Bir\u00e7ok insan YZ’den (yapay zek\u00e2) korkuyor. Bir g\u00fcn insans\u0131 robotlar\u0131n t\u00fcm insanl\u0131\u011f\u0131 yok edebilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorlar. Olabilir; ama \u015fu anda bu korkunun kendisi Terminat\u00f6r gibi insans\u0131 robotlardan \u00e7ok daha tehlikeli. \u00c7\u00fcnk\u00fc ger\u00e7ekte var olan sorunlar\u0131 fark edebilmemizi ve bunlara kar\u015f\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fcmler geli\u015ftirebilmemizi engelliyor. YZ’yi teknik olarak farkl\u0131 ba\u015fl\u0131klar alt\u0131nda ele alabiliriz: dar yapay zek\u00e2, yapay genel zek\u00e2, yapay s\u00fcper zek\u00e2; sembolik yapay zek\u00e2, yapay \u00f6\u011frenme, derin \u00f6\u011frenme vb. Buna kar\u015f\u0131n, Dyer-Witheford, Kj\u00f8sen ve Steinhoff’un (2022) ge\u00e7mi\u015fteki sosyalizm tart\u0131\u015fmalar\u0131na at\u0131fla, YZ hakk\u0131ndaki deh\u015fetli korkular\u0131 ve beklentileri bir yana b\u0131rakarak, bu teknolojilerin “deneysel ve e\u015fitsiz benimsendi\u011fi bir a\u015famay\u0131” belirtmek amac\u0131yla kulland\u0131\u011f\u0131 “reel (ger\u00e7ekte var olan) YZ kapitalizmi ” adland\u0131rmas\u0131n\u0131n daha do\u011fru bir yakla\u015f\u0131m oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Dyer-Witheford vd’nin (2022) belirtti\u011fi gibi YZ kapitalizmi duraklayabilir, s\u00f6nebilir veya reel sosyalizm gibi patlayabilir. YZ ile donat\u0131lm\u0131\u015f bir kapitalizmin gidece\u011fi y\u00f6nler olduk\u00e7a belirsiz. \u015eimdiki kapitalizm, art\u0131 de\u011fer \u00fcretiminin devam etti\u011fi ama bir \u00e7ok y\u00f6nden eskisinden farkl\u0131 bir sisteme evrilebilir. Ya da kendimizi tamamen farkl\u0131 bir toplumsal olu\u015fum i\u00e7inde bulabiliriz. Gidi\u015fat\u0131n insanl\u0131k i\u00e7in iyi mi yoksa k\u00f6t\u00fc m\u00fc olaca\u011f\u0131n\u0131 \u015fimdilik bilemeyiz. Ama YZ’nin bu s\u00fcre\u00e7te oynayaca\u011f\u0131 rol, ger\u00e7ekte (!) var olan sorunlara kar\u015f\u0131 verece\u011fimiz m\u00fccadelelere ba\u011fl\u0131.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n
\nSon\ny\u0131llarda, algoritmalar\u0131\nve yapt\u0131klar\u0131 hatalar\u0131 daha \u00e7ok konu\u015fuyoruz. YZ\nsistemlerinin yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131 hakk\u0131nda yay\u0131mlanan kitap ve\nmakalelerin yan\u0131s\u0131ra MIT Media Lab ara\u015ft\u0131rmac\u0131s\u0131 Dr Joy\nBuolamwini’nin Coded\nBias <\/em>adl\u0131 belgeseli,\nYZ’nin potansiyel zararlar\u0131 hakk\u0131ndaki fark\u0131ndal\u0131\u011f\u0131 art\u0131rd\u0131.\nSivil toplum kurulu\u015flar\u0131, Toronto Bildirgesi\n(https:\/\/www.torontodeclaration.org\/<\/a>)\ngibi yapay \u00f6\u011frenmede e\u015fitlik hakk\u0131n\u0131n korunmas\u0131 \u00fczerine\nbelgeler yay\u0131mlad\u0131lar. ABD’de vergi dairelerinde y\u00fcz tan\u0131ma\nsistemi kullan\u0131m\u0131 kamuoyunun tepkisiyle geri \u00e7ekildi. \u015eirketler,\netik kurullar\u0131 olu\u015fturmaya ve ilkelerini belirten belgeler\nyay\u0131mlamaya ba\u015flad\u0131lar. AB \u015fu anda AB Temel Haklar Bildirgesinde\nbelirtilen temel haklar\u0131\nkoruyacak, riske dayal\u0131, d\u00fczenleyici bir \u00e7er\u00e7eve \u00fczerinde\n\u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. \n<\/p>\n\n\n\n \nYZ\nsistemlerini geli\u015ftirenlerin, politika yap\u0131c\u0131lar\u0131n ve bu\nsistemlerden etkilenen\nkesimlerin,\nYZ sistemlerinin\ni\u015fleyi\u015fleri, potansiyel zararlar\u0131 ve bu zararlar\u0131n nas\u0131l \u00f6n\u00fcne\nge\u00e7ilebilece\u011fi hakk\u0131ndaki fark\u0131ndal\u0131\u011f\u0131n\u0131n\nart\u0131r\u0131lmas\u0131 gerekiyor.\nBu nedenle, sivil toplum,\nh\u00fck\u00fcmet ve end\u00fcstri genelinde \u00e7ok \u00e7e\u015fitli bireyleri ve\nkurulu\u015flar\u0131 bir araya getiren k\u00e2r amac\u0131 g\u00fctmeyen bir kurulu\u015f\nolan All Tech Is Human<\/em>\ntaraf\u0131ndan haz\u0131rlanan Yapay\nZek\u00e2 ve \u0130nsan Haklar\u0131 <\/em>ba\u015fl\u0131kl\u0131\nraporun \u00f6nemli oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum (All\nTech Is Human, 2022).<\/p>\n\n\n\n \nYapay\nZek\u00e2 ve \u0130nsan Haklar\u0131, yedi temel alan \u00fczerinde duruyor: Otomatik\nkarar verme sistemleri ve yurtta\u015fl\u0131k haklar\u0131; veri gizlili\u011fi;\nsentetik medya ve bilgi b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc; i\u00e7erik denetimi; sa\u011fl\u0131k\nhizmeti; g\u00f6zetim teknolojisi,\n\u00f6ng\u00f6r\u00fc teknolojisi ve ceza adaleti;\nsiber g\u00fcvenlik ve otonom silahlar. \n<\/p>\n\n\n\n \nRaporda,\ns\u00f6z konusu yedi alanla ilgili temel sorunlar ve \u00e7\u00f6z\u00fcm \u00f6nerileri\nbelirtilmi\u015f. Ayr\u0131ca raporda, YZ ve insan haklar\u0131 \u00fczerine\n\u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 olan ki\u015filerle yap\u0131lan r\u00f6portajlar\nda var. \n<\/p>\n\n\n\n \nOtomatik\nkarar sistemleri (OKS), bir insan karar vericiye yard\u0131mc\u0131 olmak\nveya insan g\u00f6zetimi olmaks\u0131z\u0131n \u00f6zerk olarak kararlar almak i\u00e7in\nkullan\u0131l\u0131r. OKS’lerin ge\u00e7mi\u015f verilerden elde ettikleri \u00f6r\u00fcnt\u00fcler,\nkestirime dayal\u0131 kararlar\u0131 kolayla\u015ft\u0131r\u0131r. Bu gibi sistemler\ndevreye al\u0131n\u0131rken\nkarar s\u00fcre\u00e7lerinin do\u011fruluk ve verimini art\u0131racaklar\u0131\nvarsay\u0131l\u0131r.<\/p>\n\n\n\n \n\u015e\u00fcpheli\nkredi kart\u0131 i\u015flemlerinin tespiti veya kasiyersiz al\u0131\u015fveri\u015flerde\n(https:\/\/losspreventionmedia.com\/how-ai-helps-retailers-manage-self-checkout-accuracy-and-loss\/<\/a>)\nh\u0131rs\u0131zl\u0131klar\u0131n tespiti gibi alanlarda ger\u00e7ekten yararl\u0131\nolabiliyorlar.\nDi\u011fer yandan, banka veya konut kredisine uygunluk; i\u015f ba\u015fvurular\u0131n\u0131\nde\u011ferlendirilme; sa\u011fl\u0131k, sigorta ve sosyal yard\u0131m hizmetlerinden\nyararlanma; \u015fartl\u0131 sal\u0131vermeye karar verme gibi durumlarda\nkullan\u0131lmas\u0131 olduk\u00e7a riskli ve temel hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fckleri ihlal\nedebiliyor.\nBuna kar\u015f\u0131n OKS’lerin devlet kurumlar\u0131, \u015firketler ve di\u011fer\nkurulu\u015flar taraf\u0131ndan giderek daha fazla kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131\ng\u00f6r\u00fcl\u00fcyor.