{"id":788,"date":"2022-03-09T08:22:34","date_gmt":"2022-03-09T05:22:34","guid":{"rendered":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/?p=788"},"modified":"2022-03-09T08:25:05","modified_gmt":"2022-03-09T05:25:05","slug":"yapay-zekanin-adaleti","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/?p=788","title":{"rendered":"Yapay Zek\u00e2n\u0131n Adaleti"},"content":{"rendered":"\n

ABD’de ya\u015fayan Kristin Livdahl ve k\u0131z\u0131, Youtube’daki bir beden e\u011fitimi \u00f6\u011fretmeninin “aya\u011f\u0131n\u0131zda bir ayakkab\u0131y\u0131 tutarak uzan\u0131n ve yuvarlan\u0131n” gibi meydan okuma (challenge) \u00f6nerilerini yerine getirmeye \u00e7al\u0131\u015farak e\u011fleniyorlard\u0131. K\u00f6t\u00fc hava ko\u015fullar\u0131 nedeniyle d\u0131\u015far\u0131 \u00e7\u0131kamayan k\u00fc\u00e7\u00fck k\u0131z, Alexa’dan yeni bir meydan okuma \u00f6nerisi istedi. Alexa, web’i ara\u015ft\u0131rd\u0131 ve Our Community Now<\/em> (https:\/\/ourcommunitynow.com\/<\/a>) adl\u0131 haber sitesinde buldu\u011fu bir meydan okumay\u0131 k\u0131za \u00f6nerdi: \u015earj cihaz\u0131n\u0131 elektrik prizine yar\u0131ya kadar yerle\u015ftir ve a\u00e7\u0131kta kalan u\u00e7lar\u0131na madeni parayla dokun.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

\nNeyse ki k\u0131z\u0131n annesi yan\u0131ndayd\u0131 ve hemen m\u00fcdahale etti. Our\nCommunity Now sitesinin ilgili haberi bir y\u0131l \u00f6nce yay\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131\n(https:\/\/ourcommunitynow.com\/news-national\/watch-out-parentsthe-viral-outlet-challenge-has-kids-doing-the-unthinkable<\/a>)\nve okuyucular Tiktok’ta yay\u0131lan bu tehlikeli meydan okuma modas\u0131na\nkar\u015f\u0131 uyar\u0131l\u0131yordu. Alexa, meydan okumay\u0131 ba\u011flam\u0131ndan ba\u011f\u0131ms\u0131z\nolarak siteden alm\u0131\u015f ve k\u0131za iletmi\u015fti. Livdahl, k\u0131z\u0131n\u0131n b\u00f6yle\nbir \u015fey yapmayacak kadar ak\u0131ll\u0131 oldu\u011funu ama olaydan sonra\nk\u0131z\u0131yla internetten veya Alexa’dan gelen hi\u00e7bir \u015feye g\u00fcvenmeme\nkonusunda tekrar sohbet ettiklerini s\u00f6yledi.<\/p>\n\n\n\n

\nCNN’e konu\u015fan Amazon s\u00f6zc\u00fcs\u00fc, m\u00fc\u015fteri g\u00fcveninin yapt\u0131klar\u0131\nher \u015feyin merkezinde yer ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve Alexa’n\u0131n m\u00fc\u015fterilere\ndo\u011fru, alakal\u0131 ve yard\u0131mc\u0131 bilgiler sa\u011flamak \u00fczere\ntasarland\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve gelecekte benzer bir durumun tekrar ya\u015fanmamas\u0131\ni\u00e7in Alexa’y\u0131 g\u00fcncellediklerini duyurdu\n(http:\/\/lite.cnn.com\/en\/article\/h_b057ce6b4b579949280c148625481795<\/a>).<\/p>\n\n\n\n

\nAncak Rebooting AI: Building Artificial Intelligence We Can Trust<\/em>\n(Yapay Zek\u00e2y\u0131 Yeniden\nBa\u015flatma: G\u00fcvenebilece\u011fimiz Yapay Zek\u00e2y\u0131\n\u0130n\u015fa Etme) kitab\u0131n\u0131n yazarlar\u0131ndan Gary Marcus, bu olay\u0131 mevcut\nYZ’nin (Yapay Zek\u00e2)\ng\u00fcnl\u00fck fiziksel veya psikolojik d\u00fcnyay\u0131 anlamadaki\nyetersizli\u011finin bir g\u00f6stergesi olarak de\u011ferlendiriyor. Marcus,\ng\u00fcn\u00fcm\u00fczde ger\u00e7ekten g\u00fcvenilir bir YZ’ye sahip olmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131\nve buna ula\u015fabilmek i\u00e7in daha fazla verinin \u00f6tesinde baz\u0131 temel\ngeli\u015fmelere ihtiyac\u0131m\u0131z oldu\u011funu savunuyor\n(https:\/\/www.cnbc.com\/2021\/12\/29\/amazons-alexa-told-a-child-to-do-a-potentially-lethal-challenge.html<\/a>).\nHalihaz\u0131rdaki YZ teknolojilerinin s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 dikkate\nalmamak insanlara yard\u0131mc\u0131 olmak \u00fczere tasarlanm\u0131\u015f ses\nasistanlar\u0131n\u0131 tehlikeli hale getirebiliyor. Livdahl’in on ya\u015f\u0131ndaki\nk\u0131z\u0131, Alexa’n\u0131n \u00f6nerisinin sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 az \u00e7ok hesap edebilir.\nAma \u00e7izgi filmlerin etkisinde kalan daha k\u00fc\u00e7\u00fck ya\u015ftaki\n\u00e7ocuklar\u0131n Superman veya Pokemon gibi u\u00e7maya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131klar\u0131n\u0131\nd\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcnce k\u00fc\u00e7\u00fck bir \u00e7ocu\u011fu ses asistan\u0131yla ba\u015f ba\u015fa\nb\u0131rakman\u0131n beklenmedik sorunlara neden olabilece\u011fini hesaba katmak\ngerekiyor.<\/p>\n\n\n\n

\nBununla ili\u015fkili bir di\u011fer sorun da YZ uygulamalar\u0131na (en az\u0131ndan\nhen\u00fcz!) kendilerinde olmayan \u00f6zellikler atfedilmesi. Tabi bunda\nsosyal sorunlar\u0131 teknoloji ile \u00e7\u00f6zebilece\u011fine d\u00fc\u015f\u00fcnen\nteknoloji \u015firketlerinin pay\u0131 b\u00fcy\u00fck. Fakat toplumsal ili\u015fkileri\nteknoloji ile yeniden d\u00fczenleme giri\u015fimlerinin yeterince\nsorgulanmamas\u0131 ve teknolojik d\u00fczenlemelerin tarafs\u0131zl\u0131\u011f\u0131 (ve bu\nnedenle daha makbul oldu\u011fu) hakk\u0131ndaki \u00f6n yarg\u0131lar ciddi riskler\ni\u00e7eriyor. Bu ba\u011flamda, ocak ay\u0131nda duyurulan iki geli\u015fmeye\ndikkatinizi \u00e7ekmek isterim. \n<\/p>\n\n\n\n

\nBirincisi, Yarg\u0131tay’\u0131n YZ sisteminin 2023’te devreye girece\u011fini\nduyurmas\u0131yd\u0131. Yarg\u0131tay’\u0131n 2021 de\u011ferlendirme toplant\u0131s\u0131nda\nYarg\u0131tay Ba\u015fkan\u0131 Mehmet Akarca, YZ tabanl\u0131 sistemlerin d\u00fcnyan\u0131n\n\u00e7e\u015fitli \u00fclkelerinde kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve bunun Yarg\u0131tay’da da\nkullan\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fini belirtmi\u015fti. Emsal nitelikteki kararlara\ndaha kolay eri\u015filebilmek ve i\u00e7tihat tutarl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 sa\u011flamak\namac\u0131yla geli\u015ftirilen YZ sisteminin 2023’te hizmet vermeye\nba\u015flamas\u0131 planlan\u0131yor. Geli\u015ftirilecek sistemle emsal kararlar ile\nkanun de\u011fi\u015fikliklerinin takibi kolayla\u015facak; hakimler i\u00e7in\n200-300 sayfal\u0131k dosyalar\u0131n \u00f6zetlerinin olu\u015fturulmas\u0131yla\nsavc\u0131l\u0131k ve m\u00fczakere s\u00fcre\u00e7lerinin h\u0131zland\u0131r\u0131lmas\u0131\nsa\u011flanacak; yurtta\u015flar ve avukatlar, ellerindeki delil ve verileri\nsisteme girerek davay\u0131 kazanma ihtimallerini \u00f6\u011frenebilecekler\n(https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=bENVdLP57T8<\/a>).\n<\/p>\n\n\n\n

