{"id":791,"date":"2022-04-23T22:16:39","date_gmt":"2022-04-23T19:16:39","guid":{"rendered":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/?p=791"},"modified":"2022-04-23T22:24:40","modified_gmt":"2022-04-23T19:24:40","slug":"web3-ve-ademimerkeziyetcilik","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/?p=791","title":{"rendered":"Web3 ve Ademimerkeziyet\u00e7ilik"},"content":{"rendered":"\n

Facebook’un ad\u0131n\u0131 Meta olarak de\u011fi\u015ftirmesinden sonra metaevren (metaverse) hakk\u0131ndaki tart\u0131\u015fmalar artt\u0131. Yapay zek\u00e2, nesnelerin interneti, blok zinciri gibi somut teknolojilerin aksine metaevrenin ne oldu\u011fu veya ne olaca\u011f\u0131 hakk\u0131nda hen\u00fcz bir g\u00f6r\u00fc\u015f birli\u011fi olmad\u0131\u011f\u0131 gibi sanal ger\u00e7eklik (Virtual Reality – VR), art\u0131r\u0131lm\u0131\u015f ger\u00e7eklik (Augmented Reality – AR), Karma Ger\u00e7eklik (Mixed Reality – MR), blok zinciri, ak\u0131ll\u0131 s\u00f6zle\u015fmeler vb teknolojileri metaevrenle cilalay\u0131p yeniden pazarlamak da yayg\u0131nla\u015ft\u0131. Meta ve Microsoft’un yan\u0131nda NVIDIA, Unity, InfiniteWorld, Matterport, Disney gibi bir\u00e7ok \u015firket, metaevreni kendi bulunduklar\u0131 noktadan tan\u0131mlamaya ve metaevrenin olu\u015fum s\u00fcrecini etkilemeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar. Melek yat\u0131r\u0131mc\u0131lar ve risk sermayesi gelecek vadeden metaevren giri\u015fimlerinin pe\u015findeler. Daha \u015fimdiden metaevrende arsa satanlar ve bunlar\u0131 sat\u0131n alanlar var!<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

\nMetaevren, ba\u015fta Meta olmak \u00fczere b\u00fcy\u00fck \u015firketlerin\ninisiyatifinde geli\u015fiyor ve anlamlan\u0131yor. Son zamanlar\u0131n bir di\u011fer\ntart\u0131\u015fma konusu Web3’de ise daha \u00e7e\u015fitli akt\u00f6rler var. B\u00fcy\u00fck\n\u015firketler d\u0131\u015f\u0131nda k\u00fc\u00e7\u00fck giri\u015fimler ve ba\u011f\u0131ms\u0131z teknoloji\nmerakl\u0131lar\u0131 da geli\u015ftirdikleri yenilik\u00e7i teknolojilerle Web3’\u00fcn\ngeli\u015fimine y\u00f6n vermeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar. Web3, medyada \u00e7o\u011funlukla\nmetaevrenle ili\u015fkisi ba\u011flam\u0131nda ele al\u0131n\u0131yor, zaman zaman da\nmetaevren ve web3 birbirinin yerine ge\u00e7ecek bi\u00e7imde kullan\u0131l\u0131yor.\nAncak kripto paralar, blok zinciri, ak\u0131ll\u0131 s\u00f6zle\u015fmeler gibi\nteknolojiler hem metaevren hem de web3 i\u00e7in \u00f6nemli olmakla beraber\nher ikisinin internetin gelece\u011fi hakk\u0131nda farkl\u0131 ve birbiriyle\n\u00e7eli\u015fen vizyonlar\u0131 var.<\/p>\n\n\n\n

\nHer \u015feyden \u00f6nce metaevrenin spek\u00fclatifli\u011fine kar\u015f\u0131n Web3’\u00fcn\nWeb2’nin yaratt\u0131\u011f\u0131 sorunlara kar\u015f\u0131 somut \u00e7\u00f6z\u00fcmleri var ve s\u00f6z\nkonusu sorunlar\u0131n Web3 ile a\u015f\u0131labilece\u011fini \u00f6ne s\u00fcr\u00fcyor. Bu\narada Web3’e ge\u00e7meden \u00f6nce Web3’\u00fcn \u00f6ncellerinin de co\u015fkuyla\nkar\u015f\u0131land\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve Web1 gibi \u015fimdi k\u00f6t\u00fc adam olan Web2’nin de\nb\u00fcy\u00fck umutlarla ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 hat\u0131rlamakta yarar var. Tim\nBerners Lee taraf\u0131ndan 1990’lar\u0131n ba\u015f\u0131nda geli\u015ftirilen Web\nsayesinde internet daha geni\u015f bir kesim taraf\u0131ndan kullan\u0131lmaya\nba\u015fland\u0131. 1990’lardan 2000’lerin ba\u015f\u0131na kadar egemen olan Web1\nparadigmas\u0131, enformasyonun payla\u015f\u0131m\u0131 ve ileti\u015fimin\ndemokratikle\u015ftirilmesinde \u00e7\u0131\u011f\u0131r a\u00e7t\u0131. Web \u00f6ncesinde\nenformasyonun \u00fcretimi ve da\u011f\u0131t\u0131m\u0131 birka\u00e7 medya kurulu\u015funun\nelindeydi. Sesini duyurmak isteyen bir ki\u015fi veya grup ancak bu\nkurulu\u015flar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla bunu yapabiliyordu ve bu da \u00e7e\u015fitli\nnedenlerden dolay\u0131 her zaman olanakl\u0131 de\u011fildi. Web’in icad\u0131yla\nana ak\u0131m medyan\u0131n dikkate almad\u0131\u011f\u0131 veya kimi zaman engelledi\u011fi\nhaber ve g\u00f6r\u00fc\u015flere daha rahat eri\u015fmeye ba\u015flad\u0131k. Fakat Web’in\ni\u00e7erik \u00fcretiminde sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 ademimerkeziyet\u00e7ilik ayn\u0131 zamanda\ninternetin ruhuna ayk\u0131r\u0131 merkeziyet\u00e7i e\u011filimler de i\u00e7eriyordu.\n\u0130nternetin, ademimerkeziyet\u00e7i bir mimarisi vard\u0131 ve e-posta gibi\nuygulamalar bunun \u00fczerine kurulmu\u015ftu. Web ise teknik olarak merkezi\nbir yap\u0131ya dayan\u0131yordu ve i\u00e7erik \u00fcretim merkezlerinin artmas\u0131n\u0131n\ngetirdi\u011fi ademimerkeziyet\u00e7ilik s\u0131n\u0131rl\u0131yd\u0131. 1990’lar\u0131n ikinci\nyar\u0131s\u0131nda \u015fi\u015fen dot.com balonu 2000’lerin ba\u015f\u0131nda patlad\u0131 ve\n\u00e7ok say\u0131da BT (Bili\u015fim Teknolojisi) \u015firketi iflas etti. BT\nsekt\u00f6r\u00fc birka\u00e7 y\u0131l sonra yeniden toparland\u0131\u011f\u0131nda art\u0131k\nWeb2’nin demokratikle\u015ftirici g\u00fcc\u00fcnden s\u00f6z ediyorduk. Web2\ndestek\u00e7ileri, daha \u00f6nceki Web’i sadece okunabilir bir ortam olarak\ntan\u0131ml\u0131yor ve Web2’nin getirdi\u011fi etkile\u015fime dikkati \u00e7ekiyorlard\u0131.\nWeb 2.0, enformasyon temelli olan Web 1.0’\u0131n aksine insan temelliydi\nve ba\u015fl\u0131ca \u00f6zellikleri \u015funlard\u0131:<\/p>\n\n\n\n

\u2022 Esnek web\ntasar\u0131m\u0131 ve kolay g\u00fcncelenebilirlik<\/p>\n\n\n\n

\u2022 Zengin kullan\u0131c\u0131\naray\u00fczleri<\/p>\n\n\n\n

\u2022 Birlikte\n\u00e7al\u0131\u015fmaya ve ortak akla verilen de\u011fer<\/p>\n\n\n\n

\u2022 Ayn\u0131 ilgi\nalan\u0131na sahip insanlardan olu\u015fan sosyal a\u011flar\u0131n kurulmas\u0131<\/p>\n\n\n\n

\u2022 Var olan\nuygulamalar\u0131n di\u011fer uygulamalarla birle\u015ftirilerek ya da\niyile\u015ftirilerek daha i\u015flevsel hale getirilmesi<\/p>\n\n\n\n

\u2022 Ademi\nmerkeziyet\u00e7ilik ya da merkezin daha az g\u00f6r\u00fcn\u00fcr ve m\u00fcdahale eder\nolmas\u0131<\/p>\n\n\n\n