<\/p>\n\n\n\n \nSon\ny\u0131llardaki \u00e7al\u0131\u015fmalar, OKS’lerin dikkatsiz kullan\u0131m\u0131n\u0131n mevcut\ntoplumsal \u00f6n yarg\u0131lar\u0131 ve e\u015fitsizlikleri devam ettirdi\u011fini veya\n\u015fiddetlendirdi\u011fini g\u00f6steriyor. \u00d6zellikle marjinal bireyleri\nve gruplar\u0131 olumsuz etkiliyor. Tahmine dayal\u0131 polislik\nalgoritmalar\u0131\nve cezai risk de\u011ferlendirme puanlar\u0131, d\u00fc\u015f\u00fck gelir ve su\u00e7 gibi\nkorelasyonlar\u0131 nedensel puanlama fakt\u00f6rlerine d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrerek\ntarihsel su\u00e7 verileri i\u00e7indeki gizli \u00f6n yarg\u0131lar\u0131 g\u00fc\u00e7lendiriyor.\n\u0130nsanlar\u0131n ge\u00e7mi\u015flerini otomatik olarak analiz\neden sistemler, kredi ba\u015fvurular\u0131n\u0131n olumsuz sonu\u00e7lanmas\u0131na\nneden olabiliyor. \u00c7evrimi\u00e7i s\u0131nava giren \u00f6\u011frencileri kimlikteki\nfoto\u011fraflar\u0131yla e\u015fle\u015ftiren y\u00fcz tan\u0131ma sistemleri, beyaz \u0131rk\nd\u0131\u015f\u0131ndaki \u00f6\u011frencilerde istenildi\u011fi\ngibi \u00e7al\u0131\u015fm\u0131yor.\n(https:\/\/www.theverge.com\/2021\/1\/5\/22215727\/examsoft-online-exams-testing-facial-recognition-report<\/a>).\nGoogle arama motorunda\ni\u015f arayan erkeklere, kad\u0131nlara g\u00f6re daha y\u00fcksek \u00fccretli i\u015f\nilanlar\u0131 g\u00f6steriliyor. OKS, baz\u0131 ev ilanlar\u0131 sadece belirli\nkullan\u0131c\u0131lara g\u00f6steriyor.<\/p>\n\n\n\n \nOKS’ler\nile ilgili sorunlar\u0131n\nba\u015f\u0131nda teknoloji\nsekt\u00f6r\u00fcndeki\n\u00e7e\u015fitlili\u011fin az olmas\u0131 geliyor.\nTeknoloji sekt\u00f6r\u00fc \u015fu anda a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak benzer\nsosyo-ekonomik, k\u00fclt\u00fcrel, co\u011frafi ve akademik ge\u00e7mi\u015fe sahip\nbireylerden olu\u015fuyor. Bunun sonucunda s\u0131n\u0131rl\u0131 bir bak\u0131\u015f\na\u00e7\u0131s\u0131yla hareket ediyorlar ve potansiyel kullan\u0131m durumlar\u0131,\nkusurlar ve sonu\u00e7lar\u0131 de\u011ferlendirmede yetersiz kal\u0131yorlar.\nRaporda, OKS\ngeli\u015ftiricilerinin \u00e7e\u015fitlili\u011fini art\u0131rman\u0131n ve disiplinler\naras\u0131 bir yakla\u015f\u0131m geli\u015ftirmenin \u00f6nemi \u00fczerinde duruluyor.\nEkipte\nteknik geli\u015ftiricilerin yan\u0131nda sosyal bilimcilerin ve topluluk\naktivistlerinin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u00f6nemi vurgulan\u0131yor. Masada\nsadece uzmanlar\u0131n de\u011fil, sistemlerden do\u011frudan etkilenen ki\u015filerin\nde olmas\u0131 gerekti\u011fini savunan g\u00f6r\u00fc\u015fler var. \n<\/p>\n\n\n\n \nReel\nYZ uygulamalar\u0131, \u00e7o\u011funlukla veriye dayand\u0131\u011f\u0131ndan tasar\u0131mda\nfarkl\u0131 bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n yan\u0131nda sistemleri\ne\u011fitmek i\u00e7in kullan\u0131lan veri\nde toplumdaki \u00e7e\u015fitlili\u011fi yans\u0131tabilmeli.\nAncak OKS’nin\nuygulanaca\u011f\u0131 pop\u00fclasyonlar\u0131 temsil eden e\u011fitim veri setleri\nher zaman\nolu\u015fturulam\u0131yor. Bilgi\nve teknik hizmetlere eri\u015fimdeki e\u015fitsizlikler nedeniyle toplumun\nmarjinal kesimleri (evsizler, g\u00f6\u00e7menler, s\u0131\u011f\u0131nmac\u0131lar,\nengelliler vb) YZ i\u00e7in kullan\u0131lan e\u011fitim verilerinde yeterince\ntemsil edilmiyor. \n<\/p>\n\n\n\n \nOKS’lerin\ndo\u011fas\u0131ndan kaynaklanan sorunlar da var. OKS’lerin\nkararlar\u0131n\u0131 nas\u0131l verdiklerini a\u00e7\u0131klamak \u00e7o\u011fu zaman ya \u00e7ok\nzor ya da olanaks\u0131z oldu\u011fundan bu sistemler birer\nkara kutu olarak\ng\u00f6r\u00fcl\u00fcyor.\nGeli\u015ftirilen modeller, baz\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fctlere g\u00f6re daha do\u011fru kararlar\nverebilmelerine ra\u011fmen bu kararlara nas\u0131l ula\u015ft\u0131klar\u0131 modeli\ngeli\u015ftirenler i\u00e7in bile yeterince anla\u015f\u0131l\u0131r olmad\u0131\u011f\u0131ndan\nma\u011fdurlar\u0131n itiraz etmeleri zorla\u015f\u0131yor. Ayr\u0131ca ba\u015fta toplumun\nmarjinal kesimleri olmak \u00fczere halk\u0131n teknoloji okuryazarl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n\nzay\u0131f olmas\u0131 OKS’lerin kararlar\u0131ndan etkilenen bireylerin ve\ngruplar\u0131n kendi \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 savunabilmelerini\nve veri setlerinin\nele\u015ftirebilmelerini\nolanaks\u0131z h\u00e2le\ngetiriyor. Bir OKS\nhaklar\u0131nda olumsuz bir karar verdi\u011finde sorunun neden\nkaynakland\u0131\u011f\u0131n\u0131 fark edemediklerinden d\u00fczeltme talebinde de\nbulunam\u0131yorlar.<\/p>\n\n\n\n \nHalk\u0131n\ngenel olarak bu gibi sistemlerin genel i\u015fleyi\u015fi hakk\u0131nda bilgi\nsahibi olmas\u0131, ne zaman ve nas\u0131l itiraz edebilece\u011fini \u00f6\u011frenmesi\nOKS’lerin\nyanl\u0131\/yanl\u0131\u015f kararlar\u0131n\u0131 d\u00fczeltmeye yard\u0131mc\u0131 olabilir.\nAyr\u0131ca sistemlerin\nizlenmesi ve y\u00f6neti\u015fiminin, modelin geli\u015ftirilmesi ile\ns\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lmamas\u0131;\nbir\nOKS hassas g\u00f6revler i\u00e7in konu\u015fland\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, bu sistemlerin\netkilenen bireylere ve gruplara, sistemin karar\u0131na nas\u0131l ula\u015ft\u0131\u011f\u0131na\ndair bir a\u00e7\u0131klama yap\u0131lmas\u0131 ve itiraz hakk\u0131n\u0131n olmas\u0131\ngerekiyor.\n\n<\/p>\n\n\n\n \nBireylerin\nteknoloji okur yazarl\u0131l\u0131\u011f\u0131n zay\u0131f olmas\u0131 \u00e7o\u011funlukla sadece\nkendilerini\nve ailelerini\nolumsuz etkiliyor. Ancak politikac\u0131lar\u0131n ve kamu \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n\u0131n\nteknoloji okur yazarl\u0131l\u0131\u011f\u0131n zay\u0131fl\u0131\u011f\u0131 OKS’lerin gayet iddial\u0131\nama \u00f6zensiz\nbir bi\u00e7imde devreye al\u0131nmas\u0131na, sistemlerin \u00e7\u0131kt\u0131lar\u0131n\u0131n adil\nolup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131n s\u00fcrekli izlenmemesine neden oluyor. Di\u011fer\nyandan, kamu sekt\u00f6r\u00fcnde kullan\u0131lan OKS’lerin faaliyetlerini\nd\u00fczenleme giri\u015fimleri de y\u00f6neticilerin yetersizli\u011fi nedeniyle\nsekteye u\u011frayabiliyor.<\/p>\n\n\n\n \nH\u00fck\u00fcmetlerin,\nt\u00fcm OKS’lerin yurtta\u015fl\u0131k haklar\u0131na sayg\u0131 duymas\u0131n\u0131 sa\u011flama\ng\u00f6revi var. Politika yap\u0131c\u0131lar d\u00fczenlemeleri\nfarkl\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fleri (teknik\nara\u015ft\u0131rmac\u0131lar ve geli\u015ftiriciler, yurtta\u015fl\u0131k haklar\u0131\naktivistleri, sosyal bilimciler, etkilenen topluluklar ve di\u011fer\npayda\u015flar\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015fleri)\ndikkate alarak yapmal\u0131lar. Daha\nda \u00f6nemlisi finans ve\nsa\u011fl\u0131k sekt\u00f6r\u00fcndeki \u015firketler gibi\nOKS’ler de d\u00fczenli\nolarak denetlenmeli. OKS’lerin\nyararland\u0131\u011f\u0131 veri\nsetleri, geli\u015ftirdikleri\nmodeller, g\u00fcvenlikleri,\ne\u011fitim prosed\u00fcrleri ve de\u011ferlendirme \u00f6l\u00e7\u00fctleri ba\u011f\u0131ms\u0131z\nkurulu\u015flarca izlenmeli.