\n\u0130kinci geli\u015fme ise \u00c7inli bilim adamlar\u0131n\u0131n, ger\u00e7ek bir savc\u0131\ngibi kendi su\u00e7lamalar\u0131n\u0131 yapabilecek bir YZ sistemi\ngeli\u015ftirdiklerini duyurmalar\u0131yd\u0131. \u00dclkenin en b\u00fcy\u00fck ve en yo\u011fun\nb\u00f6lge savc\u0131l\u0131\u011f\u0131 olan \u015eanghay Pudong Halk Savc\u0131l\u0131\u011f\u0131\ntaraf\u0131ndan geli\u015ftirilen ve test edilen sistemin, davan\u0131n s\u00f6zl\u00fc\na\u00e7\u0131klamas\u0131na dayanarak y\u00fczde 97’den fazla do\u011frulukla bir\nsu\u00e7lamada bulunabilece\u011fi iddia ediliyor. Sistem bir \u00f6l\u00e7\u00fcde karar\nalma s\u00fcrecinde savc\u0131lar\u0131n yerini alabilecek. Hukuk alan\u0131nda YZ\nkullan\u0131m\u0131 \u00c7in i\u00e7in yeni bir uygulama olmad\u0131\u011f\u0131 gibi ABD ve\nAlmanya’da da kan\u0131tlar\u0131 de\u011ferlendirmek, h\u00fck\u00fcml\u00fclerin yeniden\nsu\u00e7 i\u015fleme olas\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 tahmin etmek, \u015fartl\u0131 sal\u0131verme vs\ni\u00e7in YZ’den yararlan\u0131l\u0131yor. Fakat projenin ba\u015f bilim insan\u0131,\nProfes\u00f6r Shi Yong, bu sistemlerin hi\u00e7birinin su\u00e7lama ve ceza\n(\u00f6nerme) s\u00fcrecine kat\u0131lmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtiyor. Bu t\u00fcr kararlar\u0131\nverebilmek i\u00e7in sistemin her \u015feyden \u00f6nce dava dosyas\u0131ndaki\nyararl\u0131 bilgileri almas\u0131 ve su\u00e7la ilgisi olmayan bilgileri\nay\u0131klamas\u0131 gerekiyor. Ayr\u0131ca yaz\u0131l\u0131m, karma\u015f\u0131k, s\u00fcrekli\nde\u011fi\u015fen insan dilini bir bilgisayar\u0131n anlayabilece\u011fi standart bir\nbi\u00e7ime d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmeli. YZ savc\u0131s\u0131, bir masa\u00fcst\u00fc bilgisayarda\n\u00e7al\u0131\u015fabiliyor. 2015’ten 2020’ye kadar 17.000’den fazla dava\nkullan\u0131larak e\u011fitilen sistem \u00c7in’deki sekiz yayg\u0131n su\u00e7u (kredi\nkart\u0131 doland\u0131r\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131, kumar, tehlikeli s\u00fcr\u00fc\u015f, kas\u0131tl\u0131\nyaralama, resmi g\u00f6revleri engellemek, h\u0131rs\u0131zl\u0131k, sahtekarl\u0131k,\nkavga ve sorun \u00e7\u0131karmak) belirleyip davac\u0131 olabiliyor. Shi,\nsistemin y\u00fckseltmelerle beraber daha sonra daha az yayg\u0131n olan\nsu\u00e7lar\u0131 da tan\u0131yabilece\u011fini ve bir \u015f\u00fcpheliye kar\u015f\u0131 birden\nfazla su\u00e7lamada bulunabilece\u011fini \u00f6ne s\u00fcr\u00fcyor. Bu gibi YZ\nsistemlerinin kullan\u0131m\u0131 g\u00fcndeme geldi\u011finde s\u0131k\u00e7a sorulan\nsorular yine kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131k\u0131yor. Guangzhou \u015fehrinden bir savc\u0131\n%97’den fazla do\u011frulu\u011fun y\u00fcksek bir oran olmas\u0131na kar\u015f\u0131n yine\nde hatal\u0131 durumlar olabilece\u011fini ve b\u00f6yle bir durumda kimin\nsorumlu olaca\u011f\u0131n\u0131 sorguluyor: Savc\u0131, makine veya algoritman\u0131n\ntasar\u0131mc\u0131s\u0131? Bunun yan\u0131nda savc\u0131lar, bilgisayar bilimcilerin\ni\u015flerine bu kadar kar\u0131\u015fmas\u0131ndan memnun kalmayacaklar ve\n\u00f6zerkliklerini kaybetmek istemeyeceklerdir. Ama daha da k\u00f6t\u00fcs\u00fc YZ\nsavc\u0131n\u0131n, ge\u00e7mi\u015f deneyimlere g\u00f6re karar verecek olmas\u0131. Bu\nnedenle, insan savc\u0131lar\u0131n aksine toplumsal de\u011fi\u015fimi kavramakta\nyetersiz kalacaklar\n(https:\/\/www.scmp.com\/news\/china\/science\/article\/3160997\/chinese-scientists-develop-ai-prosecutor-can-press-its-own<\/a>,\nhttps:\/\/interestingengineering.com\/chinese-scientists-created-an-ai-prosecutor-that-can-press-charges<\/a>).<\/p>\n\n\n\n

\nBu iki geli\u015fmeden sonra bir de Ergin Y\u0131ld\u0131zo\u011flu’nun “Mah\u015ferin\nAtl\u0131lar\u0131 \u00c7o\u011fal\u0131yor” yaz\u0131s\u0131nda\n(https:\/\/www.cumhuriyet.com.tr\/yazarlar\/ergin-yildizoglu\/mahserin-atlilari-cogaliyor-1896434<\/a>)\nmah\u015ferin atl\u0131lar\u0131na YZ’yi de eklemesiyle beraber akl\u0131ma Umut\nSar\u0131kaya’n\u0131n “Say\u0131salc\u0131 Fa\u015fizmi” adl\u0131 hikayesi akl\u0131ma\ngeldi. Hikaye \u015f\u00f6yle ba\u015fl\u0131yordu: “D\u00fcnya bu zamana kadar\ns\u00f6zelci y\u00f6neticiler taraf\u0131ndan y\u00f6netildi de ne oldu? Art\u0131k\ny\u00f6netimi ger\u00e7ek zekaya, bilime teslim etmenin zaman\u0131 geldi…”\nAcaba Sar\u0131kaya’n\u0131n say\u0131salc\u0131 fa\u015fizmi ger\u00e7ek mi oluyordu?<\/p>\n\n\n\n

\nYarg\u0131tay’\u0131n geli\u015ftirece\u011fi YZ sistemi hakk\u0131nda ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bilgi\nverilmemi\u015f. Geli\u015ftirilecek sistemin dosyalar\u0131n \u00f6zetlerini\n\u00e7\u0131karmada ne kadar ba\u015far\u0131l\u0131 olaca\u011f\u0131 bir yana dava a\u00e7mak\nisteyenlere kazanma ihtimallerinin sunulmas\u0131 olduk\u00e7a karma\u015f\u0131k bir\nhedef. Davac\u0131, sistemin yan\u0131t\u0131na bak\u0131p “kazanma ihtimalim\nd\u00fc\u015f\u00fck” deyip dava a\u00e7maktan vazge\u00e7ebilir. Daha tehlikelisi,\nhakim de ayn\u0131 sistemden yararlanarak kendi yarg\u0131lar\u0131ndan \u015f\u00fcphe\nduyabilir ve risk almamak i\u00e7in sistemin kararlar\u0131na boyun e\u011febilir.\n\u00c7in’in geli\u015ftirdi\u011fi YZ savc\u0131 hakk\u0131nda da \u00e7ok fazla bir \u015fey\nbilmiyoruz. Yeni teknolojiler hakk\u0131nda abart\u0131l\u0131 iddialar duymaya\nal\u0131\u015ft\u0131k. Belki \u00c7in’in YZ savc\u0131s\u0131 da bunlardan biri olacak.\nSonu\u00e7 ne olursa olsun \u00c7in’in YZ savc\u0131s\u0131 ne son olacak ne de\nuygulama \u00c7in’le s\u0131n\u0131rl\u0131 kalacak. YZ; hapis cezalar\u0131, kefaletle\nserbest b\u0131rakma, mahkeme \u00f6ncesi tutuklulu\u011fa karar verme, tekrar\nsu\u00e7 i\u015fleme olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 hakk\u0131nda \u00fcretti\u011fi risk puanlar\u0131 ile\nadalete rehberlik etmeye devam edecek. Anglo-Amerikan\nhukuk sistemlerinde, su\u00e7lulu\u011fu de\u011ferlendirmeye y\u00f6nelik ara\u00e7lar\nbirka\u00e7 on y\u0131ld\u0131r kullan\u0131l\u0131yordu. Son\ny\u0131llarda bu ara\u00e7lar yapay \u00f6\u011frenme ve YZ (yaz\u0131n\u0131n devam\u0131nda YZ,\nyapay \u00f6\u011frenmeyi kapsayacak bi\u00e7imde kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r) ile\ng\u00fc\u00e7lendirildi. Di\u011fer Avrupa \u00fclkeleri de bu sistemleri,\nb\u00fct\u00e7eleri k\u00fc\u00e7\u00fcltmek, me\u015fruiyeti art\u0131rmak\nve davalar\u0131n a\u015f\u0131r\u0131 y\u00fck\u00fcn\u00fc ele almak gibi nedenler\nba\u011flam\u0131nda ele al\u0131yorlar (Zavr\u0161nik,\n2021).<\/p>\n\n\n\n

