Pandemiyle beraber h\u0131zl\u0131 bir dijitalle\u015fme s\u00fcrecine girdik. Uzaktan \u00e7al\u0131\u015fma yayg\u0131nla\u015ft\u0131 ve bir \u00e7ok \u015firket pandemi sonras\u0131nda da buna devam etme karar\u0131 ald\u0131. \u00d6\u011frenciler uzun bir s\u00fcre y\u00fcz y\u00fcze e\u011fitimden uzak kald\u0131lar ve e\u011fitim s\u00fcreci, dijital teknolojiler yard\u0131m\u0131yla devam ettirilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131ld\u0131. E-ticaret artt\u0131 ve analog d\u00fcnyan\u0131n d\u00fckkanlar\u0131 dijital platformlara ta\u015f\u0131nd\u0131. Dijitalle\u015fme tam anlam\u0131yla tatmin edici de\u011fildi. Fakat bu s\u00fcre\u00e7teki eksiklikler ve sorunlar, metaevren gibi dijitalle\u015fme projelerinin vizyonlar\u0131n\u0131n belirlenmesinde etkili oldu.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n
\nAncak sorunlar\u0131 teknolojik ara\u00e7larla \u00e7\u00f6zme giri\u015fimleri kimi\nzaman daha b\u00fcy\u00fck sorunlara neden oldu. 2020’de Britanya,\n\u00f6\u011frencilerin \u00fcniversiteye giri\u015flerinde belirleyici olan s\u0131nav\u0131\npandemi nedeniyle yapamad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in bunu \u00f6\u011fretmenlerin verece\u011fi\nnotlarla ikame etmeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f fakat bu karar tahmin\nedilebilece\u011fi gibi abart\u0131l\u0131 notlara neden olmu\u015ftu. Bunun \u00fczerine\nOfqual (Yeterlilik ve S\u0131nav Y\u00f6netmeli\u011fi Dairesi), \u00f6\u011frencilerin\nald\u0131\u011f\u0131 notlar\u0131n yan\u0131nda okuduklar\u0131 okulun ge\u00e7mi\u015f (!)\nba\u015far\u0131lar\u0131n\u0131 da dikkate alan bir algoritma geli\u015ftirdi. Ancak bu\nkarar, i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131ndan ve dezavantajl\u0131 topluluklardan gelen\n\u00f6\u011frencilerin ma\u011fdur olmas\u0131na neden oldu ve \u00f6zel okul\n\u00f6\u011frencilerinin puanlar\u0131n\u0131 art\u0131rd\u0131. Ofqual, \u00f6\u011frencilerin\nprotestolar\u0131 sonras\u0131nda geri ad\u0131m atmak zorunda kald\u0131. \n<\/p>\n\n\n\n
\nKaren Hao’nun yazd\u0131\u011f\u0131 gibi Ofqual’un algoritmas\u0131 algoritmik\nayr\u0131mc\u0131l\u0131k i\u00e7in iyi bir \u00f6rnekti. \u00d6\u011frencinin gelece\u011finin\nge\u00e7mi\u015f akademik performans\u0131na ek olarak okulunun ge\u00e7mi\u015f giri\u015f\ns\u0131nav\u0131ndaki performans\u0131na ba\u011fl\u0131 olmas\u0131 ku\u015fkusuz b\u00fcy\u00fck bir\nhaks\u0131zl\u0131kt\u0131. Ofqual, iki temel hedefle yola \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131.\nBirincisi, not enflasyonunu \u00f6nlemek ve puanlar\u0131 standart hale\ngetirmekti. \u0130kincisi, \u00f6\u011frencileri \u00fcniversiteye giri\u015fte\nolabildi\u011fince do\u011fru bir \u015fekilde de\u011ferlendirmekti. Fakat yukar\u0131dan\ngelen bir talimatla ilk hedefi \u00f6nceliklendirdiler. Merhaba D\u00fcnya:\nMakine \u00c7a\u011f\u0131nda \u0130nsan Olmak<\/em> kitab\u0131n\u0131n yazar\u0131, Londra\n\u00dcniversitesi Akademisi’nden Hannah Fry, sorunun bu tercihle\nba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor: “Yanl\u0131\u015f \u015fey i\u00e7in\noptimizasyon yap\u0131yorlard\u0131. Asl\u0131nda algoritman\u0131n ne oldu\u011fu \u00f6nemli\nde\u011fil – asla m\u00fckemmel olmayacakt\u0131.”\n(https:\/\/www.technologyreview.com\/2020\/08\/20\/1007502\/uk-exam-algorithm-cant-fix-broken-system\/<\/a>).\n<\/p>\n\n\n\n \nBritanya’da ya\u015fananlar son y\u0131llarda s\u0131k\u00e7a rastlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z\nalgoritma vakalar\u0131ndan biriydi. Ama bu sefer daha geni\u015f bir kesimin\nma\u011fduriyeti s\u00f6z konusuydu ve \u00f6\u011frencilerin hedefinde do\u011frudan\nalgoritma vard\u0131\n(https:\/\/www.theguardian.com\/commentisfree\/2020\/aug\/19\/ditch-the-algorithm-generation-students-a-levels-politics<\/a>).\nBozuk d\u00fczende sa\u011flam algoritma olmaz. Dolay\u0131s\u0131yla, bir\u00e7ok yazar\nsistemsel sorunlara dikkati \u00e7ekti. \u00d6rne\u011fin Hao, yukar\u0131da\nde\u011findi\u011fim yaz\u0131s\u0131nda \u0130ngiltere’deki s\u0131nav fiyaskosunun\nalgoritmalar\u0131n bozuk sistemleri d\u00fczeltemeyece\u011fini hat\u0131rlatt\u0131\u011f\u0131n\u0131\nyaz\u0131yordu. Peter McColl da sorunun algoritmalar de\u011fil, s\u0131n\u0131f\nsistemi oldu\u011funu; bir dizi denklemin adaletsiz e\u011fitim sistemini\nyaratmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, ortaya \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131n\u0131 vurgulad\u0131.\n(https:\/\/www.opendemocracy.net\/en\/opendemocracyuk\/the-problem-isnt-the-algorithm-its-the-class-system\/<\/a>\n).<\/p>\n\n\n\n \nToplumsal sorunlar\u0131 \u00e7\u00f6zmek i\u00e7in kullan\u0131lan teknolojilerin\nalgoritmik kestirimleri ve bunun sonucunda ya\u015fanan ma\u011fduriyetler\nson y\u0131llarda en \u00e7ok tart\u0131\u015f\u0131lan konulardan biri. Ofqual’\u0131n\nyararland\u0131\u011f\u0131 teknoloji, istatistiksel modellere dayan\u0131yordu ve\n\u00f6\u011frenciler a\u015fa\u011f\u0131 yukar\u0131 notlar\u0131n\u0131n hangi parametrelerle\nd\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn fark\u0131ndayd\u0131. Fakat son y\u0131llarda, yapay \u00f6\u011frenmeye\nveya YZ (yapay zek\u00e2ya) dayal\u0131 daha kara kutu (black-box) kestirim\nteknolojilerinin daha s\u0131k kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz. S\u00f6z\nkonusu teknolojiler, sosyal yard\u0131mlar\u0131n da\u011f\u0131t\u0131m\u0131ndan i\u015fe\nal\u0131mlara, \u015fartl\u0131 sal\u0131vermeden polis operasyonlar\u0131n hangi b\u00f6lgede\nyo\u011funla\u015ft\u0131r\u0131laca\u011f\u0131na kadar \u00e7e\u015fitli karar alma s\u00fcre\u00e7lerinde\netkili oluyorlar. Ben de daha \u00f6nce bir \u00e7ok yaz\u0131da teknolojiye\nk\u0131zmaktansa onu toplumsal e\u015fitsizlikleri derinle\u015ftirmek i\u00e7in\ntasarlayan ve kullananlar\u0131 tart\u0131\u015fmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131m. Sonu\u00e7ta\nalgoritmalar, \u015firketler ve h\u00fck\u00fcmetler taraf\u0131ndan\n\u015fekillendirilmiyor mu?<\/p>\n\n\n\n \nH\u00e2l\u00e2 yapay genel zek\u00e2dan de\u011fil, belirli i\u015fleri yapmada\nuzmanla\u015fm\u0131\u015f YZ sistemlerinden s\u00f6z ediyoruz. Ama s\u00f6z konusu YZ\nsistemlerini buhar makinesi, otomobil, televizyon gibi teknolojiler\ngibi de\u011ferlendirmek yeterince a\u00e7\u0131klay\u0131c\u0131 olmuyor. Bu ba\u011flamda,\nMachine habitus: Toward a sociology of algorithms<\/em> adl\u0131\nkitab\u0131nda YZ sistemlerini bir eyleyici (actant<\/em>) olarak ele\nalan ve algoritma sosyolojisi fikrini ortaya atan Massimo Airoldi,\nfarkl\u0131 bir perspektif sunuyor.<\/p>\n\n\n\n \nSon on y\u0131lda meydana gelen iki b\u00fcy\u00fck teknolojik ve sosyal d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm,\nbir algoritma sosyolojisi ihtiyac\u0131n\u0131 ortaya \u00e7\u0131kar\u0131yor.