<\/p>\n\n\n\n \nVeri\nyanl\u0131l\u0131\u011f\u0131 ve geli\u015ftirilen modeller, OKS’lerin i\u00e7sel engelleri.\nAma bazen masum bir\nteknoloji, hi\u00e7 kullan\u0131lmamas\u0131 gereken bir yerde kullan\u0131larak\ninsan haklar\u0131n\u0131 \u00e7i\u011fneyebiliyor. \u00d6rne\u011fin\nbaz\u0131 OKS’ler belirli az\u0131nl\u0131k topluluklar\u0131n\u0131 g\u00f6zetlemek ve bask\u0131\nalt\u0131na almak, protestocular\u0131 izlemek ve bast\u0131rmak ve sendikala\u015fma\n\u00e7abalar\u0131n\u0131 bast\u0131rmak\n(https:\/\/www.cnbc.com\/2020\/10\/24\/how-amazon-prevents-unions-by-surveilling-employee-activism.html<\/a>)\ni\u00e7in kullan\u0131labiliyor. H\u00fck\u00fcmetlerin en ba\u015fta t\u00fcm OKS’lerin\nyurtta\u015fl\u0131k haklar\u0131na sayg\u0131l\u0131\nbi\u00e7imde \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131\nsa\u011flama g\u00f6revi var.\nDaha da \u00f6nemlisi, OKS’ler\nkullan\u0131m\u0131 zorunlu, son moda teknolojiler olarak g\u00f6r\u00fclmemeli.\nE\u011fer bir OKS; adalet, e\u015fitlik, \u015feffafl\u0131k ve hesap verebilirlik\ni\u00e7in uygun standard\u0131 kar\u015f\u0131layacak \u015fekilde tasarlanam\u0131yorsa t\u00fcm\npayda\u015flar\u0131n kat\u0131l\u0131m\u0131yla sistemin kullan\u0131l\u0131p kullan\u0131lamayaca\u011f\u0131\nda tart\u0131\u015f\u0131labilmeli!<\/p>\n\n\n\n \nSosyal\nmedya kullan\u0131m\u0131n\u0131n yayg\u0131nla\u015fmas\u0131yla beraber mahremiyetten daha\ns\u0131k s\u00f6z ediyoruz. \u015eirketler, dijital \u00e7a\u011fda mahremiyet\nanlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n de\u011fi\u015fti\u011fini iddia etseler de raporda vurguland\u0131\u011f\u0131\ngibi mahremiyet, insan onuru ve \u00f6zerkli\u011fi i\u00e7in h\u00e2l\u00e2\nolmazsa olmaz.\nMahremiyet, insanlar\u0131n\n\u00f6zg\u00fcr olma, bedenleri, kim olduklar\u0131, ne d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fckleri, nas\u0131l\nya\u015fad\u0131klar\u0131 ve kendileriyle ilgili bilgilerin ba\u015fkalar\u0131yla nas\u0131l\npayla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 hakk\u0131nda se\u00e7imler yapma haklar\u0131n\u0131n temelini\nolu\u015fturuyor.\n\n<\/p>\n\n\n\n \nReel\nYZ’de\nveri miktar\u0131 ve \u00e7e\u015fitlili\u011fi kritik bir yere sahip. \u015eirketlerin\nve h\u00fck\u00fcmetlerin istifledi\u011fi ve YZ sistemlerini e\u011fitmek i\u00e7in\nkulland\u0131klar\u0131 veri miktar\u0131 her ge\u00e7en g\u00fcn art\u0131yor. Bu\nnedenle, son y\u0131llardaki mahremiyet tart\u0131\u015fmalar\u0131 veri gizlili\u011fi\netraf\u0131nda d\u00f6n\u00fcyor. Var\nolan kanunlar\u0131n ve etik emirlerin etkinli\u011fi ve uygulanmas\u0131 ciddi\nzararlar\u0131 \u00f6nlemek i\u00e7in yeterli olam\u0131yor. Veri\ngizlili\u011fi\nihlalleri, \u00f6zellikle \u00e7ocuklar, kad\u0131nlar, beyaz \u0131rktan olmayanlar\ngibi toplumun daha zay\u0131f kesimlerini daha fazla etkiliyor.<\/p>\n\n\n\n \nVeri\ngizlili\u011fi ihlalleri,\na\u015fa\u011f\u0131daki gibi sorunlara neden olabilir:<\/p>\n\n\n\n \nVeri\ngizlili\u011fi ihlallerini\nengellemek i\u00e7in hem teknik hem de hukuk alan\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fmalar\nyap\u0131l\u0131yor. \u00d6rne\u011fin, YZ\nsistemlerinin gizlilik ihlallerini azaltabilecek farkl\u0131 gizlilik\n(https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=lg-VhHlztqo<\/a>),\nbirle\u015fik \u00f6\u011frenme (https:\/\/federated.withgoogle.com<\/a>)\nve g\u00fcvenli \u00e7ok tarafl\u0131 hesaplama\n(https:\/\/medium.com\/pytorch\/what-is-secure-multi-party-computation-8c875fb36ca5<\/a>)\ngibi bir dizi matematik\nve bilgisayar bilimi tekni\u011fi \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131yor. Veri\ngizlili\u011fini koruyan bir\u00e7ok mevcut yasa, y\u00f6netmelik ve \u00e7er\u00e7eve,\n\u00e7o\u011fu YZ\nsistemi ve bunlar\u0131n kullan\u0131m\u0131 i\u00e7in ge\u00e7erlili\u011fini\nkoruyor ve yeni ek\nara\u00e7lar geli\u015ftiriliyor.<\/p>\n\n\n\n \nYZ\nsistemlerinin\ngeli\u015ftirilmesi ve i\u015fletilmesi boyunca de\u011ferlendirme, uygulama ve\nizlemenin\ng\u00fc\u00e7l\u00fc\nveri y\u00f6netimi uygulamalar\u0131yla\nger\u00e7ekle\u015ftirilmesi \u00f6nemli. Riski\nazaltmak i\u00e7in a\u015fa\u011f\u0131daki y\u00f6ntemler uygulan\u0131yor:\n\n<\/p>\n\n\n\n \nVeri\ngizlili\u011fin sa\u011flanmas\u0131n\u0131n\n\u00f6n\u00fcndeki en b\u00fcy\u00fck engel ku\u015fkusuz veri\ngizlili\u011fi kar\u015f\u0131t\u0131\nuygulamalar\u0131n k\u00e2rl\u0131, veri\ngizlili\u011fini g\u00f6z\nard\u0131 etme te\u015fvikinin\ng\u00fc\u00e7l\u00fc ve sistematik olmas\u0131. Bunun yan\u0131nda kimi zaman yasalar\netkisiz ve\nbirbiriyle tutars\u0131z da olabiliyor. Raporda \u00f6zellikle veri\ngizlili\u011finin sonradan\nele al\u0131nan bir \u00f6zellik olmamas\u0131, veri\ngizlili\u011fini koruyucu\nilkelerin en ba\u015f\u0131ndan itibaren tasar\u0131ma yol g\u00f6sterici olmas\u0131\n\u00fczerinde duruluyor.<\/p>\n\n\n\n \nOKS’lerde\noldu\u011fu gibi mahremiyet konusunda da hem sistemleri geli\u015ftirenlerin\nhem onun ma\u011fduru olanlar\u0131n e\u011fitimi\n\u00fczerinde duruluyor. Bu\ndo\u011frultuda, veri\ngizlili\u011finin\ntemel okul ve \u00fcniversite m\u00fcfredat\u0131na entegre edilmesi;\nmevcut m\u00fchendislik ve YZ\ngeli\u015ftirme ekiplerinin\nmahremiyetle ilgili\nriskler\nve teknolojiler konusunda e\u011fitilmeleri\n\u00f6neriliyor.<\/p>\n\n\n\n \nOKS’ler\nve mahremiyet son y\u0131llarda s\u0131kl\u0131kla g\u00fcndeme gelen konular\nolmalar\u0131na\nra\u011fmen sentetik medya hen\u00fcz yeni yeni ortaya\n\u00e7\u0131k\u0131yor. Sentetik\nmedya, bir dijital medyan\u0131n\ndijital teknolojiler yard\u0131m\u0131yla de\u011fi\u015ftirilmesi sonucu elde\nediliyor ve insanlar\u0131\nyan\u0131ltmay\u0131 hedefliyor. Sentetik medya, \u00f6zellikle derin \u00f6\u011frenme\nteknolojisinden yararlanan derin sahte (deep fake), insanlar\u0131n\ny\u00fczlerinin, seslerinin veya hareketlerinin ger\u00e7ek\u00e7i\nsim\u00fclasyonlar\u0131n\u0131 olu\u015fturuyor. B\u00f6ylece insanlar\u0131n hi\u00e7\ns\u00f6ylemedikleri s\u00f6zleri\ns\u00f6yledikleri ya\nda hi\u00e7 yapmad\u0131klar\u0131 hareketleri\nyapt\u0131klar\u0131 aldat\u0131c\u0131 videolar olu\u015fturulabiliyor.