\nHer \u015feyi verile\u015ftirmek y\u00f6n\u00fcnde ciddi bir e\u011filim var. Geri d\u00f6n\u00fc\u015f\nyok ama kullan\u0131lan sistemlerin s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131n g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde\nbulundurularak \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n d\u00fczenlenmesi; hakimlerden\nyurtta\u015flara kadar i\u015fleyi\u015flerinin herkes\u00e7e bilinebilir, \u015feffaf,\nve hesap verebilir olmas\u0131 gerekiyor.<\/p>\n\n\n\n

\nBir art\u0131 birin sonucunun ki\u015filerden ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak her zaman ve\nher yerde iki oldu\u011funu, kimsenin bu do\u011fruyu de\u011fi\u015ftirmeye g\u00fcc\u00fcn\u00fcn\nyetmeyece\u011fini bilmek insana huzur veriyor. Bu nedenle adaletin YZ\nile sa\u011flanaca\u011f\u0131 iddias\u0131 bir\u00e7o\u011fumuza sempatik gelebiliyor. Ancak\nYZ’nin adaleti yayg\u0131n kan\u0131n\u0131n aksine insanlardan ve de\u011ferlerinden\nba\u011f\u0131ms\u0131z de\u011fil.<\/p>\n\n\n\n

YZ\nAlgoritmalar\u0131 Tarafs\u0131z\nm\u0131d\u0131r<\/strong>?<\/h2>\n\n\n\n

\nYZ’nin adaleti, adaletsizliklerle dolu bu d\u00fcnyada bir\u00e7o\u011fumuza\n\u00e7ekici geliyor. Makinelere insanlardan daha \u00e7ok g\u00fcveniyoruz.\nSay\u0131salla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f adaletin daha adil ve kusursuz olaca\u011f\u0131n\u0131\nd\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyoruz. Peki YZ d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz gibi daha adil, kusursuz\nve insan karar vericilerin zay\u0131fl\u0131klar\u0131ndan ar\u0131nd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f m\u0131?<\/p>\n\n\n\n

\nBu soruya yan\u0131t ararken \u00f6ncelikle s\u00f6z konusu YZ’nin on y\u0131llard\u0131r\nkulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z bilgisayar sistemlerinden farkl\u0131 oldu\u011funa dikkat\netmek gerekiyor. Y\u0131llarca bilgisayarlar insanlar\u0131n kendilerini\nprogramlad\u0131klar\u0131 gibi \u00e7al\u0131\u015ft\u0131lar. Bu nedenle, bir\n\u00f6ng\u00f6r\u00fclebilirli\u011fe sahiplerdi; neyi, nas\u0131l yapt\u0131klar\u0131 onlar\u0131\ntasarlayanlara ba\u011fl\u0131yd\u0131. G\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki YZ ise \u00f6\u011frenme ve\n\u00f6\u011frendiklerine dayanarak tahminlerde bulunma yetene\u011fine sahip.\nDolay\u0131s\u0131yla daha \u00f6ncesinde yaz\u0131l\u0131m, \u00e7al\u0131\u015fabilmek i\u00e7in\nbilmesi gereken her \u015feyi \u00f6nceden biliyorken g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki veriye\ndayal\u0131 YZ sistemleri kendilerine do\u011frudan \u00f6\u011fretilmeyen \u015feyleri\nde \u00f6\u011frenebiliyorlar.<\/p>\n\n\n\n

\nYZ sistemlerinin toplumsal hayata yay\u0131lmas\u0131yla beraber medyada\nalgoritmalardan daha \u00e7ok s\u00f6z ediliyor. Ancak algoritmalar\u0131\na\u00e7\u0131klamak i\u00e7in kullan\u0131lan kimi benzetmeler (\u00f6r. yemek tarifi)\ng\u00fcn\u00fcm\u00fczde yapay \u00f6\u011frenmenin etkili oldu\u011fu YZ algoritmalar\u0131 i\u00e7in\npek uygun de\u011fil. \u00c7\u00fcnk\u00fc tasar\u0131mc\u0131n\u0131n ba\u015ftan sona tasarlad\u0131\u011f\u0131\nve kontrol etti\u011fi bir s\u00fcre\u00e7ten \u00e7ok girdilere, girdilerin\na\u011f\u0131rl\u0131klar\u0131na ve veri setlerine g\u00f6re \u015fekillenen bir s\u00fcre\u00e7\nvar. Y\u00fcz ve ses tan\u0131ma, dil \u00e7evirisi, otonom ara\u00e7lar, t\u0131bbi\nte\u015fhis, finansal y\u00f6netim, envanter y\u00f6netimi, \u00fcr\u00fcn geli\u015ftirme,\n\u00fcretim, su\u00e7 i\u015fleyenler hakk\u0131ndaki risklerin de\u011ferlendirilmesi\ngibi alanlarda kullan\u0131lan YZ algoritmalar\u0131, halihaz\u0131rda\nger\u00e7ekle\u015fmi\u015f veya meydana gelmekte olan olaylar hakk\u0131ndaki\nverilerdeki istatistiksel \u00f6r\u00fcnt\u00fcleri belirliyor ve bundan yola\n\u00e7\u0131karak gelecek hakk\u0131nda tahminlerde bulunuyor. Baz\u0131 YZ ara\u00e7lar\u0131,\nnesnel do\u011frular\u0131n ve yanl\u0131\u015flar\u0131n oldu\u011fu ikili kararlar vermek\n\u00fczere tasarlan\u0131yorlar. \u00d6rne\u011fin, bir \u015feyin var olup olmad\u0131\u011f\u0131na\nkarar verdiklerinde kararlar\u0131n\u0131n do\u011frulu\u011fu test edilebiliyor ve\nbilinebiliyor. Kararlar\u0131 etik veya de\u011ferlerle ili\u015fkili\nolmad\u0131\u011f\u0131ndan bir de\u011fer sistemine veya etik \u00e7er\u00e7eveye ihtiya\u00e7\nduymuyorlar. T\u00fcm\u00f6r ya k\u00f6t\u00fc huyludur ya da de\u011fildir; YZ, elindeki\nverilere dayanarak bununla ilgili isabetli tahminlerde bulunabiliyor.\nBurada de\u011ferlerin herhangi bir etkisi yok. Otonom ara\u00e7lar da normal\nko\u015fullarda ayn\u0131 nesnellikle hareket ediyorlar: I\u015f\u0131kta dur, h\u0131z\ns\u0131n\u0131r\u0131na uy, bir sokak tabelas\u0131n\u0131 takip et vb. \u00c7o\u011fu zaman bu\nnesnellik yeterli olabiliyor. Ama bir \u00e7ocuk aniden yola f\u0131rlad\u0131\u011f\u0131nda\narac\u0131n bir de\u011fer sistemine g\u00f6re karar vermesi (belki \u00e7ocu\u011fa\nzarar vermemek i\u00e7in ara\u00e7taki veya d\u0131\u015far\u0131daki yolcular\u0131n\nya\u015fam\u0131n\u0131 tehlikeye atarak) gerekiyor (Forrest, 2021).<\/p>\n\n\n\n

