{"id":820,"date":"2022-11-28T21:56:59","date_gmt":"2022-11-28T18:56:59","guid":{"rendered":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/?p=820"},"modified":"2022-11-28T22:00:16","modified_gmt":"2022-11-28T19:00:16","slug":"baska-bir-ulasim-baska-bir-sehir","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/?p=820","title":{"rendered":"Ba\u015fka Bir Ula\u015f\u0131m, Ba\u015fka Bir \u015eehir"},"content":{"rendered":"\n

Eyl\u00fcl ay\u0131nda SEC (Securities and Exchange Commission – ABD Menkul K\u0131ymetler ve Borsa Komisyonu), Oracle’\u0131n 2016-2019 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda Yabanc\u0131 Yolsuzluk Uygulamalar\u0131 Yasas\u0131 (FCPA) h\u00fck\u00fcmlerini ihlal etti\u011fini duyurdu. SEC’e g\u00f6re Oracle’\u0131n T\u00fcrkiye ve BAE’deki yan kurulu\u015flar\u0131, Oracle politikalar\u0131n\u0131 ve prosed\u00fcrlerini ihlal ederek yabanc\u0131 yetkililerin teknoloji konferanslar\u0131na kat\u0131lmalar\u0131 i\u00e7in r\u00fc\u015fvet fonlar\u0131n\u0131 kullanm\u0131\u015ft\u0131. Bu fonlar sayesinde yetkililerin aileleri uluslararas\u0131 konferanslarda ve Kaliforniya’ya yap\u0131lan yan gezilerde kendilerine e\u015flik etmi\u015fti. Oracle, SEC’in iddialar\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda sessiz kalmay\u0131 tercih etti. S\u00f6z konusu iddialar\u0131 kabul eden ya da reddeden bir a\u00e7\u0131klama yapmad\u0131 ama hakk\u0131ndaki yolsuzluk dosyas\u0131n\u0131 kapatmak i\u00e7in SEC’in 23 milyon dolarl\u0131k cezas\u0131n\u0131 \u00f6demeyi kabul etti (https:\/\/www.sec.gov\/news\/press-release\/2022-173<\/a>).<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

\nturk-internet.com sitesinin haberine g\u00f6re bu, Oracle’\u0131n ilk vakas\u0131\nde\u011fildi. 2011’de ABD\u2019deki kamu kurumlar\u0131na r\u00fc\u015fvetle yaz\u0131l\u0131m\nsatt\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in 46 milyon dolar ceza \u00f6demi\u015fti. 2012’de de\nHindistan h\u00fck\u00fcmetine yap\u0131lan \u00e7e\u015fitli sat\u0131\u015flarda r\u00fc\u015fvet\nverdi\u011fi ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f ve SEC, Oracle’\u0131 2 milyon dolarl\u0131k bir\ncezaya \u00e7arpt\u0131rm\u0131\u015ft\u0131\n(https:\/\/turk-internet.com\/oracle-turkiye-hindistan-ve-beade-verdigi-rusvetler-icin-abd-sece-23-milyon-ceza-oduyor\/<\/a>).<\/p>\n\n\n\n

\nAsl\u0131nda Oracle’\u0131n bir istisna oldu\u011funu s\u00f6yleyemeyiz. Yaz\naylar\u0131nda da Uber skandal\u0131 patlak vermi\u015f ve s\u0131zd\u0131r\u0131lan\nyaz\u0131\u015fmalardan Uber’in hukuksuz giri\u015fimlerini okumu\u015ftuk. Ula\u015f\u0131m\u0131n\ngelece\u011fi olarak g\u00f6sterilen bu Silikon Vadisi firmas\u0131 hi\u00e7 de\nteknolojinin y\u0131k\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 ile ilerlemiyor ve siyasi m\u00fcdahalelerle\n\u00f6n\u00fcndeki engelleri kald\u0131r\u0131yordu. Guardian’a s\u0131zd\u0131r\u0131lan 124\nbinden fazla dosya, Uber’in yasalar\u0131 nas\u0131l \u00e7i\u011fnedi\u011fini, polisi\nnas\u0131l aldatt\u0131\u011f\u0131n\u0131, s\u00fcr\u00fcc\u00fclere y\u00f6nelik \u015fiddeti nas\u0131l\ns\u00f6m\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ve h\u00fck\u00fcmetlerle olan ili\u015fkisini ortaya \u00e7\u0131kard\u0131.\nS\u0131zd\u0131r\u0131lan dosyalar, 2013-2017 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda, \u015firketin\nkurucular\u0131ndan Travis Kalanick’in ba\u015fta oldu\u011fu d\u00f6nemi kaps\u0131yor.\nE-posta, imessages ve whatapp i\u00e7eriklerinde Kalanick ve \u00fcst d\u00fczey\ny\u00f6neticileri aras\u0131ndaki samimi, a\u00e7\u0131k se\u00e7ik yaz\u0131\u015fmalar\u0131\nokuyabiliyoruz. \n<\/p>\n\n\n\n

\nUber dosyalar\u0131, \u015firketin yeni pazarlara giri\u015fini sa\u011flayan s\u0131n\u0131r\ntan\u0131maz uygulamalar\u0131n\u0131 g\u00f6zler \u00f6n\u00fcne seriyor. Halihaz\u0131rdaki\nd\u00fczenlemeler ve yasalar Uber’in pazara giri\u015fini zorla\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131nda\n\u015firket y\u00f6neticilerinin yo\u011fun kulis faaliyetlerine giri\u015ftiklerini;\nba\u015fbakanlar\u0131n, cumhurba\u015fkanlar\u0131n\u0131n, milyarderlerin, oligarklar\u0131n\nve medya baronlar\u0131n\u0131n nas\u0131l akl\u0131n\u0131 \u00e7elmeye (!) \u00e7abalad\u0131klar\u0131n\u0131\ng\u00f6r\u00fcyoruz. Bu \u00e7abalar\u0131n sonucunda o zamanlar ekonomi bakan\u0131 olan\nEmmanuel Macron, Uber’in taksi end\u00fcstrisini y\u0131kmaya y\u00f6nelik\nkampanyas\u0131 i\u00e7in ola\u011fan\u00fcst\u00fc \u00e7aba sarf ediyor. Barack Obama’n\u0131n\nba\u015fkanl\u0131k kampanyas\u0131 dan\u0131\u015fmanlar\u0131ndan David Plouffe ve Jim\nMessina, Uber’in liderlere, yetkililere ve diplomatlara eri\u015fmesine\nyard\u0131m etmeyi tart\u0131\u015f\u0131yorlar. Avrupa Komisyonu eski ba\u015fkan\nyard\u0131mc\u0131s\u0131 Neelie Kroes, Uber’in \u00fclkenin ba\u015fbakan\u0131 da dahil\nolmak \u00fczere bir dizi \u00fcst d\u00fczey Hollandal\u0131 politikac\u0131ya lobi\nyapmas\u0131na gizlice yard\u0131m ediyor. Uber’in Avrupal\u0131 bir \u00fcst d\u00fczey\nlobicisi, Kroes’in Uber’le ili\u015fkisinin “\u00e7ok gizli oldu\u011fu ve\nbu grubun d\u0131\u015f\u0131nda tart\u0131\u015f\u0131lmamas\u0131 gerekti\u011fi” konusunda\nuyar\u0131larda bulunuyor. Birle\u015fik Krall\u0131kta \u00e7ok say\u0131da bakan,\nUber’le gizli toplant\u0131lar yap\u0131yor. Uber, Rusya pazar\u0131ndaki yerini\ng\u00fcvence alt\u0131na almak i\u00e7in Vladimir Putin ile i\u015fbirli\u011fi yapt\u0131\u011f\u0131\niddia edilen Rus oligarklar\u0131yla ba\u011flant\u0131l\u0131 bir siyasi ajan\u0131\ngizlice i\u015fe al\u0131yor…\n(https:\/\/www.theguardian.com\/news\/2022\/jul\/10\/what-are-the-uber-files-guide<\/a>)<\/p>\n\n\n\n

\nS\u0131zd\u0131r\u0131lan dosyalarda, Uber’in T\u00fcrkiye pazar\u0131na girme\n\u00e7abalar\u0131yla ilgili bilgiler de var. 2014 y\u0131l\u0131ndaki toplant\u0131\nnotlar\u0131na g\u00f6re T\u00fcrkiye’deki taksi lobisinin g\u00fcc\u00fcn\u00fcn fark\u0131nda\nolan Uber, k\u00f6t\u00fc Amerikan \u015firketi alg\u0131s\u0131 yaratmaktan ka\u00e7\u0131nm\u0131\u015f\nve daha rahat hareket edebilmek i\u00e7in yasa yapma s\u00fcre\u00e7lerine aktif\nbi\u00e7imde kat\u0131lmak istemi\u015f. Bu do\u011frultuda, C\u00fcneyd Zapsu ve eski\nb\u00fcy\u00fckel\u00e7i Nam\u0131k Tan ve orta\u011f\u0131, d\u00f6nemin T\u00fcrk Amerikan\n\u0130\u015fadamlar\u0131 Derne\u011fi Ba\u015fkan\u0131 Ekim Alptekin ile g\u00f6r\u00fc\u015fm\u00fc\u015fler.\nAyr\u0131ca \u015firketin i\u00e7 yaz\u0131\u015fmalar\u0131nda Uber’in Ali Babacan ve Mehmet\n\u015eim\u015fek \u00fczerinden Cumhurba\u015fkan\u0131 Recep Tayyip Erdo\u011fan’a eri\u015fmeye\n\u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve taksi lobisinden \u00f6nce bu iki ki\u015finin\nErdo\u011fan’a Uber’i anlatmas\u0131n\u0131n \u00f6nemi \u00fczerinde duruldu\u011funu\n\u00f6\u011freniyoruz.\n(https:\/\/turk-internet.com\/uber-olayi-nedir-ulkemizde-kimler-ne-konusmustu\/<\/a>)<\/p>\n\n\n\n

\nUber, yaz\u0131\u015fmalar\u0131 inkar etmedi fakat \u015firketin 2017’den beri\nmevcut CEO’su Dara Khosrowshahi’nin liderli\u011finde bir d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\ni\u00e7inde oldu\u011funu savundu. Uber, ge\u00e7mi\u015fteki davran\u0131\u015flar\u0131n mevcut\nde\u011ferleriyle uyumlu olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve kamuoyunun kendilerini son be\u015f\ny\u0131lda yapt\u0131klar\u0131 ve gelecek y\u0131llarda yapacaklar\u0131na g\u00f6re\nyarg\u0131lamas\u0131 gerekti\u011fini s\u00f6yledi. \n<\/p>\n\n\n\n