<\/p>\n\n\n\n \nDerin\nsahte teknolojileri, film, moda, e\u011flence sekt\u00f6r\u00fc, video oyunlar\u0131,\ne\u011fitim, sa\u011fl\u0131k vb alanlarda kullan\u0131labilir. Derin\nsahte ile tarihsel\nkahramanlar, bir tarih \u00f6\u011fretmeni gibi kar\u015f\u0131n\u0131za \u00e7\u0131kabilir; bir\ny\u00fcz\u00fcn ameliyattan sonra nas\u0131l olaca\u011f\u0131 g\u00f6sterilebilir; ki\u015filerin\nmahremiyeti korunabilir\n(https:\/\/www.nytimes.com\/2020\/07\/01\/movies\/deepfakes-documentary-welcome-to-chechnya.html<\/a>).\nFakat derin sahte, kamuoyunu y\u00f6nlendirme\nve cinsel tacizin\nyan\u0131nda delil ve di\u011fer\ndo\u011frulama s\u00fcre\u00e7lerine olan g\u00fcveni baltalamak i\u00e7in de\nkullan\u0131labilir.<\/p>\n\n\n\n \nDerin\nsahte uygulamalar\u0131n\u0131n yap\u0131m\u0131 her ge\u00e7en g\u00fcn daha kolay hale\ngeliyor. B\u00f6ylece yak\u0131n zamanda, derin sahtenin toplum, i\u015f ve\npolitikaya etkisini daha s\u0131k g\u00f6rece\u011fiz. Avrupa Parlamentosunun\n2021 tarihli raporunda\n(https:\/\/www.europarl.europa.eu\/RegData\/etudes\/STUD\/2021\/690039\/EPRS_STU(2021)690039_EN.pdf<\/a>)\nderin sahte olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n artmas\u0131n\u0131n toplumun t\u00fcm sesli-grafik\nbilgilere kar\u015f\u0131 daha g\u00fcvensiz yakla\u015fmas\u0131na neden olaca\u011f\u0131\nbelirtiliyor.\nBireyler ve kurumlar, g\u00fcvenilir bir ger\u00e7eklik imaj\u0131 olu\u015fturmak\ni\u00e7in yeni beceriler ve prosed\u00fcrler geli\u015ftirmek\nzorunda kalacaklar.<\/p>\n\n\n\n \nSon\nzamanlardaki yalan haberler derin sahtenin ne kadar tehlikeli\nolabilece\u011finin ipu\u00e7lar\u0131n\u0131 veriyor. Derin sahte ile,<\/p>\n\n\n\n \nYasa\nkoyucular\u0131n i\u015fi de\nhi\u00e7 kolay\nde\u011fil, \u00f6nlerinde\n\u00e7e\u015fitli zorluklar var.\nHangi derin sahtelerin yasa d\u0131\u015f\u0131 kabul edilece\u011fi; ne tip bir\nuluslararas\u0131 i\u015fbirli\u011finin gerekti\u011fi; derin sahtelerin\ntan\u0131mlanmas\u0131 ve etiketlenmesi yap\u0131lacaksa bunun nas\u0131l olaca\u011f\u0131;\nsu\u00e7lama ve sorumluluk hakk\u0131ndaki sorular\u0131n nas\u0131l ele al\u0131naca\u011f\u0131\ngibi konular hen\u00fcz belirsiz.<\/p>\n\n\n\n \nDerin\nsahteye kar\u015f\u0131 yap\u0131labileceklerin ba\u015f\u0131nda yine genel kamuoyunun,\nteknoloji uzmanlar\u0131n\u0131n ve politika yap\u0131c\u0131lar\u0131n e\u011fitimi en \u00fcst\ns\u0131rada yer al\u0131yor. Ayr\u0131ca bir yandan derin sahte uygulamalar\u0131\nartarken di\u011fer yandan bunu tespit edici ara\u00e7lar da geli\u015ftiriliyor.\nDeepTrust Alliance’in haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 raporda\n(https:\/\/static1.squarespace.com\/static\/5d894b6dcd6a2255c38759fe\/t\/5e44d9257a6edf3b61208568\/1581570371567\/DeepTrust+Report+1<\/a>)\nderin sahteyi \u00e7evreleyen tehditler, maliyetler ve potansiyel\nm\u00fcdahaleler ele al\u0131n\u0131yor ve dezenformasyona kar\u015f\u0131 m\u00fccadeleyi\ng\u00fc\u00e7lendirmek i\u00e7in gerekli\nteknoloji standartlar\u0131,\nen iyi uygulamalar ve i\u015fbirli\u011fi ara\u00e7lar\u0131n\u0131n\nolu\u015fturulmas\u0131 \u00fczerinde\nduruluyor. Avrupa\nParlamentosu taraf\u0131ndan haz\u0131rlanan raporda\n(https:\/\/www.europarl.europa.eu\/RegData\/etudes\/STUD\/2021\/690039\/EPRS_STU(2021)690039_EN.pdf<\/a>)\nda derin sahte hakk\u0131nda politika \u00f6nerilerinde bulunuluyor. Derin\nsahtenin risklerini s\u0131n\u0131rlamak ve potansiyellerinden faydalanmak\ni\u00e7in bir dizi \u00f6nlemin gerekli olaca\u011f\u0131 savunuluyor.<\/p>\n\n\n\n \nKullan\u0131c\u0131lar\ntaraf\u0131ndan olu\u015fturulan i\u00e7eriklerin belirli bir site, b\u00f6lge veya\nyarg\u0131 alan\u0131 i\u00e7in uygun olup olmad\u0131\u011f\u0131 d\u00fczenli olarak taran\u0131yor.\nSosyal medya \u015firketleri bir yandan insanlara ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc\nvadederken di\u011fer yandan sosyal medya platformlar\u0131n\u0131 daha g\u00fcvenli\nhale getirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar. Sosyal medya \u015firketleri, i\u00e7erik\ndenetim s\u00fcrecini m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funca otomatikle\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor;\ni\u00e7eri\u011fi g\u00f6sterme, d\u00fczenleme, filtreleme ve s\u0131n\u0131fland\u0131rma i\u00e7in\nYZ ara\u00e7lar\u0131na ba\u015fvuruyor. Fakat bu yakla\u015f\u0131m, OKS’lerde oldu\u011fu\ngibi, halihaz\u0131rdaki yanl\u0131l\u0131klar\u0131 yeniden \u00fcretiyor ve\ng\u00fc\u00e7lendiriyor.<\/p>\n\n\n\n \nRaporda,\ni\u00e7erik denetiminin insan haklar\u0131 ile ilgili \u00fc\u00e7 temel boyutu ele\nal\u0131n\u0131yor. Birincisi, i\u00e7erik denetiminde YZ’den yararlanan\nkurulu\u015flarla ilgili. \u015eirketlerin yan\u0131nda h\u00fck\u00fcmete ba\u011fl\u0131\nkurumlar ve d\u00fczenleyiciler de kendi yarg\u0131 alanlar\u0131nda\nyay\u0131nlanabilecek ve eri\u015filebilecek i\u00e7eri\u011fi sans\u00fcrlemek i\u00e7in\nYZ’den yararlan\u0131yorlar. \u0130kinci boyut ise denetimin hangi kriterlere\ng\u00f6re yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131. \u0130\u00e7erikler de\u011ferlendirilirken i\u00e7eriklerin\nkimli\u011fi belirlenebilir ki\u015filer taraf\u0131ndan y\u00fcklenip y\u00fcklenmedi\u011fi;\nbireylere veya gruplara zarar verme veya ulusal g\u00fcvenli\u011fi veya kamu\nd\u00fczenini tehdit etme riski ta\u015f\u0131y\u0131p ta\u015f\u0131mad\u0131\u011f\u0131; baz\u0131lar\u0131\ni\u00e7in rahats\u0131z edici ve \u00fcz\u00fcc\u00fc olup olmad\u0131\u011f\u0131; var olan yasalar\n\u00e7er\u00e7evesinde yasaklanm\u0131\u015f veya s\u0131n\u0131rlanm\u0131\u015f olup olmad\u0131\u011f\u0131\ndikkate al\u0131n\u0131yor. Ayr\u0131ca baz\u0131 platformlar, i\u00e7eri\u011fin kalitesini\nve kullan\u0131c\u0131 talebini de g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulunduruyor. \u00d6rne\u011fin,\nbaz\u0131 platformlar d\u00fc\u015f\u00fck kaliteli g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleri, d\u0131\u015f\nba\u011flant\u0131lar\u0131 veya istenmeyen (spam) i\u00e7erikleri platforma kabul\netmiyorlar. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc boyut ise do\u011frudan insan haklar\u0131 ile ilgili.\n\u0130\u00e7erik denetiminin\nsosyal medyada i\u00e7erik olu\u015fturanlar\u0131n, bunlar\u0131 t\u00fcketenlerin ve\ni\u00e7eri\u011fi denetleyenlerin haklar\u0131n\u0131 nas\u0131l etkiledi\u011fi \u00fczerinde\nduruyor. Bir\ni\u00e7eri\u011fin silinmesi\nkadar platformda kalmas\u0131 da insan haklar\u0131n\u0131 ihlal edebiliyor.