\nYZ, bir h\u00fck\u00fcml\u00fcn\u00fcn tekrar su\u00e7 i\u015fleme olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 veya\nkefaletle serbest b\u0131rakmaya uygun olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 tahmin\netti\u011finde de bu de\u011ferlerden ba\u011f\u0131ms\u0131z bir karar olmuyor. \u00d6rne\u011fin\nABD’de baz\u0131 eyaletlerde kullan\u0131lan ve san\u0131\u011f\u0131n tekrar su\u00e7 i\u015fleme\nolas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 hesaplayan COMPAS’\u0131n (Correctional Offender\nManagement Profiling for Alternative Sanctions) siyahlara ve\nbeyazlara yakla\u015f\u0131m\u0131 farkl\u0131 olabiliyor. COMPAS, 80 dolarl\u0131k bir\nbisiklet \u00e7almaktan tutuklanan gen\u00e7 bir siyah kad\u0131n\u0131n tekrar su\u00e7\ni\u015fleme riskini y\u00fcksek bulurken bir ma\u011fazadan yakla\u015f\u0131k 80\ndolarl\u0131k e\u015fya \u00e7alan 41 ya\u015f\u0131nda, sab\u0131kal\u0131 (sab\u0131kalar\u0131\naras\u0131nda silahl\u0131 soygun da var!) bir beyaz erkek i\u00e7in daha d\u00fc\u015f\u00fck\nbir risk puan\u0131 hesaplayabiliyor. \u0130ki y\u0131l sonra, gen\u00e7 kad\u0131n\nherhangi bir su\u00e7tan tutuklanmazken adam binlerce dolarl\u0131k\nelektronik cihaz \u00e7almaktan sekiz y\u0131l hapse mahkum ediliyor (age).<\/p>\n\n\n\n

\nCOMPAS’\u0131n siyahlar\u0131n aleyhine i\u015fledi\u011fi ve var olan e\u015fitsizlikleri\nderinle\u015ftirdi\u011fi hakk\u0131nda ele\u015ftiriler var. COMPAS’a g\u00f6re\nsiyahlar\u0131n tekrar su\u00e7 i\u015fleme oranlar\u0131 y\u00fcksek olmas\u0131na ra\u011fmen\nsiyahlar COMPAS’\u0131n hesaplad\u0131\u011f\u0131ndan daha az su\u00e7 i\u015fliyorlar.\nBeyazlarda ise tam tersi oluyor; COMPAS’\u0131n beyazlar i\u00e7in\nhesaplad\u0131\u011f\u0131 oran, ger\u00e7ek hayattakinden daha d\u00fc\u015f\u00fck (Zavr\u0161nik,\n2021). Elbette COMPAS’\u0131 geli\u015ftirenler \u0131rk\u00e7\u0131 de\u011ferlerini\nyaz\u0131l\u0131ma kodlam\u0131yorlar. Ama nas\u0131l oluyor da COMPAS \u0131rksal ve\ns\u0131n\u0131fsal e\u015fitsizlikleri yeniden \u00fcreten bir sistem haline geliyor?<\/p>\n\n\n\n

\nYZ algoritmalar\u0131n\u0131n \u00fc\u00e7 temel bile\u015feni var ve tahminleri bu \u00fc\u00e7\nbile\u015fene ba\u011fl\u0131: Girdiler, girdilerin a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 ve veri\nsetleri. Bu bile\u015fenler, sistemi geli\u015ftiren ve uygulayanlar\u0131n\nde\u011ferleri ve benimsedikleri etik \u00e7er\u00e7evelerle ili\u015fkili.\nHesaplanan riskin say\u0131sall\u0131\u011f\u0131, hesaplaman\u0131n de\u011ferlerden\nba\u011f\u0131ms\u0131z ve salt say\u0131sal oldu\u011fu anlam\u0131na gelmiyor. \n<\/p>\n\n\n\n

Girdiler<\/h3>\n\n\n\n

\nBir insan\u0131n davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 \u00f6ng\u00f6rebilmek i\u00e7in \u00f6nce onun\ndavran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 nelerin belirledi\u011fine karar verebilmek gerekiyor.\nForrest’\u0131n (2021) basit \u00f6rne\u011fi bile insanlar hakk\u0131ndaki\ntahminlerin ne kadar zor ve karma\u015f\u0131k olabilece\u011fini g\u00f6stermekte.\nSabah uyanan bir ki\u015finin kahvesini sabah egzersizinden \u00f6nce mi\nyoksa sonra m\u0131 i\u00e7ece\u011fini nas\u0131l en do\u011fru bi\u00e7imde tahmin\nedebiliriz? Bunun i\u00e7in \u00f6nce ki\u015finin egzersiz ge\u00e7mi\u015fine ve kahve\ni\u00e7me al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131na bakmam\u0131z gerekir. E\u011fer ki\u015fi daha \u00f6nce\nsabahleyin hi\u00e7 egzersiz yapmad\u0131ysa kahvesini sabah egzersizinden\n\u00f6nce i\u00e7me ihtimali olduk\u00e7a y\u00fcksektir. Ki\u015finin nerede oldu\u011fu da\n(evde, otelde, havaalan\u0131nda) egzersiz yapmas\u0131n\u0131 zorla\u015ft\u0131ran veya\nkolayla\u015ft\u0131ran etkenler oldu\u011fundan soruyu yan\u0131tlarken yard\u0131mc\u0131\nolacakt\u0131r. Ayr\u0131ca ki\u015fiye \u00f6zel durumlar da olabilir. Belki bir\nmaratona haz\u0131rlan\u0131yordur veya doktor kilo vermesi gerekti\u011fini\ns\u00f6ylemi\u015ftir. Sabah egzersizini yapmad\u0131\u011f\u0131nda su\u00e7luluk\nhissetmektedir.<\/p>\n\n\n\n

\nG\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi algoritmam\u0131z\u0131n yararlanabilece\u011fi \u00e7ok fazla\ngirdi tipi var ve daha do\u011fru bir tahmin i\u00e7in hangi girdilerin\nse\u00e7ilece\u011fi \u00f6nemli. Girdileri se\u00e7erken \u00f6n\u00fcm\u00fczde \u00fc\u00e7 y\u00f6ntem\nvard\u0131r. Birincisi, YZ yaz\u0131l\u0131m\u0131n\u0131n girdileri belirlemesidir.\nG\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki veriye dayal\u0131 YZ yaz\u0131l\u0131mlar\u0131 belirli bir g\u00f6revde\nkendini daha iyile\u015ftirmek i\u00e7in gerekli girdileri se\u00e7ebilmektedir.\n\u0130kincisi, insanlar\u0131n gerekli girdileri se\u00e7mesidir. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc\nise iki y\u00f6ntemin bile\u015fimidir. YZ, ilk girdileri se\u00e7er ve insanlar\nbu girdileri g\u00f6zden ge\u00e7irerek yeniden ayarlarlar. Yaz\u0131l\u0131m\u0131\ntasarlayan veya kullananlar \u0131rk, cinsiyet, engellilik gibi\nayr\u0131mc\u0131l\u0131\u011fa neden olabilecek belirli girdilerin g\u00f6z ard\u0131\nedilmesi veya bunlara odaklan\u0131lmas\u0131 i\u00e7in yaz\u0131l\u0131ma m\u00fcdahale\nedebilirler. Fakat i\u015fin i\u00e7ine insanlar girdi\u011finde, insanlar\u0131n\nse\u00e7imlerini ve ayarlamalar\u0131n\u0131 neye g\u00f6re yapt\u0131\u011f\u0131 \u00f6nem kazan\u0131r:\nNeden A girdisi de\u011fil de B girdisi se\u00e7ilmi\u015ftir?<\/p>\n\n\n\n

\nForrest (2021), ABD’de h\u00fck\u00fcml\u00fclerin yeniden su\u00e7 i\u015fleme\nolas\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 tahmin eden YZ sistemlerinde girdilerin se\u00e7imi ve\ninsanlar\u0131n bundaki rol\u00fc hakk\u0131nda bir \u015feffafl\u0131k olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131\nbelirtiyor. Su\u00e7 ge\u00e7mi\u015fi, ilk tutuklanma ya\u015f\u0131, mevcut ya\u015f,\ne\u011fitim d\u00fczeyi, medeni durum, ikamet durumu, \u00e7al\u0131\u015fma ge\u00e7mi\u015fi,\nmadde kullan\u0131m\u0131 gibi standart girdilerin yan\u0131nda antisosyal tutum,\notoriteye diren\u00e7 ve “k\u00fclt\u00fcrel yatk\u0131nl\u0131klar” gibi daha\nbelirsiz girdiler de var. Tasar\u0131mc\u0131lar, bir\u00e7ok insan\u0131n gelece\u011fi\nhakk\u0131nda kritik kararlar\u0131n verilmesinde etkili olan bu sistemlerde\nhangi girdileri se\u00e7tikleri ve se\u00e7imlerini neye g\u00f6re yapt\u0131klar\u0131\nhakk\u0131nda \u015feffaf davranmasalar da payla\u015ft\u0131klar\u0131 baz\u0131\nbelgelerden, geli\u015ftirdikleri teknolojinin baz\u0131 teorik modellere\ndayand\u0131\u011f\u0131 biliniyor.<\/p>\n\n\n\n