\nOracle ve Uber, teknolojilerin benimsenmesinin basit, sadece teknik\nbir s\u00fcre\u00e7 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve teknoloji ile politikan\u0131n i\u00e7 i\u00e7e\nge\u00e7mi\u015fli\u011fini g\u00f6steren s\u0131radan \u00f6rnekler. Uber, de\u011fi\u015fti\u011fini ve\nyeni CEO\u2019suyla beraber beyaz bir sayfa a\u00e7t\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u00fcyor.\nBelki… Ama ak\u0131ll\u0131 \u015fehirleri tart\u0131\u015f\u0131rken teknoloji\n\u015firketlerinin bizi istedikleri yere s\u00fcr\u00fcklemesini istemiyorsak\nbizim kesin de\u011fi\u015fmemiz gerekiyor. S\u0131k s\u0131k eski\nteknolojiler\/kurumlar ile yenilik\u00e7i teknolojik \u00e7\u00f6z\u00fcmler aras\u0131nda\nk\u0131s\u0131r ikilemlere s\u00fcr\u00fckleniyoruz. Sar\u0131 taksilere kar\u015f\u0131 Uber\u2019i,\nfosil yak\u0131tl\u0131 ara\u00e7lara kar\u015f\u0131 elektrikli ara\u00e7lar\u0131 tart\u0131\u015f\u0131yoruz.\nUber\u2019in faaliyetlerini d\u00fczenleyerek ve Uber s\u00fcr\u00fcc\u00fclerini\n\u00f6rg\u00fctleyerek sorunlar\u0131 \u00e7\u00f6zebilece\u011fimizi, elektrikli ara\u00e7lar\u0131n\nd\u00fcnyay\u0131 \u00e7evre kirlili\u011finden kurtaraca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyoruz.\nAncak her seferinde otomobilin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6nsel olarak kabul\nediyoruz. Ya burada hata yap\u0131yorsak? Marx (2022) Road to Nowhere:\nWhat Silicon Valley Gets Wrong about the Future of Transportation<\/em>\nadl\u0131 kitab\u0131nda Silikon Vadisi\u2019nin otomobil temelli, toplumsal\nsorunlar\u0131 teknolojik \u00e7\u00f6z\u00fcmlere indirgeyen bireyci ula\u015f\u0131m\nvizyonunun ula\u015f\u0131m\u0131 nas\u0131l bir \u00e7\u0131kmaza s\u00fcr\u00fckledi\u011fini\ng\u00f6steriyor<\/p>\n\n\n\n

Uber\u2019in\nY\u0131k\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131<\/h2>\n\n\n\n

\nUber’in me\u015fhur eski CEO’su\nTravis Kalanick, 2016 y\u0131l\u0131ndaki TED konu\u015fmas\u0131nda Uber’in\nhikayesini anlat\u0131rken konu\u015fmas\u0131na jitney adl\u0131 ula\u015f\u0131m\nara\u00e7lar\u0131yla ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Geleneksel taksi hizmetleri, gidilen\nyol, zaman ve ba\u015flang\u0131\u00e7 fiyat\u0131na dayal\u0131 bir \u00fccret kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda\nbir yolcuyu bir yerden bir yere ta\u015f\u0131r. 1914-15 y\u0131llar\u0131nda ortaya\n\u00e7\u0131kan jitneyler ise zaman zaman yol ko\u015fullar\u0131 veya yolcu\ntalepleri nedeniyle de\u011fi\u015fse bile belirli bir g\u00fczergahta yolcu\nta\u015f\u0131yorlard\u0131. Bizdeki dolmu\u015f veya minib\u00fcs ta\u015f\u0131mac\u0131l\u0131\u011f\u0131na\nbenziyordu. \u00c7o\u011funlukla d\u00f6rt veya be\u015f yolcu alabilen Ford Model T\nara\u00e7lar\u0131 kullan\u0131l\u0131yordu. Zaman zaman yan basamaklarda gitmeye\n\u00e7al\u0131\u015fan yolcularla bu say\u0131 artabiliyordu. \u00dccretler ise\nde\u011fi\u015fkendi. Be\u015f sentten ba\u015flayan \u00fccretler hava ko\u015fullar\u0131na,\ntramvay grevlerine veya yolcunun tam evinin kap\u0131s\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcnde\ninmeyi isteyip istemedi\u011fine g\u00f6re de\u011fi\u015fiyordu. Jitneyler ilk ba\u015fta\nherhangi bir yasa ya da d\u00fczenlemeye ba\u011fl\u0131 olmaks\u0131z\u0131n\n\u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlard\u0131. Jitneylerin neden oldu\u011fu karma\u015faya son vermek\namac\u0131yla 1915-16 y\u0131llar\u0131nda ABD’deki \u015fehir y\u00f6netimleri\njitneylere, sigorta, lisans ve vergi zorunluluklar\u0131 getirdiler.\nAyr\u0131ca \u015fehirden \u015fehre de\u011fi\u015fen d\u00fczenlemeler devreye al\u0131nd\u0131.\nBunun sonucunda 1915’te 62000 civar\u0131ndaki jitneylerin say\u0131s\u0131 1918\nsonuna do\u011fru 5900’a d\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fc ve jitneyler zamanla ortadan\nkalkt\u0131.<\/p>\n\n\n\n

\nKalanick, jitneyleri ka\u00e7\u0131r\u0131lan\nbir f\u0131rsat olarak g\u00f6r\u00fcyor ve jitney hizmetinin mevcut ula\u015f\u0131m\ntekeli olan tramvay taraf\u0131ndan bo\u011fuldu\u011funu iddia ediyordu.\nJitneylerin d\u00fczenlenmesi, ki\u015fisel m\u00fclkiyete odaklanan bir ula\u015f\u0131m\nlehine ortak ara\u00e7 kullan\u0131m\u0131na dayal\u0131 bir gelece\u011fi \u00f6ld\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fc.\nKalanick konu\u015fmas\u0131n\u0131 sonland\u0131r\u0131rken de kendilerini jitneylerin\ndevam\u0131 olarak g\u00f6rd\u00fcklerini ve ne mutlu ki teknolojinin bize yeni\nbir f\u0131rsat verdi\u011fini s\u00f6yledi.<\/p>\n\n\n\n

\nMarx’a (2022) g\u00f6re\nKalanick’in sorunu ortaya koyu\u015f bi\u00e7iminde iki temel sorun vard\u0131.\nBirincisi, Kalanick, jitneylerin (g\u00fcvencesiz emekten yararlanmalar\u0131,\ntrafik kazalar\u0131n\u0131n artmas\u0131na neden olmalar\u0131 ve yerel y\u00f6netimlerin\ntramvaylardan elde ettikleri vergi gelirleri ve hizmetlerinden mahrum\nkalmas\u0131 gibi) olumsuz taraflar\u0131n\u0131n uzun \u00f6m\u00fcrl\u00fc olmamalar\u0131ndaki\nrol\u00fcn\u00fc dikkate alm\u0131yordu. Bir ki\u015finin birden fazla jitney’e sahip\noldu\u011fu durumlar olabiliyordu ama s\u00fcr\u00fcc\u00fclerin bir \u015firket \u00fcyesi\nolmas\u0131 ender rastlan\u0131lan bir durumdu. Jitney s\u00fcr\u00fcc\u00fcleri\ngenellikle resesyon nedeniyle i\u015fsiz kalan matbaac\u0131lar, berberler,\npolis memurlar\u0131, mi\u00e7olar, makinistlerdi… Arac\u0131n kendi fiyat\u0131,\nbak\u0131m, benzin, y\u0131pranma gibi nedenlerden dolay\u0131 s\u00fcr\u00fcc\u00fcler pek\nk\u00e2r edemiyordu ve i\u015ften ayr\u0131lmalar olduk\u00e7a fazlayd\u0131. Ancak i\u015f\ninsanlar\u0131 ve zaman\u0131 de\u011ferli olanlar\u0131n tercih etti\u011fi bir\nhizmetti. Bir de paras\u0131 olanlar\u0131n! \u00c7\u00fcnk\u00fc ula\u015f\u0131m \u00fccretlerinin\nartt\u0131\u011f\u0131 zamanlarda jitneyler, d\u00fc\u015f\u00fck gelirli kesimler i\u00e7in\neri\u015filemez oluyorlard\u0131.<\/p>\n\n\n\n

\nJitneyler \u00e7ok az vergi veya\nhar\u00e7 \u00f6d\u00fcyordu. Zaman\u0131n \u00f6zel tramvay \u015firketlerinden farkl\u0131\nolarak jitneylerin \u00fccretsiz sokak ayd\u0131nlatmas\u0131 sa\u011flamak ya da\nraylar\u0131n etraf\u0131ndaki kald\u0131r\u0131mlar\u0131n bak\u0131m\u0131n\u0131 yapmak gibi \u00f6zel\ny\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fckleri yoktu. Bunun yan\u0131nda jitneyler, tramvaylara g\u00f6re\n\u00e7ok daha h\u0131zl\u0131yd\u0131lar. Bu h\u0131zda, ara\u00e7lar\u0131n bir yerden bir yere\ndaha h\u0131zl\u0131 gitmesinin daha fazla yolcu ta\u015f\u0131mak anlam\u0131na\ngelmesinin de pay\u0131 vard\u0131. Ama y\u00fcksek h\u0131z, kazalara neden\noluyordu. 1915 Mart’ta, Los Angeles’teki kazalar %22 artm\u0131\u015ft\u0131 ve\nbu kazalar\u0131n %26’s\u0131 jitneylerle ilgiliydi. Di\u011fer \u015fehirler i\u00e7in\nde durum farkl\u0131 de\u011fildi. Ayr\u0131ca jitneyler ka\u00e7\u0131rmalar, soygunlar\nve tecav\u00fczler i\u00e7in kullan\u0131lmalar\u0131yla \u00fcn yapm\u0131\u015flard\u0131.\nJitneylerin sonunu getirecek olan d\u00fczenleme, art\u0131k ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz\nhale gelmi\u015fti.<\/p>\n\n\n\n

\n\u0130kincisi, o zamanlar bask\u0131n\nula\u015f\u0131m arac\u0131 ki\u015fisel ara\u00e7lar de\u011fil, tramvayd\u0131. Jitneyler,\ntrafik d\u00fczenlemeleri ile s\u0131n\u0131rland\u0131klar\u0131nda tramvaylar\u0131n\nkentsel ula\u015f\u0131m \u00fczerindeki h\u00e2kimiyetlerini yeniden kurmalar\u0131\nbeklenebilirdi. Fakat bu ger\u00e7ekle\u015fmedi. \u00d6zellikle 1. D\u00fcnya\nSava\u015f\u0131’ndan sonra otomobil \u015firketlerinin \u00f6nc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcnde jitney\ngibi ula\u015f\u0131m hizmetleri de\u011fil, her ailenin bir ya da iki araba\nsahibi olmas\u0131 \u00f6zendirildi. \u00c7\u00fcnk\u00fc otomobil \u015firketleri i\u00e7in daha\nk\u00e2rl\u0131yd\u0131.<\/p>\n\n\n\n