\nBirincisi, dijital teknolojilerin insanlar\u0131n ve kurulu\u015flar\u0131n\nya\u015famlar\u0131na ve rutinlerine benzeri g\u00f6r\u00fclmemi\u015f bir \u015fekilde\ngirmesinden kaynaklan\u0131yor. 2010’lar\u0131n ba\u015f\u0131ndan beri ak\u0131ll\u0131\ntelefonlar\u0131n h\u0131zla yay\u0131lmas\u0131yla milyarlarca ki\u015fi ellerinde g\u00fc\u00e7l\u00fc\nbilgisayarlarla ya\u015famaya (e\u011flenmeye, sosyalle\u015fmeye, \u00e7al\u0131\u015fmaya\nvs) ba\u015flad\u0131. Pandemide d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda uygulanan fiziksel mesafe\nnormlar\u0131n\u0131n ard\u0131ndan, insanlar\u0131n i\u015f, e\u011flence ve ki\u015filer aras\u0131\nileti\u015fim i\u00e7in dijital teknolojilere olan g\u00fcveni daha da artt\u0131.\n\u00c7ok say\u0131da makine, sosyologlar\u0131n toplum olarak adland\u0131rd\u0131klar\u0131\nheterojen k\u00fclt\u00fcr, ili\u015fkiler, kurumlar ve uygulamalar demetinin\ni\u00e7inde yer almaya ba\u015flad\u0131. \u0130kinci de\u011fi\u015fim ise dijital\ntoplumumuza g\u00f6m\u00fcl\u00fc makine t\u00fcrleri ve YZ teknolojilerindeki nitel\nde\u011fi\u015fim ile ilgili. Bilgisayarlar\u0131n tarihi olaylardan olu\u015fan veri\nsetlerinden anlaml\u0131 \u00f6r\u00fcnt\u00fcleri belirlemesini ve \u00e7\u0131karmas\u0131n\u0131\nsa\u011flayan yapay \u00f6\u011frenme algoritmalar\u0131n\u0131n geli\u015ftirilmesi ve\nend\u00fcstriyel olarak uygulanmas\u0131 \u00f6nemli bir d\u00f6n\u00fcm noktas\u0131 oldu.\nDaha \u00f6nceki yapay \u00f6\u011frenme \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n s\u0131n\u0131rl\u0131 bir\netkisi olmu\u015ftu. \u0130nsan \u00f6l\u00e7e\u011finde bir \u00f6\u011frenme, insan \u00f6l\u00e7e\u011finde\nbilgiye gerek duyuyordu. \u0130lk d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm, veri miktar\u0131n\u0131 art\u0131rarak\nyapay \u00f6\u011frenmenin geli\u015fimi i\u00e7in ideal bir ortam haz\u0131rlad\u0131.\nDijital veri birikimi yoluyla insanlar\u0131n bili\u015fsel yetenekleri\nbilgisayarlara aktar\u0131lmaya ba\u015fland\u0131. B\u00f6ylece sosyal ve k\u00fclt\u00fcrel\ng\u00f6revlerin otomasyonu, e\u015fi benzeri g\u00f6r\u00fclmemi\u015f bir \u00f6l\u00e7ekte\nolanakl\u0131 hale geldi.<\/p>\n\n\n\n \n19. y\u00fczy\u0131lda Avrupal\u0131 bilimciler ve entelekt\u00fceller “toplum”u\nke\u015ffetmi\u015fler ve sosyoloji disiplininin temellerini atm\u0131\u015flard\u0131.\nBa\u011flamlar\u0131ndan ve toplumsal aidiyetlerinden ayr\u0131 olarak\nkuramla\u015ft\u0131r\u0131lan bir rasyonel birey olan Homo Economicus<\/em>‘un\nyerini topluluk, s\u0131n\u0131f, grup ve k\u00fclt\u00fcr gibi kolektif \u00f6znelerin\ni\u00e7inde yer alan insanlar almaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. \u015eimdi de 19.\ny\u00fczy\u0131ldakine benzer bir s\u00fcrecin i\u00e7indeyiz. Ak\u0131ll\u0131 makineler,\ninsanlar gibi, toplumsal d\u00fczenin s\u00fcregelen ger\u00e7ekle\u015fmesinde aktif\najanlar olarak ortaya \u00e7\u0131k\u0131yorlar. Algoritmik sistemlerin\ntarafl\u0131l\u0131\u011f\u0131 ve ayr\u0131mc\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u00fczerine yap\u0131lan \u00e7ok disiplinli\nara\u015ft\u0131rmalar ile sosyal ve teknik aras\u0131ndaki etkile\u015fim ge\u00e7mi\u015fte\noldu\u011fundan daha g\u00f6r\u00fcn\u00fcr hale geliyor. \u015eimdi sosyolojinin \u00f6n\u00fcnde\nalgoritmik sistemlerin neden ve hangi ko\u015fullar alt\u0131nda bu \u015fekilde\ndavrand\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klama ve teorile\u015ftirme g\u00f6revi var.<\/p>\n\n\n\n \nAiroldi (2022), YZ ve algoritmalar\u0131n toplumsal etkileri hakk\u0131ndaki\n\u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n \u015fimdilerde daha \u00e7ok makineleri geli\u015ftiren\nbilgisayar bilimciler ve m\u00fchendisler taraf\u0131ndan y\u00fcr\u00fct\u00fclmesini\nbir eksiklik olarak g\u00f6r\u00fcyor. Bu ki\u015filerin matematik ve m\u00fchendislik\nalan\u0131nda uzman olmalar\u0131na kar\u015f\u0131n sosyal ve k\u00fclt\u00fcrel fenomenler\nhakk\u0131ndaki birikimlerinin s\u0131n\u0131rl\u0131 oldu\u011funu belirtiyor. Ayr\u0131ca\n\u00e7al\u0131\u015fmalarda insan-makine etkile\u015fimlerinin genellikle davran\u0131\u015fsal\nekonominin teorik ve metodolojik mercekleri arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla\nyorumlanmas\u0131 ve algoritmalar\u0131n toplumdan ayr\u0131 rasyonel ajanlar\nolarak ele al\u0131nmas\u0131 da s\u0131k rastlan\u0131lan bir durum. Dahas\u0131,\nanlaman\u0131n ve teorinin yerini b\u00fcy\u00fck veri analizine dayal\u0131\nkorelasyonlar al\u0131yor. Sosyal bilimciler daha \u00e7ok haks\u0131z algoritmik\ndavran\u0131\u015flar\u0131n d\u00fczeltilmesi ba\u011flam\u0131nda YZ ara\u015ft\u0131rmalar\u0131na\ndahil oluyorlar. \n<\/p>\n\n\n\n \nAsl\u0131nda, insanlar ve makineler aras\u0131ndaki ayr\u0131m, sosyal\nbilimlerdeki \u00f6nemli tart\u0131\u015fma konular\u0131ndan biri. Steve Woolgar,\n1985’te yay\u0131mlanan Neden Bir Makine Sosyolojisi De\u011fil?<\/em>\nba\u015fl\u0131kl\u0131 makalesinde bir makine sosyolojisinin temel amac\u0131n\u0131n YZ\nara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n\u0131n pratik g\u00fcnl\u00fck aktivitelerini ve\ns\u00f6ylemlerini incelemek oldu\u011funu yaz\u0131yordu. Woolgar ayr\u0131ca\nara\u015ft\u0131rma konusu ak\u0131ll\u0131 makineler olan alternatif bir makine\nsosyolojisi de tahayy\u00fcl ediyordu. Akt\u00f6r-A\u011f Teorisi (Actor-Network\nTheory – ANT) ise ana ak\u0131m sosyolojiyi toplumsal ya\u015fam\u0131n\nteknolojik ve maddi y\u00f6nlerine yeterince \u00f6nem vermemekle\nele\u015ftiriyordu. Bu nedenle ANT teorisyenleri, hem maddi nesneleri hem\nde insanlar\u0131 “eyleyenler” (actants<\/em>) olarak\nbetimleyerek insan merkezli faillik kavramlar\u0131n\u0131 radikal bir\n\u015fekilde revize ettiler ve sosyal ya\u015fam\u0131, insan ve insan d\u0131\u015f\u0131\nfailleri i\u00e7eren heterojen ili\u015fkiler dizisinin sosyo-maddi \u00fcr\u00fcn\u00fc\nolarak g\u00f6rmeye ba\u015flad\u0131lar. ANT’nin \u00f6nemli isimlerinden Bruno\nLatour, insan kitlelerini sosyal teorinin dokusuna yerle\u015ftiren ilk\nsosyologlar gibi insan d\u0131\u015f\u0131 kitleleri de sosyal teoriye dahil\netmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n\n\n\n \nNesneleri, eyleyenler olarak ele almak tart\u0131\u015fmal\u0131 bir konu. Ama\ng\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki YZ sistemlerini ve algoritmalar\u0131, pasif bir konumda\nele almak da yeterince a\u00e7\u0131klay\u0131c\u0131 de\u011fil. S\u00f6z konusu sistemler;\nnesneler ve bilgiler aras\u0131nda olas\u0131l\u0131ksal ili\u015fkiler kurarak\nverile\u015ftirilmi\u015f, nicelle\u015ftirilmi\u015f ve say\u0131sal olarak i\u015flenebilir\nbilgiye d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f sosyalden \u00f6\u011freniyor ve sonra onu\nmanip\u00fcle ediyorlar. Rahwan vd (2019) Nature’da<\/em> yay\u0131mlanan\nmakalelerinde yapay \u00f6\u011frenme ara\u00e7lar\u0131n\u0131n son derece sosyal\nhayvanlar olduklar\u0131n\u0131, salt m\u00fchendislik \u00fcr\u00fcnlerine\nindirgenemeyece\u011fini, belirli davran\u0131\u015f kal\u0131plar\u0131 ve ekolojisi\nolan bir akt\u00f6rler s\u0131n\u0131f\u0131 olarak ara\u015ft\u0131r\u0131lmalar\u0131 gerekti\u011fini\nsavunuyorlar. Airoldi (2022) de ANT teorisyenleri gibi cans\u0131z\nnesnelerin failli\u011fe (agency) sahip olabilece\u011fini belirtiyor ama\ndaha temkinli davranarak bunun insan\u0131n failli\u011fiyle ayn\u0131\nolmad\u0131\u011f\u0131n\u0131n alt\u0131n\u0131 \u00e7iziyor. \u0130ki faillik bi\u00e7imi birbiriyle i\u00e7\ni\u00e7e ge\u00e7mi\u015f olmas\u0131na kar\u015f\u0131n insan failler, makinelerin sahip\nolmad\u0131\u011f\u0131 ama\u00e7 ve fark\u0131ndal\u0131k bi\u00e7imlerine sahipler. Fakat\nburada yapay \u00f6\u011frenme sistemini bir eyleyene \u00e7eviren, sistemin zeki\nolmas\u0131ndan \u00e7ok sosyal d\u00fcnyan\u0131n izlerinden \u00f6\u011frenebilmesi ve\nonlar\u0131 sonradan e\u011filimlere d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrerek d\u00fcnyada bir fark\nyaratmas\u0131 oluyor. \u00c7evrimi\u00e7i algoritmalar yaln\u0131zca insanlar aras\u0131\netkile\u015fimlere arac\u0131l\u0131k etmekle kalm\u0131yor, ayn\u0131 zamanda bir t\u00fcr\nteknolojik bilin\u00e7 d\u0131\u015f\u0131 ile internet kullan\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n g\u00fcnl\u00fck\nya\u015famlar\u0131na y\u00f6n veren g\u00f6r\u00fcnmez bir g\u00fc\u00e7 haline gelerek\nger\u00e7ekli\u011fi d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcyor. B\u00f6ylece ger\u00e7ekli\u011fin bilincine veya\nanlaml\u0131 bir anlay\u0131\u015f\u0131na sahip olmamalar\u0131na ra\u011fmen, pratik olarak\ntoplumun yeniden \u00fcretimine katk\u0131da bulunuyorlar.<\/p>\n\n\n\n \nAiroldi’nin (2022) algoritma sosyolojisi tezi iki temel soru \u00fczerinde\nilerliyor. Birincisine kodun i\u00e7indeki k\u00fclt\u00fcr <\/strong>ad\u0131n\u0131\nveriyor ve algoritmik sistemlerin nas\u0131l sosyal olarak\n\u015fekillendirildi\u011fi \u00fczerinde duruyor. \u00d6rne\u011fin yanl\u0131l\u0131k yapay\n\u00f6\u011frenme sistemlerinde \u00f6nemli bir sorun ve ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar yapay\n\u00f6\u011frenme sistemlerindeki veya veri k\u00fcmelerindeki yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131\nortadan kald\u0131rman\u0131n \u00e7e\u015fitli yollar\u0131n\u0131 ararlar. Fakat bu\ngiri\u015fimler genellikle YZ’deki yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131n k\u00fclt\u00fcrel k\u00f6kenlerini\ng\u00f6z ard\u0131 eden sonradan yap\u0131lan m\u00fcdahaleler olarak ger\u00e7ekle\u015fiyor.\n\u0130kincisi ise Airoldi’nin (2022) k\u00fclt\u00fcr\u00fcn i\u00e7indeki kod<\/strong>\nolarak adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131, insanlar\u0131n algoritmalar\u0131n eylemlerine\nnas\u0131l kar\u015f\u0131l\u0131k verdi\u011fi sorusu. \u00d6neri sistemleri, arama\nmotorlar\u0131, sohbet robotlar\u0131, dijital asistanlar, bilgi filtreleme\nalgoritmalar\u0131 vb sistemlerin \u00e7\u0131kt\u0131lar\u0131, milyarlarca insan\u0131n\ng\u00fcndelik ya\u015fam\u0131n\u0131 y\u00f6nlendiriyorlar. Algoritmalar, hem insan hem\nde insan olmayan failleri i\u00e7eren yerle\u015fik sosyo-materyal\netkile\u015fimlerde yer alarak toplumsal ili\u015fkilere m\u00fcdahale ediyorlar.\nHer iki soru da birbiriyle yak\u0131ndan ili\u015fkili: Toplum, toplumu\nolu\u015fturan ve ayn\u0131 zamanda onun taraf\u0131ndan yap\u0131lan \u00fcyelerinin\nkolektif olarak eylemleriyle yeniden \u00fcretiliyor.<\/p>\n\n\n\n \nAiroldi’nin algoritma sosyolojisinde Bourdieu’nun habitus<\/em>\nkavram\u0131 \u00f6nemli bir yere sahip. Habitus, sosyal yap\u0131 ile bireysel\npratik, k\u00fclt\u00fcr ve bili\u015f aras\u0131ndaki etkile\u015fimi anlat\u0131yor. Bu\n\u00e7er\u00e7evede, i\u00e7g\u00fcd\u00fcsel jestleri, s\u0131n\u0131fland\u0131rma \u015femalar\u0131 ve\nbilin\u00e7siz \u00f6n yarg\u0131lar\u0131yla \u00f6zneler ne do\u011fal ne de benzersizdir;\ntarihin bir \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcrler. Habitus, faillerin d\u00fcnyay\u0131 g\u00f6rd\u00fckleri\nve onun i\u00e7inde hareket ettikleri bir t\u00fcr g\u00f6r\u00fcnmez mercektir.\nBireysel eylem ne \u00f6nsel (apriori) belirlenir, ne de tamamen\n\u00f6zg\u00fcrd\u00fcr. Bireysel eylem, habitus taraf\u0131ndan \u015fekillendirilen\nbili\u015fsel bir “model” ile \u00e7evreden gelen d\u0131\u015fsal\n“girdiler” aras\u0131ndaki olumsal etkile\u015fimden kaynaklan\u0131r.\nBourdieu, 1990 y\u0131l\u0131nda kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bir TV program\u0131nda habitus’u\nd\u00fcnyan\u0131n uyaranlar\u0131na \u00fcretken bir \u015fekilde yan\u0131t veren bir\nbilgisayar program\u0131na benzetirken asl\u0131nda tam da g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki\nyapay \u00f6\u011frenme sistemlerini anlat\u0131yor. Yapay \u00f6\u011frenme\nsistemlerinin \u00e7\u0131kt\u0131lar\u0131 bir analog hesap makinesinin mekanik\n\u00e7\u0131kt\u0131lar\u0131na benzemez. Uygulamalar, uyarlanabilir bir hesaplama\nmodeli ile belirli bir veri ba\u011flam\u0131 aras\u0131ndaki dinamik\netkile\u015fimler \u00fczerine kuruludur ve veriye dayal\u0131 e\u011filimler, bir\nmakine habitusunda kristalle\u015fen e\u011filimler olarak kodlan\u0131r.<\/p>\n\n\n\n \nAiroldi (2022), Latour’dan farkl\u0131 olarak t\u00fcm cans\u0131z nesneleri\nsosyolojisine dahil etmedi\u011fi gibi algoritmalar konusunda da se\u00e7ici\ndavran\u0131yor. Algoritmalar\u0131 d\u00f6nemsel olarak \u00fc\u00e7 ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda\ninceliyor. Birincisi, \u0130kinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 sonras\u0131 ilk dijital\nbilgisayarlar\u0131n geli\u015ftirildi\u011fi 1945’e kadar olan analog\nd\u00f6nem<\/strong>dir. Bu d\u00f6nemde algoritmalar, ya insan denetimli mekanik\ncihazlar taraf\u0131ndan ya da bizzat insanlar taraf\u0131ndan uygulan\u0131r.\n20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131na kadar, ‘bilgisayar’ kelimesi, elle\nhesaplama yapmak i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fan bir ki\u015fiyi ifade eder. Mekanik\nbilgisayarlar, Leibniz’in kalk\u00fcl\u00fcs\u00fcn mekanizasyonu hakk\u0131ndaki\nerken sezgilerini takiben, 19. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015f\u0131nda\nkavramsalla\u015ft\u0131r\u0131lmaya ba\u015flan\u0131r. Masa tipi hesap makinelerinin ve\nticari muhasebe makinelerinin seri \u00fcretimi, algoritmalar\u0131 s\u0131radan\ninsanlar\u0131n g\u00fcnl\u00fck rutinlerine yakla\u015ft\u0131rsa da enformasyon,\nyaln\u0131zca analog yollarla (delikli kartlar, ka\u011f\u0131t bantlar gibi) ve\ninsan denetimi alt\u0131nda say\u0131sal olarak d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclmekte ve\ndetayland\u0131r\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n \n1946’da ilk dijital bilgisayarlar\u0131n icad\u0131yla algoritmalar\u0131n\ndijital d\u00f6nemi<\/strong> ba\u015flar. Algoritmik modeller tasarlamak,\nbunlar\u0131 \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rmak, girdi verilerini okumak ve \u00e7\u0131kt\u0131\nsonu\u00e7lar\u0131n\u0131, bit olarak depolanan ikili say\u0131lar\u0131n\nkombinasyonlar\u0131 olarak dijital bi\u00e7imde yazmak olanakl\u0131 hale gelir.\nB\u00f6ylece veri i\u015fleme h\u0131z\u0131 ve g\u00fcc\u00fc de artar. Algoritmalar,\nbilgisayar bilimi ad\u0131 verilen yeni bir disiplinin kritik bir par\u00e7as\u0131\nhaline gelir. S\u00fcper bilgisayarlar\u0131n \u015firketlerde ve \u00fcniversitelerde\nortaya \u00e7\u0131kmas\u0131yla birlikte, otomatik bilgi i\u015fleme, sava\u015f sonras\u0131\nkapitalizmin mekanizmalar\u0131na giderek daha fazla yer almaya ba\u015flar.\nOtomatikle\u015ftirilmi\u015f uygulamalar yayg\u0131nla\u015f\u0131r. Bu d\u00f6nemde,\n“d\u00fc\u015f\u00fcnen makineler” yaratman\u0131n eski hayali, yeni nesil\nbilim adamlar\u0131 aras\u0131nda yeniden canlan\u0131r ve YZ’nin temelleri\nat\u0131l\u0131r. Ayr\u0131ca 1940’lardan beri sibernetikte, makinelerin\n\u00e7evreleriyle \u00f6zerk bir \u015fekilde etkile\u015fime girebilece\u011fi ve geri\nbildirim mekanizmalar\u0131 arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla bundan \u00f6\u011frenebilece\u011fi\nfikri \u00fczerinde durulmaktad\u0131r. 1957’de bili\u015fsel bilim adam\u0131 Frank\nRosenblatt, ilk i\u015flevsel yapay sinir a\u011f\u0131 olan Perceptron adl\u0131 bir\nsibernetik makine tasarlar. Rosenblatt’\u0131n yapay bili\u015fe a\u015fa\u011f\u0131dan\nyukar\u0131ya yakla\u015f\u0131m\u0131, YZ ara\u015ft\u0131rmalar\u0131nda ilk ba\u015fta pek tutmaz.\nSembolik YZ’nin yukar\u0131dan a\u015fa\u011f\u0131ya yakla\u015f\u0131m\u0131 yapay \u00f6\u011frenmenin\nat\u0131l\u0131mlar\u0131na kadar ge\u00e7erli YZ paradigmas\u0131 olur. Yukar\u0131dan a\u015fa\u011f\u0131\nYZ sistemleri, insan bili\u015fsel performans\u0131n\u0131 sim\u00fcle edebilen,\n\u00f6nceden belirlenmi\u015f bir dizi talimata g\u00f6re form\u00fcle edilmektedir.\nFakat 2000’li y\u0131llara do\u011fru bir yandan bilgisayarlar i\u015fte ve evde\ninsanlar\u0131n ya\u015fam\u0131na daha \u00e7ok girerken di\u011fer yandan veri\nkaynaklar\u0131 da artmaya ba\u015flar. Kullan\u0131c\u0131lar taraf\u0131ndan \u00fcretilen\ngeni\u015f hacimli verilerin ticari ama\u00e7lar i\u00e7in kullan\u0131lma\npotansiyelinin fark\u0131na var\u0131lmas\u0131yla algoritmalar\u0131n platform\nd\u00f6nemi <\/strong>ba\u015flar.<\/p>\n\n\n\n \n1998’de Larry Page ve Sergey Brin’in geli\u015ftirdi\u011fi PageRank\nalgoritmas\u0131, arama sonu\u00e7lar\u0131n\u0131n veri analizine dayal\u0131\nlistelenmesi yoluyla web’e yeni d\u00fczen getirir. Web art\u0131k yaln\u0131zca\nbir belge deposu olarak de\u011fil, ayr\u0131ca bir sosyal sistem olarak ele\nal\u0131n\u0131r. Bilgisayar bilimciler, sosyal a\u011f\u0131 otomatik olarak\ni\u015fleyen, \u00f6l\u00e7en ve s\u0131n\u0131fland\u0131ran algoritmalar geli\u015ftirirler.\nMilyonlarca t\u00fcketici taraf\u0131ndan ger\u00e7ek zamanl\u0131 olarak \u00fcretilen\nverilerin \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131 ve b\u00fcy\u00fck veri tabanlar\u0131nda d\u00fczenlenmesi\nm\u00fcmk\u00fcn hale geldik\u00e7e, internet tabanl\u0131 yeni g\u00f6zetim bi\u00e7imleri\nortaya \u00e7\u0131kar. T\u00fcketici isteklerini tahmin etmeyi ve sat\u0131n alma\nse\u00e7imlerine yard\u0131mc\u0131 olmay\u0131 ama\u00e7layan ki\u015fiselle\u015ftirilmi\u015f\n\u00f6neriler i\u015fletmelere m\u00fc\u015fterilerini “sonsuza kadar”\ntutmay\u0131 vaat etmektedir. Google, Amazon ve ard\u0131ndan YouTube,\nFacebook ve Twitter ekonomi ve toplumun verile\u015ftirmesi ve algoritmik\nd\u00fczenlenmesi y\u00f6n\u00fcnde \u00f6nemli ad\u0131mlard\u0131r. Platformla\u015ft\u0131rma,\nmuazzam miktarda veri sa\u011flad\u0131\u011f\u0131ndan, yapay \u00f6\u011frenme\nara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131n kritik bir bile\u015fenidir. Daha h\u0131zl\u0131 ve daha\ny\u00fcksek performansl\u0131 bilgisayarlar\u0131n geli\u015ftirilmesiyle birlikte,\n“b\u00fcy\u00fck” ve nispeten ucuz verilere eri\u015fim, 2010’larda\n“derin \u00f6\u011frenme”nin \u00f6n\u00fcn\u00fc a\u00e7ar.<\/p>\n\n\n\n \nAiroldi (2022) algoritmalar\u0131n sosyolojisinde kapsam\u0131nda ele ald\u0131\u011f\u0131\nalgoritmalar i\u015fte bu platform d\u00f6nemi algoritmalar\u0131d\u0131r. Yapay\nsinir a\u011flar\u0131 kullan\u0131larak olu\u015fturulan geli\u015fmi\u015f YZ modelleri\nart\u0131k sohbet robotlar\u0131nda, s\u00fcr\u00fcc\u00fcs\u00fcz arabalarda ve \u00f6neri\nsistemlerinde kullan\u0131l\u0131yor ve \u00f6r\u00fcnt\u00fc tan\u0131ma, makine \u00e7evirisi\nveya g\u00f6r\u00fcnt\u00fc olu\u015fturma gibi alanlar\u0131n son zamanlarda\ngeni\u015flemesine olanak sa\u011fl\u0131yor. Platform d\u00f6nemindeki algoritmalar,\nd\u00f6rt ba\u015f\u0131 mamur teknolojiler olarak d\u00fcnyaya gelmiyorlar. K\u0131smen\nbir bebek gibi (verile\u015ftirilmi\u015f) deneyimlerden \u00f6\u011freniyorlar.\nD\u00fcnyaya at\u0131ld\u0131klar\u0131nda di\u011fer sosyal ajanlar gibi toplumu\n\u015fekillendiriyor ve onun taraf\u0131ndan \u015fekillendiriliyorlar. \n<\/p>\n\n\n\n \nBu ba\u011flamda, koddaki k\u00fclt\u00fcr\u00fcn iki temel kayna\u011f\u0131 var. Birincisi,\nyapay \u00f6\u011frenme sistemini tasarlayanlar ve geli\u015ftirenler. \u0130kincisi,\nyapay \u00f6\u011frenme sistemlerinin e\u011fitildi\u011fi veriler.<\/p>\n\n\n\n \nTasar\u0131mc\u0131 ve bilgisayar programc\u0131lar\u0131na rehberlik eden mant\u0131k,\nher t\u00fcrden algoritmik sistemde kodlanm\u0131\u015f ilk k\u00fclt\u00fcr t\u00fcr\u00fcn\u00fc\ntemsil eder. Sistemin genetik kodu gibi bir i\u015fleve sahip.\nMakinelerin nas\u0131l d\u00fc\u015f\u00fcnece\u011fini ve hareket edece\u011fini belirliyor\nve k\u0131s\u0131tl\u0131yor. Airoldi (2022), do\u011frudan kodun yarat\u0131c\u0131lar\u0131ndan\nt\u00fcretilen bu k\u00fclt\u00fcr\u00fc deux ex machina’dan (*) esinlenerek\nmakinedeki tanr\u0131 olarak adland\u0131r\u0131yor. Makinedeki tanr\u0131,\nalgoritman\u0131n modelinde ve uygulamas\u0131nda ve performans\u0131n\u0131\niyile\u015ftirmeyi ama\u00e7layan m\u00fchendislik sonras\u0131 m\u00fcdahalelerde\nsahneye \u00e7\u0131k\u0131yor. Algoritmik sistemlerin arkas\u0131ndaki tasar\u0131m\nama\u00e7lar\u0131; e\u011fitim veri setlerinin, de\u011fi\u015fkenlerin, istatistiksel\ntekniklerin, performans \u00f6l\u00e7\u00fctlerinin se\u00e7imi makinedeki tanr\u0131n\u0131n\nkararlar\u0131na g\u00f6re \u015fekilleniyor.