Girdilerin\nA\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131<\/h3>\n\n\n\n

\nBir girdinin a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131, girdinin algoritmadaki g\u00f6receli\na\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131 yans\u0131t\u0131yor. Tek girdili bir algoritmadaki girdinin\na\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 do\u011fal olarak %100 oluyor. Ama girdi say\u0131s\u0131 art\u0131k\u00e7a\nhangi girdinin a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131n ne olaca\u011f\u0131 de\u011fi\u015febiliyor.\nGirdilerin se\u00e7iminde oldu\u011fu gibi a\u011f\u0131rl\u0131klar\u0131n\u0131n\nbelirlenmesinde de farkl\u0131 yollar izlenebiliyor. Teknolojik ara\u00e7larla\nveri setini g\u00f6zden ge\u00e7irerek girdilerin g\u00f6receli a\u011f\u0131rl\u0131klar\u0131n\u0131\nbelirlemek olanakl\u0131 oldu\u011fu gibi insanlar da girdilerin\nalgoritmadaki a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131na m\u00fcdahale edebiliyor.<\/p>\n\n\n\n

\nFakat girdilerin a\u011f\u0131rl\u0131klar\u0131n\u0131n belirlenmesi de genel kabul\ng\u00f6rm\u00fc\u015f bir standarda dayanm\u0131yor. ABD’de kullan\u0131lan COMPAS ve\nPCRA gibi ara\u00e7lar girdilerin ve a\u011f\u0131rl\u0131klar\u0131n\u0131n belirlenmesinde\na\u011f\u0131rl\u0131kla kriminoloji teorisi ve ara\u015ft\u0131rmalar\u0131na dayan\u0131yorlar.\nForrest’\u0131n (2021) vurgulad\u0131\u011f\u0131 gibi s\u00f6z konusu kriminoloji\nteorilerinin ileri s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc tezler tart\u0131\u015fmal\u0131 ve bu tezlerin\nb\u00fct\u00fcn bir adalet sistemini tasarlamak i\u00e7in normatif bir \u00e7er\u00e7eve\nolarak kabul edilmesi do\u011fru bir yakla\u015f\u0131m de\u011fil. Girdilerin\na\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131n ne olaca\u011f\u0131 hakk\u0131nda ulusal bir fikir birli\u011fi\nolmad\u0131\u011f\u0131 gibi a\u011f\u0131rl\u0131klar\u0131n ayarlanmas\u0131 i\u00e7in y\u00f6nergeler veya\nulusal standartlar da yok.<\/p>\n\n\n\n

\nForrest’\u0131n (2021) verdi\u011fi \u00f6rnekte oldu\u011fu gibi bir YZ sistemi,\ntutuklamalar\u0131n posta koduyla \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fc bir korelasyona sahip\noldu\u011funu belirleyerek posta koduna y\u00fcksek bir a\u011f\u0131rl\u0131k verebilir.\nDaha sonra bu algoritmay\u0131 inceleyen bir insan, posta kodunun \u0131rk\ni\u00e7in dolayl\u0131 bir veri oldu\u011funu fark edip \u0131rksal uygunsuzlu\u011fu\n\u00f6nlemek i\u00e7in girdinin a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131 azaltabilir. Belki veri\nsetinin zaman aral\u0131\u011f\u0131 boyunca o mahallede Durdur ve Ara (Stop and\nFrisk) uygulamalar\u0131n\u0131n etkisini (\u00e7\u00fcnk\u00fc aramalar\u0131n hedefinde\ndaha \u00e7ok beyaz \u0131rktan olmayanlar vard\u0131r\nhttps:\/\/www.tandfonline.com\/doi\/abs\/10.1198\/016214506000001040<\/a>)\nbildi\u011fi i\u00e7in bu karar\u0131 vermi\u015ftir. Belki de \u0131rk\u0131n girdi olarak\nkullan\u0131lmamas\u0131 hakk\u0131ndaki ilkelerinden dolay\u0131 bu m\u00fcdahaleyi\nyapm\u0131\u015ft\u0131r. Ama her hal\u00fckarda yaz\u0131l\u0131m\u0131n siyahlara kar\u015f\u0131\n\u0131rksal \u00f6n yarg\u0131l\u0131 ve adil olmayan tahminler yapmas\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcne\nge\u00e7en bir hamledir. Ancak Forrest’\u0131n (2021) vurgulad\u0131\u011f\u0131 gibi\na\u011f\u0131rl\u0131klar\u0131n\u0131n de\u011fi\u015ftirilmesine rehberlik eden standart bir\npolitikan\u0131n ve \u015feffaf bir s\u00fcrecin olmamas\u0131 tam tersine de neden\nolabilir; algoritmay\u0131 de\u011ferlendiren ki\u015fi posta kodunun a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131\naz bularak art\u0131rabilir ve fark\u0131nda olmadan toplumun dezavantajl\u0131\nkesimlerinin daha fazla ayr\u0131mc\u0131 politikalara maruz kalmas\u0131na neden\nolabilir.<\/p>\n\n\n\n

Veri\nSetleri<\/strong><\/h3>\n\n\n\n

\nD\u00fcnyada g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz ve yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z her \u015feyi i\u015flevsel bir YZ\nveri setine indirgeyebiliriz. B\u00f6ylece YZ’ye bir sonraki hamlemizi\nkestirebilme olana\u011f\u0131 da veririz. Daha \u00f6nceki egzersiz ve kahve\n\u00f6rne\u011finde oldu\u011fu gibi ya\u015fam\u0131m\u0131z\u0131n kay\u0131t alt\u0131na al\u0131nm\u0131\u015f\nk\u0131sm\u0131 artt\u0131k\u00e7a YZ sistemlerinin tahminleri g\u00fc\u00e7lenir.<\/p>\n\n\n\n

\nAncak girdilerin ve a\u011f\u0131rl\u0131klar\u0131n belirlenmesindeki sorunlar veri\nsetlerinin se\u00e7iminde de kendini g\u00f6sterir. Kullan\u0131labilecek veri\nsetleri hakk\u0131nda kurallar ve d\u00fczenlemeler; i\u00e7erik veya do\u011fruluk\na\u00e7\u0131s\u0131ndan veri setlerinin incelenmesi i\u00e7in evrensel standartlar\nyoktur. YZ sisteminin yararlanaca\u011f\u0131, tahminlerde bulunmak i\u00e7in\nkendini e\u011fitece\u011fi veri setlerini insanlar se\u00e7er. Se\u00e7im s\u00fcreci,\nhatalar veya \u00f6n yarg\u0131lar i\u00e7erebilir. Ya da veri\nseti eksiktir! \u00d6rne\u011fin, su\u00e7lular hakk\u0131nda tahminler y\u00fcr\u00fct\u00fclen\nsistemlerde beyaz yakal\u0131 su\u00e7larla ilgili kay\u0131tlar daha\ng\u00f6r\u00fcnmezdir. Ayr\u0131ca veri setlerindeki kay\u0131tlar\nger\u00e7ekle\u015ftikleri tarihsel, sosyal, politik ve k\u00fclt\u00fcrel anlar\u0131\nyans\u0131t\u0131rlar. Dolay\u0131s\u0131yla belirli ko\u015fullarda ortaya \u00e7\u0131kan bir\nolay\u0131n tekrarlayaca\u011f\u0131n\u0131n bir garantisi yoktur. \u00c7\u00fcnk\u00fc su\u00e7u\nolu\u015fturan unsurlar ve politik uygulamalar zaman i\u00e7inde de\u011fi\u015fir.\n\u00d6rne\u011fin kenevir yeti\u015ftirme, kullanma, bulundurma veya satma daha\n\u00f6nce hem eyalet hem de federal d\u00fczeyde su\u00e7 olarak kabul\nedildi\u011finden veri setlerinde bununla ilgili su\u00e7 kay\u0131tlar\u0131 vard\u0131r.\nFakat bug\u00fcn ABD’de bir\u00e7ok eyalet kenevir ile ilgili bir\u00e7ok\ndavran\u0131\u015f\u0131 su\u00e7 olmaktan \u00e7\u0131karm\u0131\u015ft\u0131r. Hatta bu karar\u0131n\n\u00f6ncesinde bile baz\u0131 eyaletlerde bununla ilgili tutuklamalar\u0131n\nseyrekle\u015fmesi ve yetkililerin kenevirle u\u011fra\u015fmak yerine daha b\u00fcy\u00fck\nhedeflere y\u00f6nelmeyi tercih etmesi, su\u00e7a bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n da\nzaman i\u00e7inde de\u011fi\u015fti\u011fini ve yasa de\u011fi\u015fiminin sonradan geldi\u011fini\ng\u00f6steriyor. Ceza kanunlar\u0131 da s\u00fcrekli de\u011fi\u015fir; zina, e\u015f cinsel\nevlilik, alkol satma ve bulundurma, \u0131rklar aras\u0131 evlilik vs bir\nzamanlar su\u00e7 say\u0131lan eylemlerdi. Tam tersi de do\u011fru; \u00f6nceden su\u00e7\nolarak g\u00f6r\u00fclmeyen eylemler art\u0131k su\u00e7 olabilir. \u00d6rne\u011fin bir\nzamanlar ABD’de afyon sat\u0131\u015f\u0131 da bug\u00fcnk\u00fc kadar d\u00fczenlenmemi\u015fti\nve daha serbestti. Dolay\u0131s\u0131yla bug\u00fcn yarg\u0131lanan birini veri\nsetlerindeki art\u0131k su\u00e7 te\u015fkil etmeyen kay\u0131tlarla de\u011ferlendirmek\ndo\u011fru bir yakla\u015f\u0131m m\u0131d\u0131r?<\/p>\n\n\n\n