\nKalanick’in ge\u00e7mi\u015f (jitney)\naktar\u0131m\u0131 gibi Uber’\u0131n gelece\u011fi hakk\u0131ndaki s\u00f6zleri de\nyan\u0131lt\u0131c\u0131yd\u0131. Uber; ki\u015fisel ara\u00e7 sahipli\u011fini ve trafik\ns\u0131k\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131n\u0131 azaltacak, otoparklar\u0131n ba\u015fka kullan\u0131mlara\nd\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclmesine izin verecek ve bir “son mil” hizmeti\nsunarak toplu ta\u015f\u0131may\u0131 tamamlayacakt\u0131. \u00dcstelik \u015fehirleri ve\nsakinlerini daha iyi bir hayat bekliyordu ve \u00e7\u00fcnk\u00fc Uber’in ara\u00e7\nkullan\u0131m\u0131n\u0131 azaltmas\u0131, emisyonlar\u0131n da azalmas\u0131 anlam\u0131na\ngeliyordu. T\u00fcm bunlar Uber’in yenilik\u00e7i uygulamas\u0131 ve onun alt\u0131nda\nyatan algoritmik planlama sistemiyle hayata ge\u00e7ecekti.<\/p>\n\n\n\n

\nTek ba\u015f\u0131na teknolojik\n\u00e7\u00f6z\u00fcmlerin zor sorunlar\u0131 \u00e7\u00f6zebilece\u011fi inanc\u0131 o kadar yayg\u0131nd\u0131\nki Kalanick’in hikayesi kolayca al\u0131c\u0131 buldu. Medya, Silikon\nVadisi’nin teknolojik \u00e7\u00f6z\u00fcmc\u00fc dilini benimseyerek yeni\nteknolojinin geleneksel end\u00fcstrileri y\u0131karak daha iyi hale\ngetirdi\u011fi hakk\u0131nda yaz\u0131lar yazmaya ba\u015flad\u0131. Ancak Marx\u2019\u0131n\n(2022) vurgulad\u0131\u011f\u0131 gibi medya, Uber\u2019in bozdu\u011funu iddia etti\u011fi\nsekt\u00f6r\u00fcn ge\u00e7mi\u015fini ara\u015ft\u0131rmay\u0131 ba\u015faramad\u0131 ve iddia etti\u011fi\n\u015feyleri ger\u00e7ekten yap\u0131p yapmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ara\u015ft\u0131rmada gerekli\n\u00f6zeni g\u00f6stermedi.<\/p>\n\n\n\n

\n\u00d6rne\u011fin Uber’in trafi\u011fi\ns\u0131k\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131n\u0131 azaltaca\u011f\u0131 iddia ediliyordu. Ama San\nFrancisco ve New York City’de yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalar Uber’in trafi\u011fi\nrahatlatmak bir yana daha da k\u00f6t\u00fcle\u015ftirdi\u011fini g\u00f6steriyordu.\nBireysel ara\u00e7 sahibi A noktas\u0131ndan B’ye gitmek i\u00e7in sadece park\nyeri ararken fazladan zaman harcamaktayd\u0131. Uber taksileri ise bir\nyolcuyu A’dan B’ye b\u0131rakt\u0131ktan sonra yeni bir m\u00fc\u015fteri alana kadar\ndolan\u0131yordu veya m\u00fc\u015fteri bulabilece\u011fi yerlere gidiyordu.\nS\u00fcr\u00fcc\u00fclerin talebin fazla oldu\u011fu zamanlarda yola \u00e7\u0131kmaya te\u015fvik\nedilmeleri zaten s\u0131k\u0131\u015fm\u0131\u015f olan trafi\u011fi daha k\u00f6t\u00fc hale\ngetiriyordu. Ayr\u0131ca Boston’da yap\u0131lan bir ba\u015fka ara\u015ft\u0131rma Uber\ngibi hizmetler olmasayd\u0131 yolculuklar\u0131n %54’\u00fcn\u00fcn toplu ta\u015f\u0131ma,\nbisikletle veya y\u00fcr\u00fcyerek yap\u0131laca\u011f\u0131n\u0131, %5’inin ise hi\u00e7\nger\u00e7ekle\u015fmeyece\u011fini g\u00f6steriyor. Boston, Chicago, Los Angeles, New\nYork, San Francisco, Seattle ve Washington’da y\u00fcr\u00fct\u00fclen daha\nkapsaml\u0131 bir ara\u015ft\u0131rmada da benzer sonu\u00e7lar var: Payla\u015f\u0131ml\u0131\nyolculuk hizmetleriyle yap\u0131lan yolculuklar\u0131n y\u00fczde 49 ila 61’i\ninsanlar\u0131 daha verimli ula\u015f\u0131m tarzlar\u0131ndan al\u0131koyuyor veya\ninsanlar\u0131 hi\u00e7 yapmayacaklar\u0131 yolculuklara te\u015fvik ediyor.<\/p>\n\n\n\n

\nK\u0131sacas\u0131, iddia edildi\u011finin\naksine payla\u015f\u0131ml\u0131 yolculuk hizmetleri trafi\u011fi daha da\nk\u00f6t\u00fcle\u015ftiriyor, emisyonu art\u0131r\u0131yor ve toplu ta\u015f\u0131may\u0131\nazalt\u0131yor. Daha da k\u00f6t\u00fcs\u00fc t\u00fcm bunlar yine belirli bir gelir\nseviyesinin \u00fczerindeki ki\u015filere yar\u0131yor. \u00d6zellikle, dalgal\u0131\nfiyatland\u0131rma politikalar\u0131 nedeniyle fiyatlar\u0131n artt\u0131\u011f\u0131\nzamanlarda (\u00e7o\u011fu zaman insanlar\u0131n bir ula\u015f\u0131m arac\u0131na en \u00e7ok\nihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131n oldu\u011fu zamanlarda!) dar gelirlilerin pek \u015fans\u0131\nolmuyor.<\/p>\n\n\n\n

\nDurumu s\u00fcr\u00fcc\u00fcler a\u00e7\u0131s\u0131ndan\nele ald\u0131\u011f\u0131m\u0131zda da Uber taraf\u0131ndan ortaya at\u0131lan ve baz\u0131\ngazeteciler taraf\u0131ndan sorgulanmaks\u0131z\u0131n tekrar edilen y\u00fcksek\nkazan\u00e7 iddialar\u0131yla kar\u015f\u0131la\u015f\u0131yoruz. Bir s\u00fcr\u00fcc\u00fcn\u00fcn New York\nCity’de 90000 dolar, San Francisco’da 74000 dolar kazanabilece\u011fi\nhakk\u0131ndaki haberlerin ger\u00e7e\u011fi yans\u0131tmad\u0131\u011f\u0131 daha sonra ortaya\n\u00e7\u0131kt\u0131 ve hatta Uber bu nedenle cezaland\u0131r\u0131ld\u0131. Ancak bu s\u00fcre\u00e7te\nUber , taksi s\u00fcr\u00fcc\u00fclerini korumak i\u00e7in tasarlanm\u0131\u015f onlarca\ny\u0131ll\u0131k d\u00fczenlemeleri ortadan kald\u0131rmada kayda de\u011fer bir yol\nkatetmi\u015fti.<\/p>\n\n\n\n

\nUber ile ilgili \u015fok edici\nolan \u015fey, s\u00fcr\u00fc\u015f e\u015fle\u015ftirme algoritmalar\u0131n\u0131n sundu\u011fu\nverimlilik anlat\u0131s\u0131na ra\u011fmen Uber\u2019in geleneksel bir taksi\n\u015firketinden daha az verimli bir hizmet sunmas\u0131yd\u0131. \u015eirket, h\u00e2l\u00e2\npara kaybediyor. 2020’de Uber, k\u00fcresel operasyonlar\u0131nda 6,77 milyar\ndolar kaybetti; ancak bu, k\u00fcresel pandeminin neden oldu\u011fu bir\nanormallik de\u011fildi; 2019 y\u0131l\u0131ndaki 8,5 milyar dolar zarar etti\u011fi\ndikkate al\u0131n\u0131rsa tam tersine, bir geli\u015fmeydi. Uber’in\nuygulamas\u0131n\u0131n taksi \u00e7a\u011f\u0131rmaktan daha kolay oldu\u011funa \u015f\u00fcphe\nyok. Bunun yan\u0131nda insana daha ileri bir teknoloji d\u00fczeyinde\nya\u015fad\u0131\u011f\u0131 hissi de veriyor: Ak\u0131ll\u0131 telefonlarda bir d\u00fc\u011fmeye\ndokununca s\u00fcr\u00fcc\u00fclerinin sanal haritada nerede oldu\u011funu\ng\u00f6r\u00fclebiliyor ve s\u00fcr\u00fc\u015f tamamland\u0131ktan sonra \u00f6deme otomatik\nolarak ger\u00e7ekle\u015fiyor. Fakat yolcular, daha fazla \u00f6demeleri\ngerekseydi yine de Uber\u2019i tercih ederler miydi?<\/p>\n\n\n\n

\nUber, rakiplerine k\u0131yasla\ndaha d\u00fc\u015f\u00fck \u00fccretlerle yolcu ta\u015f\u0131d\u0131. Uber yeni bir \u015fehre\ngirdi\u011finde sadece s\u00fcr\u00fcc\u00fcleri cezbetmek i\u00e7in te\u015fvikler sunmakla\nkalmad\u0131; fiyatlar\u0131n benzer hizmetlerden daha d\u00fc\u015f\u00fck olmas\u0131n\u0131 da\nsa\u011flad\u0131. Ula\u015f\u0131m dan\u0131\u015fman\u0131 Hubert Horan, 2016\u2019da Uber\nm\u00fc\u015fterilerinin ger\u00e7ek maliyetin sadece %41\u2019ini \u00f6dedi\u011fini,\ngerisinin \u015firket taraf\u0131ndan kar\u015f\u0131land\u0131\u011f\u0131n\u0131 tahmin ediyordu.\nUber, Amazon\u2019un s\u0131kl\u0131kla ba\u015fvurdu\u011fu y\u0131k\u0131c\u0131 fiyatland\u0131rma\nile rakiplerini ortadan kald\u0131rmaya ve sekt\u00f6re hakim olmaya\n\u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu. Fakat \u015fimdiye kadar bunda Amazon gibi ba\u015far\u0131l\u0131\nolamad\u0131. Ayr\u0131ca Uber\u2019in i\u015f modeli ara\u00e7 filosuna ve \u015firket i\u00e7i\nsigortaya sahip olman\u0131n getirdi\u011fi verimleri ka\u00e7\u0131rmakla kalmad\u0131,\ntaksi \u015firketlerinin sahip olmad\u0131\u011f\u0131 bir\u00e7ok maliyeti\n(politikac\u0131lara yap\u0131lan kulisler; s\u00fcr\u00fcc\u00fcs\u00fcz veya u\u00e7an\narabalar hakk\u0131nda yap\u0131lan arge \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 gibi) beraberinde\ngetirdi. Bu da aksini iddia etmesine ra\u011fmen sundu\u011fu hizmeti daha\npahal\u0131 hale getirdi. Uber, trafik s\u0131k\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131n\u0131 azaltma ve\ndi\u011fer kentsel sorunlar\u0131 \u00e7\u00f6zme vaatlerini yerine getiremedi ve\ns\u00fcr\u00fcc\u00fclere istikrarl\u0131 bir gelir sa\u011flayamad\u0131. Peki a\u011f\u0131r maddi\nkay\u0131plara ve herhangi bir kamu yarar\u0131 sa\u011flayamamas\u0131na ra\u011fmen\nb\u00f6yle bir hizmeti nas\u0131l ve neden y\u00fcr\u00fct\u00fcyor? Belki de giri\u015fim\nsermayesi taraf\u0131ndan desteklenmesinin nedeni neoliberal ideolojiyle\nuyumlu olarak sadece d\u00fczenlemeleri ortadan kald\u0131rmak ve ula\u015f\u0131m\nsekt\u00f6r\u00fcn\u00fc kurals\u0131zla\u015ft\u0131rmakt\u0131… \n<\/p>\n\n\n\n