<\/p>\n\n\n\n \nAlgoritma tasarlayan insanlar\u0131n a\u00e7\u0131k\u00e7a d\u00fcnya n\u00fcfusunun rastgele\nbir \u00f6rne\u011fi olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 da g\u00f6z ard\u0131 etmemek gerekiyor.\nMakineleri yapan insanlar a\u011f\u0131rl\u0131kla beyaz erkeklerden olu\u015fuyor.\nAI Now Enstit\u00fcs\u00fc’n\u00fcn raporuna g\u00f6re YZ profes\u00f6rlerinin y\u00fczde\n80’i, Facebook’taki YZ ara\u015ft\u0131rma personelinin y\u00fczde 85’i ve\nGoogle’dakinin y\u00fczde 90’\u0131 erkek. Ayr\u0131ca teknoloji sekt\u00f6r\u00fcnde\n\u00e7al\u0131\u015fan ki\u015filerin e\u011fitimleri, sosyal ge\u00e7mi\u015fleri, ilgi\nalanlar\u0131, rol modelleri ve ya\u015fam tarzlar\u0131 da birbirine yak\u0131n. Bu\nda ister istemez s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131\u011fa neden oluyor.<\/p>\n\n\n\n \nAncak makinedeki tanr\u0131y\u0131 bilmek algoritmadaki k\u00fclt\u00fcr\u00fc\nanlayabilmek i\u00e7in yeterli de\u011fil. Nitekim algoritmalar\u0131n platform\nd\u00f6neminde kodun i\u015flevi de de\u011fi\u015fmi\u015f durumda. Kod, daha \u00f6nce\nyaz\u0131l\u0131m\u0131 d\u00fczenleyen \u00f6nceden yap\u0131land\u0131r\u0131lm\u0131\u015f bir mimariyken\nplatform d\u00f6neminde ger\u00e7ek d\u00fcnyayla dinamik bir ili\u015fki i\u00e7inde,\nbir dizi uyarlanabilir, \u00fcretken kurala d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc. Yapay \u00f6\u011frenme\nsistemlerinin k\u00fclt\u00fcrel e\u011filimlerinin olu\u015fumunda yarat\u0131c\u0131lar\u0131\nd\u0131\u015f\u0131ndaki dijital topluluklardan elde edilen veriler belirleyici\nduruma geldi.<\/p>\n\n\n\n \n“\u00c7\u00f6p girer, \u00e7\u00f6p \u00e7\u0131kar” s\u00f6z\u00fc bilgisayar bilimciler\nve ve m\u00fchendisleri taraf\u0131ndan kusurlu istatistiksel modellerin ve\ngirdi verilerinin belirli bireylere veya birey gruplar\u0131na kar\u015f\u0131\nadil olmayan bir \u015fekilde ayr\u0131mc\u0131l\u0131\u011fa neden olabilecek,\ng\u00fcvenilmez sonu\u00e7lar \u00fcretece\u011fini anlatmak i\u00e7in kullan\u0131l\u0131r.\nB\u00f6yle durumlarda algoritman\u0131n yanl\u0131 oldu\u011fu belirtilir. Pandemide\nBritanya’da olan da buydu. S\u00f6z konusu algoritma, daha yoksul ge\u00e7mi\u015fe\nsahip \u00f6\u011frencilere daha d\u00fc\u015f\u00fck notlar vermekle su\u00e7land\u0131 ve bir\ngrup akademisyen taraf\u0131ndan imzalanan bir mektupta, model ‘etik\nd\u0131\u015f\u0131’ ve ‘zararl\u0131’ olarak ele al\u0131nd\u0131.<\/p>\n\n\n\n \nBir algoritma, t\u00fcm tarafs\u0131zl\u0131k iddialar\u0131na kar\u015f\u0131 nas\u0131l \u0131rk\u00e7\u0131,\ncinsiyet\u00e7i olabilir veya bir s\u0131n\u0131f\u0131n \u00fcyelerini kay\u0131rabilir\nsorusunu tart\u0131\u015f\u0131rken bunun s\u00f6z konusu sistemin i\u00e7ine nas\u0131l\nkodland\u0131\u011f\u0131n\u0131 incelemek gerekir. Algoritman\u0131n yanl\u0131\nuygulamalar\u0131, makinedeki tanr\u0131dan, yani sistemin geli\u015fimine\nkatk\u0131da bulunanlar\u0131n kodlanm\u0131\u015f se\u00e7imlerinden ve niyetlerinden\nkaynaklanabilir. Herkes gibi makine yarat\u0131c\u0131lar\u0131 da hata yapar ve\nd\u00fcnyaya belirli bir sosyal ge\u00e7mi\u015fin ve profesyonel ortam\u0131n\nk\u00fclt\u00fcrel merceklerinden bakar. Bu nedenle, belirli hesaplama\nhedeflerinin pe\u015finden gitmenin veya belirli parametreleri ve\nde\u011fi\u015fkenleri se\u00e7menin sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 genellikle g\u00f6rmezden\ngelirler veya hafife al\u0131rlar. Britanya’da \u00f6\u011fretmenlerin verdi\u011fi\nnotlar, okullar\u0131n ge\u00e7mi\u015f performans\u0131na dayal\u0131 bir algoritma ile\nyeniden d\u00fczenlendi. Ama algoritma, istatistiksel olarak \u00f6zel\nokullar\u0131 destekleme e\u011filiminde oldu\u011fundan (tanr\u0131lar \u00f6yle\nkodlad\u0131\u011f\u0131ndan) e\u011fitim e\u015fitsizli\u011finin yeniden \u00fcretilmesine\nkatk\u0131da bulundu. \n<\/p>\n\n\n\n \nAncak algoritmalar\u0131n tasar\u0131m \u00f6zellikleri, yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\nkaynaklar\u0131ndan biri olsa da \u00e7o\u011fu zaman d\u00fczeltilmesi en kolay\nolan\u0131d\u0131r. Bir yapay \u00f6\u011frenme sistemi \u0131rk\u00e7\u0131, cinsiyet\u00e7i hale\ngeldi\u011finde veya bir s\u0131n\u0131f\u0131n \u00fcyelerini kay\u0131rd\u0131\u011f\u0131nda\ngenellikle “veri yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131” olarak adland\u0131r\u0131lan ba\u015fka\nbir yanl\u0131l\u0131k kategorisi devreye girer. \u00d6rne\u011fin, Microsoft’un\nsohbet robotu Tay’\u0131 \u0131rk\u00e7\u0131 bir Nazi’ye d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcren onu\ngeli\u015ftirenler de\u011fil, Twitter kullan\u0131c\u0131lar\u0131yd\u0131. Tay, Twitter\nkullan\u0131c\u0131lar\u0131yla etkile\u015fiminin sonucunda “Hitler hakl\u0131yd\u0131.”\ntweeti atacak d\u00fczeye geldi. \n<\/p>\n\n\n\n \nAiroldi (2022) bu gibi olaylar\u0131 ‘\u00e7\u00f6p girer, \u00e7\u00f6p \u00e7\u0131karla’ ifade\netmektense “toplum girer, toplum \u00e7\u0131kar” ile ifade etmenin\nsosyolojik olarak daha do\u011fru bir tan\u0131m olaca\u011f\u0131n\u0131 savunuyor. Veri\nyanl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00fcreten ‘\u00e7\u00f6p’\u00fcn, makine taraf\u0131ndan okunabilen\ndijital izlere d\u00f6n\u00fc\u015fen asimetrik sosyal ili\u015fkiler, k\u00fclt\u00fcr ve\nuygulamalar demeti olan toplumdan ba\u015fka bir \u015fey olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131\nvurguluyor.<\/p>\n\n\n\n \nFakat bu gibi sorunlar\u0131 basit\u00e7e yanl\u0131l\u0131\u011fa neden olan verileri\nd\u00fczelterek \u00e7\u00f6zmek o kadar kolay de\u011fil. Neyin \u00e7\u00f6p ya da adil\noldu\u011funa kim karar verecek? Veri yanl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 tarafs\u0131z\nbi\u00e7imde d\u00fczeltmek olanakl\u0131 m\u0131? Algoritmalar\u0131n ve veri\nk\u00fcmelerinin yans\u0131zla\u015ft\u0131rmak i\u00e7in yap\u0131lan teknik giri\u015fimler,\ndaha fazla zarar verici olabilir. Tasar\u0131mc\u0131lar\u0131n ve m\u00fchendislerin\n“k\u00f6t\u00fc verileri”, “k\u00f6t\u00fc algoritmalar\u0131” veya\nyerelle\u015ftirilmi\u015f \u00f6n yarg\u0131lar\u0131 yal\u0131tma \u00e7abalar\u0131, geni\u015f sosyal\nve sistemik sorunlar\u0131 ele alma yetenekleri a\u00e7\u0131s\u0131ndan s\u0131n\u0131rl\u0131\noldu\u011fundan daha b\u00fcy\u00fck sorunlara da yol a\u00e7abiliyor. \n<\/p>\n\n\n\n \nAiroldi (2022) yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131n buz da\u011f\u0131n\u0131n g\u00f6r\u00fcnen k\u0131sm\u0131\noldu\u011funu sosyologlar\u0131n ise onun su alt\u0131nda kalan k\u0131sm\u0131na bakmas\u0131\ngerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor. Neyin \u00e7\u00f6p ya da adil oldu\u011funa karar\nvermenin sosyolo\u011fun i\u015fi olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtiyor. Bir makine\nverili insan eylemlerinden \u00f6\u011frendi\u011fi s\u00fcrece, sadece ayr\u0131mc\u0131 \u00f6n\nyarg\u0131lar\u0131 de\u011fil, ayn\u0131 zamanda e\u011filim ve yatk\u0131nl\u0131klardan olu\u015fan\nve makine habitusu olarak kodlanm\u0131\u015f daha geni\u015f bir k\u00fclt\u00fcrel\nbilgiyi de kavrayacakt\u0131r. Sosyolojinin sadece cinayetleri ve \u00f6n\nyarg\u0131lar\u0131 incelememesi gibi makine habitusunun bilimsel bir anlam\nta\u015f\u0131mas\u0131 i\u00e7in zararl\u0131 olmas\u0131 gerekmiyor. Tam tersine, bir\nsohbet robotunun b\u00f6cekler yerine \u00e7i\u00e7ekleri tercih etmesi kadar\nmasum, bir Amazon bot sat\u0131c\u0131s\u0131n\u0131n yeti\u015fkin bezlerine olan\nd\u00fc\u015fk\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc kadar tuhaf ya da Twitter’\u0131n trol filtreleme\nalgoritmas\u0131 kadar g\u00fcven verici derecede liberal olabilir.