{"id":804,"date":"2022-06-04T13:01:00","date_gmt":"2022-06-04T10:01:00","guid":{"rendered":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/?p=804"},"modified":"2022-06-04T13:03:26","modified_gmt":"2022-06-04T10:03:26","slug":"teknolojik-cozumculuk","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/?p=804","title":{"rendered":"Teknolojik \u00c7\u00f6z\u00fcmc\u00fcl\u00fck"},"content":{"rendered":"\n

2016’daki ABD se\u00e7imleri sonras\u0131 patlak veren Facebook\/Cambridge Analytica skandal\u0131 sonras\u0131nda teknoloji \u015firketleri bir me\u015fruiyet krizi i\u00e7ine girdiler. \u00d6zellikle internet kullan\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n g\u00f6zetimi \u00fczerine kurulu i\u015f modelleri daha \u00e7ok sorgulanmaya ba\u015fland\u0131. Daha bir ka\u00e7 y\u0131l \u00f6ncesinde Wall Street’ten Tahrir Meydan\u0131’na demokrasinin y\u0131ld\u0131z\u0131 olarak g\u00f6r\u00fclen bu \u015firketler art\u0131k herkesin ele\u015ftirdi\u011fi “k\u00f6t\u00fc adamlar”d\u0131. Google, Facebook ve Amazon gibi teknoloji \u015firketleri bir kelime oyunuyla k\u00f6t\u00fc (BAADD) olmakla su\u00e7lan\u0131yorlard\u0131: b\u00fcy\u00fck (b<\/strong>ig), rekabeti engelleyen (a<\/strong>nti-competitive), ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131k yapan (a<\/strong>ddictive) ve d<\/strong>emokrasi i\u00e7in y\u0131k\u0131c\u0131 (d<\/strong>estructive) akt\u00f6rlerdi (https:\/\/www.economist.com\/leaders\/2018\/01\/18\/how-to-tame-the-tech-titans<\/a>). D\u00fczenleyici kurumlar\u0131n ve politikac\u0131lar\u0131n hedefindeydiler; kamuoyu deste\u011fi giderek azal\u0131yordu.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

\nAncak pandemi s\u00fcrecinde komplo teorileri nedeniyle Bill Gates’in\nba\u015f\u0131 biraz a\u011fr\u0131sa da teknoloji \u015firketleri bu s\u00fcre\u00e7ten kazan\u00e7l\u0131\n\u00e7\u0131kt\u0131. \u015eirketlerin pazar de\u011ferlerinin artmas\u0131n\u0131n yan\u0131nda\n\u015firketler kamu refah\u0131n\u0131n ortak sa\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131 olarak \u00f6ne\n\u00e7\u0131kt\u0131lar. Apple ve Google, pandemiye kar\u015f\u0131 g\u00fc\u00e7lerini\nbirle\u015ftirme karar\u0131 ald\u0131klar\u0131n\u0131 duyurdular. Facebook, veri\ntoplama ve payla\u015fma yetene\u011fini pandemiye kar\u015f\u0131 m\u00fccadelede\nkullanmaktan s\u00f6z etmeye ba\u015flad\u0131. Nachtwey ve Seidl’nin (2020)\nvurgulad\u0131\u011f\u0131 gibi bu geli\u015fmeler iki a\u00e7\u0131dan \u00f6nemliydi.\nBirincisi, dijital teknolojilerin insanl\u0131\u011f\u0131n en b\u00fcy\u00fck sorununu\n\u00e7\u00f6zmek i\u00e7in gerekli oldu\u011fu fikrinin canl\u0131 ve yerli yerinde\nolmas\u0131yd\u0131. \u0130kincisi, teknoloji \u015firketlerinin kamu refah\u0131n\u0131n\nsa\u011flanmas\u0131nda h\u00fck\u00fcmetlerle i\u015fbirli\u011fi yapmaya giderek daha\nistekli olmas\u0131 ve h\u00fck\u00fcmetlerin de bu \u015firketler taraf\u0131ndan\nkontrol edilen altyap\u0131ya ve bilgiye giderek daha fazla g\u00fcvenmesiydi.<\/p>\n\n\n\n

\nTeknoloji \u015firketlerinin toplumsal sorunlar\u0131 \u00e7\u00f6zmekle bu kadar\nha\u015f\u0131r ne\u015fir olmalar\u0131 ve “iyi kapitalistler” imaj\u0131\nyaratmaya \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 bir aldatmaca m\u0131? B\u00f6ylece ger\u00e7ek\ny\u00fczlerini ve k\u00e2r h\u0131rslar\u0131n\u0131 kamuoyundan, politikac\u0131lardan ve\nkendi \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131ndan gizlemeye mi \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar? Teknoloji\n\u015firketlerinin halkla ili\u015fkiler \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131yla 2016 sonras\u0131nda\nzarar g\u00f6ren imajlar\u0131n\u0131 toparlamaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131klar\u0131 do\u011fru; hatta\nFacebook’un Meta’ya d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc de bu kayg\u0131yla ili\u015fkilendiriliyor.\nAma Nachtwey ve Seidl’nin (2020) \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n g\u00f6sterdi\u011fi gibi\n\u015firket kurucular\u0131 ve y\u00f6neticileri, tekno-giri\u015fimci \u00e7\u00f6z\u00fcmlerle\npara kazan\u0131rken d\u00fcnyay\u0131 daha iyi bir duruma getirdiklerine\ny\u00fcrekten inan\u0131yorlar ve Nachtwey ve Seidl (2020) bu inanc\u0131 ilk\nprotestanlar\u0131n ekonomik ba\u015far\u0131y\u0131 se\u00e7ilmi\u015fli\u011fin bir i\u015fareti\nolarak g\u00f6rmelerine benzetiyor. Elbette \u00f6n\u00fcnde sonunda\nkapitalistler; \u00e7\u00f6z\u00fcmc\u00fc inan\u00e7lar\u0131, maddi \u00e7\u0131karlar\u0131 ile\n\u00e7at\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131nda \u00e7o\u011fu zaman maddi \u00e7\u0131karlar bask\u0131n \u00e7\u0131k\u0131yor.\nAncak bu gibi durumlarda bile \u00e7\u00f6z\u00fcmc\u00fcl\u00fck \u015firketlerin i\u015f\nmodellerini hem i\u00e7eride (\u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131na) hem de d\u0131\u015far\u0131da\n(politika yap\u0131c\u0131lara ve kamuoyuna) hakl\u0131 \u00e7\u0131karman\u0131n arac\u0131\nhaline gelebiliyor.<\/p>\n\n\n\n

\n\u00c7\u00f6z\u00fcmc\u00fcl\u00fck ideolojisinde karma\u015f\u0131k toplumsal ili\u015fkiler, kesin\nve hesaplanabilir \u00e7\u00f6z\u00fcmler i\u00e7eren teknik problemlere\nindirgeniyor. Ya da s\u00f6z konusu ili\u015fkiler, do\u011fru algoritmalar\nuyguland\u0131\u011f\u0131nda kolayca optimize edilebilecek \u015feffaf ve a\u015fikar\ns\u00fcre\u00e7ler olarak ele al\u0131n\u0131yor. \u00c7\u00f6z\u00fcmc\u00fc ideolojiye g\u00f6re\ntoplumsal sorunlar, prensipte teknolojik olarak \u00e7\u00f6z\u00fclebilir\noldu\u011fundan her toplumsal \u00e7ivi i\u00e7in teknolojik bir \u00e7eki\u00e7\naran\u0131yor. Bu bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131yla beraber, toplumsal sorunlar g\u00fc\u00e7\nveya zenginlikteki asimetrilerin sonucu olmaktan \u00e7\u0131k\u0131yor.\nToplumsal sorunlara neden olan verimsizlik ve eksikliklerin do\u011fru\nteknolojilerle giderilebilece\u011fi alg\u0131s\u0131 olu\u015fuyor. B\u00f6ylece maddi\ns\u0131k\u0131nt\u0131 ya\u015fayan insanlar i\u00e7in \u00e7\u00f6z\u00fcm daha y\u00fcksek asgari \u00fccret\nve daha g\u00fc\u00e7l\u00fc sendikalar de\u011fil, insanlar\u0131n b\u00fct\u00e7elerini daha\nverimli y\u00f6netebilmelerine yard\u0131mc\u0131 olacak ak\u0131ll\u0131 algoritmalar\noluyor (age).<\/p>\n\n\n\n