\nNe olursa olsun, \u015fimdilerde\ns\u00fcbvansiyonlu yolculuk g\u00fcnlerinin sona erdi\u011fine dair yayg\u0131n bir\nkabul var. Baz\u0131 Uber kullan\u0131c\u0131lar\u0131 taksilere veya bisikletlere\nd\u00f6nmeye ba\u015flad\u0131lar…<\/p>\n\n\n\n

Elektrikli\nara\u00e7lar bir \u00e7\u00f6z\u00fcm m\u00fc?<\/h2>\n\n\n\n

\nUber gibi payla\u015f\u0131ml\u0131\nyolculuk giri\u015fimleri hakk\u0131ndaki anlat\u0131lar s\u00fcrekli \u00f6n\u00fcm\u00fczde\nbiri eskiyi di\u011feri yeniyi temsil eden iki se\u00e7enek oldu\u011funu\nvurgularlar. Eski, k\u00f6t\u00fc ve verimsizdir. Bireysel ara\u00e7 m\u00fclkiyetine\nkar\u015f\u0131 Uber ve Lyft gibi \u015firketlerin sundu\u011fu hizmetlerin ara\u00e7\nkullan\u0131m\u0131n\u0131 daha geni\u015f bir kesime yayd\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve bunun da\nolumlu getirileri olaca\u011f\u0131n\u0131 iddia ederler. Benzer bir anlat\u0131ya\nelektrikli ara\u00e7lar hakk\u0131nda da rastlar\u0131z. Bu sefer eski cephesinde\nfosil yak\u0131tl\u0131 ara\u00e7lar, yeni cephesinde de elektrikli ara\u00e7lar\nvard\u0131r. Ama “elektrikli ara\u00e7lar, fosil yak\u0131tlara g\u00f6re daha\n\u00e7evre dostudur” ve bunu takip eden “h\u00fck\u00fcmetler,\nelektrikli ara\u00e7lar\u0131n yayg\u0131nla\u015fmas\u0131 i\u00e7in gerekli te\u015fvikleri ve\nd\u00fczenlemeleri hayata ge\u00e7irmelidir” c\u00fcmleleri apa\u00e7\u0131k ve\ntarafs\u0131z do\u011frular de\u011fildir.<\/p>\n\n\n\n

\n\u00d6ncelikle elektrikli\nara\u00e7lar\u0131n yeni bir teknoloji olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtmek gerekiyor.\nDaha 1830’larda elektrikli ara\u00e7 teknolojisi \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131yordu\nve 19. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonunda Avrupa ve Kuzey Amerika yollar\u0131nda\nelektrikli ara\u00e7lar vard\u0131. Atl\u0131 ta\u015f\u0131mac\u0131l\u0131k ortadan kalkarken\nonun yerini almaya aday \u00fc\u00e7 teknoloji vard\u0131: buhar g\u00fcc\u00fc, i\u00e7ten\nyanmal\u0131 motor ve elektrik bataryas\u0131. \u0130lk ba\u015flarda elektrikli\nara\u00e7lar daha \u015fansl\u0131 g\u00f6r\u00fcn\u00fcyordu. 1897’de kurulan Elektrikli\nAra\u00e7 \u015eirketi (EVC), b\u00fcy\u00fck \u015fehirlerde bir ula\u015f\u0131m tekeli\nolu\u015fturmak amac\u0131yla elektrikli ara\u00e7 \u00fcreticilerini bir araya\ngetirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu. EVC\u2019nin ba\u015fl\u0131ca hedefi, ekonomik olan\nyerlerde elektrikli tramvaylar\u0131 \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rabilecek, daha az\nseyahat edilen g\u00fczergahlarda elektrikli otob\u00fcs hizmeti\nsa\u011flayabilecek ve kap\u0131dan kap\u0131ya bireysel elektrikli araba hizmeti\nsunabilecek bir ula\u015f\u0131m sistemi yaratmakt\u0131. \u015eirket; ara\u00e7lara\nsahip olmay\u0131, s\u00fcr\u00fcc\u00fcleri istihdam etmeyi, ara\u00e7lar\u0131n bak\u0131m\u0131n\u0131\nsa\u011flamay\u0131 ve hatta kendi elektrik santralleri arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla\nelektri\u011fi \u00fcretmeyi planl\u0131yordu. New York, Chicago, Boston,\nPhiladelphia, Mexico City gibi b\u00fcy\u00fck \u015fehirlerde bu do\u011frultuda\nhizmet vermeye ba\u015flad\u0131. Fakat k\u0131sa bir s\u00fcre sonra ko\u015fullar\naleyhine d\u00f6nmeye ba\u015flad\u0131. 1901’e gelindi\u011finde, EVC ilk ba\u015ftaki\nvizyonunu terk etti, b\u00f6lgesel \u015firketlerini kapatt\u0131 ve kalan New\nYork operasyonlar\u0131n\u0131 1912’ye kadar \u00e7al\u0131\u015fmaya devam eden New York\nUla\u015ft\u0131rma \u015eirketi olarak yeniden d\u00fczenledi. \n<\/p>\n\n\n\n

\n\u0130\u00e7ten yanmal\u0131 motorlar\nelektrikli rakiplerini ge\u00e7iyordu. Marx (2022), i\u00e7ten yanmal\u0131\nmotorun elektrikli ara\u00e7lara \u00fcst\u00fcn gelmesinin ba\u015fl\u0131ca\nnedenlerinin elektrikli ara\u00e7lar\u0131n finansal sorunlar\u0131 veya pil\nteknolojisinin yetersizli\u011fi olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor. Bu\ns\u00fcre\u00e7te, Marx’\u0131n (2022) tarih\u00e7i David Kirsch’ten aktard\u0131\u011f\u0131\ngibi, elektrikli ara\u00e7lar ve alternatif vizyonlar\u0131 iki nedenden\ndolay\u0131 ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011fa u\u011fram\u0131\u015ft\u0131. Birincisi, elektrikli arac\u0131\ndestekleyebilecek \u00e7\u0131kar gruplar\u0131n\u0131n yeterli d\u00fczeyde bir araya\ngelememesiydi. Elektrikli ara\u00e7lar, elektrik kullan\u0131m\u0131n\u0131 art\u0131rmak\ni\u00e7in ayd\u0131nlatma ve ev aletleri gibi yeni elektrikli \u00fcr\u00fcnleri\nte\u015fvik eden kamu hizmeti \u015firketleri i\u00e7in do\u011fal bir m\u00fcttefikti\nama taraflar g\u00fc\u00e7lerini birle\u015ftirmek i\u00e7in bir araya gelemediler.\n1906’da kurulan Elektrikli Ara\u00e7 Sanayicileri Derne\u011fi ve 1909’da\nkurulan Elektrikli Ara\u00e7 ve Merkez \u0130stasyon Birli\u011fi enerji\n\u00fcreticilerini, ara\u00e7 \u00fcreticilerini ve pil depolama \u015firketlerini\nbir araya getiriyordu. \u00c7abalar\u0131, elektrikli ara\u00e7 sat\u0131\u015flar\u0131nda\nbir art\u0131\u015fa katk\u0131da bulunsa da \u00f6zellikle 1. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131’yla\nberaber i\u00e7ten yanmal\u0131 motorlu ara\u00e7lar\u0131n say\u0131s\u0131n\u0131n artmas\u0131yla\nyetersiz kald\u0131. Bu ba\u011flar, on y\u0131l \u00f6nce kurulmu\u015f olsayd\u0131\nelektrikli ara\u00e7lar i\u00e7ten yanmal\u0131 motorlar\u0131n kar\u015f\u0131s\u0131na daha\navantajl\u0131 \u00e7\u0131kabilirdi. \u0130kinci ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131k nedeni ise \u00fcretim\nile ilgiliydi. EVC hi\u00e7bir zaman standart bir ara\u00e7 \u00fcretemedi. Henry\nFord gazla \u00e7al\u0131\u015fan Model T’yi piyasaya s\u00fcrmeden \u00f6nce di\u011fer\nelektrikli ara\u00e7 \u00fcreticilerinin hi\u00e7biri \u00fcretim s\u00fcre\u00e7lerini\nd\u00fczene sokmay\u0131 ba\u015faramad\u0131. Bu nedenle, elektrikli ara\u00e7 daha\nsessiz olmas\u0131na, daha yumu\u015fak bir s\u00fcr\u00fc\u015f sunmas\u0131na ve daha kolay\n\u00e7al\u0131\u015fmas\u0131na ra\u011fmen i\u00e7ten yanmal\u0131 motorlar kadar ucuz olamad\u0131.<\/p>\n\n\n\n