\nSonu\u00e7ta, insanlar\u0131n sadece okudu\u011fu Web1’in aksine insanlar\u0131n hem\nokudu\u011fu hem yazd\u0131\u011f\u0131 (bir di\u011fer deyi\u015fle hem t\u00fcketti\u011fi hem de\n\u00fcretti\u011fi) bir ortam olu\u015ftu. Web2, sosyal ve ekonomik etkile\u015fimleri\netkiledi. Wikipedia, Facebook, Twitter, Youtube vb kat\u0131l\u0131mc\u0131l\u0131\u011f\u0131\nart\u0131ran, pasif internet kullan\u0131m\u0131n\u0131n yerini aktif kat\u0131l\u0131ma\nb\u0131rakt\u0131\u011f\u0131 platformlar olarak g\u00f6r\u00fcld\u00fc. 2010’larda sosyal\na\u011flarda \u00f6rg\u00fctlenen gruplar\u0131n kentlerin meydanlar\u0131n\u0131 i\u015fgal\netmesi ve Arap Bahar\u0131 Web2 platformlar\u0131n\u0131 parlatt\u0131.\nAdemimerkeziyet\u00e7i a\u011flara \u00f6vg\u00fcler d\u00fcz\u00fcld\u00fc. Sonradan\nanla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 \u00fczere daha ileri ve kat\u0131l\u0131mc\u0131 bir demokrasi\nyaratmak bir yana platformlar a\u011f\u0131r aksak ilerleyen g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\ndemokrasileri i\u00e7in bile ciddi bir tehdit haline geliyordu. \u00c7\u00fcnk\u00fc\nson tahlilde, taraflar aras\u0131ndaki t\u00fcm etkile\u015fimler, amac\u0131 bundan\nbir kazan\u00e7 elde etmek olan platformlar\u0131n arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla\nger\u00e7ekle\u015fiyordu. Web2 kullan\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n hem \u00fcretici hem de\nt\u00fcketici olmas\u0131 \u00f6v\u00fcl\u00fcyordu; fakat kullan\u0131c\u0131lar\u0131n \u00fcretti\u011fi\ni\u00e7eriklerin kontrol\u00fc platform sahiplerindeydi. Facebook, Twitter ve\nYoutube gibi platformlar, i\u00e7eri\u011fe ve hizmetlere eri\u015fimi\ndenetliyor; platformlarda \u00e7al\u0131\u015fan algoritmalar, \u00fcst s\u0131ralarda\ng\u00f6sterilecek i\u00e7eri\u011fe veya hangi i\u00e7eri\u011fin kime g\u00f6sterilece\u011fine\nkarar veriyordu. Daha isabetli reklamlar g\u00f6sterebilmek ad\u0131na\ngiderek daha da b\u00fcy\u00fcyen bir a\u00e7l\u0131kla kullan\u0131c\u0131lar\u0131n ki\u015fisel\nverilerini istiflemeye ba\u015flad\u0131lar; mahremiyeti kendi \u00e7\u0131karlar\u0131\ndo\u011frultusunda yeniden tan\u0131mlamaya giri\u015ftiler. \n<\/p>\n\n\n\n

\nWeb3, Web2’deki sorunlar\u0131 (\u00f6zellikle sahiplik ve kontrolle ilgili\nolanlar\u0131) dikkate alarak ademimerkeziyet\u00e7ili\u011fi yeniden g\u00fcndeme\ngetiriyor ve blok zinciri teknolojisi \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015facak daha\nademimerkeziyet\u00e7i bir internet kurguluyor. B\u00f6ylece g\u00fc\u00e7, interneti\nkontrol eden Facebook, Amazon, Google, Microsoft vb devlerin elinden\nal\u0131narak i\u00e7erik \u00fcreticilerinin daha fazla s\u00f6z sahibi olmas\u0131\nsa\u011flanacak. Web3 (Web2’den farkl\u0131 olarak) internetin \u00f6n y\u00fcz\u00fcyle\nilgilenmek yerine arka plandaki i\u015fleyi\u015fini de\u011fi\u015ftirmeye\n\u00e7al\u0131\u015f\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n

\nWeb3; blok zincirini temel alan bir vizyona sahip. Ancak blok zinciri\n(ve onunla ili\u015fki ak\u0131ll\u0131 s\u00f6zle\u015fmeler, kripto paralar ve NFT’ler)\nmetaevrenin gelece\u011fi a\u00e7\u0131s\u0131ndan da \u00f6nemli. Hatta bu nedenle\nWeb3’\u00fc metaevrenin bir bile\u015feni olarak ele alanlar var. Bu karma\u015fa,\nher ikisinin (\u00f6zellikle metaevrenin) bulan\u0131kl\u0131\u011f\u0131ndan kaynaklansa\nda temel sorun her iki taraf\u0131n benzer teknolojilere farkl\u0131 anlamlar\ny\u00fcklemesi. Ancak nihai hedeflerinde ciddi bir farkl\u0131l\u0131k var:\nMetaevren, Web2’nin ba\u015fl\u0131ca \u015firketleri dahil olmak \u00fczere\nteknoloji \u015firketlerinin kendilerini yeniden \u00fcretti\u011fi ve yeni\nyat\u0131r\u0131m alanlar\u0131 arad\u0131klar\u0131 bir alan. Facebook’un veya di\u011fer\n\u015firketlerin ki\u015fisel verilere el koyma \u00fczerine dayal\u0131 ge\u00e7mi\u015f i\u015f\nmodellerinden vazge\u00e7ecekleri hakk\u0131nda ne bir a\u00e7\u0131klamalar\u0131 ne de\nverdikleri zararlar hakk\u0131nda ciddi bir \u00f6zele\u015ftirileri var. Di\u011fer\nyanda baz\u0131 Web3 taraftarlar\u0131, Web2’nin sorunlar\u0131ndan yola \u00e7\u0131k\u0131yor\nve internetin ilk g\u00fcnlerini an\u0131msatan devrimci planlar yap\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n

\nBu yaz\u0131da, Web3 taraftarlar\u0131n\u0131n ademimerkeziyet\u00e7ilik iddialar\u0131n\u0131\nele alaca\u011f\u0131m. Fakat buna ge\u00e7meden \u00f6nce Web3’\u00fc savunanlar\u0131n\nhomojen bir kitle olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6zellikle belirtmek isterim.\nWeb3’\u00fcn bir pazarlama s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcnden ibaret oldu\u011funu savunan Elon\nMusk’\u0131n “Web3’\u00fc g\u00f6ren var m\u0131?” sorusuna \u015fimdilerde\nbitcoin ile ilgilenen Twitter’\u0131n kurucusu ve eski CEO’su Jack Dorsey\n“a’yla z aras\u0131nda bir yerde.” yan\u0131t\u0131n\u0131 vererek sosyal\nmedyada a16z ad\u0131n\u0131 kullanan Andreessen Horowitz adl\u0131 risk\nsermayesi \u015firketine bir g\u00f6nderme yapm\u0131\u015ft\u0131. Dorsey, Web3’\u00fcn\nger\u00e7ek sahibinin risk sermayesi (venture capital) oldu\u011funu\nbelirtiyor. Dorsey’e g\u00f6re Web3, farkl\u0131 bir etiketle ortaya \u00e7\u0131kan\nyine merkezi bir varl\u0131k. (bkz.\nhttps:\/\/www.nytimes.com\/2022\/01\/18\/business\/dealbook\/web3-venture-capital-andreessen.html<\/a>).\n<\/p>\n\n\n\n

Dorsey’in bu uyar\u0131lar\u0131na ra\u011fmen, \u015fimdi Web3 ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda sunulan blok zinciri, ak\u0131ll\u0131 s\u00f6zle\u015fmeler, kripto paralar, DAO’lar vb teknolojilerin internetin gelece\u011fi a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemli olaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Peki Web3, ademimerkeziyet\u00e7i sosyoekonomik ili\u015fkilerin yayg\u0131nla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131nda ger\u00e7ekten ba\u015far\u0131l\u0131 olabilir mi? \u00d6nce, ademimerkeziyet\u00e7ili\u011fin ne oldu\u011funa ve blok zinciri tart\u0131\u015fmalar\u0131ndaki yerine bakal\u0131m.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Web3 ve giri\u015fim sermayesi<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

\nMerkeziyet\u00e7i,\nAdemimerkeziyet\u00e7i ve Da\u011f\u0131t\u0131k A\u011flar<\/h2>\n\n\n\n

\n\u015eimdiye kadar denenen ademimerkeziyet\u00e7i ve da\u011f\u0131t\u0131k teknolojiler,\nkar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131klar\u0131 merkezi sistemlerin yerini alamad\u0131lar ama s\u00f6z\nkonusu sistemlerin kayda de\u011fer sosyal ve ekonomik etkileri oldu.\nBitTorrent dosya payla\u015f\u0131m protokol\u00fc, telif hakk\u0131 kar\u015f\u0131t\u0131\nsiyasi hareketlerin y\u00fckseli\u015fine katk\u0131da bulundu ve baz\u0131 ticari\nuygulamalar\u0131 de\u011fi\u015fime zorlad\u0131. Tor a\u011f\u0131, d\u00fcnyan\u0131n d\u00f6rt bir\nyan\u0131nda sans\u00fcre ve g\u00f6zetime kar\u015f\u0131 h\u00e2l\u00e2 g\u00fcvenli bir ileti\u015fim\nsa\u011fl\u0131yor. Sosyal a\u011flar veya web siteleri yasakland\u0131\u011f\u0131nda\ninsanlar \u00fccretsiz ve kullan\u0131m\u0131 kolay Tor a\u011f\u0131na ba\u011flan\u0131yorlar.\nVe \u015fimdi de bitcoin ile ba\u015flayan macera ak\u0131ll\u0131 s\u00f6zle\u015fmeler,\nDAO’lar (Decentralized autonomous organization – Ademimerkeziyet\u00e7i\nOtonom Organizasyonlar) ve Web3 ile devam ediyor.<\/p>\n\n\n\n

Bir a\u011fda d\u00fc\u011f\u00fcmler (node) aras\u0131ndaki ili\u015fkiler a\u011f\u0131n \u00f6zellikleri, olanaklar\u0131 ve s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 belirliyor. Baran’\u0131n (1964) \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131na g\u00f6re a\u011f yap\u0131s\u0131n\u0131 \u00fc\u00e7 ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda inceleyebiliriz: Merkezi, ademimerkeziyet\u00e7i ve da\u011f\u0131t\u0131k.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Baran (1964)<\/em><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n