\nOtomatik i\u00e7erik denetleme kararlar\u0131, insan haklar\u0131 ihlallerine\nili\u015fkin de\u011ferli kan\u0131tlar\u0131n kald\u0131r\u0131lmas\u0131 gibi olumsuz sonu\u00e7lara\nneden olabiliyor\n(https:\/\/www.hrw.org\/news\/2020\/09\/10\/social-media-platforms-remove-war-crimes-evidence<\/a>).<\/p>\n\n\n\n \nOtomatik\ndenetim sistemlerinin en ba\u015fta gelen sorunu, OKS’lerde oldu\u011fu gibi,\nkullan\u0131lan ara\u00e7lar\u0131n do\u011fruluk, g\u00fcvenilirlik, \u015feffafl\u0131k ve\nhesap verebilirlik konusundaki s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131klar\u0131. \u015eeffafl\u0131k;\ndenetimler, d\u00fczenleyicilere ve kamuya a\u00e7\u0131k raporlar, g\u00f6zetleme\nkurulu\u015flar\u0131na yap\u0131lacak yat\u0131r\u0131mlar vb. ile art\u0131r\u0131labilir. Geri\nbildirim mekanizmalar\u0131n\u0131n geni\u015fletilmesi, kullan\u0131c\u0131lar\u0131n\nhatalar\u0131 ve \u00f6n yarg\u0131lar\u0131 ele almas\u0131na ve hesap verebilirli\u011fi\nte\u015fvik etmesine olanak sa\u011flayabilir. Ayr\u0131ca insan haklar\u0131na\ndayal\u0131 bir yakla\u015f\u0131m i\u00e7in otomatikle\u015ftirilmi\u015f i\u00e7erik denetleme\nkararlar\u0131n\u0131n savunmas\u0131z veya marjinal gruplar \u00fczerindeki\netkilerine daha fazla \u00f6zen g\u00f6sterilmesi gerekiyor.<\/p>\n\n\n\n \nSistemleri\ngeli\u015ftirenlerin, politika yap\u0131c\u0131lar\u0131n ve kamuoyunun e\u011fitimi\ni\u00e7erik denetimi konusunda da \u00f6nemli. Bu ki\u015filerin \u00f6zellikle\ni\u00e7erik denetimi i\u00e7in kullan\u0131lan ara\u00e7lar\u0131n s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131klar\u0131\nhakk\u0131nda bilgi sahibi olmalar\u0131 gerekiyor. Bireyler; dijital\nalanlarda istedikleri i\u00e7eri\u011fe maruz kalma d\u00fczeylerine kendileri\nkarar verebilmeli. Otomatik i\u00e7erik denetleme ara\u00e7lar\u0131, karar veren\nve sorumluluk alan insanlar\u0131 desteklemeli; onlar\u0131n yerini almamal\u0131\n(\u0130nsan denetmenlerin daha iyi e\u011fitime ve zihinsel sa\u011fl\u0131k\ndeste\u011fine ihtiya\u00e7lar\u0131 oldu\u011funu da unutmayal\u0131m).<\/p>\n\n\n\n \nYZ’ler\nplatformlardaki\ni\u00e7erikleri denetlerken\nba\u011flamsal anlay\u0131\u015flar\u0131\ninsanlara g\u00f6re daha zay\u0131f oldu\u011fundan hatal\u0131 kararlar da\nverebiliyorlar. Dillerin\nve k\u00fclt\u00fcrlerin s\u00fcrekli geli\u015fip de\u011fi\u015fmesi YZ sistemlerinin\ni\u015flerini daha da zorla\u015ft\u0131r\u0131yor.\nBuna kar\u015f\u0131n\nuluslararas\u0131 dijital platformlar,\nmarjinal dillere daha\naz yat\u0131r\u0131m yap\u0131yorlar.\n\u00d6rne\u011fin Facebook’un \u0130ngilizce dilindeki i\u00e7eri\u011fe yapt\u0131\u011f\u0131\nyat\u0131r\u0131m, t\u00fcm g\u00fcvenlik b\u00fct\u00e7esinin %87’si. Di\u011fer \u00fclkelerdeki\ntopluluklar\u0131n ise daha fazla yat\u0131r\u0131m talep edebilmesi i\u00e7in\ngerekli ko\u015fullar yok. \n<\/p>\n\n\n\n \nRaporda\nsa\u011fl\u0131k hizmeti, e\u011fitimli ve lisansl\u0131 profesyoneller taraf\u0131ndan\nsa\u011flanan fiziksel, duygusal ve zihinsel iyilik hali olarak\ntan\u0131mlan\u0131yor. \u0130nsan Haklar\u0131 Evrensel Beyannamesine\ng\u00f6re “herkesin\nkendisinin ve ailesinin sa\u011fl\u0131k ve refah\u0131 i\u00e7in beslenme, giyim,\nkonut ve t\u0131bbi bak\u0131m hakk\u0131 ”\nvar. D\u00fcnya Sa\u011fl\u0131k\n\u00d6rg\u00fct\u00fc belgelerinde de sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\nsadece hastal\u0131\u011f\u0131n yoklu\u011fu\nolmad\u0131\u011f\u0131 ayn\u0131 zamanda\ndengeli bir zihin ve beden durumu oldu\u011fu belirtiliyor.<\/p>\n\n\n\n \nG\u00fcn\u00fcm\u00fczde\nYZ teknolojisi, bir \u00e7ok yerde oldu\u011fu gibi sa\u011fl\u0131kta da\nkullan\u0131l\u0131yor. T\u0131bbi verileri analiz etmeye, te\u015fhisleri ve\nsonu\u00e7lar\u0131 tahmin etmeye, t\u0131bbi literat\u00fcr\u00fc g\u00f6zden ge\u00e7irmeye ve\nanaliz etmeye, t\u0131bbi g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleri yorumlamaya yard\u0131mc\u0131 oluyor.\nKovid-19’dan beri sanal teknolojinin bak\u0131m sa\u011flama arac\u0131 olarak\nkullan\u0131m\u0131 \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde artt\u0131. Sa\u011fl\u0131k hizmetlerine uzaktan\neri\u015fim, belirli pop\u00fclasyonlar\u0131n sa\u011fl\u0131k hizmetlerine eri\u015fimini\nkolayla\u015ft\u0131rd\u0131. Bu s\u00fcre\u00e7te, veri gizlili\u011fi, sistemik \u0131rk\u00e7\u0131l\u0131k,\nak\u0131l sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 ve duygusal bilgi i\u015flem insan haklar\u0131 ve YZ\nba\u011flam\u0131nda ele al\u0131nmas\u0131 gereken konular olarak g\u00fcndeme geliyor.<\/p>\n\n\n\n \nVeri\ngizlili\u011fi, sa\u011fl\u0131k\nverileri s\u00f6z konusu olunca daha \u00f6nemli bir sorun haline geliyor. Bu\nnedenle, hastan\u0131n r\u0131zas\u0131 ve bilgisi olmadan ki\u015fisel\nverilerinin payla\u015f\u0131lamayaca\u011f\u0131n\u0131\nbelirten\ns\u0131k\u0131 d\u00fczenlemeler var. Fakat ak\u0131ll\u0131\ntelefonlardaki sa\u011fl\u0131k\nuygulamalar\u0131 yeni sorunlar do\u011furuyor. \u00d6rne\u011fin, telefonda kurulu\nbir sa\u011fl\u0131k uygulamas\u0131nda\nba\u015fta Google ve Apple olmak \u00fczere telefon \u00fcreticisi akt\u00f6rler,\nuygulamay\u0131 yapanlar ve \u00e7e\u015fitli \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc taraflardan olu\u015fan\nservis sa\u011flay\u0131c\u0131lar\nki\u015fisel verilere eri\u015febiliyorlar.\n2021 y\u0131l\u0131nda yay\u0131mlanan bir rapora g\u00f6re veri toplaman\u0131n yakla\u015f\u0131k\n%87’si bu \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc taraf servis sa\u011flay\u0131c\u0131lar taraf\u0131ndan\nyap\u0131l\u0131yor (https:\/\/www.bmj.com\/content\/373\/bmj.n1248<\/a>)\nve \nyasalarca tam d\u00fczenlenmemi\u015f bo\u015fluklardan yararlan\u0131yorlar. \n<\/p>\n\n\n\n \nSa\u011fl\u0131kta;\ndijital bak\u0131m, \u00e2det takip uygulamalar\u0131, Fitbits vb dijital\nteknolojiler kullan\u0131l\u0131yor. Bu teknolojilerin g\u00fcvenlik ayarlar\u0131n\u0131n,\ntoplanan veri t\u00fcrlerinin ve kat\u0131l\u0131m se\u00e7eneklerinin farkl\u0131 olmas\u0131\nve teknolojinin yasal\nd\u00fczenlemelerin (en\naz\u0131ndan!) bir ad\u0131m\n\u00f6n\u00fcnde olmas\u0131 yasal d\u00fczenlemelerin\ni\u015flerli\u011fini azalt\u0131yor.\nAnla\u015f\u0131lmas\u0131 g\u00fc\u00e7 gizlilik metinleriyle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kalan\nbireyler, uygulamalar\u0131 kullanabilmek i\u00e7in okumad\u0131klar\u0131\n(okusalar bile anlayamayacaklar\u0131!)\nmetinleri onaylamak zorunda kal\u0131yorlar.<\/p>\n\n\n\n \n\u00d6nceki\nb\u00f6l\u00fcmlerde s\u0131k s\u0131k de\u011finilen algoritmalar\u0131n yanl\u0131\u011f\u0131 sorunu\nburada da kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131k\u0131yor. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar ve sa\u011fl\u0131k\nhizmeti \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n\u0131n g\u00f6sterdi\u011fi gibi sa\u011fl\u0131k algoritmalar\u0131\n\u0131rksal sa\u011fl\u0131k e\u015fitsizliklerini\nyeniden\n\u00fcretebiliyor.\nAyr\u0131ca YZ e\u011fitim verileri bir pop\u00fclasyonu do\u011fru bir \u015fekilde\ntemsil etmedi\u011finde\nalgoritmalar yanl\u0131\u015f temsil edilen gruplar i\u00e7in daha az do\u011fru\nsonu\u00e7lar\nveriyor\nve bu da yanl\u0131\u015f te\u015fhise, genelleme eksikli\u011fine ve hatta \u00f6l\u00fcmc\u00fcl\nsonu\u00e7lara yol a\u00e7abiliyor.\nBu t\u00fcr \u00f6n yarg\u0131lar YZ\nsistemlerine yerle\u015ftirildi\u011finde, siyahlar,\nkad\u0131nlar,\nLatinx\ntopluluklar\nve\nLGBTQIA+ gibi verilerde\nyeterince\ntemsil edilmeyen topluluklar i\u00e7in\ndaha fazla e\u015fitsizlik kayna\u011f\u0131 olabiliyor.<\/p>\n\n\n\n \nSa\u011fl\u0131k\nba\u011flam\u0131nda da \u00f6nerilen \u00e7\u00f6z\u00fcmlerin ba\u015f\u0131nda \u015feffafl\u0131k\ngeliyor. Ayr\u0131ca \u00e7\u00f6z\u00fcmlerin \u00f6nerilen teknolojiden etkilenebilecek\nki\u015filerle i\u015fbirli\u011fi i\u00e7inde tahayy\u00fcl\nedilmesi, tasarlanmas\u0131, sunulmas\u0131 ve s\u00fcrekli iyile\u015ftirilmesi\n\u00f6neriliyor. \u0130nsan \u00e7e\u015fitlili\u011finin t\u00fcm boyutlar\u0131nda temsili\ni\u00e7in \u00e7aba g\u00f6sterilmesi\nve e\u015fitlik merkezli bir yakla\u015f\u0131m geli\u015ftirilmesi\n\u00fczerinde duruluyor. YZ\nsisteminin karar\u0131ndan\netkilenen hastalar ve\nsa\u011fl\u0131k \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n\u0131n\nalgoritmalar\u0131n\nnas\u0131l geli\u015ftirildi\u011fine, hangi de\u011fi\u015fkenlerin ve neden dahil\nedildi\u011fine, algoritmay\u0131 beslemek i\u00e7in kullan\u0131c\u0131dan hangi\nverilerin topland\u0131\u011f\u0131na, bu verilerin nas\u0131l topland\u0131\u011f\u0131na ve\nkorundu\u011funa ili\u015fkin net a\u00e7\u0131klamalara eri\u015febilmeleri\ngerekiyor. Bu do\u011frultuda\ngeli\u015ftirilen \u00f6nerilerden biri Stoyanovich ve Howe’in g\u0131da\netiketleri. Stoyanovich ve Howe, g\u0131da end\u00fcstrisine at\u0131fta\nbulunarak besin etiketi\nkavram\u0131na dayal\u0131 yorumlanabilirlik ve \u015feffafl\u0131k ara\u00e7lar\u0131\ngeli\u015ftirmeyi \u00f6neriyor\n(http:\/\/sites.computer.org\/debull\/A19sept\/p13.pdf<\/a>).<\/p>\n\n\n\n \nSa\u011fl\u0131k\n\u00e7\u00f6z\u00fcmlerinin\ntasar\u0131m\u0131 ve geli\u015ftirilmesi boyunca (\u00f6zellikle\nilk a\u015famalarda)\nmulti-disipliner bir yakla\u015f\u0131m\u0131n\nyararl\u0131 olaca\u011f\u0131 savunuluyor.\nBelirli bir \u00fcr\u00fcn\u00fcn gereklili\u011fi;\ngerekliyse\nistenmeyen sonu\u00e7lar\u0131 \u00f6nlerken en b\u00fcy\u00fck fayday\u0131 sa\u011flamak i\u00e7in\nbunun\nen iyi nas\u0131l yapabilece\u011fi gibi\nkonularda\nele\u015ftirel d\u00fc\u015f\u00fcnebilmek\ni\u00e7in sosyoloji,\npsikoloji, tarih gibi disiplinlerin ve\nsahadaki sa\u011fl\u0131k\u00e7\u0131lar\u0131n bak\u0131\u015f\na\u00e7\u0131lar\u0131na gerek var.<\/p>\n\n\n\n \nHastalar\u0131n\nveya dijital teknolojileri\n\u00e7e\u015fitli ama\u00e7lar i\u00e7in kullananlar\u0131n kendi haklar\u0131nda toplanan\nveriyi kontrol hakk\u0131na sahip olmalar\u0131 daha sa\u011fl\u0131kl\u0131 (!) bir\ni\u015fleyi\u015f sa\u011flayacakt\u0131r. Bireylere verilerini bir \u015firketle\npayla\u015fmay\u0131 onaylama ve istekleri zaman verilerini kald\u0131rma yetkisi\nverilmeli. Gelecekteki\nara\u015ft\u0131rmalar, hem\nsa\u011fl\u0131k hizmetlerinde\n\u015feffafl\u0131k ve veri payla\u015f\u0131m\u0131n\u0131 m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lmal\u0131\nhem de hastalar\u0131n\nmahremiyetini koruyan YZ\nstandartlar\u0131 geli\u015ftirmeye odaklanmal\u0131.\n\n<\/p>\n\n\n\n \nRaporda\nele al\u0131n\u0131lan duygusal\nYZ ise\nreklamc\u0131l\u0131k, pazarlama ve insan kaynaklar\u0131 gibi bir\u00e7ok sekt\u00f6rde\nortak i\u015f i\u015flevlerini geli\u015ftirmek i\u00e7in kullan\u0131l\u0131yor. \u00d6zellikle\nsa\u011fl\u0131k end\u00fcstrisinde\nve ruh sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 alan\u0131nda duygusal\nYZ \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 art\u0131yor.\nBuradaki temel zorluk,\ninsan duygular\u0131n\u0131n karma\u015f\u0131k ve \u00f6l\u00e7\u00fclmesinin\nzor olmas\u0131. Bu nedenle,\nYZ\ntabanl\u0131 duygu tan\u0131ma sistemleri hen\u00fcz\ntatmin\nedici kestirimlerde\nbulunam\u0131yorlar. Duygu\ntemelli sistemlerin sa\u011fl\u0131k hizmetlerinde kullan\u0131lmas\u0131\nberaberinde yeni\nolanaklar ve riskler getiriyor.<\/p>\n\n\n\n \nG\u00f6zetim\nteknolojileri art\u0131k g\u00fcndelik hayat\u0131n bir par\u00e7as\u0131. Kullan\u0131c\u0131lar\u0131n\nhangi payla\u015f\u0131m ya da reklama tepki verece\u011fini tahmin etmeden y\u00fcz\ntan\u0131ma \u00f6zelli\u011fi ile telefon kilidi olu\u015fturmaya kadar bir \u00e7ok\nalanda kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131k\u0131yor. CCTV, nesnelerin interneti, ak\u0131ll\u0131\nasistanlar gibi teknolojileri g\u00f6zetimi g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurmadan\ntart\u0131\u015fam\u0131yoruz. YZ ve g\u00f6r\u00fcnt\u00fc tan\u0131ma teknolojileri insan\nhaklar\u0131n\u0131 ilerletmek i\u00e7in kullan\u0131labilir. Uydu verilerinin\nkullan\u0131m\u0131 yerinden edilmi\u015f insanlar\u0131n ak\u0131\u015f\u0131n\u0131 izleyebilir\nveya\nYZ\nve\ng\u00f6r\u00fcnt\u00fc tan\u0131maya teknolojisi,\nhak\nihlalleri hakk\u0131nda veri toplamaya\nyard\u0131mc\u0131 olabilir; adli\nteknolojinin\nyard\u0131m\u0131yla\nsu\u00e7 mahalleri yeniden olu\u015fturabilir ve failler sorumlu tutabilir.\nAncak ger\u00e7ek hayatta bunlar\u0131n\nolmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, otoriter rejimlerin muhalif\nhareketleri d\u00fczenli olarak izledi\u011fini, \u015firketlerin g\u00f6zetim\nteknolojilerinden daha fazla k\u00e2r elde etmek i\u00e7in yararland\u0131\u011f\u0131n\u0131\nbiliyoruz.<\/p>\n\n\n\n \nEn\nb\u00fcy\u00fck tart\u0131\u015fmalardan biri ise g\u00f6zetim teknolojilerinin su\u00e7lular\u0131\n\u00f6nceden tespit edebilmek amac\u0131yla kullan\u0131lmas\u0131. Bu sistemleri\nkullananlar, kamu g\u00fcvenli\u011fini sa\u011flama iddias\u0131nda olsalar da insan\nhaklar\u0131 \u00f6rg\u00fctleri s\u00f6z konusu sistemlerin mahremiyeti ve insan\nhaklar\u0131n\u0131 olumsuz etkiledi\u011fini savunuyor. Mahremiyet, yurtta\u015flar\u0131n\nr\u0131zas\u0131 ve hesap verilebilirlik ba\u011flam\u0131nda a\u015fa\u011f\u0131daki sorular\n\u00fczerinde duruluyor:<\/p>\n\n\n\n \nE\u011fer\nYZ, g\u00f6zetim sisteminin kullan\u0131m\u0131 i\u00e7in\ngerekli g\u00f6r\u00fcl\u00fcyorsa\ntasar\u0131mc\u0131lar ve kullan\u0131c\u0131lar\u0131n\ns\u00fcrekli bu sorular\u0131 sormas\u0131;\nmahremiyeti sisteme sonradan eklenen bir \u00f6zellik olarak de\u011fil en\nba\u015ftan hesaba kat\u0131lmas\u0131 gereken bir durum oldu\u011funun bilincinde\nolmalar\u0131 \u00f6nemli.