\n\u0130\u00e7ten yanmal\u0131 ara\u00e7\nsat\u0131\u015flar\u0131 artt\u0131 ve bunlar\u0131 desteklemek i\u00e7in gerekli altyap\u0131lar\nin\u015fa edildi. Ama elektrikli ara\u00e7lar i\u00e7in art\u0131k \u00e7ok ge\u00e7ti. \u0130lk\nraundu kaybetmelerine ra\u011fmen elektrikli ara\u00e7 fikri tamamen ortadan\nkaybolmad\u0131; \u00e7evre kirlili\u011fi ve yak\u0131t s\u0131k\u0131nt\u0131s\u0131 durumlar\u0131nda\nzaman zaman yeniden g\u00fcndeme geldi. 2. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131’ndan sonra,\nrefah d\u00f6nemi, banliy\u00f6lerin geni\u015flemesi, daha fazla yol ve otoyol\nin\u015fas\u0131 ve di\u011fer ula\u015f\u0131m se\u00e7eneklerinin kald\u0131r\u0131lmas\u0131yla\nbirlikte otomobil sat\u0131\u015flar\u0131 artt\u0131. Fakat 1960’larda otomobil\n\u015fehri Los Angeles’te ya\u015fanan hava kirlili\u011fi ve 1973’teki petrol\nkrizi, federal h\u00fck\u00fcmetleri daha iyi elektrikli ara\u00e7lar\ngeli\u015ftirmeye yat\u0131r\u0131m yapmaya te\u015fvik etti. Fakat otomobil\n\u00fcreticileri 1990’lara kadar elektrikli ara\u00e7lara yeterince \u00f6nem\nvermediler. \u015eimdi ise elektrikli ara\u00e7lara kurtar\u0131c\u0131 g\u00f6z\u00fcyle\nbak\u0131l\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n

\nElektrikli ara\u00e7lar\u0131n\n\u00e7evrecili\u011fi sadece egzoz emisyonlar\u0131na odaklan\u0131yor. \u0130\u00e7ten\nyanmal\u0131 bir ara\u00e7ta, \u00e7evresel etkinin \u00e7o\u011fu, ona g\u00fc\u00e7 veren gaz\u0131n\nveya dizelin yak\u0131lmas\u0131ndan kaynaklan\u0131yor. Elektrikli ara\u00e7larda\negzozlardan kaynakl\u0131 bir emisyon yoktur ama \u015febeke g\u00fcc\u00fcnden\nkaynaklanan emisyonlar s\u00f6z konusudur. Bu nedenle emisyon, kullan\u0131lan\nenerji kayna\u011f\u0131na g\u00f6re de\u011fi\u015febilmektedir. \u00d6rne\u011fin,\nhidroelektrikle \u00e7al\u0131\u015fan Norve\u00e7’te veya n\u00fckleer enerjiyle \u00e7al\u0131\u015fan\nFransa’da emisyonlar, enerji ihtiya\u00e7lar\u0131 i\u00e7in \u00e7ok daha fazla\nk\u00f6m\u00fcr ve gaz kullanan Almanya’dan \u00e7ok daha d\u00fc\u015f\u00fck olacakt\u0131r.\nYine de \u00e7evreye dizel veya benzinden daha az zarar verir. Bununla\nbirlikte, elektrikli ara\u00e7lar\u0131n ayn\u0131 zamanda pilin ve i\u00e7ine giren\nher \u015feyin \u00fcretiminden kaynakl\u0131 emisyonlar\u0131 da vard\u0131r. Burada da\nb\u00f6lgesel farkl\u0131l\u0131klar s\u00f6z konusudur. \u00d6rne\u011fin Asya’da \u00fcretilen\npiller, fabrikalara g\u00fc\u00e7 sa\u011flayan \u015febekelerde daha kirli enerji\nkaynaklar\u0131 kulland\u0131\u011f\u0131ndan, Avrupa’da \u00fcretilen pillerden daha\nb\u00fcy\u00fck bir \u00e7evresel ayak izine sahip olma e\u011filimindedir. Bu\nba\u011flamda, elektrikli ara\u00e7lar\u0131n \u00e7evre kirlili\u011fini tamamen ortadan\nkalkmay\u0131p yer de\u011fi\u015ftirece\u011fini s\u00f6yleyebiliriz. Elektrikli\nara\u00e7lar\u0131 benimseme olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 daha y\u00fcksek olan daha zengin\ntopluluklar \u00e7evre kirlili\u011finden daha az etkilenecekler. Ancak\nara\u00e7lar\u0131n\u0131 her gece \u015farj etmekten kaynaklanan kirlilik, elektrik\n\u00fcreten tesislere yak\u0131n ya\u015fama olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 daha y\u00fcksek olan\nyoksullar taraf\u0131ndan hissedilecek.<\/p>\n\n\n\n

\nAyr\u0131ca elektrikli ara\u00e7lardaki\npiller ba\u015fta kobalt, lityum, nikel ve grafit olmak \u00fczere \u00e7e\u015fitli\nmaden ve minerallere ihtiya\u00e7 duyar. Uluslararas\u0131 Enerji Ajans\u0131,\nagresif s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilir kalk\u0131nma senaryosunun bir par\u00e7as\u0131\nolarak, ara\u00e7 ak\u00fcleri yapmak i\u00e7in gerekli lityum ve nikel talebinin\n2020 ile 2040 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda y\u00fczde 4.000’in \u00fczerinde\nartaca\u011f\u0131n\u0131, buna kar\u015f\u0131l\u0131k kobalt, bak\u0131r ve grafit talebinin\ny\u00fczde 2.000’in \u00fczerinde artaca\u011f\u0131n\u0131 tahmin ediyor. Sydney\nTeknoloji \u00dcniversitesi’ndeki ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, enerji ve ula\u015f\u0131m\nsistemlerinin 2050 y\u0131l\u0131na kadar tamamen elektrifikasyonu durumunda,\npil \u00fcretmek i\u00e7in gerekli kobalt talebinin mevcut rezervleri\na\u015fabilece\u011fi konusunda uyar\u0131yorlar. Bunun yan\u0131nda geri d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmde\n\u00f6nemli bir art\u0131\u015f olmad\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrece ayn\u0131 sorun lityum i\u00e7in de\nge\u00e7erli. Bug\u00fcn kullan\u0131lan lityumun y\u00fczde birka\u00e7\u0131ndan fazlas\u0131\ngeri d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclemiyor. Daha k\u00f6t\u00fcs\u00fc G\u00fcney Amerika’daki lityum\nmadencili\u011fi \u015firketlerinin faaliyetleri, yerel su kaynaklar\u0131n\u0131\nkirleterek yerel vah\u015fi ya\u015fam\u0131 ve yerli halklar\u0131 etkiliyor.\nMadencili\u011fin mali faydalar\u0131 genellikle \u00e7evredeki topluluklarla\npayla\u015f\u0131lm\u0131yor. D\u00fcnyan\u0131n bir ucundaki insanlar\u0131n artan refah\u0131,\ndi\u011fer ucundakilerin sefaleti anlam\u0131na geliyor.<\/p>\n\n\n\n

\nKahraman giri\u015fimciler ve\nm\u00fchendisler hakk\u0131nda anlat\u0131lan hikayelere bay\u0131l\u0131yoruz. Ama\nsonraki b\u00f6l\u00fcmde g\u00f6rece\u011fimiz gibi ula\u015f\u0131m politikalar\u0131n\u0131n\nbelirlenmesinde ve uygulanmas\u0131nda h\u00fck\u00fcmetlerin hep kritik bir rol\u00fc\noldu. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde de Norve\u00e7 h\u00fck\u00fcmeti elektrikli ara\u00e7lar\u0131\nbenimsemeyi a\u00e7\u0131k bir politika hedefi haline getirdi\u011fi i\u00e7in ki\u015fi\nba\u015f\u0131na elektrikli ara\u00e7 sat\u0131\u015flar\u0131nda Norve\u00e7 ABD’yi geride\nb\u0131rak\u0131yor. Elektrikli ara\u00e7 sat\u0131n alan ki\u015filer, ara\u00e7 sat\u0131n\nal\u0131rken katma de\u011fer vergisinden tasarruf edebilir, yol ve ithalat\nvergilerinden kurtulabilir, otoparkta indirim alabilir, otob\u00fcs\n\u015feritlerinde ara\u00e7 kullanabilir ve di\u011fer avantajlardan\nyararlanabilir. Kuzey Amerika’daki y\u00f6netimler, insanlar\u0131 elektrikli\nara\u00e7 sat\u0131n almaya ikna etmek i\u00e7in \u00e7e\u015fitli s\u00fcbvansiyonlar teklif\nettiler, ancak bu tekliflerden hi\u00e7biri Norve\u00e7’teki kadar kapsaml\u0131\nbir te\u015fvik sistemi getirmedi.<\/p>\n\n\n\n

\nFakat burada kamu\nkaynaklar\u0131n\u0131n zenginler i\u00e7in kullan\u0131lmas\u0131 s\u00f6z konusu.\nElektrikli ara\u00e7lar daha y\u00fcksek gelirli ki\u015filer taraf\u0131ndan sat\u0131n\nal\u0131nma e\u011filimindedir ve bu, onlar\u0131n s\u00fcbvansiyon ve di\u011fer\nm\u00fclkiyet ayr\u0131cal\u0131klar\u0131n\u0131 alan ki\u015filer oldu\u011fu anlam\u0131na gelir.\nAmerikal\u0131lar bu konuda Norve\u00e7lilerden bile daha k\u00f6t\u00fc durumdalar\n\u00e7\u00fcnk\u00fc elektrikli ara\u00e7 sat\u0131n alan s\u00fcr\u00fcc\u00fcler i\u00e7in federal\nvergi kredisi otomobil \u00fcreticilerine ba\u011fl\u0131, bu nedenle otomobil\n\u00fcreticisi 200.000 fi\u015fli ara\u00e7 satt\u0131\u011f\u0131nda vergi kredisi\nazalt\u0131l\u0131yor ve sonunda ortadan kalk\u0131yor. Zengin insanlar, pahal\u0131\nelektrikli ara\u00e7lar sat\u0131n almak i\u00e7in \u00f6n s\u0131ralarda yer\nald\u0131klar\u0131ndan, elektrikli ara\u00e7lar i\u00e7in verilen te\u015fviklerin\nbirincil yararlan\u0131c\u0131lar\u0131 oluyorlar ama elektrikli ara\u00e7lar \u00e7o\u011fu\nzaman zenginlerin tek arac\u0131 olmayaca\u011f\u0131ndan elektrikli ara\u00e7lar\u0131n\nsa\u011flayaca\u011f\u0131 \u00e7evresel fayda azal\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n

\nAncak Marx\u2019\u0131n\n(2022) David Kirsch’ten\naktard\u0131\u011f\u0131\ngibi i\u00e7ten yanmal\u0131 motora odaklanma, otomobillerle ilgili b\u00fcy\u00fck\nresmi g\u00f6zden ka\u00e7\u0131rmam\u0131za\nneden oluyor. Kirsch,\n\u00e7evre dostu otomotiv teknolojisi diye bir \u015feyin olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131n\nalt\u0131n\u0131 \u00e7iziyor. Rafine petrole olan ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131n bir\nsonucu olarak kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya oldu\u011fumuz sosyal, finansal ve\n\u00e7evresel tehditler i\u00e7in tek ba\u015f\u0131na i\u00e7ten yanmal\u0131 motor\nteknolojisini su\u00e7layamay\u0131z. As\u0131l sorun, otomobil ula\u015f\u0131m\nsisteminin muazzam geni\u015flemesinden kaynaklan\u0131yor. \u015eirketler\nve h\u00fck\u00fcmetler t\u00fcm ya\u015fam\u0131m\u0131z\u0131 otomobiller etraf\u0131nda\n\u00f6rg\u00fctl\u00fcyorlar ve daha verimli\nalternatifleri yok ediyorlar. E\u011fer\n1920\u2019lerden beri i\u00e7ten yanmal\u0131 motorlar yerine elektrikli\nara\u00e7lar\u0131 kullanm\u0131\u015f olsayd\u0131k kentsel alan\u0131n ve de\u011ferli\nkaynaklar\u0131n verimsiz kullan\u0131m\u0131 nedeniyle yine sorunlar\nya\u015fayacakt\u0131k.<\/p>\n\n\n\n