\nNachtwey ve Seidl (2020), kapitalizmin farkl\u0131 d\u00f6nemlerinde geli\u015fen\nideolojilerin kapitalist sisteme sa\u011flad\u0131klar\u0131 me\u015fruiyet \u00fczerinde\nduruyor. Fordizm; kapitalizmin istikrars\u0131zl\u0131k,\ng\u00fcvencesizlik,\ne\u015fitsizlik gibi s\u00f6m\u00fcr\u00fcc\u00fc\ny\u00f6nlerini t\u00f6rp\u00fcleme\niddias\u0131ndayken post-fordizm kapitalizmin\nyabanc\u0131la\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 etkilerini a\u015fma iddias\u0131ndayd\u0131. Fakat bunu\nyaparken de fordizmin s\u00f6m\u00fcr\u00fcy\u00fc\nazaltan uygulamalar\u0131n\u0131 ikincille\u015ftiriyor onlar\u0131n\nyerine etkile\u015fim, payla\u015f\u0131m ve yatayl\u0131k\nvaadini \u00f6ne \u00e7\u0131kar\u0131yordu. Dijital teknolojiler, hiyerar\u015fik\nolmayan a\u011f \u00f6rg\u00fctlenmeleri ile i\u015f d\u00fcnyas\u0131n\u0131n rekabet\u00e7i\ntaleplerini ki\u015fisel tatmin ve demokratik kat\u0131l\u0131m arzusuyla\nbirle\u015ftirme ve yukar\u0131dan a\u015fa\u011f\u0131ya bir kontrole gerek duymayan bir\ne\u015f g\u00fcd\u00fcm sa\u011flama iddias\u0131ndayd\u0131. \u0130nternet, fordizmin demir\nkafesinden kurtulma vaadi i\u00e7eriyordu.\nNachtwey ve Seidl (2020),\npost-fordizmin ve a\u011f merkezli yap\u0131lar\u0131n g\u00fcn\u00fcm\u00fcz dijital\nkapitalizminde varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 devam ettirdi\u011fini kabul etmekle beraber\ndijital kapitalizm i\u00e7in as\u0131l tan\u0131mlay\u0131c\u0131 olan\u0131n teknolojik\n\u00e7\u00f6z\u00fcmc\u00fcl\u00fck oldu\u011funu savunuyor.\nPost-fordizm, neoliberalizmle uyumlu bir bi\u00e7imde hiyerar\u015fik\nyap\u0131lar yerine a\u011flar\u0131, resmi i\u015f b\u00f6l\u00fcm\u00fc\nyerine proje tabanl\u0131 i\u015fbirli\u011fini ve g\u00fcvenlik yerine esnekli\u011fi\n\u00f6ne \u00e7\u0131kar\u0131yordu\nve kendini fordizmin\nyabanc\u0131la\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 etkilerinin ele\u015ftirisi olarak\nsunuyordu. \u00c7\u00f6z\u00fcmc\u00fcl\u00fck ise kapitalizmin dayan\u0131\u015fmadan yoksun\nolmas\u0131n\u0131n ve ortak yarar yerine bireysel \u00e7\u0131karlara\nodaklanmas\u0131n\u0131n ele\u015ftirisi \u00fczerinde\ny\u00fckseliyor.\n\u00c7\u00f6z\u00fcmc\u00fc kahramanlar, hay\u0131rsever giri\u015fimciler; i\u015f zek\u00e2lar\u0131n\u0131\nve teknoloji bilgilerini\nd\u00fcnyay\u0131 optimize etmek i\u00e7in kullan\u0131yorlar. Bundan hem kendileri\nhem de d\u00fcnyan\u0131n kazan\u00e7l\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131\n\u00f6ne s\u00fcr\u00fcyorlar! Nachtwey\nve Seidl (2020),\n2000’li y\u0131llar\u0131n ba\u015f\u0131ndaki k\u00fcreselle\u015fme protestolar\u0131 ve mali\nkrizden sonra \u00e7\u00f6z\u00fcmc\u00fc fikirlerin \u00f6ne \u00e7\u0131kmas\u0131n\u0131n \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131\nolmad\u0131\u011f\u0131n\u0131n alt\u0131n\u0131 \u00e7iziyor.<\/p>\n\n\n\n

Bug\u00fcn adaletin sa\u011flanmas\u0131 i\u00e7in yapay zek\u00e2 kullan\u0131m\u0131, hiyerar\u015fik \u00f6rg\u00fctlenmelerin blok zinciri ile y\u0131k\u0131m\u0131, \u015fehirlerin ak\u0131ll\u0131 \u015fehir teknolojileri ile donat\u0131lmas\u0131 gibi \u00e7e\u015fitli teknolojik \u00e7\u00f6z\u00fcmlerle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131yay\u0131z. Ancak \u00e7\u00f6z\u00fcmc\u00fc yakla\u015f\u0131mlar\u0131n ge\u00e7mi\u015fi \u00e7ok daha eski. Google’\u0131n n-gram analizi, “technological solution” (teknik \u00e7\u00f6z\u00fcm), “technological fix” (teknolojik d\u00fczenleme\/d\u00fczeltme) ve “technical fix” (teknik d\u00fczenleme\/d\u00fczeltme) terimlerinin \u00f6zellikle 1960’lardan sonra kitaplarda daha s\u0131k yer almaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor:<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Google’\u0131n n-gram analizi: “technological solution” (teknik \u00e7\u00f6z\u00fcm), “technological fix” (teknolojik d\u00fczenleme\/d\u00fczeltme) ve “technical fix” (teknik d\u00fczenleme\/d\u00fczeltme)<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

\nNachtwey ve Seidl (2020)\n\u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda teknolojik \u00e7\u00f6z\u00fcmc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn\ng\u00fcn\u00fcm\u00fcz kapitalizmi i\u00e7indeki yerini tart\u0131\u015f\u0131yor. Bu yaz\u0131da ise\n\u00e7\u00f6z\u00fcm\/d\u00fczenleme\/d\u00fczeltme fikrinin 20. y\u00fczy\u0131lda ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131n\u0131\nve kapitalizm i\u00e7indeki de\u011fi\u015fimini g\u00f6rece\u011fiz. \n<\/p>\n\n\n\n

\nTeknolojik \u00e7\u00f6z\u00fcm terimi \u00f6zellikle 1960’lardan sonra daha s\u0131k\nkullan\u0131lsa da be\u015feri problemlerin teknik \u00e7\u00f6z\u00fcmlerle a\u015f\u0131lmaya\n\u00e7al\u0131\u015f\u0131lmas\u0131 \u00e7ok daha eski. Daha \u00f6nce de \u00f6zellikle y\u00f6neti\u015fim\nve siyasi g\u00fcc\u00fc desteklemek i\u00e7in teknik \u00e7\u00f6z\u00fcmlere\nba\u015fvuruluyordu. \u00d6rne\u011fin fikir ve n\u00fcfus ak\u0131\u015f\u0131n\u0131 fiziksel\nengellerle kontrol etmek amac\u0131yla y\u00fcksek duvarlar in\u015fa etmek\n\u00c7in’de ve Berlin’de uygulanan bir teknolojik \u00e7\u00f6z\u00fcmd\u00fc. Trump da\nyine duvarlarla ABD-Meksika s\u0131n\u0131r\u0131n\u0131 kontrol alt\u0131na almak\nistemi\u015fti (https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Trump_wall<\/a>).\nJohnston’a (2020) g\u00f6re bu t\u00fcr engeller, diplomatik m\u00fczakere,\nyasalar, polislik veya sosyal uyum gibi di\u011fer y\u00f6ntemlere katk\u0131da\nbulunmak veya bu y\u00f6ntemleri tamamen atlamak i\u00e7in tasarlan\u0131yordu.<\/p>\n\n\n\n

\nTeknolojik d\u00fczeltmeler ayr\u0131ca sosyal \u00e7\u00f6z\u00fcmlerin fark edilmesinin\nzor oldu\u011fu veya uygulanmas\u0131n\u0131n imkans\u0131z oldu\u011fu durumlarda da\nyayg\u0131nd\u0131. \u00d6rne\u011fin protezler, alg\u0131lanan bedensel \u015fekil\nbozuklu\u011funu telafi etmek i\u00e7in kullan\u0131l\u0131yorlard\u0131. Eski M\u0131s\u0131r’da\nah\u015fap ve deriden suni parmaklar kullan\u0131l\u0131yordu. Antik ve Orta \u00c7a\u011f\nd\u00fcnyas\u0131nda yapay g\u00f6zler ve i\u015flevsiz eller, engelli bireylerin\ng\u00f6r\u00fcn\u00fcm\u00fcn\u00fc normalle\u015ftirerek onlara psikolojik bir b\u00fct\u00fcnl\u00fck\nduygusu sa\u011fl\u0131yor ve topluma yeniden entegre olmalar\u0131na yard\u0131mc\u0131\noluyordu. Modern zamanlarda kullan\u0131lan posti\u015fler, di\u015f beyazlatma\n\u00fcr\u00fcnleri ve cilt kusurlar\u0131 i\u00e7in kullan\u0131lan kozmetik \u00fcr\u00fcnler de\nbenzer i\u015flevlere sahipti (age).<\/p>\n\n\n\n

\nBir sorunu \u00e7\u00f6zmek i\u00e7in farkl\u0131 yollara ba\u015fvurulabilir. Teknolojik\n\u00e7\u00f6z\u00fcmler de bu yollardan sadece biridir. Fakat yaz\u0131n\u0131n devam\u0131nda\nda g\u00f6rece\u011fimiz gibi teknolojik \u00e7\u00f6z\u00fcmc\u00fclerin toplumu ve do\u011fay\u0131\nrasyonel yollarla yeterince anlama ve y\u00f6netme yetenekleri konusunda\na\u015f\u0131r\u0131 kibirli olmalar\u0131n\u0131n yan\u0131nda \u00f6nerdikleri \u00e7\u00f6z\u00fcmlerin\ngenellikle k\u0131sa vadeli ve eksik olmas\u0131 sorunlar\u0131n nihai\nkaynaklar\u0131n\u0131 ve daha tatmin edici \u00e7\u00f6z\u00fcmleri kamufle\nedebiliyordu. Bu ba\u011flamda, i\u015fin ehli olmayan politika yap\u0131c\u0131lar\u0131\nve ekonomistleri m\u00fchendislerin yer alaca\u011f\u0131 teknolojik bir\nh\u00fck\u00fcmetle de\u011fi\u015ftirmeyi uman Howard Scott’u; teknik \u00e7\u00f6z\u00fcmleri\ny\u00f6nlendirme s\u00fcrecinin m\u00fchendisler, paternalist kurulu\u015flar ve\ntopluluklar aras\u0131ndaki i\u015fbirli\u011fi ile tasarlanmas\u0131n\u0131 ancak en\nsonunda uzman bilgisine sahip olanlar taraf\u0131ndan y\u00f6nlendirilmesini\nsavunan Richard L Meier’i; h\u00fck\u00fcmet taraf\u0131ndan atanan m\u00fchendis\nekiplerinin ulusal \u00e7\u0131kar i\u00e7in sosyal sorunlar\u0131 ele alma\nsorumlulu\u011funu \u00fcstlenebilece\u011fini belirten Alvin Weinberg’i\ntan\u0131man\u0131n bug\u00fcn\u00fc anlamak i\u00e7in yararl\u0131 olaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum.<\/p>\n\n\n\n