<\/p>\n\n\n\n \nBu\nba\u011flamda,\ntasar\u0131m yoluyla veri korumas\u0131 (data protection by design) ve\nvarsay\u0131lan olarak veri korumas\u0131 (data protection by default)\nyakla\u015f\u0131mlar\u0131 yol\ng\u00f6sterici olabilir.\nTasar\u0131m yoluyla veri\nkorumas\u0131nda, \u015firketler\/kurulu\u015flar,\ntasar\u0131m\u0131n\u0131n en\nba\u015f\u0131ndan itibaren gizlilik ve veri koruma ilkelerini koruyacak\n\u015fekilde teknik ve \u00f6rg\u00fctsel\n\u00f6nlemleri uygulamaya te\u015fvik edilir. Tasar\u0131m yoluyla veri\nkorumas\u0131nda\nfarkl\u0131 y\u00f6ntemler uygulanabilir.\n\u00d6rne\u011fin, takma ad kullan\u0131m\u0131 (ki\u015fisel olarak tan\u0131mlanabilir\nmateryalin yapay tan\u0131mlay\u0131c\u0131larla de\u011fi\u015ftirilmesi) ve \u015fifreleme\n(mesajlar\u0131 yaln\u0131zca yetkili ki\u015filerin okuyabilmesi i\u00e7in kodlama).\nVarsay\u0131lan olarak veri korumas\u0131nda ise \u015firketler\/kurulu\u015flar en\nba\u015f\u0131ndan itibaren\nki\u015fisel verilerin en y\u00fcksek gizlilik korumas\u0131yla i\u015flenmesini\nsa\u011flamal\u0131d\u0131r (\u00f6rne\u011fin, yaln\u0131zca gerekli verilerin i\u015flenmesi,\nk\u0131sa saklama s\u00fcresi, s\u0131n\u0131rl\u0131 eri\u015filebilirlik), b\u00f6ylece\nvarsay\u0131lan olarak ki\u015fisel verilerin s\u00fcresiz olarak eri\u015filebilir\nk\u0131l\u0131nmamas\u0131 gerekir. \u00d6rne\u011fin\nbir\nsosyal medya platformu, kullan\u0131c\u0131 profilinin eri\u015filebilirli\u011fini\nen ba\u015fta\nveri gizlili\u011fini\nsa\u011flayacak bi\u00e7imde\nyapmaya te\u015fvik edilmelidir\n(https:\/\/ec.europa.eu\/info\/law\/law-topic\/data-protection\/reform\/rules-business-and-organisations\/obligations\/what-does-data-protection-design-and-default-mean_en<\/a>).\n\n<\/p>\n\n\n\n \nE\u011fitim\nve kat\u0131l\u0131mc\u0131l\u0131k burada da kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131k\u0131yor. \u00d6ncelikle\ntasar\u0131m\u0131n her\na\u015famas\u0131nda savunmas\u0131z gruplar\u0131 merkeze alan bir\nyakla\u015f\u0131m benimsenmeli; dijital\nkat\u0131l\u0131m\u0131 ve dijital e\u015fitli\u011fi te\u015fvik eden \u00e7al\u0131\u015fmalar\ndesteklenmeli. Ayr\u0131ca\nveri toplaman\u0131n ve\ny\u00f6netiminin daha sa\u011fl\u0131kl\u0131 y\u00fcr\u00fct\u00fclebilmesi i\u00e7in h\u00fck\u00fcmetler,\npolitika yap\u0131c\u0131lar ve teknoloji \u015firketleri faaliyetlerini\ninsan haklar\u0131n\u0131 g\u00f6z\n\u00f6n\u00fcnde bulundurarak\nyapmaya zorlanmal\u0131.<\/p>\n\n\n\n \nG\u00fcn\u00fcm\u00fczde\nsiber g\u00fcvenlik, her ge\u00e7en g\u00fcn karma\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131 ve \u00f6l\u00e7e\u011fi artan\nsiber sald\u0131r\u0131lara kar\u015f\u0131 m\u00fccadele ediyor. Siber sald\u0131r\u0131lar,\nzarars\u0131z istenmeyen e-postalar gibi basit olabilece\u011fi gibi\nbilgisayar vir\u00fcsleri, veri ihlalleri, kimlik h\u0131rs\u0131zl\u0131\u011f\u0131, siber\nsu\u00e7lar ve hizmet reddi sald\u0131r\u0131lar\u0131 gibi daha tehlikeli; altyap\u0131\nve ulusal g\u00fcvenli\u011fe y\u00f6nelik sald\u0131rlar gibi daha geni\u015f kapsaml\u0131\nolabiliyor. ABD, \u00c7in,\nJaponya, Kenya, Rusya ve\nAvrupa Birli\u011fi (AB) \u00fcye \u00fclkeleri vs siber sald\u0131r\u0131lar\u0131 ve siber\nsava\u015f\u0131 ulusal g\u00fcvenlik kapsam\u0131nda de\u011ferlendiriyor. YZ’nin siber\nsald\u0131r\u0131larda kullan\u0131m\u0131, sald\u0131r\u0131lar\u0131 daha h\u0131zl\u0131 ve tehlikeli\nyapabiliyor.<\/p>\n\n\n\n \nSiber\ng\u00fcvenlik ve insan haklar\u0131 sorunu farkl\u0131 boyutlarda kar\u015f\u0131m\u0131za\n\u00e7\u0131kabiliyor. Siber g\u00fcvenlik yasalar\u0131, ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc,\nkonu\u015fma \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc, mahremiyet hakk\u0131n\u0131, d\u00fc\u015f\u00fcnce\n\u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ve \u00e7evrimi\u00e7i \u00f6rg\u00fctlenme \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc\netkileyebiliyor. \u00d6rne\u011fin 2019 y\u0131l\u0131nda Vietnam’da \u00e7\u0131kan siber\ng\u00fcvenlik kanunu, \u015firketleri devlet kar\u015f\u0131t\u0131 i\u00e7erikleri\nkald\u0131rmaya zorluyor ve ve kullan\u0131c\u0131lar\u0131n h\u00fck\u00fcmet kar\u015f\u0131t\u0131\nenformasyonu da\u011f\u0131tmas\u0131n\u0131 yasakl\u0131yor. GP Digital\n(https:\/\/www.gp-digital.org<\/a>)\nuluslararas\u0131 yasalar ve insan haklar\u0131 ba\u011flam\u0131nda siber g\u00fcvenlik\ng\u00f6zetiminin “gerekli ve orant\u0131l\u0131 ilkeler ” uyguland\u0131\u011f\u0131\ns\u00fcrece kabul edilebilir oldu\u011funu savunuyor.<\/p>\n\n\n\n \nAyr\u0131ca\notonom silah sistemleri (OSS) de son y\u0131llarda en\n\u00e7ok tart\u0131\u015f\u0131lan\nkonulardan biri. Uluslararas\u0131 K\u0131z\u0131l Ha\u00e7 Komitesi, OSS’lerin\nuluslararas\u0131 insan hukukuna uygun olarak kullan\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fini\nbelirtiyor. Bu do\u011frultuda sald\u0131r\u0131da \u00f6nleyicilik, sivil ve askeri\nhedefler aras\u0131ndaki temel ayr\u0131mlar \u00fczerinde duruluyor. OSS\nsavunucular\u0131 b\u00f6ylece sava\u015f\u0131 daha do\u011fru (!)\nhale getireceklerini savunuyorlar. Kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kanlara g\u00f6reyse\nOSS’ler tehlikeli ve uluslararas\u0131 insan haklar\u0131 ile uyumlu\nde\u011filler.\nBu ba\u011flamda tezleri, yapay genel zek\u00e2 tart\u0131\u015fmalar\u0131 i\u00e7in de\n\u00f6nemli. OSS muhalifleri, ger\u00e7ek insan kontrol\u00fc olmadan g\u00fc\u00e7\nuygulayan teknolojilerin toplumun t\u00fcm alanlar\u0131nda yapay zek\u00e2\nve yeni teknolojilerle ili\u015fkimiz i\u00e7in temel bir test sa\u011flad\u0131\u011f\u0131n\u0131\nsavunuyorlar. Dijital insans\u0131zla\u015ft\u0131rmay\u0131 reddetmenin ve g\u00fc\u00e7\nkullan\u0131m\u0131 \u00fczerinde anlaml\u0131 insan kontrol\u00fc sa\u011flaman\u0131n \u015fimdi ve\ngelecekte t\u00fcm insanlar i\u00e7in teknoloji ile daha g\u00fc\u00e7l\u00fc bir ili\u015fki\nkurman\u0131n temel ad\u0131mlar\u0131 oldu\u011funu vurguluyorlar.