Otomobillere\ng\u00f6re d\u00fczenlenen \u015fehir hayat\u0131<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

\nZaman zaman teknoloji d\u00fcnyas\u0131n\u0131n \u00f6nde\ngelenleri ya da futurist<\/em>\ndenilen ki\u015filer gelecek vizyonlar\u0131n\u0131 payla\u015f\u0131rlar. Fakat farkl\u0131\ns\u0131n\u0131flar\u0131n \u00e7\u0131karlar\u0131 ve eylemleri gelece\u011fin olu\u015fumunda \u00f6nemli\nbir yere sahiptir. Bu ba\u011flamda gelecek, tahmin edilen de\u011fil,\nyarat\u0131lan bir \u015feydir. Bug\u00fcn, hep bir tercihte bulunmam\u0131z\nisteniyor: Sar\u0131 taksilere kar\u015f\u0131 Uber’in ba\u015f\u0131n\u0131 \u00e7ekti\u011fi\npayla\u015f\u0131ml\u0131 yolculuk, fosil yak\u0131tl\u0131 ara\u00e7lara kar\u015f\u0131 elektrikli\nara\u00e7lar. Ama otomobilin hep merkezde oldu\u011fu bir tercih! Oysa bu\nmerkezilik ve otomobilin artan \u00f6nemi otomobil end\u00fcstrisinin (ve\nili\u015fkili end\u00fcstrilerin) ve politika yap\u0131c\u0131lar\u0131n eylemleriyle\nger\u00e7ekle\u015fti.<\/p>\n\n\n\n

\n20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015f\u0131nda, otomobil ya\u015fam\u0131n merkezine yerle\u015fmeden\n\u00f6nce, planlamac\u0131lar soka\u011f\u0131 \u00e7ok \u00e7e\u015fitli akt\u00f6rleri dikkate\nalarak \u015fekillendirirlerdi. Yayalar\u0131n, bisikletlilerin ve\ntramvaylar\u0131n sokaktaki varl\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrebilmeleri i\u00e7in\notomobilli ula\u015f\u0131m\u0131n i\u015fleyi\u015fini d\u00fczenlemeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlard\u0131.\nKamuoyunun otomobillere yakla\u015f\u0131m\u0131 da farkl\u0131yd\u0131. \u00c7ocuklar\u0131\notomobiller taraf\u0131ndan \u00f6ld\u00fcr\u00fclen anneler, \u00e7ocuklar\u0131n\u0131 sava\u015fta\nkaybetmi\u015f annelerle bir tutulurdu. Kazalar nedeniyle, otomobil\ntrafi\u011fini k\u0131s\u0131tlama kampanyalar\u0131 1920’lerin ba\u015f\u0131nda zirveye\nula\u015ft\u0131. Otomobil kar\u015f\u0131t\u0131 poster ve karikat\u00fcrlerde otomobil,\n“modern Molek” (kendisine \u00e7ocuklar\u0131n kurban edildi\u011fi bir\ntanr\u0131) olarak g\u00f6steriliyordu. \n<\/p>\n\n\n\n

\nYaya \u00f6l\u00fcmlerine verilen bu tepkiler bug\u00fcn hayal\nbile edilemez. \u00c7\u00fcnk\u00fc o zamanlar otomobillerin neden oldu\u011fu\n\u00f6l\u00fcmler, hen\u00fcz normalle\u015ftirilmemi\u015fti. 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n\nba\u015flar\u0131nda, sokaklar h\u00e2l\u00e2 kamusal bir aland\u0131 ve yayalar\u0131n\nyollarda olma haklar\u0131 vard\u0131. Otomobilin\ngelmesinden \u00f6nce normal oldu\u011fu gibi \u00e7ocuklar\u0131n sokakta dola\u015f\u0131r\nve oynard\u0131. Bir\ns\u00fcr\u00fcc\u00fc bir yayay\u0131 \u00f6ld\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcnde ise\nbir katil olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcrd\u00fc.<\/p>\n\n\n\n

\nKazalardaki art\u0131\u015f otomobil sat\u0131\u015flar\u0131n\u0131\nolumsuz etkiliyordu.\nPolis ve trafik m\u00fchendisleri, otomobilleri y\u00f6netmenin ve di\u011fer\nsokak trafi\u011fiyle bir arada var olmalar\u0131n\u0131 sa\u011flaman\u0131n yollar\u0131\n\u00fczerine duruyorlard\u0131. Otomobiller, yayalar\u0131n ve di\u011fer ula\u015f\u0131m\ntarzlar\u0131n\u0131n\nh\u00e2l\u00e2\ndaha g\u00fc\u00e7l\u00fc temsil edildi\u011fi bir alan\u0131n\ndavetsiz misafirleriydi.\nDolay\u0131s\u0131yla polis\nve trafik m\u00fchendislerinin \u00e7abalar\u0131, otomobillerin m\u00fcmk\u00fcn olan en\nh\u0131zl\u0131 ve en verimli \u015fekilde hareket etmesini sa\u011flamaktan \u00e7ok,\nyayalar\u0131n nas\u0131l g\u00fcvende tutulaca\u011f\u0131 ve otomobillerin insanlar\u0131\n\u00f6ld\u00fcrmesinin nas\u0131l durdurulabilece\u011fi ile ilgiliydi. Bu\ndo\u011frultuda, trafik \u0131\u015f\u0131klar\u0131 ve s\u00fcr\u00fcc\u00fclerin kav\u015faklarda\nd\u00f6n\u00fc\u015flerini y\u00f6nlendirme \u00fczerine ilk denemeler yap\u0131l\u0131yordu.\nFakat sorun sadece kazalar de\u011fildi. Altyap\u0131, artan ara\u00e7 say\u0131s\u0131n\u0131\nkar\u015f\u0131layabilecek\nkapasitede de\u011fildi. Otomobil, otomobil \u00fcreticilerinin \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc\nh\u0131z ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fck vaadini yerine\ngetirmekten uzakt\u0131. Ticaret dergileri, pazar doygunlu\u011fu hakk\u0131nda\nmakaleler yay\u0131nlamaya ba\u015flad\u0131 ve otomobil pazar\u0131n\u0131n \u00e7oktan\nt\u00fckendi\u011fini yazd\u0131lar. Ancak otomobil end\u00fcstrisi, sorunun yeterli\nsay\u0131da al\u0131c\u0131 olmamas\u0131ndan\nde\u011fil yetersiz\naltyap\u0131dan kaynakland\u0131\u011f\u0131n\u0131n\nfark\u0131ndayd\u0131. Ayr\u0131ca soka\u011f\u0131, yayalar\u0131 da dikkate alarak\nd\u00fczenlemek isteyenlerle otomobil \u00fcreticilerinin \u00e7\u0131karlar\u0131\n\u00e7at\u0131\u015f\u0131yordu. Daha g\u00fcvenli sokaklar i\u00e7in \u015fehirlerde motorlu\nta\u015f\u0131t h\u0131zlar\u0131n\u0131n s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lmas\u0131, otomobilin ana\nsat\u0131\u015f vaadini, h\u0131z\u0131n getirece\u011fi\nayr\u0131cal\u0131\u011f\u0131, ortadan kald\u0131r\u0131yordu.<\/p>\n\n\n\n

\n1930’lar\u0131n ba\u015flar\u0131nda, kamusal alan\u0131n s\u0131n\u0131rlar\u0131 yeniden\n\u00e7izildi ve yayalar giderek daha fazla sokaklar\u0131n d\u0131\u015f\u0131na\nitildiler. 1925 y\u0131l\u0131na kadar neredeyse her eyalet yol altyap\u0131s\u0131\ni\u00e7in artan gelir anlam\u0131na gelen bir gaz vergisini kabul etmi\u015fti.\nOtomobil end\u00fcstrisi, sokaklar\u0131n nas\u0131l kullan\u0131laca\u011f\u0131 hakk\u0131nda\ntrafik m\u00fchendisleri \u00fczerinde daha etkili olmaya ba\u015flad\u0131.\nOtomobille ula\u015f\u0131m altyap\u0131s\u0131 i\u00e7in harcamalar artt\u0131. Teknik\nolarak yayalar hala sokaklar\u0131 kullanabiliyorlard\u0131, ancak pratikte\nyasalar de\u011fi\u015fmeden \u00e7ok \u00f6nce haklar\u0131 k\u0131s\u0131tlanm\u0131\u015ft\u0131. Sokaklar\nart\u0131k otomobillerindi, yayalar canlar\u0131ndan olmak istemiyorlarsa\notomobillere dikkat etmeliydiler. Ebeveynler, \u00f6\u011fretmenler ve polis\nmemurlar\u0131, otomobiller d\u00fczg\u00fcn bir \u015fekilde kontrol alt\u0131nda\ntutulmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in \u00e7ocuklara kendi g\u00fcvenlikleri i\u00e7in yollarda\ndaha dikkatli olmalar\u0131n\u0131 tavsiye ediyorlard\u0131.<\/p>\n\n\n\n

\nOtomobillere \u00fccretsiz olarak sunulan yol\naltyap\u0131s\u0131na giderek artan miktarda para yat\u0131r\u0131l\u0131rken tramvaylar\nbir kamu hizmetinden \u00e7ok bir i\u015fletme\nolarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcyorlard\u0131. Otomobiller giderek yay\u0131l\u0131rken\ntramvaylar\u0131n yolcu say\u0131lar\u0131 ve gelirleri d\u00fc\u015f\u00fcyordu. Bu d\u00fc\u015f\u00fc\u015fte,\notomobil end\u00fcstrisinin de pay\u0131 vard\u0131. General Motors, Standard Oil\nof California ve Firestone Tire Company, 1930’larda \u00fclke \u00e7ap\u0131nda\ntramvay a\u011flar\u0131n\u0131 sat\u0131n almak, s\u00f6kmek ve yerine otob\u00fcslerle\nde\u011fi\u015ftirmek i\u00e7in National City Lines adl\u0131 bir otob\u00fcs \u015firketi\nkurdu. Konsorsiyum, 1949’da ABD tr\u00f6st\nkar\u015f\u0131t\u0131 yasalar \u00e7er\u00e7evesinde\nkomplo kurmaktan su\u00e7lu bulundu, ama\nart\u0131k \u00e7ok ge\u00e7ti. 1950’lerin sonlar\u0131nda ABD genelindeki t\u00fcm\ntramvaylar s\u00f6k\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fc. Andere Gorz’a g\u00f6re bu, insanlar\u0131\notomobillere ba\u011f\u0131ml\u0131 k\u0131lmak i\u00e7in kilit bir stratejiydi:\ninsanlar, h\u0131z vaadinin otomobil taraf\u0131ndan yerine\ngetirilemeyece\u011fini anlamaya ba\u015flay\u0131nca, eski hareketlilik\ny\u00f6ntemlerine geri d\u00f6nmeyi d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcler; bu y\u00fczden bu\nse\u00e7eneklerin kald\u0131r\u0131lmas\u0131 gerekiyordu.<\/p>\n\n\n\n