Howard\nScott ve Teknokratlar<\/h2>\n\n\n\n

1921 y\u0131l\u0131nda New York City gazetesinden bir muhabir, Teknik \u0130ttifak’\u0131n (Technical Alliance) kurucular\u0131ndan Howard Scott’la r\u00f6portaj yapmaktad\u0131r. Sava\u015f sonras\u0131 d\u00fcnyadaki d\u00fczensizlik ve verimsizlik \u00fczerine konu\u015fan Scott, ak\u0131lc\u0131 m\u00fchendisler ve teknisyenlerin Amerikan halk\u0131n\u0131n ne istedi\u011fini \u00f6\u011frenme ve onlar i\u00e7in bu hedeflere ula\u015fmada bankac\u0131lar ve politikac\u0131lardan daha ba\u015far\u0131l\u0131 olaca\u011f\u0131n\u0131 savunmaktad\u0131r. Muhabirin “\u00f6nce insan do\u011fas\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirmeniz gerekmez mi?” sorusunu bir ba\u015fka soruyla kar\u015f\u0131lar, “Yolcular\u0131n tramvay platformlar\u0131nda durmas\u0131n\u0131 engellemek i\u00e7in insan do\u011fas\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirmek zorunda kald\u0131k m\u0131?” Ard\u0131ndan tramvaylar\u0131n a\u015fa\u011f\u0131daki resimde g\u00f6sterilen de\u011fi\u015fimini anlat\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

\n\u00d6nce platformda durulmamas\u0131 gerekti\u011fini belirten i\u015faretler\nkonuldu\u011funu, platformda duranlara para cezas\u0131 kesildi\u011fini ve\npolisiye \u00f6nlemler getirildi\u011fini ancak bunlar\u0131n hi\u00e7birinin i\u015fe\nyaramad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yler. Buna kar\u015f\u0131n m\u00fchendislik tasar\u0131m\u0131\nplatformlar\u0131 kapatarak ve yolcular\u0131n as\u0131labilece\u011fi (ve\nd\u00fc\u015febilece\u011fi) d\u0131\u015f tutamaklar\u0131 kald\u0131rarak insan davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131\nd\u00fczenlemede ve d\u00fczeltmede ba\u015far\u0131l\u0131 olmu\u015ftu. Scott’a g\u00f6re\nmevzuat ve ahlaki \u00f6\u011f\u00fctlerin ba\u015far\u0131s\u0131z oldu\u011fu durumlarda\nm\u00fchendisler ve icatlar\u0131 istenen sosyal sonu\u00e7lar\u0131 elde\nedebilmektedir. Mesaj a\u00e7\u0131kt\u0131r, teknik yenilikler sosyal\n\u00e7\u00f6z\u00fcmlerden \u00fcst\u00fcnd\u00fcr. Elbette bu gibi \u00e7\u00f6z\u00fcmlerin uygulanmas\u0131\ni\u00e7in d\u00fcmende rasyonel uzmanlar\u0131n olmas\u0131 gerekecektir. Muhabir,\nkamuoyuyla nas\u0131l ba\u015f edeceklerini sordu\u011funda ise Scott bunun\ntamamen teknik bir konu oldu\u011funu s\u00f6yler. Halk\u0131n bunu bilip\nbilmemesi en ufak bir fark yaratmayacakt\u0131r. Buhar makinesinin bir\nbas\u0131n temsilcisine ihtiyac\u0131n\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, Einstein’\u0131n\nteorisinin herhangi bir \u00f6zel yasal d\u00fczenleme gerektirmedi\u011fini\ns\u00f6yler. \n<\/p>\n\n\n\n

\nBu r\u00f6portajdan sonra da Scott, m\u00fchendislerin di\u011fer uzman t\u00fcrlerine\ng\u00f6re problem \u00e7\u00f6zme yeteneklerinin \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc g\u00f6stermek\ni\u00e7in tekrar tekrar ayn\u0131 k\u0131ssay\u0131 anlat\u0131r. \n<\/p>\n\n\n\n

\nHoward Scott, ilgin\u00e7 biri. Gen\u00e7li\u011fi hakk\u0131nda fazla bir bilgi yok.\n1890’da Virginia’da do\u011fdu\u011fu ve \u0130sko\u00e7-\u0130rlanda as\u0131ll\u0131 oldu\u011fu\nbiliniyor. Kendisi Avrupa’da e\u011fitim g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc\niddia etmesine kar\u015f\u0131n e\u011fitimi\nherhangi bir resmi y\u00fcksek \u00f6\u011frenimi i\u00e7ermiyordu.\nScott, Birinci\nD\u00fcnya Sava\u015f\u0131’n\u0131n bitiminden k\u0131sa bir s\u00fcre \u00f6nce, New York\nCity’de g\u00f6r\u00fcnm\u00fc\u015f\nve i\u015f ba\u015f\u0131nda m\u00fchendislik deneyimi kazand\u0131\u011f\u0131 \u00e7e\u015fitli in\u015faat\nkamplar\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131.\nTeknik \u0130ttifak \u00fcyeleri aras\u0131nda Thorstein\nVeblen, Frederick L. Ackerman, Alice\nBarrows, Stuart Chase, Richard C. Tolman gibi\nisimler de vard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

\nHoward Scott ve Teknik \u0130ttifak \u00fcyeleri, uluslararas\u0131 meslekta\u015flar\u0131\naras\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kan fikirleri \u00f6rneklemeye ve sentezlemeye\n\u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlard\u0131. Bilimin ba\u015far\u0131lar\u0131n\u0131 toplumsal ve\nend\u00fcstriyel ili\u015fkilere uygulama olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 ara\u015ft\u0131r\u0131yorlard\u0131;\nama\u00e7lar\u0131, bir an \u00f6nce d\u00fc\u015f\u00fcncelerini Kuzey Amerika’da hayata\nge\u00e7irmekti. Bu nedenle, saf bilimden \u00e7ok uygulamal\u0131 bilimlere \u00f6nem\nveriyorlard\u0131. Politikac\u0131lar ve finansal \u00e7\u0131karlar\u0131n modern\ntoplumun sorunlar\u0131na etkili \u00e7\u00f6z\u00fcmler geli\u015ftiremeyece\u011fini, ancak\nteknik uzmanlar\u0131n ba\u015far\u0131l\u0131 olabilece\u011fini iddia ediyorlard\u0131.<\/p>\n\n\n\n

\nScott daha sonra Technocracy Incorporated’i kurdu. Technocracy Inc.\n\u00e7at\u0131s\u0131 alt\u0131nda \u00f6rg\u00fctlenen teknokrasi hareketi \u00f6zellikle\n1930’larda Amerika Birle\u015fik Devletleri ve Kanada’da etkin bir\ntoplumsal hareket oldu. Teknokratlar, teknoloji ve toplum aras\u0131nda\ngenel ba\u011flant\u0131lar ar\u0131yorlard\u0131. Pop\u00fcler s\u00f6ylemlerinde modern\notoriteler olarak teknik uzmanlar\u0131n rol\u00fcne \u00f6ncelik veriyorlar;\nyaln\u0131zca m\u00fchendisler ve teknisyenlerin sanayile\u015fmi\u015f bir toplumu\ny\u00f6netebilece\u011fini iddia ediyorlar; politikac\u0131lar ve siyasi\n\u00e7\u00f6z\u00fcmleri terk edilmesi gereken tarihsel bir yan\u0131lg\u0131 olarak\ng\u00f6r\u00fcyorlard\u0131. Bu iddia ve g\u00f6r\u00fc\u015fleri, teknolojik yenili\u011fin\nka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olarak toplumu d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc iddia eden\nteknolojik determinizm fikrine dayan\u0131yordu.<\/p>\n\n\n\n

\nScott’un tramvay \u00f6rne\u011fini daha iddial\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fcm \u00f6nerileri takip\netti. 1946’da Technocracy Inc. \u00fcyesi Leslie Bounds, ABD’deki\nsu\u00e7lar\u0131n b\u00fcy\u00fck k\u0131sm\u0131n\u0131n yeni yasalar yaparak veya var olan\nyasalar\u0131 uygulamak i\u00e7in daha b\u00fcy\u00fck g\u00fc\u00e7 sarf ederek de\u011fil ama\nsu\u00e7un i\u015flenmesini olanaks\u0131z ve gereksiz hale getirilerek ortadan\nkald\u0131r\u0131labilece\u011fini savunuyordu. Teknolojik yenilik; yasalar\u0131n\nyan\u0131 s\u0131ra ahlaki rehberlik, e\u011fitim ve kovu\u015fturma gibi geleneksel\ndavran\u0131\u015f tekniklerinin yerini almal\u0131yd\u0131. Bir di\u011fer \u00fcye Walter\nPalm de 1948’de k\u0131tan\u0131n toplumsal sorunlar\u0131n\u0131 ticari ve siyasi\ny\u00f6ntemlerle \u00e7\u00f6zmeye \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n i\u015fe yaramazl\u0131\u011f\u0131n\u0131, tamamen\nyeni bir tasar\u0131ma ihtiya\u00e7 oldu\u011funu savunuyordu. Palm’e g\u00f6re\nsorunlar teknolojik oldu\u011fu i\u00e7in sadece teknolojik bir \u00e7\u00f6z\u00fcm i\u015fe\nyarayabilirdi.<\/p>\n\n\n\n