\n\n<\/p>\n\n\n\n \nOSS’ler\ns\u0131n\u0131r kontrol\u00fc ve polislik gibi silahl\u0131 \u00e7at\u0131\u015fma d\u0131\u015f\u0131ndaki\ndurumlarda da kullan\u0131labilece\u011fi gibi bu silahlar devlet d\u0131\u015f\u0131\ng\u00fc\u00e7lerin de eline ge\u00e7ebilir. Ayr\u0131ca OSS’lerin kendileri de\nsald\u0131r\u0131 hedefi haline gelebilece\u011fini unutmamak gerekiyor. OSS\nyaz\u0131l\u0131mlar\u0131, hedef profilleri, sens\u00f6rler ve di\u011fer ilgili\nbile\u015fenleri sald\u0131r\u0131ya u\u011frayabilir. Bu sald\u0131r\u0131 basit\u00e7e bir\nsilah\u0131n GPS adresinin de\u011fi\u015ftirilmesi\n(https:\/\/www.vice.com\/en\/article\/ezvknz\/when-the-killer-robots-arrive-theyll-get-hacked<\/a>)\nile ger\u00e7ekle\u015ftirilebilir. \u00dcstelik OSS’ler hatas\u0131z sistemler\nde\u011fil; hatalar yap\u0131yor ve yanl\u0131\u015f hedefleri vuruyorlar\n(https:\/\/www.scientificamerican.com\/article\/ai-influenced-weapons-need-better-regulation\/<\/a>).<\/p>\n\n\n\n \nOSS’lerin\ngeli\u015ftirilmesi (veya k\u0131s\u0131tlanmas\u0131) i\u00e7in politika, d\u00fczenleme ve\nstandartlar konusunda uluslararas\u0131 i\u015fbirli\u011fini geli\u015ftirmek i\u00e7in\n\u00e7al\u0131\u015fmalar yap\u0131l\u0131yor. 180’den fazla \u00f6rg\u00fct\u00fcn k\u00fcresel\ni\u015fbirli\u011finden olu\u015fan “Katil Robotlar\u0131 Durdurun”\nkoalisyonu (https:\/\/www.stopkillerrobots.org\/<\/a>)\ndevletlere tamamen\n\u00f6zerk silahlar geli\u015ftirme, \u00fcretme ve kullanmay\u0131 tamamen\nyasaklayan yasalar, politikalar ve di\u011fer ba\u011flay\u0131c\u0131 anla\u015fmalar\nbenimsemelerini tavsiye ediyor. Google\n(https:\/\/www.armscontrol.org\/pressroom\/2018-acpoy-winner<\/a>)\nve Microsoft\n(https:\/\/www.vox.com\/2019\/2\/22\/18236290\/microsoft-military-contract-augmented-reality-ar-vr<\/a>)\n\u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n\u0131n protestolar\u0131 da\n\u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n g\u00fcc\u00fcn\u00fcn\nboyutlar\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor.\nAyr\u0131ca halk\u0131n\nkullan\u0131lan teknolojilerin insanlar\u0131n sorumlulu\u011funda olup\nolmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, nerelerde kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve sonu\u00e7lar\u0131 hakk\u0131nda\nbilgi sahibi olmaya hakk\u0131\nvar.<\/p>\n\n\n\n \n***<\/p>\n\n\n\n \nRaporda,\nyedi temel alanla ilgili tehditler ve yap\u0131labilecekler s\u0131raland\u0131ktan\nsonra raporun devam\u0131nda baz\u0131 akademisyen, \u015firket temsilcisi ve\naktivistlerle yap\u0131lan r\u00f6portajlar yer al\u0131yor. Bir\u00e7ok r\u00f6portajda\nYZ’nin sadece geli\u015ftiricilere ve \u015firketlere b\u0131rak\u0131lmamas\u0131,\nyurtta\u015flar\u0131n aktif roller \u00fcstlenmesi gerekti\u011fi \u00fczerinde\nduruluyor;\nYZ’den\nolumsuz etkilenenlerin sesi olmaktan s\u00f6z ediliyor. \u0130nsan merkezli\nYZ sistemleri geli\u015ftirmekten s\u00f6z edenler var. \u0130nsan\nmerkezli YZ,\nkullan\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131 anlayan ve ayn\u0131 zamanda kullan\u0131c\u0131lar\u0131n\nsistemi anlamas\u0131na yard\u0131mc\u0131 olan bir sistem olarak tan\u0131mlan\u0131yor.\n\u0130nsan merkezli YZ\nilkeleri \u015feffafl\u0131k, hesap verebilirlik, mahremiyet, adalet,\nkat\u0131l\u0131m, g\u00fcvenlik ve g\u00fcvenlik etraf\u0131nda d\u00f6n\u00fcyor.\n\n<\/p>\n\n\n\n \nAma rapor, a\u011f\u0131rl\u0131kla\nkapitalizmin s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde yer alsa da bazen ister istemez bu\ns\u0131n\u0131rlar\u0131n d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kmak zorunda kal\u0131yor. \u00d6rne\u011fin Dr.\nEllie Sakhaee (Microsoft),\ninsan merkezli YZ’nin yeterli\nolamayaca\u011f\u0131n\u0131, YZ’nin ayn\u0131 zamanda do\u011fa merkezli olmas\u0131\ngerekti\u011fini savunuyor ve YZ sistemlerinin\ndo\u011fal d\u00fcnyaya, hayvanlara, iklime veya ekosisteme zarar vermemesi\ngerekti\u011fini vurguluyor.<\/p>\n\n\n\n \nDyer-Witheford vd’nin (2022) yazd\u0131\u011f\u0131 gibi \n“YZ’nin herhangi bir \u00e7\u0131kar\u0131 olmayan bir ara\u015ft\u0131rma s\u00fcrecinin\nsonucu olarak tasvir edilmesi naifliktir. Makine\nzek\u00e2s\u0131 sadece teknolojik bir mant\u0131\u011f\u0131n de\u011fil, ayn\u0131 zamanda\ntoplumsal bir mant\u0131\u011f\u0131n, art\u0131 de\u011fer \u00fcretimi mant\u0131\u011f\u0131n\u0131n da\nbir \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr ” (s. 12). Raporda\nyer alan baz\u0131 r\u00f6portajlarda ister istemez\nYZ’nin kapitalizmin mant\u0131\u011f\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda\nele al\u0131nmas\u0131 gerekti\u011fi savunuluyor. \u00d6rne\u011fin Camille Carlton\n(Center for Humane Technology), insan refah\u0131 yerine k\u00e2rlara \u00f6ncelik\nvermeyi b\u0131rakmam\u0131z gerekti\u011fini savunuyor. Bunun da “her\nne pahas\u0131na olursa olsun b\u00fcy\u00fcme ” paradigmam\u0131z\u0131 yeniden\nd\u00fc\u015f\u00fcnmemiz ve YZ’yi topluma fayda sa\u011flamak ve insan haklar\u0131n\u0131\nkorumak i\u00e7in yeniden d\u00fczenlemek anlam\u0131na geldi\u011fini belirtiyor.\nDr. Peaks Krafft (University of the Arts London) ise\nyeni teknolojiler in\u015fa etmeyi b\u0131rakmay\u0131 ve bunun yerine,\ne\u015fitsizli\u011fe do\u011frudan m\u00fcdahale etmek i\u00e7in, finans\nve i\u015fg\u00fcc\u00fc kaynaklar\u0131n\u0131 yeniden da\u011f\u0131tmay\u0131 \u00f6neriyor. Vilas\nDhar (Patrick J. McGovern Foundation) da art\u0131k YZ’nin her yerde\nbulunan bir teknoloji haline geldi\u011fini,\nYZ’nin tasar\u0131m\u0131n\u0131, geli\u015ftirilmesini ve da\u011f\u0131t\u0131m\u0131n\u0131 ayr\u0131cal\u0131k\nve k\u00e2rlar\n\u00fczerinde yapmamam\u0131z gerekti\u011fini yaz\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n \nK\u0131sacas\u0131 rapor, baz\u0131 sorunlar\u0131 g\u00fcndeme getiriyor ve \u00e7\u00f6z\u00fcm\n\u00f6nerileri sunuyor. Ama “YZ ve \u0130nsan Haklar\u0131 ”\ntart\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n \u00f6tesinde kapitalizm ko\u015fullar\u0131nda reel YZ’nin ne\nkadar insan ve do\u011fa odakl\u0131 olabilece\u011fini tart\u0131\u015fmam\u0131z gerekiyor.<\/p>\n\n\n\nOtomatik\nKarar Sistemleri ve Yurtta\u015fl\u0131k Haklar\u0131<\/h2>\n\n\n\n
Veri\nGizlili\u011fi<\/h2>\n\n\n\n
Sentetik\nMedya ve Veri B\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc<\/h2>\n\n\n\n
\u0130\u00e7erik\nDenetimi<\/h2>\n\n\n\n
Sa\u011fl\u0131k\nHizmeti<\/h2>\n\n\n\n
G\u00f6zetim\nTeknolojisi, \u00d6ng\u00f6r\u00fc Teknolojisi ve Ceza Adaleti<\/h2>\n\n\n\n
Siber\nG\u00fcvenlik ve Otonom Silahlar<\/h2>\n\n\n\n
Kaynaklar<\/h2>\n\n\n\n