\nToplumsal ya\u015fam\u0131n dinamikli\u011finin en g\u00fczel \u00f6rneklerinden biri New\nYork City’de uzun y\u0131llar uygulanan Stop and Frisk program\u0131. Bu\nprograma g\u00f6re New York City polisi su\u00e7u \u00f6nleme amac\u0131yla yolda\ngiden bireyleri durduruyor, sorguluyor ve \u00fcst\u00fcn\u00fc ar\u0131yordu.\nPolisin su\u00e7 oran\u0131n\u0131n y\u00fcksek oldu\u011fu belirli mahallelere\nkonu\u015fland\u0131r\u0131lmas\u0131yla su\u00e7lar\u0131n olu\u015fumu, tekrarlanmas\u0131 veya\nartmas\u0131n\u0131n \u00f6nlenebilece\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcyordu. Fakat orant\u0131s\u0131z\nbi\u00e7imde en \u00e7ok durdurulup arananlar New Yorklu siyahlar oldu.\n2013’te Yarg\u0131\u00e7 Shira Scheindlin, mahkemeye sunulan Stop and Risk’te\ngen\u00e7 Siyah erkeklerin \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde a\u015f\u0131r\u0131 tutukland\u0131\u011f\u0131\niddias\u0131n\u0131 destekleyen istatistiksel raporlar sonras\u0131nda\nuygulaman\u0131n anayasaya ayk\u0131r\u0131 oldu\u011funa h\u00fckmetti, programda derhal\nde\u011fi\u015fiklik yap\u0131lmas\u0131n\u0131 istedi ve de\u011fi\u015fiklikleri denetleyecek\nbir g\u00f6zlemci belirlenmesi \u00e7a\u011fr\u0131s\u0131nda bulundu. Sonras\u0131nda New\nYork’ta \u00e7e\u015fitli mahkeme kararlar\u0131yla bu uygulamalar de\u011fi\u015ftirildi.\nAma daha \u00f6nceki kararlar veri setlerinden silinmedi\u011finden\nalgoritmalar\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 (yani gelecekteki kararlar\u0131)\netkilemeye devam etti.<\/p>\n\n\n\n

\nK\u0131sacas\u0131 bir YZ sistemi, gelecek hakk\u0131nda tahminlerde bulunan bir\nkristal k\u00fcre de\u011fil. \u0130nsanlar\u0131n tekrar su\u00e7 i\u015fleme ihtimalini\ntahmin etmek i\u00e7in, belirli bir zaman dilimindeki t\u00fcm\ntutuklamalardan olu\u015fan bir veri seti kulland\u0131\u011f\u0131nda, art\u0131k su\u00e7\nolmayan verilerin ve de\u011fi\u015fen ko\u015fullar\u0131n gelece\u011fe dair hatal\u0131\n\u00f6ng\u00f6r\u00fclere neden olabilece\u011fine dikkat etmek gerekiyor. \u00c7\u00fcnk\u00fc\nger\u00e7ek hayatta insanlar adaletsizliklere kar\u015f\u0131 de\u011fi\u015fim i\u00e7in\nm\u00fccadele ediyorlar. Toplumsal m\u00fccadelenin s\u00fcreklili\u011fi sonucunda\nbir de\u011fi\u015fim ger\u00e7ekle\u015fiyor ama de\u011fi\u015fimi yans\u0131tmayan veri\nsetleri adaletsizlikleri yeniden \u00fcretebiliyor.<\/p>\n\n\n\n

YZ\nSistemlerine \u0130\u00e7sel De\u011ferler<\/h2>\n\n\n\n

\nYolda arabayla giderken aniden bir \u00e7ocuk \u00f6n\u00fcn\u00fcze f\u0131rlad\u0131. Durma\ngibi bir \u015fans\u0131n\u0131z yok. Ya direksiyonu k\u0131r\u0131p kald\u0131r\u0131mda giden\nya\u015fl\u0131 \u00e7ifte \u00e7arpacaks\u0131n\u0131z ya da \u00e7ocu\u011fa… Ne yapard\u0131n\u0131z? Bu\nsorunun genel ge\u00e7er bir yan\u0131t\u0131 yok; her bir insan uzun uzad\u0131ya\nd\u00fc\u015f\u00fcnerek belirli bir etik \u00e7er\u00e7evede yan\u0131t vermeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r.\nOtonom ara\u00e7lar da benzer bir durumda karar vermek zorunda\nkald\u0131klar\u0131nda tasar\u0131mc\u0131lar\u0131n (bilin\u00e7li veya bilin\u00e7siz) g\u00f6md\u00fc\u011f\u00fc\netik de\u011ferlere g\u00f6re hareket edecektir. Bu \u00e7ok u\u00e7 ve otonom\nara\u00e7lar\u0131n \u00e7ok nadir kar\u015f\u0131la\u015faca\u011f\u0131 bir \u00f6rnek olabilir ama\nh\u00fck\u00fcml\u00fclerin yeniden su\u00e7 i\u015fleme olas\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 hesaplay\u0131p\n\u015fartl\u0131 tahliyelerini \u00f6neren, bir zanl\u0131n\u0131n kefaletle serbest\nb\u0131rak\u0131l\u0131p b\u0131rak\u0131lamayaca\u011f\u0131na karar veren ve ileride su\u00e7\ni\u015fleyip i\u015flemeyece\u011fini tahmin eden sistemler tasar\u0131mc\u0131lar\u0131n\nalgoritma, girdi, girdi a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 ve veri seti se\u00e7imi yaparken\netkisinde olduklar\u0131 etik \u00e7er\u00e7evelerin izlerini ta\u015f\u0131rlar. Hayal\nedildi\u011fi gibi, saf say\u0131sal bir adalet s\u00f6z konusu de\u011fildir.<\/p>\n\n\n\n

\nForrester’\u0131n (2021), ABD’deki kullan\u0131lan YZ sistemlerine kar\u015f\u0131 en\ntemel ele\u015ftirisi bu sistemlerin yararc\u0131 bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131na\ndayanmas\u0131 ve \u00e7o\u011funlu\u011fun yarar\u0131n\u0131 g\u00f6zetmesi, bunu yaparken de\nama\u00e7lar\u0131n ara\u00e7lar\u0131 hakl\u0131la\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmesidir.\nForrester (2021), bu faydac\u0131 bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131na kar\u015f\u0131 her bireyin\ne\u015fit haklara sahip oldu\u011funu, toplumun geneli hakk\u0131nda elde edilen\nistatistiksel do\u011fruluktansa adaletin bireysel d\u00fczeyde ele al\u0131nmas\u0131\ngerekti\u011fini savunuyor. Bir di\u011fer deyi\u015fle insan; \u0131rk\u0131ndan,\nebeveynlerinin ge\u00e7mi\u015fteki hatalar\u0131ndan, ya\u015famak zorunda oldu\u011fu\nmahalleden dolay\u0131 dezavantajl\u0131 olmamal\u0131. YZ ara\u00e7lar\u0131 klasik\nfaydac\u0131 yakla\u015f\u0131mlarla bir bireyin mahkeme \u00f6ncesi hapsedilmesinin\ngenel olarak topluma fayda sa\u011flayaca\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ng\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcnde,\n\u00e7o\u011funlu\u011fun refah\u0131na \u00f6ncelik veriyor. Ancak s\u0131k\u00e7a hatal\u0131 risk\nde\u011ferlendirmeleri yap\u0131l\u0131yor. Forrest’a (2021) g\u00f6re insanlar\u0131n\nya\u015fam\u0131 hakk\u0131ndaki kritik kararlar\u0131n hata pay\u0131 %30 civar\u0131nda\nolan bu ara\u00e7lara dayand\u0131r\u0131lmas\u0131, bu ara\u00e7lar\u0131n tasar\u0131mc\u0131lar\u0131n\u0131n\nve kullan\u0131m\u0131n\u0131 onaylayan yetkililerin, adalettense belirli\nverimliliklere \u00f6ncelik verdi\u011fini g\u00f6steriyor. Bu yararc\u0131\nyakla\u015f\u0131mla YZ sisteminin tasar\u0131m\u0131nda sorulan sorular, se\u00e7ilen\ngirdiler ve girdilere verilen a\u011f\u0131rl\u0131klarla de\u011fer sistemleri\ntasar\u0131ma i\u00e7sel hale gelirler.<\/p>\n\n\n\n