\nAsl\u0131nda otomobilin tarihi, ayn\u0131 zamanda \u015fehir\nya\u015fam\u0131n\u0131n da tarihi. Farkl\u0131 se\u00e7eneklerin otomobiller i\u00e7in nas\u0131l\nortadan kald\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131n ve \u015fehirlerin otomobillere g\u00f6re nas\u0131l\nd\u00fczenlendi\u011finin tarihi. Bu ba\u011flamda, Andre Gorz’un 1973 y\u0131l\u0131nda\nThe social ideology of the motorcar\n(https:\/\/unevenearth.org\/2018\/08\/the-social-ideology-of-the-motorcar\/<\/a>)\nba\u015fl\u0131kl\u0131 makalesi (T\u00fcrk\u00e7e \u00e7evrisi i\u00e7in bkz.\nhttps:\/\/vesaire.org\/otomobilin-toplumsal-ideolojisi\/) bug\u00fcn bile\ng\u00fcncelli\u011fini koruyor. \u0130nsanlar ayr\u0131cal\u0131kl\u0131 olarak h\u0131zl\u0131\nseyahat etme pe\u015finde ko\u015farken herkes ayn\u0131 \u015feyi talep etti\u011finde\n\u015fehir trafi\u011finin h\u0131z\u0131 at arabas\u0131n\u0131n h\u0131z\u0131n\u0131n alt\u0131na d\u00fc\u015ft\u00fc.\n\u015eehir i\u00e7i otoyollar, \u00e7evre yollar\u0131, y\u00fckseltilmi\u015f kav\u015faklar,\n\u00e7ok \u015feritli\notobanlar gibi \u00e7\u00f6z\u00fcmlere ba\u015fvuruldu ama\nsonu\u00e7 hep ayn\u0131 oldu: Hizmete giren yol say\u0131s\u0131\nartt\u0131k\u00e7a trafi\u011fe \u00e7\u0131kan ve yollar\u0131 t\u0131kayan araba\nsay\u0131s\u0131 da artt\u0131.\nArabalar \u015fehirleri \u00f6ld\u00fcrd\u00fc. \u015eehirlerdeki\nkoku\u015fmu\u015fluk,\ng\u00fcr\u00fclt\u00fc, bo\u011fucu ve\ntozlu hava, s\u0131k\u0131\u015f\u0131kl\u0131k\nvs art\u0131nca insanlar\nbanliy\u00f6lere s\u0131\u011f\u0131nd\u0131lar. B\u00f6ylece\notomobil art\u0131k l\u00fcks bir t\u00fcketim arac\u0131\nveya ayr\u0131cal\u0131k olmaktan \u00e7\u0131karak \u015fehrin ke\u015fmeke\u015fli\u011finden\nkurtulman\u0131n zorunlu bir arac\u0131 haline geldi. Gorz’un 50 y\u0131l \u00f6nce\nyazd\u0131\u011f\u0131 gibi art\u0131k\n\u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z\nyer ba\u015fka; ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z\nyer ba\u015fka; al\u0131\u015fveri\u015f, e\u011fitim, e\u011flence i\u00e7in gitti\u011fimiz\nyerler ba\u015fkayd\u0131. Gorz\u2019a g\u00f6re ula\u015f\u0131m,\nasla ba\u011f\u0131ms\u0131z bir mesele olarak ele al\u0131nmamal\u0131,\n\u201cher zaman kentsel bir mesele olarak ele al\u0131n\u0131p eme\u011fin toplumsal\nb\u00f6l\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn\u00fcn yan\u0131 s\u0131ra bu meselenin hayat\u0131n bir\u00e7ok boyutunu\nnas\u0131l birbirinden ba\u011f\u0131ms\u0131z b\u00f6l\u00fcmlere ay\u0131rd\u0131\u011f\u0131yla\nili\u015fkilendirilmeli\u201dydi.\n\n<\/p>\n\n\n\n

Teknolojik\n\u00c7\u00f6z\u00fcmlere Kar\u015f\u0131 Toplumcu Politikalar<\/h2>\n\n\n\n

\n\u0130klim krizi t\u0131rmand\u0131k\u00e7a ve halihaz\u0131rdaki\nula\u015f\u0131m sistemimizin \u00e7eli\u015fkileri g\u00f6rmezden gelinemeyecek kadar\nb\u00fcy\u00fcd\u00fck\u00e7e de\u011fi\u015fim \u00e7a\u011fr\u0131lar\u0131 artmaya ba\u015flad\u0131. \u0130nsanlar\ndaha iyi ve yayg\u0131n toplu\nta\u015f\u0131ma, bisikletler i\u00e7in daha fazla altyap\u0131 ve ihtiya\u00e7\nduyduklar\u0131 hizmetlerin y\u00fcr\u00fcme mesafesinde olmas\u0131n\u0131 talep etmeye\nba\u015flad\u0131lar. Fakat di\u011fer yandan teknoloji\n\u015firketleri, \u00f6zellikle ak\u0131ll\u0131 \u015fehir\nprojeleriyle, kendi ak\u0131llar\u0131ndaki\ngelece\u011fi hayata ge\u00e7irmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar.\n\u0130nternetin d\u00fcnyan\u0131n her k\u00f6\u015fesine yay\u0131lmas\u0131yla daha da g\u00fc\u00e7lenen\n\u015firketler, ki\u015filer aras\u0131 ileti\u015fim,\ne\u011flence, ticaret\nve \u00e7ok daha fazlas\u0131n\u0131 yeniden yap\u0131land\u0131rd\u0131ktan sonra g\u00f6zlerini\nfiziksel \u00e7evreye diktiler.\nBa\u015fta ula\u015f\u0131m altyap\u0131s\u0131 olmak \u00fczere \u015fehirleri yeniden\nyap\u0131land\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar.<\/p>\n\n\n\n

\nUber, \u015fehirlerdeki ula\u015f\u0131m sorununu \u00e7\u00f6zecek.\nElon Musk, elektrikli ara\u00e7lar\u0131yla gezegeni fosil yak\u0131tlardan\nkurtaracak. Google’\u0131n kurucusu Sergey Brin, otonom olarak\ny\u00f6nlendirilen ara\u00e7larla \u015fehirleri ba\u015ftan sona d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrecek.\nFakat teknoloji end\u00fcstrisinin bu vizyonlar\u0131 ne \u00f6l\u00e7\u00fcde hayata\nge\u00e7irilebilir? Tesla \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131 y\u00fcksek yaralanma oranlar\u0131ndan\nmuzdaripler ve elektrikli ara\u00e7lar\u0131 kirli bir mineral tedarik\nzincirine g\u00fcvenmek zorunda. Uber veya benzeri \u015firketlerin faaliyet\ng\u00f6sterdi\u011fi \u015fehirlerde otomobil say\u0131s\u0131 artt\u0131, \u015firketlerin\ns\u00fcr\u00fcc\u00fcleri s\u00f6m\u00fcrmesi artt\u0131 ve \u015fu ana\nkadarki en cazip yan\u0131, ucuza yolcu ta\u015f\u0131ma, s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilir\nde\u011fil. Otonom ara\u00e7lar\u0131n i\u00e7sel sorunlar\u0131\nvar ve zaman ge\u00e7tik\u00e7e bu teknolojiye gere\u011finden fazla g\u00fcvenildi\u011fi\nortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Silikon Vadisi’nin teknolojiyle \u00e7\u00f6zebilece\u011fini\niddia etti\u011fi ula\u015f\u0131m sorunlar\u0131, otomobil merkezli ula\u015f\u0131mdan\nkaynaklanan sorunlar\u0131 daha da kronikle\u015ftiriyor.<\/p>\n\n\n\n

\nSilikon Vadisi kendisi hakk\u0131nda bireysel\ngiri\u015fimcilik hikayeleri anlatmay\u0131 sever. Kahraman giri\u015fimcilerin\nhikayelerinde, \u00fcniversiteden ayr\u0131l\u0131p \u015firket kuran, garaj\u0131nda\nkurdu\u011fu \u015firketi milyarlarca dolarl\u0131k bir imparatorluk haline\ngetiren veya bir ba\u015fka tekele satan bireyler, cesur vizyonlar\u0131 olan\nkurucular, gelecek vaat eden start-up’lar\u0131 belirleyen risk\nsermayedarlar\u0131 ve hayat\u0131m\u0131z\u0131 daha iyi hale getirecek \u00fcr\u00fcnler\ngeli\u015ftiren \u015firketler vard\u0131r. Bu hikayeler, 1970’lerden bu yana \nh\u00fck\u00fcmetlerin\nvergi oranlar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcrmeye, kamu hizmetlerini \u00f6zelle\u015ftirmeye\nve piyasay\u0131 serbest b\u0131rakman\u0131n hepimizi daha iyi durumda\nb\u0131rakaca\u011f\u0131 vaadiyle ekonomiyi kurals\u0131zla\u015ft\u0131rmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131\nneoliberal politikalara m\u00fckemmel bir\n\u015fekilde uyar. Fakat bu hikayelerde,\nh\u00fck\u00fcmetlerin rol\u00fcne de\u011finilmez. Sanki h\u00fck\u00fcmet aradan \u00e7ekilmi\u015f,\n“b\u0131rak\u0131n\u0131z yaps\u0131nlar” demi\u015f gibidir.<\/p>\n\n\n\n

\nOysa teknoloji tarih\u00e7isi Margaret O\u2019Mara’n\u0131n\nThe Code: Silicon Valley and the\nRemaking of America <\/em>adl\u0131 kitab\u0131nda\nyazd\u0131\u011f\u0131 gibi uzay \u00e7a\u011f\u0131 savunma s\u00f6zle\u015fmelerinden \u00fcniversite\nara\u015ft\u0131rma hibelerine, devlet okullar\u0131na, yollara ve vergi\nrejimlerine kadar t\u00fcm giri\u015fimler II. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 s\u0131ras\u0131nda ve\nsonras\u0131nda devasa h\u00fck\u00fcmet yat\u0131r\u0131mlar\u0131na dayanmaktad\u0131r. Silikon\nVadisi de bu s\u00fcrecin tam ortas\u0131nda yer almaktad\u0131r. On y\u0131llarca\ndevam eden kamu fonlar\u0131yla ABD h\u00fck\u00fcmeti “Silikon Vadisi’nin\nilk ve belki de en b\u00fcy\u00fck risk sermayedar\u0131” olmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n