Merkezi a\u011flarda (centralized), t\u00fcm d\u00fc\u011f\u00fcmler tek bir merkeze ba\u011flan\u0131yorlar. A\u011fdaki herhangi iki d\u00fc\u011f\u00fcm aras\u0131ndaki ili\u015fki merkezin arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla ger\u00e7ekle\u015fiyor. Dolay\u0131s\u0131yla merkeziyet\u00e7i a\u011flar, sans\u00fcr ve g\u00f6zetime i\u00e7in elveri\u015fli bir ortam sa\u011fl\u0131yor. Ayr\u0131ca merkezdeki bir sorun d\u00fc\u011f\u00fcmler aras\u0131ndaki ileti\u015fimi de kesiyor. Ademimerkeziyet\u00e7i (decentralized) a\u011flarda ise hiyerar\u015fik bir a\u011f yap\u0131s\u0131 var. Hiyerar\u015finin en alt\u0131ndaki d\u00fc\u011f\u00fcmler, onlar\u0131 hiyerar\u015fide bir seviye daha y\u00fcksek olan bir d\u00fc\u011f\u00fcme ba\u011flayan bir y\u0131ld\u0131z a\u011f\u0131n\u0131n par\u00e7as\u0131. Ademimerkeziyet\u00e7i bir a\u011fdaki birka\u00e7 d\u00fc\u011f\u00fcmde sorun olsa bile hala birbirleriyle ileti\u015fim kurabilecek d\u00fc\u011f\u00fcmler var. Da\u011f\u0131t\u0131k a\u011flar ise her d\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcn di\u011fer d\u00fc\u011f\u00fcmlerle a\u015fa\u011f\u0131 yukar\u0131 ayn\u0131 say\u0131da ba\u011flant\u0131ya sahip oldu\u011fu a\u011flar. A\u011fdaki bir d\u00fc\u011f\u00fcm g\u00f6revini yerine getiremese bile herhangi iki d\u00fc\u011f\u00fcm aras\u0131ndaki ileti\u015fim kesilmez; sadece a\u011fda iletilen mesaj\u0131n katedece\u011fi mesafe artabilir. <\/p>\n\n\n\n

\nBir a\u011f\u0131n da\u011f\u0131t\u0131kl\u0131k derecesi sorunlara kar\u015f\u0131 direncini\nbelirler. Da\u011f\u0131t\u0131kl\u0131k, a\u011f\u0131n genelinin bir d\u00fc\u011f\u00fcm\u00fc i\u015fleten\nki\u015fi, \u015firket veya \u00f6rg\u00fctten ba\u011f\u0131ms\u0131z kalabilmesi i\u00e7in\nkritiktir. \u0130nternetin da\u011f\u0131t\u0131k de\u011fil de ademimerkeziyet\u00e7i bir\nyap\u0131ya sahip olmas\u0131 \u015firketlerin ve h\u00fck\u00fcmetlerin interneti\nkontrol edebilme olanaklar\u0131n\u0131 art\u0131rd\u0131. \u0130nternet, genel olarak\nda\u011f\u0131t\u0131k bir mimariye sahip olmas\u0131na ra\u011fmen merkezi sunucu,\nhizmet ve platformlara ba\u011flanan kullan\u0131c\u0131lar onu merkezi sanal bir\na\u011f olarak deneyimler. Web1 sonras\u0131nda hem i\u015f modelleri hem de\nteknik yollarla g\u00fc\u00e7lendirilen bu yap\u0131 Amazon, Google, Facebook\ngibi \u015firketlerin daha da merkezile\u015ftirilmi\u015f sanal ileti\u015fim veya\nticaret a\u011flar\u0131 kurmalar\u0131n\u0131 sa\u011flad\u0131 (Bodo, Brekke ve Hoepman,\n2021).<\/p>\n\n\n\n

\nFakat merkeziyet\u00e7ilik, \u00e7o\u011fu zaman bir tercihten \u00e7ok\nzorunluluktur. A\u015f\u0131r\u0131 ademimerkeziyet\u00e7i ve da\u011f\u0131t\u0131k a\u011flar\nsans\u00fcr, g\u00f6zetim ve a\u011fdaki teknik aksakl\u0131klara kar\u015f\u0131 diren\u00e7li\nolmalar\u0131na ra\u011fmen a\u011fdaki e\u015f g\u00fcd\u00fcm\u00fc sa\u011flayacak bir merkezin\nolmamas\u0131 ileti\u015fimde sorunlara neden olabilir. Bu g\u00f6revi, a\u011fda\ntan\u0131mlanan protokoller \u00fcstlenir. Protokol\u00fcn birinci g\u00f6revi,\na\u011fdaki e\u015f g\u00fcd\u00fcm\u00fc sa\u011flamakt\u0131r. A\u011fdaki her bir d\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcn,\na\u011f\u0131n ger\u00e7ek zamanl\u0131 genel durumunu bilebilmesi zordur. \u00d6rne\u011fin,\na\u011fdaki bir yaz\u0131c\u0131y\u0131 \u00e7ok say\u0131daki d\u00fc\u011f\u00fcm ayn\u0131 anda kullanmak\nistedi\u011finde i\u015fler kar\u0131\u015fabilir. Bu nedenle taleplerin bir s\u0131raya\ng\u00f6re yerine getirilmesi ve talepte bulunanlar\u0131n bilgilendirilmesi\ngerekir. Protokol\u00fcn ikinci g\u00f6revi ise a\u011f\u0131n \u00e7\u0131kabilecek\nsorunlara kar\u015f\u0131 s\u00fcreklili\u011fini sa\u011flamakt\u0131r. Bu sorunlar,\nelektrik kesintisi gibi teknik bir sorun nedeniyle a\u011fdaki bir\nd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcn g\u00f6revini yerine getirememesi olabilece\u011fi gibi a\u011f\u0131n\nbir d\u00fc\u011f\u00fcm veya d\u00fc\u011f\u00fcm gruplar\u0131 taraf\u0131ndan yan\u0131lt\u0131lmak\nistenmesi de olabilir (age). \n<\/p>\n\n\n\n

\nFakat ne internette kullan\u0131lan TCP\/IP ne de blok zincirinde\nkullan\u0131lan protokoller, sistemi ve sistemin i\u015fleyi\u015fini b\u00fct\u00fcn\u00fcyle\ntan\u0131mlayamaz ve d\u00fczenleyemez. Zaman i\u00e7inde de\u011fi\u015fen ve \u00e7e\u015fitlenen\ngereksinimler ya da protokol\u00fcn \u00e7\u00f6zemeyece\u011fi sorunlar olabilir. A\u011f\nveya protokol, kendi ba\u015f\u0131na bir \u00e7\u00f6z\u00fcm \u00fcretip uygulamayaca\u011f\u0131\ni\u00e7in bunu yerine getirecek ki\u015fi ve gruplar\u0131n olmas\u0131 gerekir.\nDa\u011f\u0131t\u0131k a\u011flar\u0131 y\u00f6neten protokollerin bak\u0131m\u0131 ve\ngeli\u015ftirilmesi, genellikle b\u00fcrokratik \u00f6rg\u00fctler, meritokrasi veya\nkarizmatik liderlere dayal\u0131 merkezi, hiyerar\u015fik, kapal\u0131 veya\nkarizmatik otorite bi\u00e7imleri taraf\u0131ndan kontrol edilir (age).\nDolay\u0131s\u0131yla teknik altyap\u0131n\u0131n ademimerkeziyet\u00e7i yap\u0131s\u0131 baz\u0131\ntoplumsal ili\u015fkileri ademimerkeziyet\u00e7i bi\u00e7imde organize\nedebilmesine kar\u015f\u0131n temeldeki y\u00f6neti\u015fim ili\u015fkileri bundan\nba\u011f\u0131ms\u0131zd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

\nE\u011fer belirli bir y\u00f6neti\u015fim yap\u0131s\u0131 yoksa g\u00f6n\u00fcll\u00fc kat\u0131l\u0131ma\ndayal\u0131 da\u011f\u0131t\u0131k a\u011flar, b\u00f6l\u00fcnme veya \u00e7atallanma (forking) ve\nyeni kurallar alt\u0131nda yeni bir a\u011f\u0131n kurulmas\u0131yla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya\nkalabilir. Fakat \u00e7atallanma her iki taraf i\u00e7in de risklidir.\n\u0130nisiyatif al\u0131p \u00e7atallanmay\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftiren taraf yeterli\ndestek bulamayabilir. Kalan taraf ise yetersiz oldu\u011fu ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f\nkurallarla yoluna devam etmek zorunda kalabilir. D\u0131\u015f y\u00f6neti\u015fim\nmekanizmalar\u0131 i\u00e7in at\u0131lacak ad\u0131mlar a\u011f\u0131n ademimerkeziyet\u00e7ili\u011fi\nve verimlili\u011fi hakk\u0131nda birtak\u0131m tercihlerde bulunmay\u0131\ngerektirebilir. Fakat Bodo vd.’nin (2021) belirtti\u011fi gibi \u00e7e\u015fitli\n\u00e7abalara ra\u011fmen, bug\u00fcne kadar hi\u00e7bir da\u011f\u0131t\u0131k a\u011f, da\u011f\u0131t\u0131k\nve etkin bir y\u00f6neti\u015fim bi\u00e7imi geli\u015ftiremedi. \n<\/p>\n\n\n\n