<\/p>\n\n\n\n \nAlgoritmik \u00f6n yarg\u0131y\u0131 izlemeyi ve otomatik sistemleri daha etik ve\nhesap verebilir hale getirmeyi ama\u00e7layan multidisipliner ara\u015ft\u0131rma\nelbette \u00f6nemli. Ama algoritma sosyolojisi i\u00e7in \u00f6nemli olan dijital\ncihazlar\u0131m\u0131z arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z algoritmalarda\nne t\u00fcr bir k\u00fclt\u00fcr\u00fcn ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ya da s\u00f6z konusu sistemlerin\nnas\u0131l sosyalle\u015fti\u011fi. Bu ba\u011flamda Airoldi (2022), insan ve makine\nsosyalle\u015fmesi aras\u0131ndaki benzerliklere i\u015faret ediyor.<\/p>\n\n\n\n \nSosyalle\u015fme, ki\u015finin bir toplumun \u00fcyesi olma, onun yap\u0131s\u0131n\u0131 ve\nk\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc i\u00e7selle\u015ftirme s\u00fcreci. Bir makine habitusu \u00fcreten\nmakine sosyalle\u015ftirme s\u00fcre\u00e7lerinin, insanlar\u0131n sosyalle\u015fmesinden\nk\u00f6kten farkl\u0131 olaca\u011f\u0131 apa\u00e7\u0131k. Bilincin hesaplamal\u0131 e\u015fde\u011feri\nolmadan \u00f6znellik, aidiyet veya insan benzeri anlay\u0131\u015f olamaz. Ama\nmakinelerin yapay genel zek\u00e2 a\u015famas\u0131na gelmeden de toplumun\nyap\u0131s\u0131n\u0131 ve k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc i\u00e7selle\u015ftirme s\u00fcreci i\u00e7inde\nolabilece\u011fine (daha do\u011frusu oldu\u011funa) dikkat etmek gerekiyor.<\/p>\n\n\n\n \nAiroldi (2022) sosyalle\u015fmeyi birincil ve ikincil olmak \u00fczere ikiye\nay\u0131r\u0131yor. Birincil sosyalle\u015fme, bireyin \u00e7ocuklukta ya\u015fad\u0131\u011f\u0131\nilk sosyalle\u015fme. \u0130kincil sosyalle\u015fme ise zaten sosyalle\u015fmi\u015f bir\nbireyi toplumunun nesnel d\u00fcnyas\u0131n\u0131n yeni sekt\u00f6rlerine sokan\nsonraki herhangi bir s\u00fcre\u00e7. Birincil sosyalle\u015fme, \u00e7ocu\u011fa ikincil\nsosyalle\u015fmenin \u00fczerine in\u015fa etti\u011fi dil, pratik bilgi, alg\u0131sal\n\u015femalar, sa\u011fduyu gibi genel, uzun s\u00fcreli ve kolayca yer\nde\u011fi\u015ftirebilen e\u011filimleri sa\u011flar. Duygular, \u00e7ocuk ve kendini\n\u00f6zde\u015fle\u015ftirdi\u011fi yeti\u015fkin bak\u0131c\u0131lar aras\u0131ndaki yo\u011fun duygusal\nili\u015fkiler taraf\u0131ndan aktar\u0131ld\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in bu s\u00fcre\u00e7te \u00f6nemli bir\nrol oynar. \u0130kincil sosyalle\u015fmenin genelli\u011fi, kal\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 ve\nduygusal olarak y\u00fckl\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc daha azd\u0131r. Bir mesle\u011fe, siyasi bir\naidiyete veya dini bir inanca ba\u011fl\u0131l\u0131k gibi alana \u00f6zg\u00fc bilgi ve\nsosyal rollerin i\u00e7selle\u015ftirilmesinden olu\u015fur.<\/p>\n\n\n\n \nSosyalle\u015febilirlik, yaln\u0131zca platform d\u00f6nemindeki yapay \u00f6\u011frenme\nsistemleri i\u00e7in ge\u00e7erlidir. Trafik \u0131\u015f\u0131klar\u0131n\u0131, bula\u015f\u0131k\nmakinelerini, video oyunlar\u0131n\u0131, yaz\u0131c\u0131lar\u0131 veya kelime\ni\u015flemcileri gibi sistemlerin b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu sosyalle\u015fme\nyetene\u011fine sahip olmad\u0131klar\u0131 gibi buna gerek de yoktur. Bu gibi\ndurumlarda k\u00fclt\u00fcr, koda yaln\u0131zca makinedeki tanr\u0131 olarak dahil\nolur. Di\u011fer yandan insan ve yapay \u00f6\u011frenme sistemlerinin\nsosyalle\u015fme s\u00fcre\u00e7leri bir \u00e7ok a\u00e7\u0131dan birbirine benziyor.<\/p>\n\n\n\n \nBirincisi, hem insanlar hem de makineler i\u00e7in birincil sosyalle\u015fme\ns\u00fcreci, failin i\u00e7sel yatk\u0131nl\u0131klar\u0131 \u00fczerine kuruludur. \u0130nsanlar\ni\u00e7in bunlar biyolojik ve genetik \u00f6zellikler olabilir. Yapay \u00f6\u011frenme\nalgoritmalar\u0131 s\u00f6z konusu oldu\u011funda, bu yatk\u0131nl\u0131klar makineyi\ngeli\u015ftirenlerin tasar\u0131m se\u00e7imlerinden kaynaklan\u0131rlar. \u00d6rne\u011fin,\nyapay sinir a\u011flar\u0131n\u0131n hiper-parametrelerine makinenin tanr\u0131lar\u0131\ntaraf\u0131ndan \u00f6nceden karar verilir.<\/p>\n\n\n\n \n\u0130kincisi, birincil sosyalle\u015fme, deneyimleri kontrol eden,\nfiltreleyen ve arac\u0131l\u0131k eden “\u00f6nemli di\u011ferleri”\ntaraf\u0131ndan denetlenir. \u00c7ocuklar i\u00e7in bunlar normalde ebeveynler\nveya ailenin di\u011fer \u00fcyeleridir. Yapay \u00f6\u011frenme sistemlerinde ise\nmakine yarat\u0131c\u0131lar\u0131, hedefleri dikte ederek, e\u011fitim verilerini\nse\u00e7erek, A\/B testi deneyleri yaparak ve nihayetinde e\u011fitim\na\u015famas\u0131n\u0131n ba\u015far\u0131l\u0131 ve eksiksiz olarak kabul edilip\nedilemeyece\u011fine karar vererek benzer bir rol \u00fcstlenirler. \n<\/p>\n\n\n\n \n\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, hem insanlar hem makineler i\u00e7in birincil sosyalle\u015fme\ns\u00fcreci s\u0131ras\u0131nda edinilen d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015fleri, m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funca\ngenel ve aktar\u0131labilir olmay\u0131 ama\u00e7lar. \u00d6rne\u011fin, bir \u00e7ocuk\nbirincil sosyalle\u015fmede edindi\u011fi bilgi ve k\u00fclt\u00fcre a\u015f\u0131r\u0131 uyumlu\nhale gelip yeni durum ve k\u00fclt\u00fcrlere ta\u015f\u0131makta zorlanabilir. Ayn\u0131\n\u015fekilde yapay \u00f6\u011frenme sistemleri de veri setine a\u015f\u0131r\u0131 uyma\n(overfitting) nedeniyle \u00f6\u011frendiklerini yeni durumlara\naktaramayabilir.<\/p>\n\n\n\n \nD\u00f6rd\u00fcnc\u00fcs\u00fc, birincil sosyalle\u015fme s\u0131ras\u0131nda habitus olarak\nkristalle\u015fen e\u011filimlerin kal\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Bu nedenle, din\nde\u011fi\u015ftirmelerle \u00f6rneklenen “yeniden sosyalle\u015fme”ler\ninsanlar aras\u0131nda nadirdir. Fakat makinelerin \u00f6z fark\u0131ndal\u0131\u011f\u0131\nolmad\u0131\u011f\u0131ndan, yeniden toplumsalla\u015ft\u0131r\u0131lacak veya d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclecek\nbir \u00f6zleri de yoktur: sosyolojik bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131ndan, yeniden\ntoplumsalla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f bir algoritma, basit\u00e7e \u00f6ncekinden farkl\u0131\nbir yapay toplumsal fail haline gelir.