\n\u00d6zetle teknokratlar, modern toplumdaki toplumsal sorunlara\nteknolojik de\u011fi\u015fimin neden oldu\u011funu ve yine onunla \u00e7\u00f6z\u00fclece\u011fini\nsavunuyorlard\u0131. Ekonomi, politika ve e\u011fitim gibi geleneksel\nara\u00e7lar\u0131n etkisi teknolojik \u00e7\u00f6z\u00fcmlere g\u00f6re daha zay\u0131ft\u0131. Buna\nkar\u015f\u0131n ortamlar\u0131n rasyonel teknolojik de\u011fi\u015fimi h\u0131zla yeni\nsosyal davran\u0131\u015flar \u00fcretebilirdi ve yaln\u0131zca teknik olarak yetkin\ninsanlar, modern toplumsal sorunlar\u0131 \u00e7\u00f6zmek i\u00e7in gerekli donan\u0131ma\nsahipti. Scott’\u0131n retorik iddialar\u0131 g\u00fc\u00e7l\u00fc ve verimliydi.\nTeknolojik tasar\u0131m\u0131n toplumsal sorunlar\u0131 \u00e7\u00f6zmenin en etkili ve\nh\u0131zl\u0131 yolu olabilece\u011fi fikri, d\u00f6nemin teknokratlar\u0131 ve bir\u00e7ok\nm\u00fchendis i\u00e7in apa\u00e7\u0131k bir d\u00fc\u015f\u00fcnceydi. Teknolojik \u00e7\u00f6z\u00fcmlerin\ntart\u0131\u015fmas\u0131z faydalar\u0131 vard\u0131 ve bu teknolojilerin zorunlu sosyal\nsonu\u00e7lar\u0131 olaca\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcyordu. Scott’un anlat\u0131mlar\u0131ndaki\nk\u0131sal\u0131k, kesinlik ve imgelem uzun y\u0131llar ilgi \u00e7ekicili\u011fini ve\nilham vericili\u011fini devam ettirdi. \n<\/p>\n\n\n\n

Her \u015feyin\nprofes\u00f6r\u00fc: Richard L. Meier<\/h2>\n\n\n\n

\nScott’un g\u00f6r\u00fc\u015fleri 2. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 s\u00fcresince ve sonras\u0131nda\nteknik i\u015f\u00e7iler aras\u0131nda geni\u015f \u00e7apta yay\u0131ld\u0131. Ayr\u0131ca\nteknolojik metotlar\u0131n sava\u015f s\u0131ras\u0131ndaki problemleri \u00e7\u00f6zmede\nkazand\u0131\u011f\u0131 itibar teknokratik g\u00f6r\u00fc\u015flerin geli\u015fip serpilmesi\ni\u00e7in elveri\u015fli bir ortam yaratm\u0131\u015ft\u0131. Teknik ilerleme, icatlar\u0131n\nsiyasi sonu\u00e7lar\u0131 \u015fekillendirme g\u00fcc\u00fc konusunda h\u00fck\u00fcmetleri ve\nvatanda\u015flar\u0131n\u0131 ikna etmi\u015fti. \u0130ngiliz bilim insanlar\u0131 ve\nm\u00fchendisler sava\u015f s\u0131ras\u0131nda askeri karar vermeyi desteklemek i\u00e7in\nmatematiksel teknikler uygulam\u0131\u015f; bombalama taktikleri, kamuflaj\ntasar\u0131m\u0131 ve tanksavar silahlar\u0131 gibi sorunlara istatistik,\nmatematiksel modelleme ve mant\u0131ksal \u00e7\u0131kar\u0131m yard\u0131m\u0131yla \u00e7\u00f6z\u00fcmler\naram\u0131\u015flard\u0131. Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131’nda, \u015fifre k\u0131rma i\u015fi i\u00e7in\ndil ve be\u015feri bilim uzmanlar\u0131na g\u00fcvenilirken \u0130kinci D\u00fcnya\nSava\u015f\u0131’nda Alan Turing gibi matematik\u00e7ilere ve Genel Posta Ofisi\nm\u00fchendislerine g\u00fcveniliyordu.<\/p>\n\n\n\n

\nSava\u015f sonras\u0131 d\u00f6nemde teknolojik yenili\u011fin toplumsal de\u011feri\nhakk\u0131nda t\u00fcm d\u00fcnyada artan bir fikir birli\u011fi vard\u0131. Politika\nyap\u0131c\u0131lar sava\u015f s\u00fcrecinde devlet taraf\u0131ndan finanse edilen\nteknik ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n \u00f6neminin fark\u0131ndayd\u0131. 1946’dan itibaren\nABD, \u0130ngiltere ve Kanada’daki ge\u00e7ici sava\u015f zaman\u0131 tesisleri, atom\nenerjisi ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131 h\u0131zland\u0131rmaya adand\u0131 ve ulusal\nh\u00fck\u00fcmetler taraf\u0131ndan finanse edilen laboratuvarlar\u0131n say\u0131s\u0131\nartt\u0131. Manhattan projesi sava\u015f sonras\u0131n\u0131n geni\u015f \u00f6l\u00e7ekli ve \u00e7ok\nmerkezli bir ara\u015ft\u0131rma modeli olarak 1960’larda Kennedy y\u00f6netiminin\nuzay inisiyatifine ve 1970’lerde Nixon y\u00f6netiminin Kansere Kar\u015f\u0131\nSava\u015f\u0131’na esin kayna\u011f\u0131 oldu. Bunun yan\u0131nda, sava\u015f s\u0131ras\u0131nda\ny\u0131k\u0131lan Avrupa ve Asya \u015fehirleri i\u00e7in bir yeniden yap\u0131lanma ve\nbaz\u0131 yerlerde toptan yeniden tasar\u0131m s\u00fcreci ba\u015flad\u0131.<\/p>\n\n\n\n

\nBu d\u00f6nemde, teknolojik \u00e7\u00f6z\u00fcmc\u00fcl\u00fck konusunda \u00f6ne \u00e7\u0131kan iki\nisim vard\u0131: Richard L. Meier ve Alvin Weinberg. \n<\/p>\n\n\n\n

\nMeier, sava\u015f zaman\u0131nda California’da Standard Oil ara\u015ft\u0131rma\nkimyac\u0131s\u0131 olarak \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. Sava\u015f sonras\u0131nda ise kendini sosyal\nkalk\u0131nma sorunlar\u0131na teknolojik \u00e7\u00f6z\u00fcmler bulmaya adad\u0131.\n1946’da, daha sonra Amerikan Bilim Adamlar\u0131 Federasyonu ad\u0131n\u0131\nalacak olan Atom Bilimcileri Federasyonu’nu kurdu. Federasyon,\nManhattan Projesi’nin Los Alamos ve Oak Ridge’deki teknoloji\nuzmanlar\u0131 ve bilim adamlar\u0131 i\u00e7in bir \u00e7ekim merkeziydi ve modern\ny\u00f6netimde teknoloji uzmanlar\u0131n\u0131n otoritesini savunuyorlard\u0131. Bu\ndo\u011frultuda, politika yap\u0131c\u0131lar\u0131 e\u011fitmeyi ve etkilemeyi; bilimin\nbar\u0131\u015f\u00e7\u0131l uygulamas\u0131n\u0131 ve \u00f6zellikle n\u00fckleer enerjiyi ulusal ve\nuluslararas\u0131 fayda i\u00e7in te\u015fvik etmeyi hedeflediler.<\/p>\n\n\n\n

\nSonraki y\u0131llarda Meier \u00f6zellikle sistem teorisiyle ilgilendi.\nYoksulluk, sosyal organizasyon ve \u015fehir altyap\u0131s\u0131 ile ilgili\nsorunlar\u0131n \u00fcstesinden gelmek i\u00e7in kullan\u0131labilecek teknolojik\nara\u00e7lar \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. Meier, Scott ve daha sonra g\u00f6rece\u011fimiz\nWeinberg gibi e\u015fitsizli\u011fi azaltmak ve daha geni\u015f toplumsal fayda\nsa\u011flamak i\u00e7in teknolojik sistemleri planlamay\u0131 hedefleyen bir\nteknolojik iyimserdi. Bilimsel bilgi ve m\u00fchendislik uzmanl\u0131\u011f\u0131n\u0131\nuygulayarak insanl\u0131\u011f\u0131n evrensel sorunlar\u0131na \u00e7\u00f6z\u00fcmler bulmay\u0131\nistiyordu. Meier’e g\u00f6re bilim adamlar\u0131 ve m\u00fchendisler, beslenme\nveya bar\u0131nma hedeflerine ula\u015fman\u0131n \u00e7e\u015fitli yollar\u0131n\u0131\nd\u00fc\u015f\u00fcnebilir ve kestirme yollar bulabilirlerdi.<\/p>\n\n\n\n