\nPeki daha merkezi mimarilerdense daha ademimerkeziyet\u00e7i mimariler\nneden tercih ediliyor? Bilgi g\u00fcvenli\u011fi a\u00e7\u0131s\u0131ndan bunun en \u00f6nemli\nnedeni \u00f6ncelikle a\u011f\u0131n bir b\u00fct\u00fcn olarak tek bir d\u00fc\u011f\u00fcme ba\u011fl\u0131\nolmamas\u0131. Di\u011fer bir deyi\u015fle merkezi bir zaaf\u0131 yok. B\u00f6ylece\na\u011fdaki verilerin her zaman eri\u015filebilir olmas\u0131 sa\u011flan\u0131r. \u00d6rne\u011fin\nbir bankan\u0131n merkezi sunucular\u0131na eri\u015fimde ya\u015fanacak bir sorun\nhem yeni i\u015flem yapmay\u0131 hem de eski i\u015flemleri incelemeyi engeller.\nYa da bilgisayar korsanlar\u0131n\u0131n banka merkezindeki sunuculara\nsald\u0131r\u0131s\u0131 i\u015flemleri engelleyebilir veya yava\u015flatabilir. Ancak\nbitcoin’de kay\u0131tlar birden fazla bilgisayarda tutuldu\u011fundan tek bir\nyere sald\u0131rarak i\u015fleyi\u015fi aksatmak veya kay\u0131tlar\u0131 de\u011fi\u015ftirmek\nolanakl\u0131 de\u011fildir.<\/p>\n\n\n\n

\nAma daha \u00f6nemlisi ademimerkeziyet\u00e7i ve da\u011f\u0131t\u0131k mimarilerin\nasimetrik iktidar ili\u015fkileri \u00fczerindeki etkisidir. P2P\n(Peer-to-peer E\u015ften e\u015fe) dosya payla\u015f\u0131m\u0131n\u0131n telif haklar\u0131nda,\nTor’un sans\u00fcre kar\u015f\u0131 m\u00fccadelede ve bitcoinin finans i\u015flemlerini\narac\u0131s\u0131zla\u015ft\u0131rmada do\u011frudan iktidar ili\u015fkilerini hedef alan\n\u00e7abalar\u0131n\u0131n kayda de\u011fer sosyoekonomik etkileri olmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n

\nAncak ge\u00e7mi\u015fte internetin \u00f6nc\u00fclerinin \u015fimdi de baz\u0131 Web3\ntaraftarlar\u0131n\u0131n \u0131srarla \u00fczerinde durdu\u011fu ademimerkeziyet\u00e7ilik\nsadece teknik bir tart\u0131\u015fma konusu de\u011fildir. Becker (2019) blok\nzinciri ve ademimerkeziyet\u00e7ili\u011fi tart\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda\nademimerkeziyet\u00e7ili\u011fi a priori<\/em> bir kavram olarak ele almak\nyerine ademimerkeziyet\u00e7ili\u011fi teknolojiyi tan\u0131mlayan s\u00f6ylemler\ntemelinde ele al\u0131yor. Becker’e g\u00f6re (2019) ademimerkeziyet\u00e7ilik,\nkendi kendini organize eden bir sosyal d\u00fczen, teknoloji ile\nsa\u011flanacak e\u015f g\u00fcd\u00fcm ve y\u0131k\u0131c\u0131 sosyal de\u011fi\u015fim hedeflerini\ni\u00e7eren metaforik bir g\u00fcce sahip.<\/p>\n\n\n\n

\nTable 1:\nBecker (2019)<\/em><\/p>\n\n\n\n

Hedefin\n\t\t\tBoyutu<\/strong>\n\t\t<\/td>D\u0131\u015fa\n\t\t\tvurum<\/strong>\n\t\t<\/td>D\u00fc\u015f\u00fcnce\n\t\t\tGelene\u011fi<\/strong>\n\t\t<\/td><\/tr>
Sosyal D\u00fczen\n\t\t<\/td>Kendi kendini\n\t\t\torganize etme\n\t\t<\/td>Liberter (\u00f6r.\n\t\t\tJean-Jacques Rousseau)\n\t\t<\/td><\/tr>
E\u015f G\u00fcd\u00fcm\n\t\t\tTarz\u0131\n\t\t<\/td>Otomatikle\u015ftirilmi\u015f\n\t\t<\/td>Sibernetik\n\t\t\t(\u00f6r. Stafford Beer)\n\t\t<\/td><\/tr>
Sosyal\n\t\t\tDe\u011fi\u015fim\n\t\t<\/td>Y\u0131k\u0131c\u0131\n\t\t<\/td>Joseph\n\t\t\tSchumpeter \n\t\t\t\n\t\t<\/td><\/tr><\/tbody><\/table><\/figure>\n\n\n\n

\nNakamoto, bitcoini duyurdu\u011fu yaz\u0131s\u0131nda bitcoinin elektronik\nparan\u0131n tamamen P2P bir versiyonu olaca\u011f\u0131n\u0131 ve \u00e7evrimi\u00e7i\n\u00f6demelerin bir finansal kurumdan ge\u00e7meden do\u011frudan bir taraftan\ndi\u011ferine g\u00f6nderilmesine izin verilece\u011fini belirtiyordu. Blok\nzinciri, g\u00fc\u00e7l\u00fc arac\u0131lar\u0131n egemen oldu\u011fu bir sistem yerine,\nkendi kendini organize edebilen bir sosyal d\u00fczen hedefliyordu.\nBireyler ve kurumlar aras\u0131ndaki dikey ili\u015fkiler yerine bireyler\naras\u0131ndaki yatay ili\u015fkileri \u00f6ne \u00e7\u0131kar\u0131yordu. Bu ba\u011flamda, Wall\nStreet’ten Gezi’ye bir \u00e7ok toplumsal harekette g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz\nyetkililere g\u00fcvensizlik; \u00f6z-y\u00f6netim, \u00f6zerklik ve do\u011frudan\ndemokrasi talebi ile karakterize edilen yatay \u00f6rg\u00fctlenme\nd\u00fc\u015f\u00fcncesinin bir di\u011fer \u00f6rne\u011fiydi. D\u00fcnyay\u0131 h\u00fck\u00fcmetlerin ve\nmerkez bankalar\u0131n\u0131n kontrol\u00fcnden \u00e7\u0131karmak isteyen bitcoinin\n\u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131n\u0131n 2008 krizinin hemen sonras\u0131na denk gelmesi pek\nrastlant\u0131 gibi g\u00f6r\u00fcnm\u00fcyor.<\/p>\n\n\n\n

\nBecker’e (2019) g\u00f6re blok zincirinin kendi kendini organize etme\nfikri, bireysel \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc temel bir ilke olarak destekleyen\nliberter d\u00fc\u015f\u00fcnce \u00e7izgisine yerle\u015ftirilebilir. Jean-Jacques\nRousseau’da oldu\u011fu gibi halk\u0131n do\u011frudan kontrol\u00fc alt\u0131nda,\ndevletin genel ve ortak \u00e7\u0131kar temelinde y\u00f6netildi\u011fi radikal bir\ntoplum idealinin izlerini ta\u015f\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

\nKendi kendini organize eden bir sosyal d\u00fczen uygulama vizyonuna\nba\u011fl\u0131 olarak sosyal ili\u015fkileri blok zinciri ile otomatikle\u015ftirmek\nde blok zinciri uygulamalar\u0131nda \u00f6nemli bir yere sahip. Bu bak\u0131\u015f\na\u00e7\u0131s\u0131na g\u00f6re g\u00fcven ili\u015fkilerinin teknik algoritmalar ve\nkriptografik mekanizmalar ile d\u00fczenlendi\u011fi bir uzla\u015fma makinesi\nolarak \u00e7al\u0131\u015fan blok zinciri, insani g\u00fcvenin yerini al\u0131yor.\nB\u00f6ylece s\u00f6zle\u015fmeleri uygulama, i\u015flemleri do\u011frulama veya arka\nplan kontrollerini yapma gibi g\u00f6revleri yerine getiren arac\u0131lar\u0131n\nortadan kalkmas\u0131yla i\u015f s\u00fcre\u00e7lerini tam olarak otomatikle\u015ftirme\nolana\u011f\u0131 do\u011fuyor.<\/p>\n\n\n\n

\nYaz\u0131n\u0131n devam\u0131nda g\u00f6rece\u011fimiz DAO’lar (Ademimerkeziyet\u00e7i Otonom\nOrganizasyon) ak\u0131ll\u0131 s\u00f6zle\u015fmeler ve algoritmalar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla\ne\u011f g\u00fcd\u00fcm\u00fc sa\u011flayacak otomatik organizasyonlar olu\u015fturmay\u0131\nhedefliyor. Becker (2019), sosyal ili\u015fkilerin otomatikle\u015ftirilmesi\nd\u00fc\u015f\u00fcncesini \u015eili’nin Cybersyn projesinde denenen (ama darbe\nnedeniyle yar\u0131m kalan) sibernetik d\u00fc\u015f\u00fcnceye benzetiyor.<\/p>\n\n\n\n