\nSistemler karar verirken basit\u00e7e \u00f6r\u00fcnt\u00fcleri de\u011ferlendirmez veya\ntemel istatistiksel hesaplamalar yapmaz. Daha en ba\u015f\u0131nda sistemin\nhangi ama\u00e7la tasarland\u0131\u011f\u0131 \u00f6nemlidir. \u00d6rne\u011fin cezaland\u0131rman\u0131n\nnas\u0131l olaca\u011f\u0131na karar verirken sistemin amac\u0131 h\u00fck\u00fcml\u00fcleri\nyeniden topluma entegre etmek mi olacakt\u0131r yoksa yasalar\u0131 \u00e7i\u011fnedi\u011fi\ni\u00e7in ki\u015fiyi cezaland\u0131rmak m\u0131? Su\u00e7u azaltmay\u0131 hedefleyen bir\nsistem ge\u00e7mi\u015f verilere dayanarak hangi cezalar\u0131n su\u00e7u azaltt\u0131\u011f\u0131n\u0131\ntahmin etmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Buna kar\u015f\u0131n hedef hapsetmek yerine\nsu\u00e7lunun rehabilitasyonu ise su\u00e7lular\u0131n topluma yeniden\nentegrasyonunu sa\u011flayan \u00f6r\u00fcnt\u00fcler ara\u015ft\u0131r\u0131l\u0131r. B\u00f6ylece YZ\narac\u0131n\u0131n amac\u0131, verilere bakma ve kullanma \u015feklini dolayl\u0131\nolarak \u00e7er\u00e7eveler.<\/p>\n\n\n\n

\nGirdilerin se\u00e7imi tarafs\u0131z de\u011fildir. \u00d6rne\u011fin tasar\u0131mc\u0131 girdi\nolarak \u0131rk\u0131 (veya onun yerine ge\u00e7ebilecek mahalle, gidilen okul,\nilk tutuklanma ya\u015f\u0131 vb girdileri) se\u00e7ebilir veya YZ’nin otomatik\nolarak belirledi\u011fi \u0131rk girdisini oldu\u011fu gibi kabul edebilir.\nIrk\u0131n, bir girdi olarak kabul edilmesi veya edilmemesi hakk\u0131nda\ngenel kabul g\u00f6rm\u00fc\u015f bir g\u00f6r\u00fc\u015f yoktur; \u0131rk\u0131 bir girdi olarak\nkabul etmek ya da etmemek teknolojiyi geli\u015ftirenlerin ve geli\u015fiminde\netkili olan otoritelerin kendi kararlar\u0131d\u0131r. Irk, bir girdi olarak\nkabul edilmezse onun yerine ge\u00e7ebilecek mahalle, ilk tutuklanma\nya\u015f\u0131, gidilen okul gibi girdileri de \u00e7\u0131karmak gerekir mi? Bu\nkararlar\u0131, kim ve hangi bilgiye dayanarak vermektedir? Algoritman\u0131n\ntasar\u0131mc\u0131s\u0131, sadece say\u0131sal nedenlerle (!), do\u011fruluk oran\u0131n\u0131\nart\u0131rmak i\u00e7in girdi se\u00e7imine m\u00fcdahale edebilir. Fakat\ntasar\u0131mc\u0131n\u0131n de\u011ferlerden ba\u011f\u0131ms\u0131z oldu\u011funu\nd\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc saf say\u0131sal karar\u0131 bile\ntasar\u0131m s\u00fcrecinin ba\u015f\u0131nda\nkarar verilen\namaca ula\u015fabilmeyi sa\u011flayacak bir\ndo\u011fruluk oran\u0131 ile ilgilidir.\n\n<\/p>\n\n\n\n

\n\u00d6nceki b\u00f6l\u00fcmde belirtti\u011fim gibi tasar\u0131mc\u0131lar girdilerin\na\u011f\u0131rl\u0131klar\u0131n\u0131n yeniden d\u00fczenleyebilir ve baz\u0131lar\u0131n\u0131n\na\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u0131f\u0131rlayarak algoritmadaki etkilerinin yok\nedebilir. Tasar\u0131mc\u0131n\u0131n girdilere m\u00fcdahalesi, ki\u015fisel g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnden,\nsosyal bilimlerdeki bir uzla\u015f\u0131dan veya bir kontrol biriminin\ny\u00f6nlendirmesiyle olabilir. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde kullan\u0131lan bu sistemlerin\ngirdi se\u00e7imleri ve a\u011f\u0131rl\u0131klar\u0131, veri setleri, algoritmalar vs\nhakk\u0131nda bir \u015feffafl\u0131k olmasa da yay\u0131mlad\u0131klar\u0131 baz\u0131 belgeler\nvar. Ama yay\u0131mlanan belgeler, s\u00f6z konusu sistemlerin sonu\u00e7lar\u0131n\u0131n\nbir su\u00e7lunun \u00fczerinde hi\u00e7bir kontrol\u00fcn\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131 yap\u0131sal\ne\u015fitsizliklerden etkilendi\u011fini ve \u00f6zellikle bu e\u015fitsizlikleri\ngiderecek ayarlamalar\u0131n yap\u0131lmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor. B\u00f6ylece\nkullan\u0131lan YZ sistemleri adaleti sa\u011flamak yerine var olan\ne\u015fitsizlikleri yeniden \u00fcretmenin arac\u0131 haline gelebiliyorlar\n(age).<\/p>\n\n\n\n

\n\u00d6rne\u011fin COMPAS, tasar\u0131m\u0131nda dikkate ald\u0131\u011f\u0131 risk fakt\u00f6rlerinin\nyak\u0131n zamandaki kriminoloji literat\u00fcr\u00fcne dayand\u0131\u011f\u0131n\u0131\nbelirtiyor. Bu, Forrest’\u0131n (2021) alt\u0131n\u0131 \u00e7izdi\u011fi gibi insanlar\u0131n\nalgoritman\u0131n tasar\u0131m\u0131nda bizzat yer ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor.\nCOMPAS’\u0131n yararland\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klad\u0131\u011f\u0131 teorilere bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda\nise (girdileri tam olarak bilmesek de) ebeveynlerinin sab\u0131kas\u0131 olan\nbireylerin tutuklanmas\u0131n\u0131n veya hapsedilmesinin daha olas\u0131\ng\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc anl\u0131yoruz. Bir di\u011fer teoride, kendisinden zengin\nki\u015filerin aras\u0131nda ya\u015fayan ama istediklerini elde etmek i\u00e7in\nolanaklar\u0131 s\u0131n\u0131rl\u0131 bireyin su\u00e7 davran\u0131\u015f\u0131na yol a\u00e7an bir\ngerginlik yalayabilece\u011fi \u00f6ne s\u00fcr\u00fcl\u00fcyor. B\u00f6ylece d\u00fc\u015f\u00fck\ngelirlilerin ve beyaz olmayan Amerikal\u0131lar’\u0131n su\u00e7luluk potansiyeli\n\u00f6n kabul\u00fcyle yola \u00e7\u0131k\u0131l\u0131yor. Su\u00e7 oran\u0131n\u0131n y\u00fcksek oldu\u011fu\nsosyal konutlarda b\u00fcy\u00fcm\u00fc\u015f biri otomatikman y\u00fcksek riskli olarak\nnitelendiriliyor. Devlet deste\u011finden yoksun, ko\u015fullar\u0131 yetersiz\nbir okulda e\u011fitim hayat\u0131nda devam etmektense bir an \u00f6nce i\u015f\ng\u00fcc\u00fcne kat\u0131lmak i\u00e7in okulu b\u0131rakan birinin risk oran\u0131\nart\u0131r\u0131yor. Bu gibi teorilerin g\u00f6lgesinde geli\u015ftirilen sistemler\nne kadar tarafs\u0131z olabilir?<\/p>\n\n\n\n