\nMeier, ortalama bir insan\u0131n beslenme gereksinimlerini ya\u015fa ve diyet\nbile\u015fimine g\u00f6re analiz etti. B\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde adetlere ve rahatl\u0131k\nstandartlar\u0131na g\u00f6re belirlenen giyim malzemeleri ihtiyac\u0131n\u0131n,\nb\u00f6lgesel iklim ve bar\u0131nma ko\u015fullar\u0131na ba\u011fl\u0131 olarak, ki\u015fi\nba\u015f\u0131na y\u0131lda iki ile on \u00fc\u00e7 kilogram aras\u0131nda oldu\u011funu\nhesaplad\u0131. Yak\u0131t, enerji, in\u015faat malzemeleri ve metal t\u00fcketimi\nhakk\u0131nda da benzer analizler yapt\u0131. Her bir istatistik, teknolojik\n\u00e7\u00f6z\u00fcmlere ilham veriyordu. \u0130nsanlar\u0131n su t\u00fcketimi iklime,\ntopo\u011frafyaya ve topra\u011fa ba\u011fl\u0131 oldu\u011fundan artan n\u00fcfusun kuyu ve\npompa sistemleri, su havzalar\u0131, rezervuar sistemleri ve deniz\nsuyundan i\u00e7me suyu elde etmek i\u00e7in tuzdan ar\u0131nd\u0131rma tesisleri ile\ndesteklenebilece\u011fi \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc. Yiyecek t\u00fcketimi fizyolojik\nihtiya\u00e7lar\u0131n yan\u0131nda k\u00fclt\u00fcrel uygulamalarla da s\u0131n\u0131rlan\u0131yordu.\nMargarin, tereya\u011f\u0131n\u0131 ikame edebilirdi. Yoksul topluluklar\u0131n\n\u00fcyelerinin yeterli miktarda geleneksel protein kaynaklar\u0131na\nula\u015famamas\u0131 bir ba\u015fka sorundu. Meier, bitki yapraklar\u0131ndan geni\u015f\nprotein i\u00e7eri\u011fi sa\u011flanmas\u0131 hakk\u0131nda \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. Enerji \u00fcretim\nbi\u00e7imlerini ara\u015ft\u0131rd\u0131 ve artan toplumsal talebi kar\u015f\u0131lamak i\u00e7in\nfarkl\u0131 se\u00e7enekler \u00fczerinde durdu. Yak\u0131t talebinin baz\u0131 \u015feylerden\nferagat ederek veya daha yal\u0131t\u0131ml\u0131 ve iyi havaland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f\nbinalar in\u015fa ederek azaltabilece\u011fini; az veya \u00e7ok giyinmenin yak\u0131t\ntalebinin azalt\u0131lmas\u0131na yard\u0131mc\u0131 olabilece\u011fini hesaplad\u0131. \n<\/p>\n\n\n\n

\nMeier, Weinberg’in deyi\u015fiyle her \u015feyin profes\u00f6r\u00fcyd\u00fc. \u00c7ok\n\u00e7e\u015fitli alanlardaki sorunlara \u00e7\u00f6z\u00fcmler bulmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu.\nBir yandan devasa atom santralleriyle ba\u011flant\u0131l\u0131 b\u00f6lgesel\nend\u00fcstriyel kompleksler i\u00e7in kavramsal planlar \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor\ndi\u011fer yandan ev mobilyalar\u0131n\u0131n optimal tasar\u0131m\u0131yla\nilgileniyordu. Televizyon ABD’de evlere yeni yeni girmeye ba\u015flam\u0131\u015fken\nmodern interneti and\u0131ran elektronik olarak entegre edilmi\u015f bir\nileti\u015fim, e\u011flence ve bankac\u0131l\u0131k sisteminin toplumu nas\u0131l\nde\u011fi\u015ftirece\u011fini hayal ediyordu. Teknolojinin geli\u015fim s\u00fcrecinin\ndurdurulamaz oldu\u011funu ve halk\u0131n adaptasyonunu sa\u011flamak i\u00e7in\ns\u00fcrekli bir planlama gerekti\u011fini savunuyordu.<\/p>\n\n\n\n

\nMeier, ele ald\u0131\u011f\u0131 sorunlar i\u00e7in teknik \u00e7\u00f6z\u00fcmlerden farkl\u0131\nse\u00e7enekler de oldu\u011funun fark\u0131ndayd\u0131. Fakat o da Scott gibi\nd\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordu: Toplumsal sorunlar\u0131 bilimsel ve m\u00fchendislik\nproblemlerine d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrerek teknolojik ara\u00e7larla \u00e7\u00f6zmek,\ntoplumsal sistemleri yeniden tasarlamaktan ve toplumsal normlar\u0131\nde\u011fi\u015ftirmekten daha kolay ve h\u0131zl\u0131yd\u0131. \u0130nsan n\u00fcfusu ve\nihtiya\u00e7lar\u0131 artmaya devam ederken bilimsel analiz ve teknolojik\nyenilik, s\u00fcreklili\u011fi sa\u011flamak i\u00e7in tek etkili ara\u00e7t\u0131.<\/p>\n\n\n\n

Alvin\nWeinberg ve Klimalar<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

\n1915’te do\u011fan Alvin Weinberg, Meier gibi \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc bir bilim\ninsan\u0131yd\u0131. 1935’te Chicago \u00dcniversitesi Fizik B\u00f6l\u00fcm\u00fc’nden mezun\noldu. Bir y\u0131l sonra da y\u00fcksek lisans e\u011fitimini tamamlad\u0131. 1939’da\nsundu\u011fu doktora tezi ise matematiksel biyoloji alan\u0131ndayd\u0131. \u0130kinci\nD\u00fcnya Sava\u015f\u0131’n\u0131n ilk y\u0131llar\u0131nda fizik\u00e7i olarak \u00e7al\u0131\u015ft\u0131.\nOak Ridge (Tennessee) ve Hanford’da (Washington) Manhattan Projesi\nkapsam\u0131nda geli\u015ftirilen ilk n\u00fckleer reakt\u00f6rlerin tasar\u0131m\u0131nda\ndo\u011frudan yer ald\u0131. Sava\u015ftan sonra da n\u00fckleer enerji alan\u0131nda\n\u00e7al\u0131\u015fmaya devam etti.<\/p>\n\n\n\n

\n1960’larda Weinberg \u00f6zellikle iki konu \u00fczerinde duruyordu.\nBirincisi, Weinberg’in b\u00fcy\u00fck bilim ad\u0131n\u0131 verdi\u011fi, b\u00fcy\u00fck\nmerkezi laboratuvarlarda ve olduk\u00e7a geni\u015f \u00f6l\u00e7ekte y\u00fcr\u00fct\u00fclen\nh\u00fck\u00fcmet destekli ara\u015ft\u0131rma projeleriydi. Weinberg, teknolojik\ndevle\u015fmenin bilim insanlar\u0131n\u0131 sosyal olarak daha bilin\u00e7li ve\nuygulamalar\u0131n sonu\u00e7lar\u0131 hakk\u0131nda daha sorumlu olmaya zorlad\u0131\u011f\u0131n\u0131\nbelirtiyordu. Ayr\u0131ca bilim insanlar\u0131n\u0131 kaza potansiyeline kar\u015f\u0131\nuyar\u0131yordu. \u0130kinci konu ise jargonlarla dolu teknik yaz\u0131\nele\u015ftirilerinden okullarda daha iyi fen e\u011fitimi \u00e7a\u011fr\u0131lar\u0131na\nkadar uzanan bilim okuryazarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n art\u0131r\u0131lmas\u0131yd\u0131.<\/p>\n\n\n\n

\nB\u00fcy\u00fck bilim hakk\u0131ndaki g\u00f6r\u00fc\u015fleri, Alvin Weinberg’e\nd\u00fc\u015f\u00fcncelerini payla\u015fabilmesi i\u00e7in daha fazla platform sa\u011flad\u0131.\nUlusal bir laboratuvar\u0131n direkt\u00f6r\u00fc olarak a\u00e7\u0131k s\u00f6zl\u00fc\nkonu\u015fmas\u0131, daha geni\u015f topluluklara hitap etmesini ve bas\u0131nda yer\nalmas\u0131n\u0131 kolayla\u015ft\u0131rd\u0131. Bu s\u00fcrecin Weinberg \u00fczerinde de \u00f6nemli\netkileri oldu. Dan\u0131\u015fma kurullar\u0131ndaki \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131, Weinberg’i\nbilimin toplumsal rol\u00fc hakk\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcnmeye te\u015fvik etmi\u015fti.\nDi\u011fer bilim insanlar\u0131 ile etkile\u015fimi sonras\u0131nda Weinberg, bilim\nfelsefesi ve bilimin y\u00f6netimiyle ilgilenmeye ba\u015flad\u0131.<\/p>\n\n\n\n