\nBlok zincirine \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 ilk zamanlardan beri b\u00fcy\u00fck bir y\u0131k\u0131c\u0131\ng\u00fc\u00e7 atfediliyor. Baz\u0131lar\u0131 blok zincirini webden sonra\nger\u00e7ekle\u015fen, muazzam bir de\u011fi\u015fim potansiyeline sahip bir\nteknoloji olarak g\u00f6r\u00fcrken baz\u0131lar\u0131 daha ileri giderek blok\nzincirini elektrik ve internetten sonraki en b\u00fcy\u00fck yenilik oldu\u011funu\niddia ediyor. Becker (2019), teknolojilerin sosyal de\u011fi\u015fimi\n\u00e7evrelemesi fikrinin Schumpeter’in “yarat\u0131c\u0131 y\u0131k\u0131m”\nkavram\u0131na kadar g\u00f6t\u00fcr\u00fclebilece\u011fini belirtiyor. Schumpeter’in\nyeni teknolojiler arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla yeni pazarlar ve pazar ilkeleri\nolu\u015fturan ve b\u00f6ylece mevcut pazarlar\u0131 ve geleneksel kural\n\u00f6r\u00fcnt\u00fclerinin bozulmas\u0131n\u0131 sa\u011flayan yarat\u0131c\u0131 y\u0131k\u0131m\u0131n\u0131n\nizlerini blok zincirinin d\u00fcnya ekonomisinde\ndevrim yaratma potansiyelinden s\u00f6z eden\nyaz\u0131larda g\u00f6rebiliyoruz.<\/p>\n\n\n\n

\nBu ba\u011flamda, ak\u0131ll\u0131 s\u00f6zle\u015fmeler ve DAO’lar,\nblok zincirlerinin ger\u00e7ek potansiyelini, spek\u00fclatif kripto para\ni\u015flemleri d\u0131\u015f\u0131nda kullan\u0131labilece\u011fi yerleri g\u00f6stermesi\na\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemli bir konu.<\/p>\n\n\n\n

DAO\n(Ademimerkeziyet\u00e7i Otonom Organizasyon)<\/h2>\n\n\n\n

\n“DAO, Ademimerkeziyet\u00e7i Otonom Organizasyon anlam\u0131na geliyor.\nBasit\u00e7e ademimerkeziyet\u00e7i otonom organizasyon, etkile\u015fimin bir\narac\u0131 \u00fczerinden ger\u00e7ekle\u015fmedi\u011fi organizasyon. Sans\u00fcre kar\u015f\u0131\netkili ara\u00e7lara sahip olmak \u00f6nemli. Toplum olarak \u00e7ok geli\u015ftik\nama h\u00fck\u00fcmet yap\u0131lar\u0131m\u0131z hala y\u00fczlerce y\u0131ll\u0131k. Uzun bir\nmonar\u015fi d\u00f6nemi ya\u015fad\u0131k ve bu \u00e7ok merkezi bir y\u00f6netim bi\u00e7imiydi.\nBu g\u00fcc\u00fc biraz daha yayan demokrasilerle b\u00fcy\u00fck bir evrim ge\u00e7irdik.\n\u015eirketler, g\u00fc\u00e7leri a\u00e7\u0131s\u0131ndan, ulus devletlerin yerini al\u0131yor.\n\u015eu anda Facebook’ta ya\u015fayan bir dijital serfsiniz. Topra\u011f\u0131\ni\u015fliyor ve ekiyorsunuz. Sonra t\u00fcm faydalar\u0131 ve de\u011ferleri \u00e7ekip\nal\u0131yorlar. \u00dcr\u00fcn\u00fcn siz oldu\u011funuz yerde \u00fccretsiz bir hizmet.\nSistemler kendilerini devam ettirme e\u011filimindedir. Ba\u015fka bir\ndeyi\u015fle, kapitalizm piyasa i\u00e7in en iyisini yapma e\u011filimindedir.\nBelki de piyasay\u0131 olu\u015fturan t\u00fcm bireyler i\u00e7in en iyisi de\u011fildir.\nSilikon Vadisi, birinci d\u00fcnya sorunlar\u0131n\u0131 \u00e7\u00f6zmeye \u00e7al\u0131\u015fan\nprojeleri veya \u015firketleri finanse etme e\u011filimindedir:<\/p>\n\n\n\n

\n– Yeme\u011finizi nas\u0131l 5 dakika daha h\u0131zl\u0131 alabilirsiniz?<\/p>\n\n\n\n

\n– Uber’inize nas\u0131l 2 dakika daha h\u0131zl\u0131 eri\u015febilirsiniz?<\/p>\n\n\n\n

\nBlok zinciri teknolojisiyle, ger\u00e7ek sosyal fayda \u00fcretecek ve\ninsanl\u0131\u011f\u0131n en az de\u011fer verilen k\u0131s\u0131mlar\u0131na de\u011fer sa\u011flayacak\ngiri\u015fimleri finanse etme yetene\u011fine sahibiz. Bu, sistemleri in\u015fa\netmenin en e\u015fitlik\u00e7i yolu. \n<\/p>\n\n\n\n

\nK\u00fclt\u00fcr, ulus-devletin idare edebilece\u011finden daha h\u0131zl\u0131 hareket\nediyor. Geleneksel devlet kurumlar\u0131n\u0131n ba\u015far\u0131s\u0131z olmas\u0131 \u00e7ok\nuzun zaman al\u0131r ve ba\u015far\u0131s\u0131z olduklar\u0131nda genellikle \u015fiddet\nvard\u0131r; bu y\u00fczden onlar\u0131n ba\u015far\u0131s\u0131z olmas\u0131na izin vermemeye\n\u00e7al\u0131\u015f\u0131r\u0131z. Ancak bug\u00fcn, tarihte ilk kez, insanlar\u0131n\n\u00f6ld\u00fcr\u00fclmesine gerek kalmadan yeni y\u00f6neti\u015fim modellerini\nger\u00e7ekten deneyebiliyoruz. Bu y\u00f6neti\u015fim modellerini oturdu\u011fumuz\nyerden deneyebiliyoruz. Matematik aleminde bir algoritmay\u0131 silahla\ntehdit edemezsiniz. \u00c7\u00fcnk\u00fc onu durduramazs\u0131n\u0131z ve a\u00e7\u0131k kaynak\nkodludur. \u0130nternetten indirebilir ve test edebilirsiniz. Kodu\ngeli\u015ftirebilir ve be\u011fenmezseniz kodu alarak ba\u015fka bir proje\nba\u015flatabilirsiniz. Ve daha b\u00fcy\u00fck y\u00f6neti\u015fim yap\u0131lar\u0131 olu\u015fturmak\ni\u00e7in gruplar\u0131n birbirine ba\u011flanabilece\u011fi ara\u00e7lara sahibiz…”<\/p>\n\n\n\n

\nYukar\u0131daki ifadeler, bir DAO a\u011flar\u0131ndan biri olan Aragon’un The\nFight For Freedom adl\u0131 videosundan\n(https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=AqjIWmiAidw<\/a>).\nAragon’un web sitesinde de DAO’yu olu\u015fturan harfler \u015f\u00f6yle\na\u00e7\u0131klan\u0131yor (https:\/\/blog.aragon.org\/what-is-a-dao\/<\/a>):\n<\/p>\n\n\n\n

D<\/strong>\n(Decentralized – Ademimerkeziyet\u00e7i): \u00c7evrimi\u00e7i, k\u00fcresel ve\nsans\u00fcrlenemez.<\/p>\n\n\n\n

A<\/strong> (Autonomous\n– Otonom): \u00d6z y\u00f6netim<\/p>\n\n\n\n

O<\/strong>\n(Organization – Organizasyon): Ortak hedefler etraf\u0131nda e\u015f g\u00fcd\u00fcm\nve i\u015fbirli\u011fi \n<\/p>\n\n\n\n

\nAragon’un sayfas\u0131nda da Web2’de \u00e7\u0131kan sorunlar\u0131n Web3 ile\na\u015f\u0131laca\u011f\u0131 vurgulan\u0131yor:<\/p>\n\n\n\n

\nWeb1’in ilk a\u015famalar\u0131nda yay\u0131nc\u0131l\u0131k demokratikle\u015fti ve herkes\nbasit bir web sitesini kodlay\u0131p blog yazmaya ba\u015flayabilirdi. Web2,\nbu faaliyetleri Google, Facebook ve Squarespace gibi dev platformlar\narac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda \u00f6l\u00e7eklendirdi. Web3, hizmet\nsa\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131n a\u00e7\u0131k kaynakl\u0131 yaz\u0131l\u0131mlarla ve ortak hedefler\n\u00fczerinde birlikte \u00e7al\u0131\u015fan k\u00fcresel olarak da\u011f\u0131t\u0131lm\u0131\u015f\nki\u015filerle yer de\u011fi\u015ftirdi\u011fi bir sonraki dalgad\u0131r. \n<\/p>\n\n\n\n

\nBu iddian\u0131n temelinde de blok zinciri ve ak\u0131ll\u0131 s\u00f6zle\u015fmelere\ndayanan DAO’lar var. DAO’yu k\u0131saca, “Ak\u0131ll\u0131 s\u00f6zle\u015fmeler\nolarak adland\u0131r\u0131lan bilgisayar programlar\u0131 olarak kodlanm\u0131\u015f\nkurallar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla y\u00fcr\u00fct\u00fclen bir organizasyon”(Chohan,\n2017) olarak tan\u0131mlayabiliriz. Ak\u0131ll\u0131 s\u00f6zle\u015fmeler ise s\u00f6zle\u015fmede\ntan\u0131mlanan \u00f6n ko\u015fullar yerine getirildi\u011finde blok zinciri\na\u011f\u0131ndaki bir i\u015flemi veya olay\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirecek yaz\u0131l\u0131m\nkodlar\u0131. Kod, ak\u0131ll\u0131 s\u00f6zle\u015fmenin taraflar\u0131n\u0131n birbirleriyle\netkile\u015fim kurmay\u0131 kabul etti\u011fi kurallar\u0131 i\u00e7eriyor. \u00d6nceden\ntan\u0131mlanm\u0131\u015f kurallar kar\u015f\u0131lan\u0131rsa ve kar\u015f\u0131land\u0131\u011f\u0131nda,\nanla\u015fma otomatik olarak blok zinciri a\u011f\u0131n\u0131n \u00e7o\u011funluk konsens\u00fcs\u00fc\nile uygulan\u0131yor. \u0130\u015fleyi\u015fi \u015f\u00f6yle \u00f6zetleyebiliriz (Tse, 2020):<\/p>\n\n\n\n