<\/p>\n\n\n\n \nBe\u015fincisi, hem insanlar hem de denetimli makine \u00f6\u011frenimi\nsistemleri i\u00e7in, ikincil sosyalle\u015fme alana \u00f6zg\u00fc ve a\u00e7\u0131k\nu\u00e7ludur. \u0130kincil makine sosyalle\u015ftirmesi, bir algoritman\u0131n\ndepolanm\u0131\u015f e\u011filimlerinin yerel veri ba\u011flamlar\u0131na a\u015famal\u0131\nolarak uyarlanmas\u0131 olarak tan\u0131mlanabilir. Yapay \u00f6\u011frenme\nsisteminin e\u011fitim s\u0131ras\u0131nda kristalle\u015fen makine habitusunun geri\nbildirimlere dayal\u0131 g\u00fcncellenmesi, bir dereceye kadar yeti\u015fkin\nbireylerin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 sosyalle\u015fmeye s\u00fcrecine benzer. Geri besleme\nd\u00f6ng\u00fcleri, \u00f6z yinelemeli karakterleri g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurularak\ngenellikle daireler olarak temsil edilirler. Bir daire \u00e7izgisi\nba\u015flad\u0131\u011f\u0131 yerde biter, ancak kullan\u0131c\u0131-makine etkile\u015fimlerinde\ndurum b\u00f6yle de\u011fildir. Asl\u0131nda, geri besleme d\u00f6ng\u00fcs\u00fcn\u00fcn her\nyinelemesi, ya \u00f6nceden var olan e\u011filimlerin bir takviyesini ya da\nbunlar\u0131n kademeli d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn\u00fc \u00fcreterek sistemi ve\nbile\u015fenlerini de\u011fi\u015ftirir. Elbette burada makinelerin insanlar gibi\n\u00e7ok y\u00f6nl\u00fc olmad\u0131\u011f\u0131na dikkat etmek gerekir. \u0130nsanlar \u00e7ok\ny\u00f6nl\u00fcd\u00fcr; \u00fcniversitede, i\u015f yerinde, kilisede, barda vb\n\u00e7evrelerde ikincil sosyalle\u015fmeleri deneyimlerler. Yapay \u00f6\u011frenme\nsistemlerinin ise genellikle “tek” bir i\u015fleri ve\ndolay\u0131s\u0131yla ikincil sosyalle\u015fme kanallar\u0131 vard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n \nMakinelerin hem toplumsal ili\u015fkilerin yeniden \u015fekillenmesinde hem\nde toplumsal d\u00fczenin s\u00fcrd\u00fcr\u00fclmesinde rol ald\u0131\u011f\u0131 bir\ntekno-sosyal d\u00fcnyada ya\u015f\u0131yoruz. Yapay \u00f6\u011frenme sistemleri, sosyal\nolarak yap\u0131land\u0131r\u0131lm\u0131\u015f veri ba\u011flamlar\u0131ndan \u00f6\u011frenerek sosyal\najanlar haline geliyorlar. Birincil ve ikincil makine sosyalle\u015ftirme\ns\u00fcre\u00e7leri arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla, veriye dayal\u0131 e\u011filimler makine\nhabituslar\u0131nda kristalle\u015fmi\u015f e\u011filimler olarak kodlan\u0131yorlar.<\/p>\n\n\n\n \nAlgoritmalar yaln\u0131zca donan\u0131ma, enerji arz\u0131na, i\u015f g\u00fcc\u00fcne,\nyat\u0131r\u0131mlara ve do\u011fal kaynaklara ba\u011fl\u0131 olan platformlar\u0131n, bilgi\na\u011flar\u0131n\u0131n, yaz\u0131l\u0131mlar\u0131n ve veri altyap\u0131lar\u0131n\u0131n sosyo teknik\ntopluluklar\u0131 i\u00e7inde var oluyorlar. Ticari ve siyasi \u00e7\u0131karlar\nd\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclerek in\u015fa edilen bu teknolojik ortam, bir dereceye kadar\nmakinelerin ya\u015fam alanlar\u0131n\u0131 temsil ediyor. Sosyalle\u015fmi\u015f\nmakineler hissedebilen \u00f6zneler olmasalar da dili, pazarlar\u0131,\nbe\u011feniyi, kamuoyunu ve toplumsal ili\u015fkileri manip\u00fcle ederek,\ntoplumsal\u0131 bi\u00e7imlendirmede etkili oluyorlar. Airoldi (2022),\nmakinelerin k\u00fclt\u00fcr\u00fc nas\u0131l bi\u00e7imlendirdi\u011fini algoritma\nsosyolojisinin konular\u0131ndan biri olarak de\u011ferlendiriyor ve\ninsan-makine etkile\u015fimini iki kriter ba\u011flam\u0131nda tart\u0131\u015f\u0131yor:\nBilgi asimetrisi (BA) ve k\u00fclt\u00fcrel uyum (KU).<\/p>\n\n\n\n \nYard\u0131mc\u0131<\/strong> etkile\u015fim, kullan\u0131c\u0131-makine ili\u015fkilerinde\nBA’n\u0131n y\u00fcksek ve KU’nun g\u00fc\u00e7l\u00fc oldu\u011fu durumlarda ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor.\nBu etkile\u015fim t\u00fcr\u00fcnde insanlar, uygulanan hesaplama mant\u0131\u011f\u0131n\u0131\nbilmezler veya fark etmezler; ama \u00e7\u0131kt\u0131lardan ho\u015fnut olurlar.\nTeknoloji \u015firketlerinin en sevdi\u011fi senaryodur. Yapay \u00f6\u011frenme\nsistemi, insanlar\u0131n beklentilerine uyumlu i\u00e7eri\u011fi se\u00e7erek onlara\nyard\u0131mc\u0131 olurlar. Kullan\u0131c\u0131 (bilmeden) makineye olumlu bir\ndavran\u0131\u015fsal geri bildirim g\u00f6ndererek kar\u015f\u0131l\u0131k (\u00f6rne\u011fin,\n\u00f6nerilen bir videoyu izleyerek veya be\u011fenerek) verir b\u00f6ylece\nsistem taraf\u0131ndan g\u00f6r\u00fcnt\u00fclenen kodlanm\u0131\u015f k\u00fclt\u00fcrel e\u011filimleri\nyeni bir yinelemede g\u00fc\u00e7lendirir. Bu \u015fekilde\netkile\u015fimden sonra,\nyard\u0131m edilen kullan\u0131c\u0131lar\u0131n \u00f6nceden var olan g\u00f6r\u00fc\u015flerinin,\nsosyal ili\u015fkilerinin, al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131n\u0131n ve habituslar\u0131n\u0131n\npeki\u015ftirildi\u011fini g\u00f6rmeleri olas\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n \nD\u00fcrten<\/strong> etkile\u015fim, y\u00fcksek BA ve zay\u0131f KU ortam\u0131nda\ngeli\u015fir. Kullan\u0131c\u0131n\u0131n kendi e\u011filimlerine veya iradesine kar\u015f\u0131\ng\u00f6r\u00fcnmez bir hesaplama otoritesi taraf\u0131ndan y\u00f6nlendirilen\ndengesiz bir etkile\u015fim ortam\u0131 vard\u0131r. Makine, e\u011fitim verilerinin\nyetersizli\u011fi veya bilin\u00e7li tasar\u0131m tercihleri nedeniyle,\netkile\u015fimde bulundu\u011fu ki\u015filerin istek ve \u00e7\u0131karlar\u0131ndan farkl\u0131\nhareket eder. Kullan\u0131c\u0131lar\u0131 al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015f davran\u0131\u015flar\u0131ndan\nveya d\u00fc\u015f\u00fcnce bi\u00e7imlerinden sapt\u0131rabilmek i\u00e7in d\u00fcrter. Mikro\nhedefli reklamlar, bildirimler ve \u00f6neriler yoluyla onlar\u0131 d\u00fcrterek\nkontrol etmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. \u00d6zellikle, d\u00fcrt\u00fclen ki\u015filer\nt\u00fcketicilerden ziyade algoritmik kontrole maruz kalan i\u015f\u00e7iler\n(Uber s\u00fcr\u00fcc\u00fcleri, Amazon \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131 vb) oldu\u011funda etkilidir.<\/p>\n\n\n\n \n\u0130\u015fbirlik\u00e7i<\/strong> etkile\u015fim, d\u00fc\u015f\u00fck BA ve g\u00fc\u00e7l\u00fc KU ile\nkarakterize edilen bir etkile\u015fimsel durumudur ve \u00e7ok yayg\u0131n\nde\u011fildir. Algoritmik i\u015fleyi\u015fin\nfark\u0131nda olan bir kullan\u0131c\u0131 ile kullan\u0131c\u0131n\u0131n veri odakl\u0131\ne\u011filimlerine yan\u0131t veren ba\u015far\u0131l\u0131 bir \u015fekilde sosyalle\u015fmi\u015f\nbir makine aras\u0131ndaki\nyatay bir bilgi dola\u015f\u0131m\u0131 anlam\u0131na gelir. Di\u011fer\niki etkile\u015fim bi\u00e7iminde oldu\u011fu gibi sistemin g\u00f6zetlemesine gerek\nyoktur. Ki\u015filer verimli bir i\u015fleyi\u015fi\ni\u00e7in gerekli geri bildirimleri vermede g\u00f6n\u00fcll\u00fc davran\u0131rlar.