\nWeinberg’in ilk ba\u015fta fazlas\u0131yla s\u0131ra d\u0131\u015f\u0131 g\u00f6r\u00fcnse de\ng\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki teknolojik \u00e7\u00f6z\u00fcmc\u00fcleri an\u0131msatan \u00e7\u00f6z\u00fcm\n\u00f6nerileri vard\u0131. A\u011fustos 1965’te Afro-Amerikal\u0131 bir s\u00fcr\u00fcc\u00fcye\npolisin sert muamelesi, Los Angeles’te b\u00fcy\u00fck bir toplumsal \u00f6fkeye\nneden olmu\u015f, bir hafta boyunca kundaklama ve ya\u011fma olaylar\u0131\nya\u015fanm\u0131\u015ft\u0131. California Ulusal Muhaf\u0131zlar\u0131 ayaklanmay\u0131\nbast\u0131rmakta zorlanm\u0131\u015f; 34 ki\u015fi hayat\u0131n\u0131 kaybetmi\u015f ve \u00e7ok\nsay\u0131da insan yaralanm\u0131\u015ft\u0131. Ayaklanman\u0131n sona ermesinden iki g\u00fcn\nsonra Weinberg, Ba\u015fkan Johnson’\u0131n bilim ve teknoloji konular\u0131nda\n\u00f6zel asistanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 yapan Donald Hornig’e ilgin\u00e7 bir mektup\nyazd\u0131. Weinberg mektubunda daha derin sosyal de\u011fi\u015fikliklerin\ndurumu kal\u0131c\u0131 olarak iyile\u015ftirme \u015fans\u0131na sahip olabilmesi ve en\naz\u0131ndan bu gibi olaylar\u0131n yeterli bir s\u00fcre boyunca meydana gelme\nolas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 azaltmak i\u00e7in ucuz bir teknik \u00e7\u00f6z\u00fcm d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc\nyaz\u0131yordu. \u0130syanlar\u0131n y\u0131l\u0131n en s\u0131cak, en rahats\u0131z edici\nzamanlar\u0131nda geliyor olmas\u0131 \u00f6nemli bir ipucuydu. Yoksullukla\nm\u00fccadele fonlar\u0131 veya d\u00fc\u015f\u00fck maliyetli bir emlak yasa tasar\u0131s\u0131yla\ngecekondulara klima ve televizyon sa\u011flanmas\u0131n\u0131 \u00f6neriyordu. Bu iki\nteknoloji, ayaklanmalar\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ebilirdi. Mektubunun\nsonunda b\u00f6yle b\u00fcy\u00fck bir toplumsal soruna kar\u015f\u0131 getirdi\u011fi\n\u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcn alayc\u0131 ve anlams\u0131z gelebilece\u011finin fark\u0131nda oldu\u011funu\nda ekliyordu. Ama yine de \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcn do\u011frudan sorunun k\u00f6kenlerinden\nbirini, ki\u015fisel rahats\u0131zl\u0131\u011f\u0131, \u00e7\u00f6zmeye odakland\u0131\u011f\u0131n\u0131\nbelirtiyordu. Weinberg, d\u00f6rt g\u00fcn sonra da Atom Enerjisi\nKomisyonu’nun eski ba\u015fkan\u0131 olan, Kennedy d\u00f6neminde CIA direkt\u00f6r\u00fc\nolarak g\u00f6rev yapan ve California’daki ayaklanmay\u0131 soru\u015fturan\nkomitenin ba\u015f\u0131nda bulunan John McCone’ye 150 bin gecekondu i\u00e7in\ntahminen 40 milyon dolara ihtiya\u00e7 oldu\u011funu yazd\u0131.<\/p>\n\n\n\n

\nNe Hornig ne de McCone, Weinberg’in mektubuna yaz\u0131l\u0131 bir cevap\nverdi. Fakat Weinberg d\u00fc\u015f\u00fcncelerinde \u0131srarc\u0131yd\u0131. Ayn\u0131 y\u0131l\u0131n\nsonbahar\u0131nda Harvard \u00dcniversitesi Teknoloji ve Toplum Program\u0131\ny\u00f6neticisi Emmanuel Mesthene’ye Hindistan’da da s\u0131cak havalarla\nayaklanmalar aras\u0131nda bir korelasyon oldu\u011funu, klima \u00f6nerisinin\ny\u00fczeysel ve muhtemelen kalpsiz bir \u00e7\u00f6z\u00fcm olmas\u0131na ra\u011fmen yine\nde i\u015fe yarayabilece\u011fini yazd\u0131. Weinberg, mektubunda ba\u015fka iki\nucuz teknolojik d\u00fczeltmeden de s\u00f6z ediyordu. Birincisi, gebeli\u011fi\n\u00f6nlemek i\u00e7in kullan\u0131lan rahim i\u00e7i ara\u00e7lard\u0131. Bu ara\u00e7lar\u0131n\nicat edilmesinden \u00f6nce do\u011fum kontrol\u00fc son derece karma\u015f\u0131k bir\ntoplumsal sorundu. \u00c7\u00f6z\u00fcm\u00fc i\u00e7in pek \u00e7ok ki\u015finin\nal\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131n\u0131 ve bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirmeye ikna\nedilmesi gerekiyordu. \u0130kinci ucuz teknolojik d\u00fczeltme ise n\u00fckleer\nsilahlard\u0131. Hidrojen bombas\u0131ndan \u00f6nce sava\u015flar insan do\u011fas\u0131n\u0131\nde\u011fi\u015ftirmedik\u00e7e ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcyordu. Hidrojen\nbombas\u0131 ise insanlar\u0131n kendini koruma i\u00e7g\u00fcd\u00fcs\u00fcnden\nyararlanarak, sava\u015f sorununa olduk\u00e7a farkl\u0131 bir \u00e7\u00f6z\u00fcm\ngetirmi\u015fti. Weinberg, bu t\u00fcr d\u00fczeltmelerin sosyal problem \u00e7\u00f6zmeden\nteknolojik y\u00f6nteme do\u011fru bir evrimi motive edebilece\u011fini \u00f6ne\ns\u00fcr\u00fcyor ve Mesthene’nin Teknoloji ve Toplum Program\u0131’nda bu\nkonunun ele al\u0131nmas\u0131n\u0131 \u00f6neriyordu.<\/p>\n\n\n\n

\nWeinberg’e g\u00f6re teknolojik bir d\u00fczeltme, teknolojinin ustaca\nkullan\u0131m\u0131yla sosyal davran\u0131\u015fta \u00e7ok az veya hi\u00e7 de\u011fi\u015fiklik\nolmaks\u0131z\u0131n toplumsal sorunlar\u0131 \u00e7\u00f6zmenin bir yoluydu ve\nteknokratlar gibi toplumsal sorunlar\u0131n teknik sorunlara indirgenerek\n\u00e7\u00f6z\u00fclebilece\u011fini savunuyordu. Ancak onlardan ayr\u0131ld\u0131\u011f\u0131\nkonular da vard\u0131 ve ba\u015fta, h\u00fck\u00fcmet yetkilileriyle i\u015fbirli\u011fine\ndaha yatk\u0131nd\u0131.<\/p>\n\n\n\n

\nN\u00fckleer enerjinin geli\u015ftirilmesi ve uygulanmas\u0131na adanm\u0131\u015f bir\nulusal laboratuvar\u0131n sorumlusu olan Weinberg, modern\nteknolojilerinin yan etkilerinin fark\u0131ndayd\u0131 ve bunu kamuoyu \u00f6n\u00fcnde\na\u00e7\u0131k se\u00e7ik ifade edebiliyordu. N\u00fckleer at\u0131klar\u0131 ile ilgili\nsorunlar\u0131 dile getiriyor, reakt\u00f6r tasar\u0131mlar\u0131 ve y\u00f6netimi ile\nilgili i\u00e7sel g\u00fcvenlik sorunlar\u0131 hakk\u0131nda konu\u015fmaktan\nka\u00e7\u0131nm\u0131yordu. Ama yine de teknolojik yenili\u011fin toplumsal\nsorunlar\u0131 \u00e7\u00f6zmede geleneksel sorun \u00e7\u00f6zme yakla\u015f\u0131mlar\u0131na\n(sosyal ve e\u011fitimsel yakla\u015f\u0131mlar, dini ve siyasi ideolojiler) g\u00f6re\ndaha h\u0131zl\u0131 ve etkili oldu\u011fu konusunda \u0131srarc\u0131yd\u0131. \n<\/p>\n\n\n\n

\n1930’lu y\u0131llarda Scott ve teknokratlar, kendilerini radikal\npolitikadan ay\u0131rmada hassaslard\u0131. Teknokratlar, \u0130kinci D\u00fcnya\nSava\u015f\u0131 s\u0131ras\u0131nda sava\u015f kar\u015f\u0131t\u0131 tutumlar\u0131 nedeniyle\nfaaliyetleri Kanada’da yasaklan\u0131nca radikal politikadan\nfarkl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 tekrar tekrar ifade etmek zorunda kald\u0131lar.\nTeknokratlara g\u00f6re hem fiyat sistemi (kapitalist ekonomi) hem de\nkom\u00fcnizmin modas\u0131 ge\u00e7mi\u015fti; Marksizm, g\u00fcn\u00fcm\u00fcz toplumunda\nteknolojinin etkisiyle ortaya \u00e7\u0131kan sorunlar\u0131 ele almada yeterince\nradikal ve devrimci de\u011fildi. Weinberg de marksizmin seri \u00fcretim ve\notomasyon \u00e7a\u011f\u0131n\u0131n gerisinde kald\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordu.\n\u00dcstelik kapitalist toplumun teknoloji yard\u0131m\u0131yla marksizmin\nhedeflerinin \u00e7o\u011funa ula\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve marksizmin toplumsal\ndevrimine gerek kalmadan teknolojik \u00e7\u00f6z\u00fcmlerle bir toplumsal\nilerleme sa\u011flanabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordu.<\/p>\n\n\n\n