\nPrinceton Bilgisayar Bilimi B\u00f6l\u00fcm\u00fc\u2019nden Arvind Narayanan\u2019\u0131n\ns\u00f6yledi\u011fi gibi \u201ckodun do\u011fru \u00e7al\u0131\u015f\u0131p\n\u00e7al\u0131\u015fmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 sormak yeterli de\u011fildir. Ayr\u0131ca toplumu daha\niyi mi yoksa daha k\u00f6t\u00fc m\u00fc yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 sormal\u0131y\u0131z. Bu elbette\nyarg\u0131lamay\u0131 i\u00e7erir ve saf bir bilgisayar bilimi problemi\nde\u011fildir.\u201d\n(https:\/\/www.cs.princeton.edu\/news\/patrolling-intersection-computers-and-people<\/a>).<\/p>\n\n\n\n

\n***<\/p>\n\n\n\n

\n\u0130nsan yarg\u0131\u00e7lar\u0131n kararlar\u0131 kusursuz de\u011fildir. Irk, cinsel\ntercih veya etnik k\u00f6ken gibi basmakal\u0131p arg\u00fcmanlar ve yasaklanm\u0131\u015f\nkriterler genellikle yarg\u0131lar\u0131 etkiler. Hatta Danziger, Levav ve\nAvnaim-Pesso’nun (2011) ara\u015ft\u0131rmas\u0131na g\u00f6re davan\u0131n yemekten \u00f6nce\nmi yoksa sonra m\u0131 g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc bile yarg\u0131c\u0131n \u015fartl\u0131 tahliye\nkarar\u0131n\u0131 etkileyebilmekte, yarg\u0131\u00e7 yemekten sonra \u015fartl\u0131 tahliye\nkarar\u0131 vermeye daha meyilli olmaktad\u0131r. Bu durumda, ac\u0131kmayan ve\ndikkati da\u011f\u0131lmayan sistemler daha adil midir?<\/p>\n\n\n\n

\n\u0130nsanlar hakk\u0131nda t\u00fcm ya\u015famlar\u0131n\u0131 etkileyebilecek\nde\u011ferlendirmeler yapan YZ ara\u00e7lar\u0131, tasar\u0131mlar\u0131nda s\u00f6z sahibi\nolan ki\u015filerin yanl\u0131l\u0131klar\u0131 ve varsay\u0131mlar\u0131 ile doludur. Fakat\nger\u00e7ek adalet i\u00e7in su\u00e7lunun mevcut ko\u015fullar\u0131n\u0131 g\u00f6zden ge\u00e7irmek\nve buna dayal\u0131 olarak ortaya \u00e7\u0131kan riskleri de\u011ferlendirmek\ngerekir. Forrest’\u0131n (2021) vurgulad\u0131\u011f\u0131 gibi arka plan\u0131nda bir\nki\u015finin i\u00e7ine do\u011fdu\u011fu d\u00fcnyan\u0131n onu muhtemel bir su\u00e7lu haline\ngetirdi\u011fi iddias\u0131na sahip ara\u00e7lar ger\u00e7ek adaleti sa\u011flayamaz.<\/p>\n\n\n\n

\n\u0130nsan yarg\u0131\u00e7lar her zaman do\u011fru kararlar vermeseler de (en\naz\u0131ndan teoride) verdikleri her kararda adalet ve do\u011fruluk i\u00e7in\n\u00e7aba g\u00f6sterirler. Toplumsal hareketler hukuk sistemini buna zorlar.\nAma %100 adalet hedefinden vazge\u00e7ilerek \u015fu an kullan\u0131lmakta olan\nsistemlerin %70 do\u011fruluk oran\u0131n\u0131n standart hale gelmesi adaletin\ngelece\u011fi a\u00e7\u0131s\u0131ndan tehlikeli bir durumdur. En az\u0131ndan \u015fu an\ni\u00e7in bu sistemlerin yarg\u0131\u00e7lar\u0131n yerini almad\u0131\u011f\u0131 ve sadece\nkararlar\u0131nda yarg\u0131\u00e7lara yard\u0131mc\u0131 oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir. Fakat\ninsanlar\u0131n bilgisayar sistemlerinin sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 kabullenme ve\nrisk almama e\u011filimini de g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurmal\u0131. Yarg\u0131\u00e7,\ninsanlardan \u00e7ok daha fazla fakt\u00f6r\u00fc dikkate alarak bir sonuca\nula\u015fan YZ sistemleriyle uyumlu karar verme do\u011frultusunda psikolojik\nbir bask\u0131 hissedecektir.<\/p>\n\n\n\n

\nAdaleti sa\u011flamak i\u00e7in kullan\u0131lan YZ sistemlerinin\ngeli\u015ftirilmesinde ve y\u00f6netiminde, \u015feffafl\u0131k ve hesap\nverebilirli\u011fin sa\u011flanmas\u0131 kadar bu sistemleri kullanan\nhukuk\u00e7ular\u0131n ve sistemlerin sonu\u00e7lar\u0131ndan etkilenen yurtta\u015flar\u0131n\ng\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki YZ’nin s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131klar\u0131 ve tarafs\u0131z (n\u00f6tr)\nolamayacaklar\u0131 hakk\u0131ndaki fark\u0131ndal\u0131klar\u0131n\u0131n art\u0131r\u0131lmas\u0131 da\n\u00f6nemli. Buna kar\u015f\u0131n YZ’yi mah\u015ferin yeni bir atl\u0131s\u0131 olarak\ng\u00f6rm\u00fcyorum. Ge\u00e7mi\u015fte bir \u00e7ok teknolojide oldu\u011fu gibi \u015fimdi de\niktidar sahiplerinin istek ve gereksinimleri ile \u015fekillenen bir YZ\nvar. Barabas vd.’nin (2018) savundu\u011fu gibi, risk puanlar\u0131\nhesaplamak yerine su\u00e7un\nsosyal, yap\u0131sal ve psikolojik itici g\u00fc\u00e7lerini anlamak i\u00e7in\nkullan\u0131labilecek YZ ara\u00e7lar\u0131 da geli\u015ftirilebilir. \u0130nsanlar\u0131n\nm\u0131 yoksa YZ’nin\ndaha isabetli kararlar verebilece\u011fi tart\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda su\u00e7\nve nedenleri \u00fczerine e\u011filmek daha adil\nbir d\u00fcnya i\u00e7in daha uygun bir \u00e7al\u0131\u015fma alan\u0131 olacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

\nKaynaklar<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\nBarabas, C., Virza, M., Dinakar, K., Ito, J., & Zittrain, J.\n(2018, January). Interventions over predictions: Reframing the\nethical debate for actuarial risk assessment. In Conference on\nFairness, Accountability and Transparency<\/em> (pp. 62-76). PMLR.<\/p>\n\n\n\n

\nDanziger S, Levav J and Avnaim-Pesso L (2011) Extraneous factors in\njudicial decisions. Proceedings of the National Academy of Sciences\n108(17): 6889\u20136892.<\/p>\n\n\n\n

\nForrest, K. B. (2021). When Machines Can Be Judge, Jury, and\nExecutioner: Justice in the Age of Artificial Intelligence.<\/p>\n\n\n\n

\nZavr\u0161nik, A. (2021). Algorithmic justice: Algorithms and big data in\ncriminal justice settings. European Journal of criminology, 18(5),\n623-642.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

ABD’de ya\u015fayan Kristin Livdahl ve k\u0131z\u0131, Youtube’daki bir beden e\u011fitimi \u00f6\u011fretmeninin “aya\u011f\u0131n\u0131zda bir ayakkab\u0131y\u0131 tutarak uzan\u0131n ve yuvarlan\u0131n” gibi meydan okuma (challenge) \u00f6nerilerini yerine getirmeye \u00e7al\u0131\u015farak e\u011fleniyorlard\u0131. K\u00f6t\u00fc hava ko\u015fullar\u0131 nedeniyle d\u0131\u015far\u0131 \u00e7\u0131kamayan k\u00fc\u00e7\u00fck k\u0131z, Alexa’dan yeni bir meydan okuma \u00f6nerisi istedi. Alexa, web’i ara\u015ft\u0131rd\u0131 ve Our Community Now (https:\/\/ourcommunitynow.com\/) adl\u0131 haber sitesinde buldu\u011fu bir meydan okumay\u0131 k\u0131za \u00f6nerdi: \u015earj cihaz\u0131n\u0131 elektrik prizine yar\u0131ya kadar yerle\u015ftir ve a\u00e7\u0131kta kalan u\u00e7lar\u0131na madeni parayla dokun.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1,298],"tags":[438,296,344],"class_list":["post-788","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-uncategorized","category-yapay-zeka","tag-adalet","tag-teknolojinin-tarafsizligi","tag-yapay-ogrenme"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/788","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=788"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/788\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":789,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/788\/revisions\/789"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=788"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=788"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=788"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}