\nAyr\u0131ca kamu kaynaklar\u0131n\u0131n nas\u0131l harcanaca\u011f\u0131 politik bir\nkarard\u0131r. \u00d6rne\u011fin, Norve\u00e7’in elektrikli ara\u00e7lar\u0131n\nbenimsenmesinde ABD’nin \u00f6n\u00fcnde olmas\u0131 s\u00fcr\u00fcc\u00fclerin \u00e7evresel\nsorunlara daha duyarl\u0131 olmas\u0131yla de\u011fil, h\u00fck\u00fcmet te\u015fvikleri ile\nilgilidir. H\u00fck\u00fcmetlerin vergilerden park \u00fccretlerine kadar bir\u00e7ok\nalanda elektrikli ara\u00e7lar\u0131 te\u015fvik edici \u00f6nlemler almas\u0131\nelektrikli ara\u00e7lar\u0131n benimsenmesinde etkili olmaktad\u0131r. Di\u011fer\nyandan, elektrikli ara\u00e7lar\u0131n ilk sahipleri ve dolay\u0131s\u0131yla bu\nte\u015fviklerden yararlananlar daha y\u00fcksek gelirli bireylerdir.\nDolay\u0131s\u0131yla, toplumun dezavantajl\u0131 kesimleri i\u00e7in harcanabilecek\nkamu kaynaklar\u0131n\u0131n zenginlere aktar\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyebiliriz. \n<\/p>\n\n\n\n

\nD\u00fcnyada ula\u015f\u0131m politikalar\u0131n\u0131n halk\u0131n\n\u00e7\u0131karlar\u0131 g\u00f6zetilerek geli\u015ftirildi\u011fi \u00f6rnekler de var. \u00d6rne\u011fin\n2015’te Norve\u00e7’in ba\u015fkenti Oslo’da y\u00f6netime gelen sol koalisyonun\nba\u015fl\u0131ca hedeflerinden biri emisyonu\nazaltmakt\u0131 ve bu emisyonun %39’una\n\u00f6zel ara\u00e7lar\u0131n neden oldu\u011funun fark\u0131ndayd\u0131lar.\nY\u00f6netim sorunu basit\u00e7e fosil yak\u0131tl\u0131 ara\u00e7lar\u0131 elektrikli\nara\u00e7lara d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmeye indirgemeyerek daha radikal bir \u00e7\u00f6z\u00fcme\ngitti ve \u00f6zel ara\u00e7lar\u0131n \u015fehir merkezine giri\u015fini yasaklad\u0131.\nMuhafazakarlar ve s\u00fcr\u00fcc\u00fcler bu karara tepki g\u00f6sterdiler. Bir y\u0131l\ns\u00fcren m\u00fczakereler ve bas\u0131ndaki sald\u0131r\u0131lar kar\u015f\u0131s\u0131nda\nkoalisyon karar\u0131nda yumu\u015fad\u0131 ve \u00f6zel ara\u00e7lar\u0131 yasaklamak\nyerine, cadde \u00fczerindeki 650 park yerini tamamen kald\u0131raca\u011f\u0131n\u0131\nduyurdu. Kald\u0131r\u0131lan park alanlar\u0131, bisiklet yollar\u0131, bisiklet\npark yeri, oturma alanlar\u0131, \u00e7ocuklar\u0131n oyun oynayabilece\u011fi yerler\nve daha fazla sosyal alan ile de\u011fi\u015ftirildi. Fiziksel de\u011fi\u015fiklikler,\ndo\u011frudan yasaklamadan araba kullan\u0131m\u0131n\u0131 cayd\u0131rd\u0131 ve sosyal\netkile\u015fimi art\u0131rd\u0131. Marx’\u0131n (2022)\nbelirtti\u011fi gibi plan m\u00fckemmel olmasa da\ninsanlar\u0131n \u015fehirlerde hareket etme \u015feklini de\u011fi\u015ftirmek i\u00e7in\nciddi bir \u00e7abayd\u0131 ve \u00e7o\u011fu insan\u0131n destekledi\u011fi bir pland\u0131.\nOtomobillerin yan\u0131nda \u00e7ocuklara ve\nbisikletlere yer a\u00e7mak etkili olmu\u015ftu.<\/p>\n\n\n\n

\nBenzer giri\u015fimlere 2000’li y\u0131llar\u0131ndan ba\u015f\u0131ndan\nberi Paris’te de rastl\u0131yoruz. \u00d6rne\u011fin Paris’in sosyalist belediye\nba\u015fkan\u0131 Bertrand Delano\u00eb 2001’de ba\u015fa geldikten sonra Paris’i\nba\u015fka bir yerden arabayla gelecek insanlar yerine bizzat Parisliler\ni\u00e7in bir \u015fehir haline getirmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. Delano\u00eb, yo\u011fun saat\n\u00fccretlendirmesi gibi bir \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc reddederek fiziksel \u00e7evreyi\nde\u011fi\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. Yol alan\u0131n\u0131 arabalardan otob\u00fcslere,\nbisikletlere ve kald\u0131r\u0131mlara kayd\u0131rd\u0131. V\u00e9lib bisiklet payla\u015f\u0131m\nsistemini ba\u015flatt\u0131. Otob\u00fcslere \u00f6zel \u015feritler ve sinyal \u00f6nceli\u011fi\nsa\u011flad\u0131. Delano\u00eb’den sonra 2014’te y\u00f6netime gelen bir\ndi\u011fer sosyalist belediye\nba\u015fkan\u0131 Anne Hidalgo da ayn\u0131 kentsel\npolitikalar\u0131 s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc. Hidalgo’nun 2020 se\u00e7im kampanyas\u0131ndaki\nslogan\u0131 15 dakikal\u0131k \u015fehirdi. 15 dakikal\u0131k \u015fehir, Paris’i\ninsanlar\u0131n g\u00fcnl\u00fck ya\u015famlar\u0131nda ihtiya\u00e7 duyduklar\u0131 hemen hemen\nher \u015feye evlerinden on be\u015f dakika i\u00e7inde eri\u015filebilece\u011fi bir\ndizi y\u00fcr\u00fcnebilir mahalleye d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmeyi\nhedefliyordu\n(ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bilgi i\u00e7in bkz.\nhttp:\/\/www.yapi.com.tr\/haberler\/parisin-15-dakikalik-sehir-olma-hayali_177538.html<\/a>).<\/p>\n\n\n\n

\nDelano\u00eb ve Hidalgo y\u00f6netiminde\nsosyal konut\nin\u015faat\u0131 h\u0131zland\u0131 ve 2025 y\u0131l\u0131na kadar sosyal\nkonutlar\u0131n t\u00fcm birimlerin y\u00fczde 25’ine\nula\u015fmas\u0131 bekleniyor. Fakat Paris\u2019te\nbelediye y\u00f6netimi, \u015fehri daha ya\u015fanabilir\nbir yer haline getirmek i\u00e7in bu ad\u0131mlar\u0131 atarken konut fiyatlar\u0131\ny\u00fckseliyor ve \u015fehir merkezi giderek daha fazla turistik\nbir b\u00f6lge haline geliyor.\nYa\u015fanan olumsuzlukta \u00f6zellikle\nkonut birimlerinin Airbnb gibi platformlarda k\u0131sa vadeli\nkiralamalara d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclmesinin etkili bir \u015fekilde\ndurdurulamas\u0131n\u0131n\nb\u00fcy\u00fck pay\u0131 var. Bu, yoksullar\u0131 ve\ni\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131\n\u015fehrin d\u0131\u015f\u0131na itiyor. T\u00fcm\nolumsuzluklara ra\u011fmen Paris ve Oslo\ny\u00f6netimlerinin on y\u0131llard\u0131r s\u00fcren otomobil kullan\u0131m\u0131n\u0131 te\u015fvik\netme program\u0131n\u0131 geri itmek ve tersine \u00e7evirmek i\u00e7in m\u00fccadele\netmeleri \u00f6nemli.<\/p>\n\n\n\n

\n***<\/p>\n\n\n\n

\n\u201cSar\u0131 taksilere kar\u015f\u0131\nUber\u201d veya \u201cfosil yak\u0131tlara kar\u015f\u0131 elektrik ara\u00e7lar\u201d gibi\ntart\u0131\u015fmalar\u0131 en ba\u015ftan reddetmek gerekiyor. Sorun, teknoloji\nkar\u015f\u0131t\u0131 olmak ya da olmamak\nde\u011fil. Sorun,\nteknolojinin iktidar sahiplerinin g\u00fcc\u00fcn\u00fc ve k\u00e2r\u0131n\u0131 art\u0131rmak\ni\u00e7in mi yoksa\nhalk i\u00e7in mi kullan\u0131laca\u011f\u0131.\n\u0130nsanlar\u0131 g\u00fc\u00e7lendiren, sosyal\nba\u011flant\u0131lar\u0131 kolayla\u015ft\u0131ran ve \u00e7evreye\nzarar\u0131 azaltan ula\u015f\u0131m sistemleri\nkurabiliriz. Marx\u2019\u0131n (2022) vurgulad\u0131\u011f\u0131\ngibi daha iyi \u015fehirler in\u015fa etmek ve insanlar\u0131n ya\u015famlar\u0131n\u0131\niyile\u015ftirmek, insanlara hizmet etmekten \u00e7ok k\u00e2r\u0131 art\u0131rmak\n\u00fczerine kurulu kapitalizmin kendi yap\u0131lar\u0131na meydan okumay\u0131\ngerektiriyor.<\/p>\n\n\n\n

Kaynak<\/h3>\n\n\n\n

\nMarx, P. (2022). Road to Nowhere: What Silicon Valley Gets Wrong\nabout the Future of Transportation<\/em>. Verso Books.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Eyl\u00fcl ay\u0131nda SEC (Securities and Exchange Commission – ABD Menkul K\u0131ymetler ve Borsa Komisyonu), Oracle’\u0131n 2016-2019 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda Yabanc\u0131 Yolsuzluk Uygulamalar\u0131 Yasas\u0131 (FCPA) h\u00fck\u00fcmlerini ihlal<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[116,453],"tags":[477,282,478],"class_list":["post-820","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-teknoloji-tarihi","category-teknolojik-cozumculuk","tag-elektrikli-araclar","tag-uber","tag-ulasim-politikalari"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/820","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=820"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/820\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":821,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/820\/revisions\/821"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=820"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=820"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=820"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}