\nThorstein Veblen, 1921’deki yaz\u0131lar\u0131nda teknisyenler sovyeti\nfikrini ortaya atm\u0131\u015ft\u0131. Veblen, teknisyenler sovyetini toplumu\ny\u00f6netecek uzmanlar grubu olarak g\u00f6r\u00fcyordu. Scott ve Weinberg de\nbenzer d\u00fc\u015f\u00fcncelere sahip olmalar\u0131na kar\u015f\u0131n\u0131 bunu daha dolayl\u0131\nolarak ifade etmeyi tercih ediyordu. \u00d6rne\u011fin Scott, \u00f6zel\nniteliklere sahip m\u00fchendislerin politik ve etik y\u00f6nelimlerin\n\u00f6tesinde oldu\u011funu ve olgular hakk\u0131nda anla\u015fmazl\u0131\u011fa\nd\u00fc\u015fmeyeceklerini belirtiyordu. Hepsi ta\u015f\u0131n hangi y\u00f6ne d\u00fc\u015fece\u011fini\nveya iki nokta aras\u0131ndaki en k\u0131sa mesafenin d\u00fcz bir \u00e7izgi\noldu\u011funu biliyordu. Scott, politikac\u0131lar\u0131 teknoloji uzmanlar\u0131yla\nde\u011fi\u015ftirecek bir devrim yerine modern d\u00fcnyada d\u00fczeni m\u00fchendislik\ny\u00f6ntemleriyle sa\u011flamay\u0131 savunuyordu. Weinberg, daha temkinliydi ve\npolitikac\u0131lar\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131na almamaya \u00f6zen g\u00f6steriyordu. Hedefinde\npolitikac\u0131lardan \u00e7ok sosyal bilimciler vard\u0131. Sosyal bilimcilerin\ninsanlar\u0131n davran\u0131\u015f\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirmeyi hedefleyen sosyal\nm\u00fchendislik \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na kar\u015f\u0131 teknolojik m\u00fchendisli\u011fi \u00e7ok\ndaha basit ve ba\u015far\u0131l\u0131 g\u00f6r\u00fcyordu. H\u00fck\u00fcmetten beklentisi ise\nm\u00fchendislerin teknolojik \u00e7\u00f6z\u00fcmc\u00fc faaliyetleri i\u00e7in gerekli\nortam\u0131 sa\u011flamas\u0131yd\u0131. M\u00fchendisler, h\u00fck\u00fcmetin yerini almaktan\nziyade onun ara\u00e7lar\u0131 olarak hizmet edeceklerdi.<\/p>\n\n\n\n

A\u015f\u0131r\u0131\n\u0130yimserlik ve Dar G\u00f6r\u00fc\u015fl\u00fcl\u00fck<\/h2>\n\n\n\n

\n20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015f\u0131ndan g\u00fcn\u00fcm\u00fcze \u00e7\u00f6z\u00fcmc\u00fc yakla\u015f\u0131mlar\u0131n\nba\u015fl\u0131ca zaaf\u0131 ele\u015ftirel olmayan bir iyimserli\u011fe sahip\nolmalar\u0131yd\u0131. Bilim ve m\u00fchendisli\u011fin g\u00fcc\u00fcne\na\u015f\u0131r\u0131 bir inan\u00e7 vard\u0131.\nBu a\u015f\u0131r\u0131l\u0131k,\nse\u00e7kin uzmanlara ve paternalist h\u00fck\u00fcmete duyulan g\u00fcven\nile paraleldi. E\u011fer DDT\n(dikloro difenil trikloroetan)\naskerlerin hayat\u0131n\u0131 kurtarmada ve sava\u015f\u0131 kazanmada etkili\noldu\u011funu kan\u0131tlam\u0131\u015fsa,\nayn\u0131 mucizevi ilac\u0131 \u00e7iftliklerde ve evlerde kullanman\u0131n\nne gibi bir zarar\u0131 olabilirdi ki? Yenilikler, h\u00fck\u00fcmetlerden yerine\n\u015firketlerden geldi\u011finde de benzer bir iyimserlik ve sorgulamamazl\u0131k\nvard\u0131. Sigara firmalar\u0131n\u0131n\nfiltrelenmi\u015f sigaralar\u0131n bo\u011faza zarar vermedi\u011fini ve filtrelerin\ndaha sonra kronik hastal\u0131klar\u0131n kayna\u011f\u0131 oldu\u011fu ke\u015ffedilen t\u00fcm\nzararl\u0131 bile\u015fenleri ortadan kald\u0131raca\u011f\u0131n\u0131 duyurmas\u0131\nfazla sorgulanmaks\u0131z\u0131n\nkabul edilebiliyordu (Johnston, 2020).<\/p>\n\n\n\n

\nBir di\u011fer sorun, \u00e7\u00f6z\u00fcm\nvakalar\u0131n\u0131n\ntasar\u0131mc\u0131lar, yasa koyucular ve t\u00fcketiciler a\u00e7\u0131s\u0131ndan dar\ng\u00f6r\u00fc\u015fl\u00fcl\u00fck \u00f6rnekleri olmas\u0131yd\u0131.\nTeknolojik \u00e7\u00f6z\u00fcmlerin getirece\u011fi yeniliklerden sorumlu\nm\u00fchendisler, uzun vadeli sonu\u00e7lar\u0131 yeterince\nincelemeden\ngenellikle anl\u0131k kazan\u0131mlara\nodaklan\u0131yorlard\u0131. Yenilik\u00e7i firmalar\u0131n; artan istihdam, b\u00fcy\u00fcyen\nekonomi, daha iyi bir ya\u015fam standard\u0131 ve b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde memnun\nt\u00fcketiciler iddias\u0131yla ikna etti\u011fi yasa koyucular, \u00e7o\u011fu zaman\nilgili yenili\u011fin, onu kullanmayacak olanlara veya di\u011fer t\u00fcrlere\nyan etkilerini \u00f6ng\u00f6remiyorlard\u0131. Ya da\nkamuoyu, istihdam olana\u011f\u0131 gibi k\u0131sa d\u00f6nemli hedefler nedeniyle\n\u00e7\u00f6z\u00fcmc\u00fc yakla\u015f\u0131mlar\u0131n uzun vadeli sonu\u00e7lar\u0131 \u00fczerine\nyeterince d\u00fc\u015f\u00fcnemiyordu. \n<\/p>\n\n\n\n

\nBu gibi sorunlara g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki \u00e7\u00f6z\u00fcmc\u00fc\nyakla\u015f\u0131mlarda da rastlamak m\u00fcmk\u00fcn. Bunun\nyan\u0131nda, ilk ba\u015fta kendisini kapitalizmin\nd\u0131\u015f\u0131nda konumland\u0131ran \u00e7\u00f6z\u00fcmc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn\ng\u00fcn\u00fcm\u00fczde kapitalizmin\nyeniden \u00fcretiminin merkezine yerle\u015fmesi\nberaberinde yeni sorunlar da getiriyor.<\/p>\n\n\n\n

Tekno-giri\u015fimci\nHay\u0131rsever \u00c7\u00f6z\u00fcmc\u00fcl\u00fck<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

\nTeknolojik \u00e7\u00f6z\u00fcmc\u00fcl\u00fck, kapitalizm ve sosyalizmin \u00f6tesinde olma\niddias\u0131yla yola \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131. Teknokratlar, m\u00fchendislerin ve\nteknisyenlerin y\u00f6netimde olaca\u011f\u0131 rasyonel bir toplum hedefliyordu.\nScott, marksizmden daha devrimci olduklar\u0131n\u0131 iddia ediyordu. \u0130kinci\nD\u00fcnya Sava\u015f\u0131 ve sonras\u0131nda bilim ve teknolojide elde edilen\nba\u015far\u0131lar, teknolojik \u00e7\u00f6z\u00fcmc\u00fc bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck\nara\u015ft\u0131rma laboratuvarlar\u0131ndaki bilimciler aras\u0131nda yay\u0131lmas\u0131na\nneden oldu. D\u00f6nemin teknoloji uzmanlar\u0131n\u0131n laboratuvarlardaki\netkin konumlar\u0131 ve h\u00fck\u00fcmet yetkililerine yak\u0131nl\u0131klar\u0131\ng\u00f6r\u00fc\u015flerinin yay\u0131lmas\u0131n\u0131 kolayla\u015ft\u0131rd\u0131. Bu d\u00f6nemde vurgu\ndaha \u00e7ok toplumsal sorunlara teknoloji yard\u0131m\u0131yla sistem i\u00e7i\n\u00e7\u00f6z\u00fcmler geli\u015ftirmek \u00fczerineydi.<\/p>\n\n\n\n

\nFakat her iki durumda da \u00e7\u00f6z\u00fcmc\u00fcl\u00fck sadece teknik bir konuydu ve\n\u00f6zne, teknolojiden becerikli bi\u00e7imde yararlanan m\u00fchendislerdi.\nG\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki \u00e7\u00f6z\u00fcmc\u00fc anlay\u0131\u015fta ise \u00e7\u00f6z\u00fcmc\u00fc, bir m\u00fchendis\nveya programc\u0131dan \u00f6te bir kimli\u011fe sahip. Schumpeter’e g\u00f6re mucit\n(inventor) yeni y\u00f6ntemler ve yeni malzemeler ke\u015ffeden, yenilik\u00e7i\nise yeni kombinasyonlar olu\u015fturmak i\u00e7in bulu\u015flar ve ke\u015fiflerden\nyararlanan ki\u015fidir. G\u00fcn\u00fcm\u00fcz \u00e7\u00f6z\u00fcmc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn \u00f6zneleri de\ntoplumsal sorunlar i\u00e7in yeni teknolojiler geli\u015ftiren mucitler\nde\u011fil, bulu\u015flar\u0131 ticarile\u015ftirebilen yenilik\u00e7iler.\nTicarile\u015ftirilemeyen bir bulu\u015f, k\u00f6t\u00fc bir bulu\u015f olarak kabul\nediliyor. Google’\u0131n kurucular\u0131nda Larry Page daha bir \u00e7ocukken\nTesla’n\u0131n ya\u015fam\u0131n\u0131 okuduktan sona \u00fcr\u00fcn\u00fcn\u00fc ticarile\u015ftiremeyen\nbiri olmaktansa Edison gibi olman\u0131n daha iyi oldu\u011fu sonucuna\nvard\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u00fcyor: “\u00dcretmelisiniz, bunu yaparak para\nkazanmal\u0131s\u0131n\u0131z ki fon sa\u011flayabilesiniz.”<\/p>\n\n\n\n