\n1. Kullan\u0131c\u0131lar s\u00f6zle\u015fmenin orijinalli\u011fini garanti etmek i\u00e7in\ndijital imzalar\u0131n\u0131 kullanarak s\u00f6zle\u015fmeyi olu\u015ftururlar.<\/p>\n\n\n\n

\n2. Ak\u0131ll\u0131 s\u00f6zle\u015fmeyi alan kullan\u0131c\u0131lar, ge\u00e7erlili\u011fini kontrol\neder ve blok zincirindeki madencilik faaliyetleri ile onu yeni bloka\ndahil eder.<\/p>\n\n\n\n

\n3. Kullan\u0131c\u0131lar ak\u0131ll\u0131 s\u00f6zle\u015fmeyi i\u00e7erdi\u011fi talimatlara g\u00f6re\ny\u00fcr\u00fct\u00fcrler. Sonu\u00e7 elde edildikten sonra, kullan\u0131c\u0131lar\u0131n sonucu\nyeni bir bloka dahil etmek ve daha sonra blok zincirinde yay\u0131nlamak\ni\u00e7in madencili\u011fe ihtiyac\u0131 olacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

\n4. Sonucu i\u00e7eren bir blok alan kullan\u0131c\u0131lar ak\u0131ll\u0131 s\u00f6zle\u015fmeyi\nyeniden hesaplay\u0131p sonucu al\u0131nan sonu\u00e7la kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rarak\ndo\u011frulu\u011funu test ederler; sonucu kabul eder ya da reddeder.<\/p>\n\n\n\n

\nVoshmgir (2021) ak\u0131ll\u0131 s\u00f6zle\u015fmeleri \u00f6nceden tan\u0131mlanm\u0131\u015f\nko\u015fullar yerine getirildi\u011finde ve kar\u015f\u0131land\u0131\u011f\u0131nda de\u011fer veya\neri\u015fimin kilidini a\u00e7an kriptografik bir kutuya benzetiyor. B\u00f6ylece\ns\u00f6zle\u015fmeler, y\u00f6neti\u015fim kurallar\u0131n\u0131 ve i\u015f mant\u0131\u011f\u0131n\u0131 birka\u00e7\nkod sat\u0131r\u0131na yerle\u015ftirmek i\u00e7in kamuya a\u00e7\u0131k ve do\u011frulanabilir\nbir yol sa\u011fl\u0131yor; bir P2P a\u011f\u0131n\u0131n \u00e7o\u011funluk mutabakat\u0131\ntaraf\u0131ndan denetlenebiliyor ve uygulanabiliyor. Ak\u0131ll\u0131 s\u00f6zle\u015fmeler\n(age);<\/p>\n\n\n\n

  • Bir arac\u0131\n\tolmaks\u0131z\u0131n kendi kendini do\u011frulayabiliyor.\n\t<\/li>
  • Gerekli\n\tko\u015fullar ger\u00e7ekle\u015fti\u011finde i\u015flem bir arac\u0131 olmaks\u0131z\u0131n\n\totomatik olarak ger\u00e7ekle\u015fiyor.\n\t<\/li>
  • De\u011fi\u015ftirilmeye\n\tkar\u015f\u0131 dayan\u0131kl\u0131 ve a\u011f\u0131n mutab\u0131k kald\u0131\u011f\u0131 bir s\u00f6zle\u015fme\n\tde\u011fi\u015ftirilemiyor.\n\t<\/li>
  • Yasal\n\tzorunluluklar\u0131 otomatikle\u015ftirebilir. Do\u011fru \u015fekilde\n\tkodland\u0131\u011f\u0131nda, \u015fu anki hukuk sisteminden daha az maliyete daha\n\tg\u00fcvenli s\u00f6zle\u015fmeler sa\u011flayabilir.\n\t<\/li>
  • Daha \u015feffaft\u0131r.\n\t<\/li>
  • Daha az arac\u0131\n\ti\u00e7erir.\n\t<\/li>
  • \u0130\u015flem\n\tmaliyetleri daha azd\u0131r.\n<\/li><\/ul>\n\n\n\n

    \nAk\u0131ll\u0131 s\u00f6zle\u015fmeler taraflar aras\u0131 para transferi gibi basit\ni\u015flemlerde kullan\u0131labilece\u011fi gibi tapu kay\u0131tlar\u0131 ve fikri\nm\u00fclkiyet gibi her t\u00fcrl\u00fc m\u00fclkiyet ve m\u00fclkiyet hakk\u0131n\u0131n tescili\nveya payla\u015f\u0131m ekonomisinde ak\u0131ll\u0131 eri\u015fim kontrol\u00fcn\u00fcn y\u00f6netimi\ni\u00e7in de kullan\u0131labilir. Bankac\u0131l\u0131k, sigorta, enerji, e-devlet,\ntelekom\u00fcnikasyon, m\u00fczik ve film end\u00fcstrisi, g\u00fczel sanatlar,\nula\u015f\u0131m, e\u011fitim vb alanlarda avukatlar, komisyoncular, bankac\u0131lar,\nkamu y\u00f6neticileri gibi arac\u0131lar\u0131n yan\u0131nda internet platformlar\u0131n\u0131\nda aradan \u00e7\u0131karmak i\u00e7in kullan\u0131labilir. Ya da ademimerkeziyet\u00e7i\nsosyal a\u011flar\u0131n in\u015fas\u0131nda kullan\u0131labilir. B\u00f6ylece Steemit\ngibi merkezi olmayan sosyal a\u011flarda\ndenendi\u011fi gibi platformun veri \u00fczerindeki\ntekeli ortadan kald\u0131r\u0131labilir ve kullan\u0131c\u0131lar\u0131n katk\u0131lar\u0131\n\u00f6d\u00fcllendirilebilir (age).<\/p>\n\n\n\n

    \nAk\u0131ll\u0131 s\u00f6zle\u015fmeler \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131klar\u0131nda ba\u015fka bir ak\u0131ll\u0131\ns\u00f6zle\u015fmeyi tetikleyerek bir ak\u0131ll\u0131 s\u00f6zle\u015fmeler zincirinin\ny\u00fcr\u00fct\u00fclmesini sa\u011flayacak \u015fekilde kodlanabilir. Ak\u0131ll\u0131\ns\u00f6zle\u015fmelerin otomatik kendi kendini y\u00fcr\u00fctme \u00f6zelli\u011fi DAO’lar\u0131n\nger\u00e7ekle\u015ftirilebilmesini sa\u011flar. ethereum.org portal\u0131nda\na\u00e7\u0131kland\u0131\u011f\u0131 gibi DAO’lar\u0131n bitcoin gibi yine bir arac\u0131s\u0131z\ng\u00fcven ihtiyac\u0131ndan do\u011fdu\u011fu belirtiliyor. DAO’lar sayesinde, para\nve finansman gerektiren i\u015flerde internet \u00fczerinde bir araya gelen\nve birbirini tan\u0131mayan ki\u015filer arac\u0131s\u0131z bi\u00e7imde birlikte\n\u00e7al\u0131\u015fabilirler; bu da k\u00fcresel i\u015fbirli\u011fi ve koordinasyon i\u00e7in\nyeni olanaklar yarat\u0131r. DAO’lar\u0131n geleneksel organizasyonlar\nkar\u015f\u0131s\u0131nda baz\u0131 avantajlar\u0131 da vard\u0131r\n(https:\/\/ethereum.org\/tr\/dao\/<\/a>):<\/p>\n\n\n\n

    DAO<\/strong>\n\t\t<\/td>Geleneksel\n\t\t\tOrganizasyon<\/strong>\n\t\t<\/td><\/tr>
    \n\t\t\t\u00c7o\u011funlukla yatay ve tamamen demokratiktir.\n\t\t<\/td>\u00c7o\u011funlukla\n\t\t\thiyerar\u015fiktir\n\t\t<\/td><\/tr>
    Uygulanacak\n\t\t\therhangi bir de\u011fi\u015fikli\u011fin \u00fcyeler taraf\u0131ndan oylanmas\u0131\n\t\t\tgerekir.\n\t\t<\/td>Yap\u0131ya ba\u011fl\u0131\n\t\t\tolarak, tek bir taraf de\u011fi\u015fiklik talep edebilir veya oylama\n\t\t\t\u00f6nerebilir.\n\t\t<\/td><\/tr>
    Oylar say\u0131l\u0131r\n\t\t\tve g\u00fcvenilir bir arac\u0131 olmadan uygulan\u0131r.\n\t\t<\/td>Oylamaya izin\n\t\t\tverilse bile oylar organizasyon i\u00e7inde say\u0131l\u0131r;\n\t\t\tyetkilendirilmi\u015f bir birim oylama sonucu \u00e7\u0131kan uygulamay\u0131\n\t\t\tger\u00e7ekle\u015ftirir.\n\t\t<\/td><\/tr>
    Sunulan\n\t\t\thizmetler (hay\u0131rsever fonlar\u0131n da\u011f\u0131t\u0131m\u0131 gibi), merkezi\n\t\t\tolmayan bir \u015fekilde otomatik olarak i\u015flenir.\n\t\t<\/td>\u0130nsan\n\t\t\ty\u00f6netimi veya merkezi olarak kontrol edilen otomasyon gerektirir.\n\t\t\tHer iki se\u00e7enek de manip\u00fclasyona yatk\u0131nd\u0131r.\n\t\t<\/td><\/tr>
    T\u00fcm\n\t\t\tfaaliyetler \u015feffaf ve tamamen kamuya a\u00e7\u0131kt\u0131r. \n\t\t\t\n\t\t<\/td>Faaliyet\n\t\t\ttipik olarak \u00f6zeldir ve genel olarak s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r. \n\t\t\t\n\t\t<\/td><\/tr><\/tbody><\/table><\/figure>\n\n\n\n

