverse,\nhttps:\/\/www.matthewball.vc\/all\/forwardtothemetaverseprimer<\/a>,\nson eri\u015fim 19.12.2021<\/p>\n\n\n\n \nBolter, J. D., Engberg, M. ve MacIntyre, B. (2021). Reality Media:\nAugmented and Virtual Reality. MIT Press.<\/p>\n\n\n\nSanal\nGer\u00e7eklik ve Art\u0131r\u0131lm\u0131\u015f Ger\u00e7eklik<\/h2>\n\n\n\n
Metaevren<\/h2>\n\n\n\n
Sonu\u00e7<\/h2>\n\n\n\n
Kaynaklar<\/h3>\n\n\n\n