\nGiri\u015fimcili\u011fin yan\u0131nda “hay\u0131rseverlik” de g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\n\u00e7\u00f6z\u00fcmc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn bir par\u00e7as\u0131. \u00c7\u00f6z\u00fcmc\u00fc d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnde,\npara kazanmak ve d\u00fcnyay\u0131 daha iyi bir yer haline getirmek \u00e7eli\u015fkili\nde\u011fil bir arada olabilen \u015feylerdir. Silikon Vadisi’nin gurular\u0131ndan\nPeter Diamandis, d\u00fcnyadaki en b\u00fcy\u00fck sorunlar\u0131n ayn\u0131 zamanda en\nb\u00fcy\u00fck piyasa f\u0131rsatlar\u0131 oldu\u011funu vurguluyor.<\/p>\n\n\n\n

\nNachtwey ve Seidl (2020), \u00e7\u00f6z\u00fcmc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn g\u00fcn\u00fcm\u00fczde ba\u015fl\u0131ca\n\u00fc\u00e7 nedenden dolay\u0131 \u00f6nemli oldu\u011funu belirtiyor. \n<\/p>\n\n\n\n

\nBirincisi, \u00e7\u00f6z\u00fcmc\u00fc fikirler yaln\u0131zca teknoloji se\u00e7kinlerinin\nkendilerini nas\u0131l g\u00f6rd\u00fcklerini de\u011fil, ayn\u0131 zamanda politika\nyap\u0131c\u0131lar ve halk taraf\u0131ndan nas\u0131l g\u00f6r\u00fcld\u00fcklerini de tan\u0131mlar\nhale geldi. Bu nedenle, pandemi s\u00fcrecinde g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz gibi\nfirmalar\u0131n me\u015frulu\u011fun sa\u011flanmas\u0131nda olduk\u00e7a etkililer.\nKapitalizmin kamusal de\u011fil \u00f6zel servet \u00fcretti\u011fi ve toplumsal\nsorunlar\u0131 \u00e7\u00f6zmekten \u00e7ok art\u0131rd\u0131\u011f\u0131 ve derinle\u015ftirdi\u011fi i\u00e7in\ngiderek daha fazla ele\u015ftirildi\u011fi bir d\u00f6nemde, teknolojinin g\u00fcc\u00fcn\u00fc\nortak yarar i\u00e7in kullanma iddias\u0131 \u015firketlerin me\u015frulu\u011funu\nart\u0131rd\u0131\u011f\u0131 gibi “ba\u015fka bir kapitalizm (!) olabilir,\nkapitalizm d\u0131\u015f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncelere kap\u0131lmay\u0131n” mesaj\u0131 da\nveriliyor.<\/p>\n\n\n\n

\n\u0130kincisi, \u00e7\u00f6z\u00fcmc\u00fc kimlikleri, teknoloji \u015firketlerinin\n\u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131yla aras\u0131ndaki ili\u015fkiyi g\u00fc\u00e7lendiriyor. \u015eirketlerin\nd\u00fcnyay\u0131 daha iyi bir yer yapma iste\u011fi ve bunun i\u00e7in att\u0131\u011f\u0131\nad\u0131mlar \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n motivasyonunu art\u0131rd\u0131\u011f\u0131 gibi tam tersi\nhareketler \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n \u015firketle ba\u011f\u0131n\u0131 zay\u0131flat\u0131yor. Bu\nnedenle, Facebook’un y\u0131pranan imaj\u0131 nedeniyle yeni yaz\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131\n\u00e7ekmekte veya eski \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131 tutmakta zorlanmas\u0131\n(https:\/\/www.nytimes.com\/2021\/10\/29\/technology\/meta-facebook-zuckerberg.html<\/a>)\nveya drone sald\u0131r\u0131lar\u0131n\u0131n hedeflemesini iyile\u015ftirmek i\u00e7in yapay\nzek\u00e2 kullan\u0131m\u0131 hakk\u0131nda Pentagon’la i\u015fbirli\u011fi yapmak isteyen\nGoogle’\u0131n \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131 taraf\u0131ndan protesto edilmesi \u015firketlerin\nyaln\u0131z d\u0131\u015far\u0131ya kar\u015f\u0131 de\u011fil i\u00e7eride de dikkatli davranmalar\u0131\ngerekti\u011fini g\u00f6steriyor. \n<\/p>\n\n\n\n

\n\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, \u00e7\u00f6z\u00fcmc\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcnceler\n\u015firketlerin\nister istemez kendilerine belirli bir misyon y\u00fcklemelerine neden\noluyor ve tercihlerini etkiliyor. \u00d6rne\u011fin “enformasyon iyidir”\nnoktas\u0131ndan hareketle kendine d\u00fcnyadaki enformasyonu organize etme\nmisyonunu y\u00fckleyen Google, \u00f6zellikle bu alanda \u00fcr\u00fcnler\ngeli\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde bir \u00e7ok ki\u015finin kulland\u0131\u011f\u0131\nharitalar bu \u00fcr\u00fcnlerden biriydi. Ama Nachtwey ve Seidl (2020),\nharitalat\u0131n ak\u0131ll\u0131 telefon devriminden y\u0131llar \u00f6nce ortaya\n\u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131na dikkati \u00e7ekiyor. Kapitalizmin ruhu, akt\u00f6rlere neyin\ndo\u011fru neyin yanl\u0131\u015f oldu\u011funa dair inan\u00e7lar sa\u011flayarak,\nkapitalistleri potansiyel olarak k\u00e2rl\u0131 belirli hedeflere\ndo\u011fru itiyor\nveya\ndi\u011ferlerinden uzakla\u015ft\u0131rabiliyor.<\/p>\n\n\n\n

\nK\u0131sacas\u0131\ntekno-giri\u015fimci hay\u0131rsever \u00e7\u00f6z\u00fcmc\u00fcl\u00fck, \u015firketlerin g\u00f6zetim\n\u00fczerine kurulu tart\u0131\u015fmal\u0131 i\u015f modellerine devam edebilmesini\nsa\u011fl\u0131yor. Ama daha \u00f6nemlisi teknoloji \u015firketlerinin\nbu yolla e\u011fitim ve sa\u011fl\u0131k sekt\u00f6r\u00fcne giri\u015flerini me\u015frula\u015ft\u0131rmaya\n\u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131. Pandemi \u00f6ncesinde de teknoloji \u015firketleri sa\u011fl\u0131k\nhizmetlerini iyile\u015ftirme, gelirleri art\u0131rma, ya\u015famlar\u0131 kurtarma\nvb iddialar ortaya at\u0131yordu. Pandemi,\nmodern toplumun bu teknoloji \u015firketlerinin sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 hizmetlere\nba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131 g\u00f6sterdi ve \u015firketlerin kendileri h\u00fck\u00fcmetlerin\nyan\u0131nda, “refah\u0131m\u0131z\u0131n en b\u00fcy\u00fck destek\u00e7ileri” olarak\nkonumland\u0131rmalar\u0131n\u0131 kolayla\u015ft\u0131rd\u0131.<\/p>\n\n\n\n

\nDijital kapitalizmin teknolojik \u00e7\u00f6z\u00fcmc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc\nde \u00f6ncekiler gibi d\u00fcnyay\u0131 ve\ninsanl\u0131\u011f\u0131 kurtarma iddias\u0131nda.\nAma bu\nsefer d\u00fc\u015fleri kapitalizmle s\u0131n\u0131rl\u0131:\n“Ba\u015fka bir kapitalizm m\u00fcmk\u00fcn!”<\/p>\n\n\n\n

\nKaynaklar:<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\nJohnston, S. F. (2020). Techno-fixers: Origins and implications of\ntechnological faith. McGill-Queen’s Press-MQUP.<\/p>\n\n\n\n

\nNachtwey, O., Seidl, T. (2020). The solutionist ethic and the spirit\nof digital capitalism. SocArXiv, 1-51.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

2016’daki ABD se\u00e7imleri sonras\u0131 patlak veren Facebook\/Cambridge Analytica skandal\u0131 sonras\u0131nda teknoloji \u015firketleri bir me\u015fruiyet krizi i\u00e7ine girdiler. \u00d6zellikle internet kullan\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n g\u00f6zetimi \u00fczerine kurulu i\u015f modelleri<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[116,453],"tags":[454,458,457,456,455],"class_list":["post-804","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-teknoloji-tarihi","category-teknolojik-cozumculuk","tag-teknik-cozum","tag-tekno-girisimci","tag-teknokratlar","tag-teknolojik-duzeltme-teknik-duzeltme","tag-teknolojik-duzenleme"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/804","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=804"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/804\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":807,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/804\/revisions\/807"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=804"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=804"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=804"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}