    \nPortalda DAO’lar\u0131n nas\u0131l kullan\u0131labilece\u011fi hakk\u0131nda \u00f6rnekler de\nvar. \u00d6rne\u011fin bir yard\u0131m kurulu\u015fu, d\u00fcnyan\u0131n herhangi bir\nyerinden \u00fcyelik ve ba\u011f\u0131\u015f kabul edebilir; \u00fcyeler, ba\u011f\u0131\u015flar\u0131n\nnas\u0131l harcanaca\u011f\u0131na karar verebilir. Fonlar\u0131n\u0131 ofis alanlar\u0131 ve\nyaz\u0131l\u0131m abonelikleri i\u00e7in bir araya getiren bir freelance a\u011f\u0131\nolu\u015fturabilir. Yat\u0131r\u0131m sermayesini bir araya toplayan ve\ngiri\u015fimlere oy veren bir giri\u015fim fonu olu\u015fturulabilir ve geri\n\u00f6denen para daha sonra DAO \u00fcyeleri aras\u0131nda yeniden da\u011f\u0131t\u0131labilir.\n<\/p>\n\n\n\n

    \nDAO’nun nerede ve nas\u0131l kullan\u0131labilece\u011fi hakk\u0131ndaki ba\u015fl\u0131ca\n\u00f6rneklerden biri de firmalar\u0131n hissedarlar\u0131 ve y\u00f6neticileri\naras\u0131ndaki \u00e7eli\u015fkinin y\u00f6netimi hakk\u0131nda. Y\u00f6neticilere firman\u0131n\ni\u015fleyi\u015fine ili\u015fkin karar verme sorumluluklar\u0131 devredildi\u011finde,\nhem devredilen yetki hem de bilgiye asimetrik eri\u015fim, y\u00f6neticilerin\nf\u0131rsat\u00e7\u0131 ve hissedarlar\u0131n \u00e7\u0131karlar\u0131yla tutars\u0131z bir \u015fekilde\nhareket etmelerine neden olabilir. Bu sorunu a\u015fabilmek i\u00e7in \u00e7e\u015fitli\ny\u00f6neti\u015fim stratejileri olmas\u0131na ra\u011fmen herbirinin maliyeti\nvard\u0131r. DAO’lar, t\u00fcm hissedarlar\u0131n karar s\u00fcrecine kat\u0131l\u0131m\u0131n\u0131\nsa\u011flayarak ve kararlar\u0131 koda \u00e7evirerek y\u00f6neticilerin olas\u0131\nf\u0131rsat\u00e7\u0131 davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ilebilmesini sa\u011flar\n(Tse, 2020).<\/p>\n\n\n\n

    \nDAO’lar a\u00e7\u0131k kaynakl\u0131d\u0131r, dolay\u0131s\u0131yla \u015feffaft\u0131r ve iyi\ntasarlanm\u0131\u015fsa bozulmaz. Kurulu\u015fun t\u00fcm i\u015flemleri bir blok zinciri\na\u011f\u0131 taraf\u0131ndan kaydedilir ve korunur. Kod y\u00fckseltme \u00f6nerileri,\na\u011fdaki herkes taraf\u0131ndan yap\u0131labilir ve ilgili a\u011f akt\u00f6rlerinin\n\u00e7o\u011funlu\u011funun uzla\u015f\u0131m\u0131n\u0131 gerektirir. DAO’lar, internette\nya\u015fayan ve \u00f6zerk olarak var olan, da\u011f\u0131t\u0131k organizmalar veya\ninternet gruplar\u0131 olarak g\u00f6r\u00fclebilir. Ancak Voshmgir’in (2020)\nvurgulad\u0131\u011f\u0131 gibi otomasyonun yerini alamayaca\u011f\u0131 belirli\ng\u00f6revleri yerine getirmek i\u00e7in b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde uzman bireylere\nveya daha k\u00fc\u00e7\u00fck kurulu\u015flara g\u00fcvenirler. Dolay\u0131s\u0131yla tamamen\nademimerkeziyet\u00e7i ve \u00f6zerk bir organizasyon yoktur. Uygulanan\ny\u00f6neti\u015fim modeline g\u00f6re ademimerkeziyet\u00e7ilik d\u00fczeyi de\nde\u011fi\u015fiklik g\u00f6sterecektir. Protokol\u00fcn ne zaman, hangi durumlarda\nve nas\u0131l y\u00fckseltilece\u011fi, kodun tekno-yasal karma\u015f\u0131kl\u0131klar\u0131na\nhakim uzmanlara devredilece\u011finden bir merkezile\u015fme noktas\u0131\nyarat\u0131r. Bu ba\u011flamda TheDAO olay\u0131 DAO’lardaki\nademimerkeziyet\u00e7ili\u011fin s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 ve potansiyel\nsorunlar\u0131n\u0131 g\u00f6stermesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemlidir.<\/p>\n\n\n\n

    The DAO<\/h2>\n\n\n\n

    \n2016 y\u0131l\u0131nda Almanya merkezli Ethereum geli\u015ftiricilerin kurdu\u011fu\nSlock.it adl\u0131 giri\u015fimin The DAO adl\u0131 DAO’suna birka\u00e7 hafta i\u00e7inde\n11000 ki\u015fi 150 milyon dolar de\u011ferinde kripto para yat\u0131rd\u0131. \u00d6nceki\nb\u00f6l\u00fcmde anlat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi y\u00f6neti\u015fim ve operasyonlar ak\u0131ll\u0131\ns\u00f6zle\u015fmelerle y\u00fcr\u00fct\u00fcl\u00fcyordu. Kullan\u0131c\u0131lar, ether (ETH –\nEthereum protokol\u00fc taraf\u0131ndan \u00fcretilen kripto para birimi)\nkar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda ald\u0131klar\u0131 belirte\u00e7lerle (tokens) oy\nkullan\u0131yordu. DAO fikri yeni olmas\u0131na kar\u015f\u0131n projeye yat\u0131r\u0131lan\nether miktar\u0131, toplam ether arz\u0131n\u0131n %15’ydi (Werbach, 2021).<\/p>\n\n\n\n

    \nFakat The DAO piyasaya s\u00fcr\u00fcld\u00fckten birka\u00e7 hafta sonra, bir\nbilgisayar korsan\u0131 koddaki bir a\u00e7\u0131ktan yararlanarak The DAO’nun\ni\u00e7erdi\u011fi etherin \u00fc\u00e7te birini \u00e7ald\u0131. Sonu\u00e7ta bir h\u0131rs\u0131zl\u0131kt\u0131,\nama matematiksel kurallara uygun bir h\u0131rs\u0131zl\u0131kt\u0131. Blok zincirinin\nen temel iddialar\u0131ndan biri olan de\u011fi\u015ftirilemezlik iddias\u0131n\u0131\n\u00e7i\u011fnemeden bu sorunun telafisi yoktu (age). \n<\/p>\n\n\n\n

    \nEthereumun kurucusu Vitalik Buterin ve projenin di\u011fer liderleri ya\nh\u0131rs\u0131zl\u0131\u011fa g\u00f6z yumacaklard\u0131 ya da blok zincirinin de\u011fi\u015fmezlik\nilkesinden taviz vereceklerdi. \u0130kinci yolu se\u00e7tiler ve yaz\u0131l\u0131m\u0131\ng\u00fcncelleyerek b\u00fcy\u00fck soygun d\u0131\u015f\u0131nda eskisinin ayn\u0131 olan bir\nzincir yaratt\u0131lar. Madencilerin b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131 bu g\u00fcncellemeyi\nkabul etti. B\u00f6ylece \u00e7al\u0131nan fonlar sahiplerine geri verildi; yeni\nzincirde soygun hi\u00e7 ger\u00e7ekle\u015fmemi\u015fti. \u00c7atallanma sonras\u0131nda\neski zincirin zamanla ortadan kalkaca\u011f\u0131 varsay\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Fakat\nEthereum Vakf\u0131’n\u0131n karar\u0131ndan memnun olmayan bir grup madenci eski\nyaz\u0131l\u0131m\u0131 kullanmaya devam etti ve baz\u0131 geli\u015ftiriciler eski\nzinciri Ethereum Classic (ETC) ad\u0131yla y\u00f6neteceklerini duyurdular\n(age).<\/p>\n\n\n\n