<\/p>\n\n\n\n \nYanl\u0131\u015f anlama<\/strong>\n\u00fczerine kurulu etkile\u015fim ise d\u00fc\u015f\u00fck BA ve zay\u0131f KU’da geli\u015fir.\nBir \u015feyin beklendi\u011fi gibi \u00e7al\u0131\u015fmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlamak i\u00e7in,\ni\u015fleyi\u015fin fark\u0131nda olmak ve en az\u0131ndan bu konuda biraz belirsiz\nbilgiye sahip olmak gerekir. B\u00f6yle durumlar, ki\u015filerin sistemle\nili\u015fkisini k\u0131smen ya da tamamen kesmesi, bunun olanakl\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131\ndurumlarda direni\u015fe ge\u00e7mesi olas\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n \nYapay\n\u00f6\u011frenme\nsistemleri sosyal d\u00fcnyay\u0131, do\u011fal veya tarafs\u0131z olmaktan \u00e7ok,\ni\u00e7ine dald\u0131klar\u0131 tekno-sosyal alanlar\u0131n pratiklerinin, sosyal\nm\u00fccadelelerinin ve mant\u0131klar\u0131n\u0131n k\u00fclt\u00fcrel \u00fcr\u00fcnleri olan\ns\u0131n\u0131fland\u0131rma \u015femalar\u0131na g\u00f6re g\u00f6r\u00fcyor\nve d\u00fczenliyor. Airoldi\n(2021), baz\u0131 y\u00f6nlerden\nbizim de bir algoritma oldu\u011fumuzu, sanki\nprogramlanm\u0131\u015f gibi, tek y\u00f6nl\u00fc sokaklar\u0131 ve girilmez i\u015faretleri\nile buldu\u011fumuz d\u00fcnyan\u0131n d\u00fczenine otomatik olarak uyum\nsa\u011flad\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 yaz\u0131yor.\nYapay \u00f6\u011frenme\nsistemleri gibi deneyimlerden\n\u00f6\u011freniyor ve d\u00fczenlilikleri\npratik olarak yeniden \u00fcretiyoruz.\nBourdieu’nun\ninsan habitusu gibi makine habitusu da hem “yap\u0131land\u0131ran bir\nyap\u0131” hem de “yap\u0131land\u0131r\u0131lm\u0131\u015f bir yap\u0131” olarak\nkar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131k\u0131yor. Airoldi\n(2022), algoritmalar\u0131\nPierre Bourdieu’nun\ng\u00f6zleriyle g\u00f6rmeyi\ndeniyor. Algoritmalar\ngiderek daha \u00e7ok toplumun bir par\u00e7as\u0131 olduk\u00e7a onlar\u0131 g\u00f6rece\n\u00f6zerk sistemler veya eyleyenler olarak g\u00f6ren farkl\u0131 yakla\u015f\u0131mlar\nda artacakt\u0131r…<\/p>\n\n\n\n \nAiroldi (2022),\nalgoritma sosyolojisi hakk\u0131ndaki ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n d\u00f6rt y\u00f6nde\nilerleyebilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor. Birincisi, makineleri yaratanlar\u0131\nizlemek… Kodda,\nmakinedeki tanr\u0131 olarak, hangi k\u00fclt\u00fcr yaz\u0131l\u0131d\u0131r? Algoritma,\nhangi tasar\u0131m ama\u00e7lar\u0131n\u0131\ni\u00e7ermektedir? Makine sosyalle\u015fmesinin temelinde ne t\u00fcr veri\nba\u011flamlar\u0131 vard\u0131r ve makine habitusu olarak kodlanm\u0131\u015ft\u0131r?\n\u0130kincisi, kullan\u0131c\u0131lar\u0131 izlemek… Kullan\u0131c\u0131lar algoritmik\nsistemleri nas\u0131l tahayy\u00fcl ediyor, anl\u0131yor ve kullan\u0131yorlar?\nOnlarla nas\u0131l etkile\u015fime giriyor ve \u00e7\u0131kt\u0131lar\u0131na yan\u0131t\nveriyorlar? Hesaplama\notoritesinin\nkullan\u0131c\u0131lar\u0131n uygulamalar\u0131 ve e\u011filimlerinin\ngeli\u015fimi \u00fczerindeki\netkileri nelerdir? \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc,\nortam\u0131 izlemek… Belirli\ndijital altyap\u0131lar sosyal alanlar\u0131 nas\u0131l kaps\u0131yor? Hangi\nolanaklara\nsahipler? \u0130\u00e7lerinde hangi\nsosyal ajanlar ya\u015f\u0131yor? Tekno-sosyal alan zaman i\u00e7inde nas\u0131l\ngeli\u015fiyor\nve de\u011fi\u015fiyor?\nD\u00f6rd\u00fcnc\u00fcs\u00fc algoritmalar\u0131\nizlemek… Makine\nhabitusunun e\u011filimleri nelerdir? Pratikte nas\u0131l hayata ge\u00e7iyorlar\nve nas\u0131l de\u011fi\u015fiyorlar? Tekno-sosyal alanlar ve etkile\u015fim\nhalindeki failler i\u00e7in ne\ngibi sonu\u00e7lar do\u011furuyorlar?<\/p>\n\n\n\n \nAlgoritmalar\u0131n yap\u0131s\u0131 ve i\u015fleyi\u015fini daha iyi anlad\u0131k\u00e7a\ntoplumun bili\u015fim sistemlerinin tasar\u0131mlar\u0131n\u0131 \u015fekillendirmesi ve\nbeklenmedik yan etkilerini a\u015fabilmesi kolayla\u015facak…<\/p>\n\n\n\n \n(<\/strong>*<\/strong>)<\/strong> Bir kurgu veya dramada beklenmedik, yapay\nveya imk\u00e2ns\u0131z bir karakter, alet veya olay\u0131n senaryo ak\u0131\u015f\u0131\ni\u00e7inde beklenmedik bir yerde aniden ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131, \u00f6rne\u011fin\nanlat\u0131c\u0131n\u0131n bir anda uyan\u0131p her \u015feyin r\u00fcya oldu\u011funu anlamas\u0131\nveya aniden ortaya \u00e7\u0131kan bir mele\u011fin sorunlar\u0131 \u00e7\u00f6zmesi i\u00e7in\nkullan\u0131lan Latince kal\u0131p. Birebir \u00e7evirisi “makineden tanr\u0131”\nolup Antik Yunan tiyatrosunda bir tanr\u0131y\u0131 canland\u0131ran karakterin\nbir vin\u00e7 (machina) yard\u0131m\u0131yla yukar\u0131dan indirilmesi anlam\u0131nda\nkullan\u0131lmaktayd\u0131. Airoldi (2022) ise bir kelime oyunuyla bunu\nmakinedeki tanr\u0131 (deus in machina) olarak kullan\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n \nKaynaklar<\/strong><\/p>\n\n\n\n \nAiroldi, M. (2022). Machine habitus: Toward a sociology of\nalgorithms. John Wiley & Sons.<\/p>\n\n\n\n \nRahwan, I., Cebrian, M., Obradovich, N., Bongard, J., Bonnefon, J.\nF., Breazeal, C., … & Wellman, M. (2019). Machine behaviour.\nNature, 568(7753), 477-486.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Pandemiyle beraber h\u0131zl\u0131 bir dijitalle\u015fme s\u00fcrecine girdik. Uzaktan \u00e7al\u0131\u015fma yayg\u0131nla\u015ft\u0131 ve bir \u00e7ok \u015firket pandemi sonras\u0131nda da buna devam etme karar\u0131 ald\u0131. \u00d6\u011frenciler uzun bir<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[298],"tags":[139,271,464,466,465],"class_list":["post-813","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-yapay-zeka","tag-aktor-ag-teorisi","tag-algoritma","tag-algoritma-sosyolojisi","tag-habitus","tag-kultur"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/813","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=813"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/813\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":814,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/813\/revisions\/814"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=813"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=813"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=813"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}Neden\nAlgoritma Sosyolojisi?<\/h2>\n\n\n\n
Makinedeki\nK\u00fclt\u00fcr<\/h2>\n\n\n\n
K\u00fclt\u00fcrdeki\nMakine<\/h2>\n\n\n\n
Algoritma\nSosyolojisine Do\u011fru…<\/strong><\/h2>\n\n\n\n