    \nBu \u00e7atallanman\u0131n sonu\u00e7lar\u0131 bir yana toplulu\u011fun ciddi endi\u015feleri\ns\u00f6z konusuydu. Vakf\u0131n karar\u0131 ethereum i\u015flemlerinin merkezi\nm\u00fcdahalelere kar\u015f\u0131 dokunulmaz olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyordu. Bu,\nh\u00fck\u00fcmetlerin veya di\u011fer merkezi otoritelerin de kay\u0131tlara\nm\u00fcdahale edebilece\u011fi anlam\u0131na geliyordu. Nitekim, Buterin yeni\nalgoritmayla “sald\u0131rganlar\u0131n birikimlerini silip devam\nedebiliriz” dedi\u011finde bir topluluk \u00fcyesi bunu “kripto\ncamias\u0131ndaki en tehlikeli ifade” olarak nitelendirmi\u015fti .\nDi\u011fer yandan Ethereum Vakf\u0131’n\u0131n imajlar\u0131na b\u00fcy\u00fck zarar vermek\npahas\u0131na en do\u011fru karar\u0131 verdi\u011fi de s\u00f6ylenebilir. Aksi taktirde\nThe DAO sald\u0131r\u0131s\u0131 sonras\u0131 paralar\u0131n\u0131 kaybedenler yasal yollara\nba\u015fvurduklar\u0131nda bir sorumlu aranacakt\u0131. The DAO, y\u00f6netimi\nolmayan bir yaz\u0131l\u0131m oldu\u011funu iddia edebilirdi ama onu yay\u0131mlayan\nbir kurulu\u015f (Slock.it) vard\u0131. ABD Sermaye Piyasas\u0131 Kurulu’na g\u00f6re\nSlock.it, menkul k\u0131ymetler yasalar\u0131 \u00e7er\u00e7evesinde yasal olarak\nsorumluydu. Ethereum Vakf\u0131 da The DAO’nun tan\u0131t\u0131m\u0131na yard\u0131mc\u0131\nolmak hatta Solidity programlama dilinde yeterince s\u0131n\u0131rlama\ngetirememekten dava edilebilirdi (age).<\/p>\n\n\n\n

    \nDAO’lar baz\u0131 i\u015flemleri otomatikle\u015ftirebilirler. Yapay \u00f6\u011frenme\nalgoritmalar\u0131 ile birlikte kapsamlar\u0131n\u0131 daha da geni\u015fletebilirler.\nAma Werbach’\u0131n (2021) yazd\u0131\u011f\u0131 gibi hala bir hukuk sistemine\nihtiyac\u0131m\u0131z var (age, s.170):<\/p>\n\n\n\n

    \nAvukatlar\u0131n \u00f6nemli\ni\u015flevlerinden biri, “Bir \u015feyler giderse ne olur?” diye\nsormakt\u0131r. Bilgisayar tabanl\u0131 b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7ekli bir sistem m\u00fckemmel\nde\u011fildir. Kusurlar bazen teknik, bazen insani ve \u00e7o\u011fu zaman\nikisinin birle\u015fimidir. Hukuk sistemi, bu kusurlar\u0131 ele alan ve \u00f6zel\n\u00e7\u0131karlar ile kamusal d\u00fczeni dengeleyen mekanizma olarak var olur.<\/p>\n\n\n\n

    \nTabii hukuk sisteminin yan\u0131nda genel i\u015fleyi\u015fin d\u0131\u015f\u0131na\n\u00e7\u0131k\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda karar verebilecek ve sorumlulu\u011fu \u00fcstlenebilecek\nki\u015filere.<\/p>\n\n\n\n

    \nK\u0131sacas\u0131, ademimerkeziyetin s\u0131n\u0131rlar\u0131 var. Daha \u00f6nce de\nbelirtti\u011fim gibi teknik altyap\u0131n\u0131n ademimerkeziyet\u00e7ili\u011fi olay\u0131n\nsadece bir boyutu. Kripto paralar veya DAO’lar P2P a\u011flarda\n\u00e7al\u0131\u015fabilir. Ama blok zinciri a\u011flar\u0131nda geli\u015ftiriciler h\u00e2l\u00e2\nmerkezi karar birimidir. Ayr\u0131ca madencilerin de \u00f6nemli bir g\u00fcc\u00fc\nvard\u0131r. 2017’de yap\u0131lan bir ara\u015ft\u0131rma, 1000 hesab\u0131n bitcoin\nvarl\u0131klar\u0131n\u0131n %40’\u0131n\u0131, 100 hesab\u0131n ise %17’sini elinde\ntuttu\u011funu g\u00f6steriyor. Brave taray\u0131c\u0131s\u0131 kullan\u0131c\u0131lar\u0131n\ndikkatini metala\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131na kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kan bir uygulama\nolabilir. Ama ilk coin arz\u0131nda Brave 35 milyonda dolar toplam\u0131\u015ft\u0131r\nve token’lar\u0131n \u00fc\u00e7te ikisi yirmi ki\u015fiye gitmi\u015ftir. (Burada\ninsan\u0131n akl\u0131na ister istemez Jack Dorsey’in web3 hakk\u0131ndaki\ns\u00f6zleri geliyor.)<\/p>\n\n\n\n

    \n***<\/p>\n\n\n\n

    \nAragon’un The Fight For Freedom <\/em>videosunda savunulan\u0131n aksine\ny\u00fczlerce y\u0131ll\u0131k h\u00fck\u00fcmet yap\u0131lar\u0131ndan \u00f6\u011frenecek daha \u00e7ok\n\u015feyimiz var. DAO’lar daha karma\u015f\u0131k i\u015fleri y\u00f6netebilir d\u00fczeye\ngelecek ve yapay \u00f6\u011frenme algoritmalar\u0131 ile daha da ilerleyecek.\nAma e\u015fitlik ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fck, teknolojik \u00e7\u00f6z\u00fcmlerle gelmeyecek. Her\n\u015feyden \u00f6nce bir\u00e7ok blok zinciri tabanl\u0131 uygulaman\u0131n y\u00f6netimi,\nmerkezi olmayan altyap\u0131lar\u0131na ra\u011fmen genellikle \u00e7ok daha merkezi\nbi\u00e7imde y\u00fcr\u00fct\u00fcl\u00fcyor<\/p>\n\n\n\n

    \nBod\u00f3 vd’nin (2021) uyard\u0131\u011f\u0131 gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fte\nyatay, yap\u0131land\u0131r\u0131lmam\u0131\u015f organizasyonlar, gizli hiyerar\u015fileri\nve merkezi g\u00fc\u00e7 dinamiklerini tan\u0131yamama\nve \u00f6nleyememe\nrisklerini\nta\u015f\u0131r. Ayr\u0131ca sosyal, ekonomik\nveya politik ili\u015fkilerin tam olarak ademimerkeziyet\u00e7ili\u011fini\nsa\u011flamak zor oldu\u011fu gibi ademimerkeziyet\u00e7ilik tezleri “kat\u0131lmaya\nistekli ve yetenekli \u00f6zerk bir birey veya rasyonel ekonomik akt\u00f6r”\nfikrine fazlas\u0131yla ba\u011fl\u0131d\u0131r. \u00d6zerk ve rasyonel birey bak\u0131\u015f\na\u00e7\u0131s\u0131ndan kat\u0131l\u0131m sorununu basit\u00e7e oylamaya ve bunun sonucuna\ng\u00f6re verilen kararlara indirgemek yeni sorunlar yaratacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

    \nT\u00fcm bu \u00e7ekincelere ra\u011fmen blok zinciri, ak\u0131ll\u0131 s\u00f6zle\u015fmeler,\nDAO vb teknolojilerin yan\u0131 s\u0131ra yapay zek\u00e2n\u0131n gelece\u011fin\ntoplumunda insanlar ve makineler aras\u0131ndaki e\u015f g\u00fcd\u00fcm\u00fcn\nsa\u011flanmas\u0131nda \u00f6nemli bir rol\u00fc olaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum.<\/p>\n\n\n\n

    \nAma ademimerkeziyet\u00e7ili\u011fin g\u00fcc\u00fcn\u00fc ve s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 iyi\nde\u011ferlendirmek gerekiyor.<\/p>\n\n\n\n

    Kaynaklar<\/h3>\n\n\n\n

    \nBaran, P. (1964). On distributed communications networks. IEEE\ntransactions on Communications Systems<\/em>, 12<\/em>(1), 1-9.<\/p>\n\n\n\n

    \nBecker, M. (2019). Blockchain and the Promise(s) of Decentralisation:\nA Sociological Investigation of the Sociotechnical Imaginaries of\nBlockchain. Proceedings of the STS Conference Graz 2019, 6\u201330.<\/p>\n\n\n\n

    \nBod\u00f3, B., Brekke, J. K., & Hoepman, J. H. (2021).\nDecentralisation: a multidisciplinary perspective. Internet Policy\nReview, 10(2), 1-21.<\/p>\n\n\n\n

    \nChohan, U. W. (2017). The decentralized autonomous organization and\ngovernance issues. Available at SSRN 3082055.<\/p>\n\n\n\n

    \nTse, N. (2020). Decentralised autonomous organisations and the\ncorporate form. Victoria U. Wellington L. Rev., 51, 313.<\/p>\n\n\n\n

    \nVoshmgir, S. (2020). Token Economy: How the Web3 reinvents the\nInternet (Vol. 2). Token Kitchen.<\/p>\n\n\n\n

    \nWerbach, K. (2021). Blokzinciri ve Yeni G\u00fcven Mimarisi. \u00e7ev. Ahmet\nUSTA, Ko\u00e7 \u00dcniversitesi Yay\u0131nlar\u0131<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Facebook’un ad\u0131n\u0131 Meta olarak de\u011fi\u015ftirmesinden sonra metaevren (metaverse) hakk\u0131ndaki tart\u0131\u015fmalar artt\u0131. Yapay zek\u00e2, nesnelerin interneti, blok zinciri gibi somut teknolojilerin aksine metaevrenin ne oldu\u011fu veya<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[439],"tags":[441,445,319,437,446,440],"class_list":["post-791","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-blok-zinciri","tag-ademimerkeziyetcilik","tag-dagitik-aglar","tag-dao","tag-metaevren","tag-the-dao","tag-web3"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/791","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=791"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/791\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":796,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/791\/revisions\/796"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=791"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=791"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=791"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}